Vasco da Gama

**Vasco da Gama** (/ˌvæsku də ˈɡɑːmə, -ɡæmə/ VAS-koo də GA(H)M-ə, ;  – 1524) — Portugaliya teńizshisi, sayaxatshısı hám aqsúyegi. Onıń Evropa menen Hindstan arasında Jaqsı Úmit murını arqalı hám Hind okeanın kesip ótip, Keniyanıń Malindi qalasınan Kozhikodege shekemgi birinshi tuwrı teńiz jolın ashıwı Evropanıń Hindstandı izertlewine hám onıń menen sawda qılıwına jol ashtı. Bul dúnya tariyxındaǵı áhmiyetli waqıya hám burılıs noqatı dep esaplanadı.

Da Gamanıń birinshi sayaxatı (1497-1499) Afrikanıń qubla shetin aylanıp ótetuģın okean jolı arqalı Evropa hám Aziyanı baylanıstırıwshı birinshi sayaxat edi. Biraq, ol Kaptı aylanıp ótken birinshi portugaliyalı teńizshi emes edi. Bul jol portugaliyalılarǵa keskin tartıslı Jer Orta teńizi hám qáwipli Arabstan yarım atawı arqalı júzip ótiwden saqlanıw imkanın berdi. Portugaliyanıń teńiz izertlewindegi áhmiyetli dáwiri bolǵan bul sayaxat xalıqaralıq sawdanıń teńizge tiykarlanǵan basqıshınıń baslanıwı hám global imperializm dáwirin belgiledi. Keyin ala portugallar Afrikadan Aziyaǵa baratuǵın jolda uzaq múddetli koloniyallıq imperiyasın dúzdi. Sırtqa hám artqa qaytıw sayaxatları dúzilgen eń uzın okean sayaxatların quraǵan.

Teńizshiler bir neshe on jıllar dawamında Hindstanǵa jetip barıwǵa háreket etip, kemeler apatshılıǵı hám hújimleri nátiyjesinde mıńlaǵan adamlardıń ómiri hám onlaǵan kemelerdiń nabıt bolıwına sebepshi bolǵan. Da Gama 1498-jıl 20-mayda Kozhikode qalasına kelip túsedi. Hind dári-dármaq jollarına sózsiz kiriw burın Arqa hám Batıs Afrika boylarında jaylasqan Portugaliya imperiyasınıń ekonomikasın rawajlandıradı. Dáslep Qubla-shıǵıs Aziyadan alınǵan tiykarǵı mazalı zatlar burısh hám dolchin edi. Biraq, tez arada sawdaǵa Evropa ushın jańa bolǵan basqa tovarlar kirgiziledi. Portugaliya bir neshe on jıllar dawamında bul tovarlardıń kommerciyalıq monopoliyasın saqlap qalǵan. Tek bir ásir ótkennen keyin basqa Evropa mámleketleri Portugaliyanıń Keyp marshrutındaǵı monopoliyası hám teńiz ústemligine qarsı shıǵa aldı.

Portugaliyanıń "Hindstan Armadası"nıń birinshisi hám tórtinshisine da Da Gama basshılıq etken. Sońǵısı eń úlkeni bolıp, birinshisinen qaytqanınan úsh jıl ótkennen keyin Hindstanǵa ketken. Óz jetiskenlikleri ushın sıylıq sıpatında da Gama 1524-jılı Hindstannıń gubernatorı, vitse-korol ataǵı menen, 1519-jılı graf Vidigeyra ataǵı menen sıylıqlandı. Ol izertlewler táriyxında jetekshi shaxs bolıp qalıp, pútkil dúnyada onıń izleniwleri hám jetiskenliklerine húrmet kórsetilgen. Portugaliyanıń milliy dástanı "Os Lusíadas" onıń húrmetine Luish de Kamoens tárepinen jazılǵan.

## Ómiri
Vasco da Gama Portugaliyanıń qubla-batısındaǵı Alentexo jaǵasındaǵı kem sandaǵı teńiz portlarınan biri bolǵan Sines qalasında tuwılǵan. Portugaliya táriyxshısı Teysheyra de Aragonıń jazıwınsha, ol Nossa Senora das Salas shirkewi janındaǵı úyde tuwılǵan. Ayırım avtorlar onı 1460-jılı yáki shama menen tuwılǵan dep jazsa, basqaları 1469-jıldı tuwılǵan jılı dep kórsetedi.

