Hamza Hakimzada Niyaziy

**Hamza Hakimzada Niyaziy** (6-mart, 1889-jıl, Qoqan, Qoqan uyezdi, Ferǵana wálayatı, Túrkstan general-gubernatorlıǵı, Rossiya imperiyası – 18-mart, 1929-jıl, Shahımardan, Ferǵana wálayatı, Ózbekstan SSR, SSSR) — ózbek sovet ádebiyatınıń ataqlı wákili, shayır, jazıwshı, pedagog, teatr hám jámiyet ǵayratkeri. Ózbekstan SSR xalıq jazıwshısı (1926-jıl). Birinshi ózbek dramaturgı hám zamanagóy ózbek muzıka formalarınıń tiykarshisi. Ol Ǵafur Ǵulam, Abdurauf Fitrat, Abdulhamid Sholpan, Abdulla Qodiriy hám Mahmudxoja Behbudiyler menen bir qatarda zamanagóy ózbek ádebiyatı dáslepki rawajınıń jetekshi wákillerinen biri sıpatında kóriledi. Hamza dóretiwshiligin 1905-1906-jıllarda baslaǵan.

Niyaziy dáslep mektepte, keyin medresede oqıǵan. Kogonda baspasózde islegen. Tashkentke kelip, 1910-jılı usılı jadid mektepleriniń oqıw sisteması menen tanısqan hám sonday mekteplerdi dáslep Qashqardárwaza máhellesinde, keyin 1911-jıl Qoqan qalasınıń Hajıbek gúzarında hám 1914-jıl Marǵılanda ashqan. Balalar ushın «Jeńil ádebiyat», «Oqıw kitabı», «Qıráát kitabı» sıyaqlı kitaplar jazǵan. 1913-1914-jıllarda sırt ellerde bolǵan.

Niyaziy ózbek tilinen tısqarı basqa kóplegen tillerdi, atap aytqanda arab, parsı, orıs hám túrk tillerin de bilgen. Onıń shıǵarmaları, ádette, áyeller huqıqları, social teńsizlik hám ırımnıń tarqalıwı sıyaqlı social máselelerge arnalǵan. Niyaziy Shahımardanda qaytıs bolǵan.

Onıń esteligin máńgilestiriw maqsetinde 1967-jılda Ózbekstan Kompartiyası Oraylıq Komiteti ádebiyat, kórkem-óner hám arxitektorlıq tarawındaǵı úlken jetiskenliklerdı tán alıw maqsetinde Hamza atındaǵı Mámleket sıylıǵı shólkemlestirildi. Ózbekstandaǵı kóplegen mákemeler, atap aytqanda, Tashkent Metropoliten bándirgilerinen biri, úsh teatr, bir qansha mektep hám kósheler onıń atı menen atalǵan.

## Ómiri
Hamza Hakimzada Niyaziy 1889-jıl 6-martta Qoqan qalasında shıpakerler shańaraǵında tuwılǵan. Solkashon máhellesindegi eski mektep hám medresede (1896–1906), keyin 8 ay dawamında Namangan medresesinde (1908) tálim aladı.

Hamzanıń ákesi Ibn Yamin Niyaz ulıda óz zamanınıń sawatlı adamlardan biri bolǵan. Jaslıǵında diyxanshılıq penen kún keshirgen, keyinnen Buxaraǵa barıp táwiplikti úyrenip kelgen, xalıq arasında «Hakimsha» laqabı menen belgili. Hamzanıń «Hakimzada» laqabı atasınıń sol laqabınan alınǵan.

1909-jılda Orta Aziya musılmanları mádeniyatınıń sol waqıttaǵı orayı bolǵan Buxaraǵa baradı. Onda Hamza ataqlı ustazı Ikramshı domla menen arab tilin tolıq úyrenip tamamlamaqshı bolǵan, biraq Hamzanıń jobaları buxaralıq sunniyler hám qalada jasawshı shialar ortasındaǵı dawlar sebepli joq boladı. Toqnasıwlarda qatnaspaw ushın Hamza qalanı tárk etedi. Bir ayǵa jaqın Kogondagı baspaxanada isleydi. Keyin 1910-jılda Tashkentke kelip, usılı jadid mektepleriniń oqıw sistemaları menen tanısqan. Soń Tashkenttiń Qasqar máhellesinde, 1911-jılda Qoqanda, 1914-jılda Marǵılanda hám taǵı Qoqanda mektepler ashqan, balalarǵa sabaq bere baslaǵan.

