Ólim toparı (futbol)

Kóp basqıshlı turnirde **ólim toparı** – bul ádettegiden tıs básekili topar bolıp, ondaǵı kúshli qatnasıwshılardıń sanı turnirdiń keyingi basqıshına ótiw ushın bar bolǵan orınlar sanınan kóp boladı. Solay etip, «ólim toparı»ndaǵı bir yamasa bir neshe kúshli básekishi, turnirde ádewir alǵa ilgerlewi kútilgen bolsa da, topar basqıshında biykarlaw túrde shıǵarılıp taslanadı. Bul rásmiy emes termin dáslep FIFA Jáhán Kubogı finallarındaǵı toparlar ushın qollanılǵan. Házirgi waqıtta ol basqa futbol turnirlerinde hám basqa sport túrlerinde de qollanıladı.

Turnir shek taslawı tartılǵannan keyin, dáslepki toparlardıń qaysısı «ólim toparı» ekenligi haqqında talas-tartıslar jiyi payda boladı. Bunıń bir neshe sebepleri bar: birinshiden, túrli básekishilerdiń salıstırmalı kúshleri haqqındaǵı keńirek talqılawlardan; ekinshiden, «ólim toparı» termininiń anıq anıqlaması joq bolǵanlıqtan. Geyde bul termin tek eń kúshli qatnasıwshıları bar topardı bildiredi, olardıń hámmesi turnirdiń potencial jeńimpazları bolıp, bárqulla tek bir usınday topar bar degendi ańlatadı; basqa anıqlamalar bir neshe ólim toparınıń bolıwına yamasa hesh qanday ólim toparınıń bolmawına jol qoymaydı.

Bul termin geyde tek jurnalistlerdiń oylap tapqanı, klishe, yamasa sportshılarǵa ılayıqsız túrde usınday sport turnirleriniń nátiyjeleri kóbinese aldın-ala boljawǵa bolatuǵınlıǵına hám bárqulla autsayderler, qara atlar hám favoritler bar degen pikirge tiykarlanǵan ápiwayılastırıw sıpatında kemsitiledi.

## Kelip shıǵıwı
«Ólim toparı» termini (ispan tilinde: grupo de la muerte) Meksikalı jurnalistler tárepinen 1970-jılǵı FIFA Jáhán Kubogınıń 3-toparı ushın oylap tabılǵan. Bul toparǵa házirgi chempion Angliya, favoritler hám aqırında chempion bolǵan Braziliya, 1962-jılǵı ekinshi orın iyeleri Chexoslovakiya hám Rumıniya kiretuǵın edi.

Bul termin jáne 1982-jılǵı Ispaniyadaǵı Jáhán Kubogınıń ekinshi basqıshındaǵı C toparı ushın qollanıldı. Bul toparǵa qorǵawshı chempionlar Argentina, keyin chempion bolǵan Italiya hám Braziliya kirdi. 2007-jılı «The Guardian» gazetası bunı házirgi waqıtqa shekemgi eń qáwipli Ólim toparı dep atadı.

Bul termin 1986-jılǵı Jáhán Kubogınıń shek taslawdan keyin keń tarqaldı, sol waqıtta Urugvay komandasınıń menedjeri Omar Borras E toparın usılay sıpatlaǵan edi. Bul toparǵa Urugvay, Batıs Germaniya, Daniya hám Shotlandiya kirdi. 1970-jılǵı topar sıyaqlı, bul da Evropa hám Qubla Amerikanıń barlıq tórt komandasın óz ishine alǵan jalǵız topar edi. Bul atama inglis tilindegi ǵalaba xabar quralları tárepinen keń qollanıldı. 1986-jılǵı turnir qaǵıydaları boyınsha, hár topardaǵı tórt komandanıń ekewi yamasa úshewi pley-off basqıshına ótiwi kerek edi; nátiyjede, Shotlandiya «ólim toparı» dep atalǵan topardan óte almaǵan jalǵız komanda boldı. Urugvay Shotlandiya menen sheshiwshi oyında turaqlı qopal oyın kórsetkeni ushın sınǵa ushıradı; Borras «Ólim toparı ma? Awa, búgin maydanda óltiriwshi bar edi. Ol tóreshi» dep juwap bergeni ushın jazalandı.