Vasco da Gamanıń ákesiniń atası Olivencada tuwılǵan. Vaskonıń ákesi 1460-jılları Viseu gercogı Ferdinand shańaraǵınıń ricarı bolıp xızmet etken Esteva da Gama bolǵan. Santyago áskeriy ordeni qatarına kóteriledi. Estevão da Gama 1460-jılları Sines qalasınıń alcaide-mór (puqaralıq hákimi) lawazımına tayınlanıp, 1478-jılǵa shekem usı lawazımda islegen. Bunnan keyin salıqlardı alıwshı hám aymaqtaǵı Orden ordenleriniń iesi sıpatında jumısın dawam ettirgen.

Estevan da Gama anglichan shańaraqtıń perzenti João Sodréniń (Joao de Resende sıpatında da tanılǵan) qızı Izabel Sodrege úylengen. Onıń ákesi hám onıń aǵaları Visente Sodré hám Brás Sodré Viseu gercogı Infante Diogo shańaraǵı menen baylanıslı bolǵan. Xristostıń áskeriy ordenindegi belgili shaxslar edi. Vasco da Gama Estevan da Gama hám Izabel Sodréniń bes balasınıń úshinshisi edi - jası (ıqtıyarlı) tártipte: Paulo da Gama, João Sodre, Vasco da Gama, Pedro da Gama hám Aires da Gama. Sonday-aq, Vasconıń Lopo Mendes de Vasconcelosqa úylengen Teresa da Gama ismli bir qarındası da bolǵan.

Da Gamanıń erte ómiri haqqında aytarlıqtay maǵlıwmat joq. Teixeira de Aragãonıń pikirinshe, ol materik ishindegi Evora qalasında oqıǵan, sol jerde matematika hám navigaciyanı úyrengen bolıwı múmkin. Da Gamanıń derlik zamanlası Gaspar Correia hám basqalar onıń astrolog hám astronom Abraham Zacutodan tálim alǵanın aytqan. Biraq da Gamanıń biografı Sanjay Subrahmanyam bunı gúmanlı dep esaplaǵan.

1480-jıllarda da Gama ákesine (Sodréslerge emes) erip, Santiago ordenine qosıladı. Santiagonıń ustası shaxzada John bolıp, 1481-jılı Portugaliya koroli John II sıpatında taxtqa otıradı. John II buyrıqlardı jaqsı kóretuǵın bolıp, da Gamanıń keleshegi de soǵan jarasa joqarıladı.

1492-jılı John II da Gamanı Portugaliya kemelerine tınıshlıq dáwirindegi talan-tarajlıqları ushın ósh alıw maqsetinde Setúbal portına hám Algarvega Franciya kemelerin basıp alıw ushın missiyaǵa jiberedi.

## Sıylıqları

1499-jılı dekabrde Portugaliya koroli Manuel I Vasco da Gamaga Sines qalasın miyraslıq jer sıpatında sıylıqladı (qala bir waqıtları atası Estevanıń komendası bolǵan). Bul qıyın is bolıp shıqqan. Sebebi, Sines ele de Santyago ordenine tiyisli edi. Buyrıqtıń ustası Jorge de Lencastre sıylıq beriwdi maqullawı múmkin edi - aqırında Gama Santiago ricarı, ózleriniń adamı hám Lencastrdıń óziniń jaqın adamı bolǵan. Biraq, Sinestiń korol tárepinen sıylıqlanıwı, koroldı buyrıq múlklerine basqa sawǵalar etiwge shaqırmawı ushın Lencastranı principiallıq jaqtan bas tartıwǵa iytermeledi. Da Gama keyingi bir neshe jıldı Sinesti qolǵa alıwǵa háreket etip ótkeredi. Bul háreket onı Lencastradan uzaqlastıradı. Nátiyjede, Gamanı óziniń súyikli Santiago ordeninen waz keshiwge, 1507-jılı básekiles Christos ordenine ótiwge iytermeleydi.

Bul waqıtta da Gama 300 mıń reystı quraytuǵın úlken miyrasxorlıq pensiya menen qanaatlanǵan edi. Oǵan ózi, tuwısqanları hám olardıń áwladları ushın máńgilikke "Dom" degen ullı ataq berilgen. 1502-jılı 30-yanvarda da Gamaǵa Almirante dos mares de Arabia, Persia, India e de todo o Oriente ("Arab teńizleri admiralı, Persiya, Hindstan hám pútkil Shıǵıs") ataǵı berildi - bul Kristofer Kolumb tárepinen berilgen naǵıslı Kastiliya ataǵın esletiwshi ataq bolǵan. 1501-jılı oktyabrde jazılǵan jáne bir korollik xatta Gamaǵa keleshekte Hindstanǵa shekemgi hárqanday flotqa aralasıw hám anıqlawshı roldi atqarıw ushın jeke huqıq beredi.

