Qırǵızstan miliciyası

**Qırǵız Respublikasındaǵı huqıq qorǵaw uyımları** ushın, tiykarınan, Ishki isler ministrligi juwapker esaplanadı. Ministrlik jergilikli jerde miliciya retinde belgili bolǵan policiya kúshlerine tuwrıdan-tuwrı komandalıq etedi, sol sebepli miliciya xızmetkerleri ministrliktiń nıshanların (ИИМ) taǵıp júredi. Huqıq qorǵawdıń bul strukturası onıń aldınǵı kishi mákemelerine hám basqa da kóplegen post-sovetlik mámleketlerge uqsas. Ministrlik Qırǵız Respublikasındaǵı huqıq qorǵawdıń hár túrli tárepleri menen shuǵıllanatuǵın kóplegen departamentlerge bólinedi hám bir waqıtta basqa da húkimetlik agentlikler tárepinen qollap-quwatlanadı. Miliciya menen 102 qısqa nomeri arqalı baylanısıwǵa boladı.

## Tariyxı

Qırǵızstan ǵárezsizlik alǵanǵa shekem, Qırǵız Sovet Socialistik Respublikasındaǵı tiykarǵı huqıq qorǵaw uyımları KGBniń Qırǵız filialı hám Qırǵız SSR Mámleketlik qáwipsizlik komiteti bolǵan. Biraq, Qırǵızstan ǵárezsizlik alǵannan keyin ekewi de saplastırıldı hám olardıń wákillikleri jańadan dúzilgen Ishki isler ministrligine ótti. Ǵárezsizlik alǵannan beri respublika birneshe revolyuciyalar, terrorshılıq hádiyseleri hám xalıqaralıq shegara soqlıǵısıwlar menen turaqsızlanıp kelmekte, bul jaǵdaylar durıs basqarıw bolmaǵan shárayatta jámiyetlik qáwipsizlikti hám de nızam hám tártipti saqlawda huquq qorǵaw uyımlarına úlken basım ótkerdi. Bunnan basqa, úlken dárejeli institucional korrupciya hám «Ala kachuu» (qız alıp qashıw) sıyaqlı dástúriy ámeliyatlar máselelerdi ele de awırlastırdı hám respublikanıń huqıq qorǵaw uyımlarına qarsı xalqı tárepinen sın pikirlerdiń kóbeyiwine sebep boldı. Jańadan saylanǵan húkimetler kóp jıllar dawamında huqıq qorǵaw uyımların hám onıń institutların reformalawǵa tırısadı, biraq erisilgen nátiyjeler elege shekem sheklengen. Mısalı, sońǵı waqıtları húkimet miliciya menen jámiyetshiliktiń baylanısın arttırıw hám xalıqtıń bul tarawǵa degen isenimin qayta tiklew maqsetinde kúshlerdiń atın «miliciya»dan (Милиция) «policiya»ǵa (Полиция) ózgertiw máselesin kórip shıqpaqta.

Soǵan qaramastan, respublika óziniń sovetlik ótkeni menen birge huqıq qorǵaw xızmetkerleriniń burınǵı hám házirgi miynetlerin bayramlaw ushın arnawlı kúnlerdi belgilegen. 1-noyabr kúnin 1924-jılı házirgi qırǵız miliciyasınıń aldınǵı mákemesiniń dúzilgen kúni retinde kásiplik «Miliciya kúni» retinde belgileydi. Basqa kúnler qatarına 28-may — «Shegara qorǵawshıları kúni» kiredi.

## Jergilikli agentlikler

Ishki isler ministrliginiń tuwrıdan-tuwrı komandalıǵı astındaǵı departamentler bolǵan Jol háreketi qáwipsizligin támiynlew bas basqarması (jol policiyası), Narkotiklerdiń nızamsız aylanısına qarsı gúres xızmeti (narkotikke qarsı kúsh) hám Qánigelestirilgen mámleketlik qáwipsizlik xızmeti (antiterrorizm kúshi) sıyaqlı birneshe agentlikler bar. Al basqa agentlikler Ishki isler ministrligi menen qatar, biraq bólek jumıs isleydi hám olar Mámleketlik komitetler yamasa Mámleketlik xızmet departamentleri retinde belgili. Bul agentliklerdiń ayırımları:

**Mámleketlik komitet**
* Mámleketlik milliy qáwipsizlik komiteti — antiterrorizm hám shólkemlesken jınayatshılıq boyınsha razvedka ushın juwapker.

**Mámleketlik xızmet departamentleri**
* Mámleketlik shegara xızmeti — shegara qáwipsizligi hám immigraciya ushın juwapker.
* Mámleketlik bajı xızmeti — baǵjı hám aksizler ushın juwapker.
* Mámleketlik sud-ekspertiza xızmeti — sud-ekspertiza ushın juwapker.
* Mámleketlik jazanı ótep beriw xızmeti — qamaqxanalardıń jaǵdayı ushın juwapker.
* Ekonomikalıq jınayatlarǵa qarsı gúres boyınsha mámleketlik xızmet — ekonomikalıq jınayatlar menen gúresiw ushın juwapker.

## Xalıqaralıq agentlikler
Ishki isler ministrligi birneshe xalıqaralıq policiya shólkemleri menen baylanıs ornattı, olarǵa Interpol hám Birlestirilgen Milletler Shólkeminiń Narkotikler hám jınayatshılıq boyınsha basqarması kiredi. Bul shólkemler narkotik elementleriniń nızamsız aylanısı hám shólkemlesken jınayatshılıq penen baylanıslı xalıqaralıq jınayatlardı sheshiwde respublikaǵa járdem berdi hám óz gezeginde respublikadan da járdem aldı. Birneshe xalıqaralıq agentlikler de Qırǵız Respublikası tárepinen policiyanı reformalawǵa hám onıń nátiyjeliliginiń arttırıwǵa járdem beriw ushın shaqırıldı, biraq olardıń huqıq qorǵaw wákilliklerin qollanıwǵa huqıqı joq. Buǵan mısal retinde «Jámiyetlik qáwipsizlik iniciativası» baǵdarlamasın islep shıqqan Evropada qáwipsizlik hám birge islesiw shólkemin keltiriwge boladı.

## Qosımsha qarań
* Qırǵızstandaǵı miliciya reforması
* Ishki isler ministrligi
* Qırǵızstan Mámleketlik milliy qáwipsizlik komiteti
* Qırǵız Respublikası Ózgıshelı jaǵdaylar ministrligi

## Derekler