## Reytingler
Turnirler kóbinese barlıq dáslepki toparlarǵa kúshli hám hálsiz qatnasıwshılardı teń bólisiw ushın reyting sisteması qollanıladı. Biraq, futbol associaciyasında, saylap alıw ushın qollanılatuǵın reyting usılları qopal bolıwı múmkin. Jáhán Kubogında, 2018-jılǵa shekem ádettegi strategiya hár toparda bir saylap alınǵan komanda hám úsh saylap alınbaǵan komanda bolıwı, bunda saylap alınbaǵan komandalar bólek regionallıq konfederaciyalardan saylanatuǵın edi. Ayırım Arqa Amerika, Afrika hám Aziya komandaları basqalarǵa qaraǵanda ádewir kúshlirek bolıp tabıladı. Nátiyjede ayırım toparlarda basqalarǵa qaraǵanda kúshlirek komandalar bolıwı múmkin edi. 2018-jılǵı basılımnan baslap bul sistema ózgertildi, komandalar FIFA Jáhán Reytingine tiykarlanǵan bóliniw engizildi, biraq kontinentlik sheklewler saqlanıp qalıwı kerek edi.

Házirgi chempion hám qabıl etiwshi mámleket yamasa mámleketler dástúr boyınsha saylap alınǵanlar qatarında. UEFA Evro-2008 jaǵdayında, bul tórt saylap alınǵan komandanıń úshewi turnirdegi eń hálsiz komandalar qatarına kirdi: qabıl etiwshi Avstriya hám Shveycariya, hám kútilmegen 2004-jılǵı chempion Greciya. 2006-jılǵı Jáhán Kubogı finalistleri Franciya hám Italiya saylap alınbaǵan edi hám Niderlandiya hám Rumıniya menen C toparda boldı. Bul Rumıniya Evropanıń eń kúshli úsh komandasına qarsı autsayder bolǵanlıqtan «ólim toparı» dep esaplandı.

Qabıl etiwshilerge yamasa qorǵawshı chempionlarǵa hesh qanday saylap alıw artıqmashılıǵın bermeytuǵın jarıslarda da «ólim toparı» scenariyleri qáliplesiwi múmkin. Mısalı, Regbi Jáhán Kubogı (birlespe) toparları ushın shek taslaw tiykarınan komandalardıń Dúnya Regbi Reytingindegi orınların «qutılar»ǵa jaylastırıwdı anıqlaw ushın qollanadı. Biraq, shek taslaw dástúr boyınsha jarıstan derlik úsh jıl burın ótkerilgen. Mısalı, 2015-jılǵı Regbi Jáhán Kubogı ushın topar shek taslawı 2012-jıldıń dekabr ayında ótkerildi. Bul qabıl etiwshi komanda, Angliyanıń, dástúrli kúshli Avstraliya hám Uels kiretuǵın toparǵa tusip qalıwına sebep boldı, bunda tek eki komanda pley-off basqıshına óte alatuǵın edi. Uels 2012-jıldıń noyabr ayındaǵı test oyınlarında jeńissiz bolǵanlıqtan, olar shek taslaw waqıtında reytingte toǵızınshı orınǵa túsip ketken. Avstraliya úshinshi, Angliya besinshi orında edi, bul úsh komandanı bólek potlarǵa jaylastırdı. 2015-jıldıń avgust ayında, Dúnya júzlik regbi bas direktorı Brett Gosper Press Association-ǵa aytqanday, shólkem keleshektegi Jáhán Kubokları ushın shek taslawdı jarısqa ádewir jaqın waqıtqa kóshiriwdi qatań qarastırıp atır. Biraq, bul ózgeris 2019-jılǵı Regbi Jáhán Kubogı ushın tiykarınan 2020-jılǵı Jazǵı Olimpiada oyınları menen bilet satıw boyınsha máselelerdiń potencialı sebepli ámelge asırılmadı, sebebi Yaponiya eki ilajdı da ótkeriwi kerek edi.