1501-jıl átirapında Vasco da Gama kúshli Almeyda shańaraǵı menen tuwısqanlıq arqalı baylanısqan (Catarina Dom Fransisco de Almeydanıń birinshi ájaǵası bolǵan) Alvor (Algarve) alkaid-mór Alvaro de Ataidtin qızı Katarina de Ataidqa úylengen.

### Ólimi
Vasco da Gama Portugaliya Hindstanında jańa tártip ornatıw ushın óziniń joqarı vice-prezidentlik wákilliklerinen paydalanıp, barlıq eski hámeldarlardı óziniń lawazımlarına almastıradı. Biraq, da Gama bul jerge kelgennen keyin kóp uzamay bezgek keselligine shatılǵan. 1524-jılı rojdestvo qarsańında Hindstannıń Kochin qalasında, kelgeninen úsh ay ótkennen keyin qaytıs boladı. Korol kórsetpesine muwapıq, da Gamanıń ornına onıń menen birge kelgen kapitanlardan biri Henrique de Menezes (Duarte menen baylanısı joq) Hindstan gubernatorı lawazımın iyeledi. Da Gamanıń balaları Estêvão hám Paulo dárhal lawazımınan ayrılıp, 1525-jıldıń basında qaytıp kelgen flotqa qosıladı (jumıstan bosatılǵan Duarte de Menezes hám Luís de Menezes penen birge) .

Vasco da Gamanıń denesi dáslep Sankt-Peterburg qalasında jerlengen. Frensis shirkewi, Kochi qalasındaǵı Kochi qorǵanında, biraq 1539-jılı onıń súyekleri Portugaliyaǵa qaytarıladı. Vasco da Gamanıń denesi Vidigeyrada altın hám gáwharlar menen bezetilgen qutıda qayta jerlengen.

Keyin ala Aviz Portugaliya korollıq dinastiyasınıń nekropolına aylanǵan Belen qalasındaǵı Ieronimler monastırı 1500-jıllardıń basında Vasco da Gamanıń birinshi sayaxatı baslanǵan jerde qurılǵan; onıń qurılısı Portugaliyanıń Hindstan Armadası paydasınan alınatuǵın salıq esabınan qarjılandırılǵan. 1880-jılı da Gama hám shayır Luish de Kamoens (da Gamanıń birinshi sayaxatın óziniń 1572-jılı jazǵan *[[:en:Os_Lusíadas|Os Lusíadas]]* dástanında belgilegen) qaldıqları dep esaplanǵanlar da Gama xızmet kórsetken korollar Manuel I hám John III qábirlerinen birneshe metr uzaqlıqtaǵı monastır shirkewiniń nefindegi jana oyma qábirlerge kóshiriledi.

Biraq, 1884-jılǵa kelip da Gamanıń súyeklerin monastırǵa ótkeriw tárepdarlarınan biri Teixeira de Aragão Nadurıs súyekler Vidigueiradan qazıp alınganlıǵı haqqındaǵı hújjetlerdi tapqan. Málim bolıwınsha, da Gamanıń qábir tası onıń aqlıǵı Francisko da Gamanıń qábir tası menen almastırılǵan bolıp, onıń qábiri óziniń qábiri qarama-qarsısında 1841jılı restavraciya jumısları waqtında jatqan bolıwı múmkin. Bunnan tısqarı, 1880-jılı ornınan qozǵalǵan tabıtta birewden artıq adamnıń súegi bar ekenligi, ekinshi qábirde bolsa tek ǵana bir adamnıń súegi bar ekenligi anıqlanǵan. Tek 1898-jıldıń may ayında da Gamanıń Kojikode qalasına kelgeniniń tórtinshi júz jıllıǵın belgilew waqtında Vidigueira ibadatxanasındaǵı basqa qábirdegi qaldıqlar Ieronim monastırına kóshirilgen. 1994-jılı házirgi waqıtta da Gamanıń qaldıqları 1880-jıllarǵa shekem bolǵan múlkke iyelik etip atırǵan shańaraq aǵzası Vasco da Gamanıń haqıyqıy súyekleri XIX ásirde múlk iyesi Visconde de Ribeyra Brava tárepinen jasırılǵan múlktiń belgisiz jerinde jaylasqan dep daǵazalaydı.

## Derekler