## Talqılawlar hám anıqlamalar
FIFA Jáhán Kubogı turnirinde, UEFA Evropa Chempionatında hám UEFA Chempionlar Ligasında hár dáslepki topar tórt komandadan turadı, olardıń ekewi pley-off basqıshına ótedi. Ayırım derekler tórt komandanıń da «ólim toparı»nda básekilesiwi kerek dep aytadı; basqalar úsh komandanıń eki orın ushın gúresiwine, bir autsayderdiń sanlardı tolıqtırıwına ruqsat beredi. Sońǵı jaǵdayda, termin hálsiz komandanıń kútilgen «ólimi»nen qosımsha aspektke iye boladı: Glazgo Herald Euro 1992 B toparın «Anıq ólim toparı» dep sıpatlaǵan, sebebi Shotlandiya Niderlandiya, Germaniya hám ǴMDA menen bir toparǵa túsken edi. Onnan da qızǵınıraq, Yan Pol 1992–93-jılǵı UEFA Chempionlar Ligasınıń yarım final B toparın AC Milan komandasınan basqa barlıq komandalar ushın «ólim toparı» dep esapladı, sebebi AC Milan toparı topar basında bolıp, finalǵa shıǵıwı anıq edi. Milan aqırında IFK Góteborg, Porto hám PSV menen barlıq altı oyında jeńiske eristi.

UEFA kvalifikaciya turnirleri jaǵdayında, toparlar tereńirek reytingke iye hám hámme waqıt bir neshe hálsiz komandalardı óz ishine aladı. Mısalı, Euro 2008 ushın Kvalifikaciya B topan Shotlandiyada «ólim toparı» dep ataldı, sebebi Shotlandiya 2006-jılǵı Jáhán Kubogınıń chempionı, finalisti hám sherek finalisti bolǵan Italiya, Franciya hám Ukrainaǵa qarsı túsken edi. Toparda Litva, Gruziya hám Farer atawlarınıń bar bolıwı bul atamaǵa tásir etpedi.

Ádette, turnirde anıq bir Ólim Toparı bar dep esaplanadı. 1994-jılǵı Jáhán Kubogında, E toparı (Italiya, Irlandiya Respublikası, Meksika hám Norvegiya) jiyi bul atamanı alǵan edi; Braziliya bas treneri Karlos Alberto Parreyra bul B toparı (Braziliya, Rossiya, Kamerun hám Shveciya) edi dedi; ayırım jurnalistler ekewin de «ólim toparları» ekenin ayttı.

Ekinshi tárepten, 2010-jılǵı Jáhán Kubogı finallarınıń shek taslanǵanınan keyin, ayırım kommentatorlar hesh qanday ólim toparı joq ekenin ayttı. Sports Illustrated G toparın ólim toparı dep atadı, sebebi onda FIFA Jáhán Reytinginde kúshli beslikke kirgen Braziliya hám Portugaliya, sonday-aq ekinshi orında turǵan Afrika komandası Kot-d'Ivuar bar edi; tórtinshi komanda Arqa Koreyanı «kútilmegen autsayder» dep sıpatladı. Ekinshi tárepten, Christian Science Monitor basılımınıń jurnalisti Endryu Dauni bılay dedi: «Ózine húrmet etetuǵın hesh bir Ólim Toparı Arqa Koreya menen birge bolmawı kerek... Menińshe, bul Jáhán Kubogında Ólim Toparı joq». Ispaniya menedjeri Visente del Boske 2014-jılǵı Jáhán Kubogı B toparı haqqında: «Biz onı quramalı dep anıqlawımız kerek, biraq men bunıń Ólim Toparı ekenine isenbeymen. Basqa da qıyın toparlar bar. Biraq biziń topar qıyın», - dedi.

«Ólim toparı» tek ǵana ulıwma esapta eń joqarı ortasha komanda reytingine iye bolıwı múmkin. Komandalar kúshiniń ólshemi retinde FIFA Jáhán Reytingin qollanıp, «The Guardian» 2007-jılı eń kúshli «Ólim Toparı» Euro 1996 C topanı ekenin esapladı. Komandalar (hám dúnya reytingleri) Germaniya (2), Rossiya (3), Italiya (7) hám Chexiya Respublikası (10) boldı. Bul rekord Evro 2012 B topanınıń 2012-jıl may ayındaǵı reytingleri menen asıp ketildi: Germaniya (2), Niderlandiya (4), Portugaliya (5) hám Daniya (10), biraq turnir aldınan iyun ayındaǵı reytingler menen emes (sáykesinshe 3, 4, 10 hám 9). Hayal-qızlar futbolında, 2007-jılǵı Jáhán Kubogı B topanında turnirge kirgen FIFA Hayal-qızlar Jáhán Reytinginde kúshli beslikke kirgen úsh komanda bar edi – AQSH (1), Shveciya (3) hám Arqa Koreya (5) – bunda Nigeriya (24) «kishkene» komanda boldı.

«Ólim toparı»nıń sońǵı bólimi qatań bolıwına, tórt komandanıń da básekige shıǵıwına ayrıqsha itibar beriliwi múmkin. Bul 1990-jılǵı Jáhán Kubogı F topanında boldı, onda altı oyınnıń besewi teń nátiyje menen juwmaqlandı, hám 1994-jılǵı Jáhán Kubogı E topanında da sonday boldı, bunda tórt komandanıń da upayları hám gol ayırmashılıqları birdey boldı.

Biraq, bul atama ádette turnirdi kútiw waqtında qollanıladı, keyinirek emes. Saymon Byorton bılay dep pikir bildiredi: «Anıq, qatnasqan úlken komandalardan biri Ólim Toparında bolıwdan sonshelli qorqadı, olar jaman oynap, tek ǵana kewilsizlik hám abroyın joǵaltıp úyine qaytadı, al topar aqırında onsha qıyın bolmaydı eken». Devid Leysi bılay dedi: «Shek taslaw ólim toparın belgilewi múmkin, biraq nátiyjeler onıń hańıyqıy ólim reytingin anıqlaydı. Franciya hám Argentina bunı Yaponiyada bildi.» Leysi sonday-aq bılay degen: «Ólim toparları hám ólim tilegi toparları bar. Evro 2000 D toparı qáwipli kóringen menen, Niderlandiya, birlesken qabıl etiwshiler, hám Franciya, aqırǵı chempionlar, onı jeńip, Chexlar (1996-jılǵı ekinshi orın) hám Daniyalılar (1992-jılǵı jeńimpazlar) ádewir qarsılıq kórsetpedi. A toparı haqıyqıy óltiriwshi topar bolıp shıqtı.»

Qaysı topar ólim toparı ekenligi haqqında kelisimniń joqlıǵı ıqlasbentler hám jurnalistler arasında talas-tartıslardı payda etedi. 2002-jılǵı Jáhán Kubogında, «The Guardian» F toparın (Shveciya, Angliya, Argentina hám Nigeriya) «ólim toparı» dep, al E toparın (Germaniya, Irlandiya Respublikası, Kamerun hám Saudiya Arabstanı) «ekinshi ólim toparı» dep atadı. Qubla Koreyalılar D toparın (Qubla Koreya, AQSH, Portugaliya hám Polsha) «Haqıyqıy ólim toparı» dep atadı. 2006-jılǵı Jáhán Kubogında, C toparı (Argentina, Niderlandiya, Kot-d'Ivuar hám Serbiya hám Chernogoriya) hám E toparı (Italiya, Gana, Chexiya Respublikası hám AQSH) ekewi de «ólim toparı» dep ataldı. 2014-jılǵı Jáhán Kubogında, ǵalaba xabar qurallarında úsh topar «ólim toparı» dep tán alındı: B toparı (Ispaniya, Niderlandiya, Chili, Avstraliya), D toparı (Urugvay, Kosta-Rika, Angliya hám Italiya) hám G toparı (Germaniya, Portugaliya, Gana hám AQSH); G toparı ásirese AQSHta qıyın dep esaplandı, sebebi olar sońǵı eki turnirde de «eń hálsiz» komandası Gana tárepinen shıǵarılıp taslanǵan edi. 2018-jılǵı Jáhán Kubogında, úsh topar ólim toparları dep esaplandı: E toparı (Braziliya, Kosta-Rika, Serbiya hám Shveycariya), F toparı (házirgi chempion Germaniya, Meksika, Qubla Koreya hám Shveciya) hám D toparı (Argentina, Xorvatiya, Nigeriya hám Islandiya). UEFA Evro 2020-da, F toparı – shek taslaw sánesindegi FIFA Jáhán Reytinginde kúshli on beslikke kirgen úsh komandaǵa iye jalǵız topar: №2 Franciya, №7 Portugaliya hám №15 Germaniya, №52 Vengriya menen birge – ólim toparı dep esaplandı. Franciya, Germaniya hám Portugaliya barlıǵı da alǵa ilgerlegenine qaramastan, F toparı sherek finalda hesh qanday komandanı quramadı, bunda Portugaliya Belgiyadan 1–0 esabında utıldı, Franciya 3–3 esabında teń oynaǵannan keyin penalti seriyasında Shveycariyadan utıldı, hám Germaniya Angliyadan 2–0 esabında utıldı. UEFA Evro 2024-te, onıń B topanına shek taslaw sánesindegi FIFA Reytinginiń kúshli onlıǵınıń eń tómengi orınları— №8 Ispaniya, №9 Xorvatiya hám №10 Italiya, sonday-aq turnirdiń házirgi chempionları kirdi. Olarǵa №66 Albaniya da qosıldı.

UEFA Chempionlar Ligasında ólim toparları kóp boldı: olarǵa 2017–18-jılǵı máwsimdegi H toparı (Real Madrid, Tottenham Xotspur, Borussia Dortmund hám APOEL), 2018–19-jılǵı máwsimdegi C toparı (Parij Sen-Jermen, Liverpul, Napoli hám Qızıl Juldız Belgrad), 2019–20-jılǵı máwsimdegi F toparı (SK Slavia Prague, Inter Milan, Borussia Dortmund hám FC Barselona), 2022–23-jılǵı máwsimdegi C toparı (Bavariya Myunxen, FC Barselona, Inter Milan hám Viktoria Plzen) hám 2023–24-jılǵı máwsimdegi F toparı (Parij Sen-Jermen, Borussia Dortmund, AC Milan hám Nyukasl Yunayted) kiredi.

1998–99-jılǵı UEFA Chempionlar Ligasınıń toparlıq basqıshında hárbiri tórt komandadan turatuǵın altı topar bar edi, biraq tek topar jeńimpazları hám eń jaqsı kórsetkishke iye bolǵan ekinshi orın iyeleri keyingi basqıshqa ótetuǵın edi. Sol máwsimde, C toparı (Házirgi chempionlar Real Madrid, 1998-jılǵı UEFA Kubogı Jeńimpazları Internacionale, 1998-jılǵı UEFA Kubogı yarım finalshıları Spartak Moskva hám salıstırmalı hálsiz Shturm Grac) hám D toparı (Ispaniya chempionları Barselona, burınǵı Chempionlar Kubogı jeńimpazları Bavariya Myunxen hám Manchester Yunayted, sonday-aq salıstırmalı hálsiz Brendbi) ólim toparları dep esaplanıwı múmkin edi. Nátiyjede, bul toparlar ekinshi orındaǵı komandaları arasında eń jaqsı kórsetkishke iye bolǵan eki topar boldı, al D topanınıń kúshli eki komandası, Bavariya Myunxen hám Manchester Yunayted, aqırǵı finalda ushırastı.

Íqlasbentler ózleriniń jaqsı kórgen komandası bar hár qanday qıyın topardı «ólim toparı» dep sıpatlawı múmkin. Djorj Vekseydiń aytıwınsha, «Futbolda, hárbir mámleket ózin hámme waqıt eń qıyın toparǵa, yaǵnıy Ólim Toparına, túsip qalǵan dep oylaydı». Bul mániste, Devid Uorren bılay dep pikir bildiredi: «Final toparında eń jaqsı reytingke iye bolıw, mámleketke alǵa ilgerlew ushın jaqsı múmkinshilik hám «ólim toparı»nan saqlanıw ushın eń jaqsı múmkinshilik beredi».

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__