Jarlılardıń perzentlerine biypul mektep shólkemlestirgen. Jańa usıldaǵı mektepler ashıw hám bul mektepler ushın jańa tiptegi oqıw qollanbaların jaratıw jolı menen xalıqtı bilimlestiriw maqsetinde Qoqan hám Marǵılanda ashqan mektep oqıwshıları ushın «Jeńil ádebiyat», «Oqıw kitabı» (1914) hám «Qiráát kitabı» (1915) oqıw qollanbaların tayarlaǵan.

Ol bir qalada usılı ses mektepti ashıw artınan quwǵın etilgen bosa da, basqa qalada taǵı sonday jadid mektepti quradı, kóbirek jarlılardı, sonıń menen birge, olardıń perzentlerin oqıtıwǵa ıntıldı.

Hamza 1913-1914-jıllarda sırt ellerde, atap aytqanda, Hindstan, Awǵanstan, Túrkiya, Siriya hám Arab mámleketlerinde bolǵan, Madina hám Mekkede de sayaxatda bolǵan, hajı ámellerin atqarǵan.

Qısqa múddet Qoqandaǵı orıs-tuzem mektebinde oqıtıwshı, «Shoroi islam» shólkeminiń azıq bóliminde xatker, «Keńes» hám «Azatlıq» jurnallarında redaktor (1917), Ferǵana wálayatı mádeniy-bilimlendiriw bóliminde xizmetker (1918), Túrkstan frondı siyasiy basqarması janındaǵı Úlke musılman siyasiy truppasında rejissyor (1919), «Dor ushshafaqa» mektebinde basqarıwshı (1920). 1920-jıl aqırında Buxaraǵa baradı. Buxara wálayatı bilimlendiriw hám áskeriy úgit-násiyat bólimi qasındaǵı teatr truppasında baslıq (1921), 1921-jıl aqırında Tashkentke hám odan Xorezmge ótedi. Onda kásiplik awqamınıń mádeniy-bilimlendiriw bóliminde isleydi. Xorezmnen Xójelige barıp, 1924-jıl iyulǵa shekem ózi shólkemlestirgen qazaq balaları ushın mektep-internatta iskerlik kórsetedi.

1925-jılı Ferǵanaǵa barıp, Shahımardanda kolxoz dúziw, mektepler ashıw, xalıqtıń sawatın shıǵarıw jumısları menen shuǵıllanadı. 1926-jıldan erkin dóretiwshilik penen shuǵıllanǵan.

1926-jılda Hamza Ózbekstannıń Xojeli qalasında Sovet Birlespesindegi birinshi balalar úyin shólkemlestirgen, keyinirek bul jer onıń atı menen atalǵan.

Niyaziy 1917-jılǵı bolshevikler revolyuciyasın qollap-quwatlaǵan. Bul revolyuciyadan keyin ol 1920-jılda Sovet Birlespesi Kommunistlik Partiyasına (Bolshevikler) qosıldı hám basqa zatlar qatarında Qızıl Armiya áskerleriniń oyın-kúlkileri ushın teatr áskerin quradı. Niyaziy ózbek tilinen tısqarı basqa kóplegen tillerdi, atap aytqanda arab, parsı, orıs hám túrk tillerinde bilgen.

1928-jıl avgusttan Shahımardanda úgit-násiyat jumısların alıp barǵan.

## Dóretishiligi, jadidshilik hám azatlıq arzıwsı

Hamzanıń kórkem ádebiy dóretiwshiligi medresede oqıp júrgen gezlerinde, 1905-1906-jıllarda baslanǵan.

Niyaziydıń dáslepki dóretpelerinde kúshli social-demokratiyalıq jónelisler hám social ádalatsızlıq keskin qaralanǵan. Onıń shıǵarmalarına tiykarlanıp áyeller huqıqları, social teńsizlik hám ırımnıń keń tarqalıwı sıyaqlı social máseleleri kórsetilgen.

Hamza 1908-jılda qońsı úlkelerde baspa etilgen aldı gazetalar hám olardaǵı insanpárwarlıq ideyaları menen tanısqan. Bilimli insanlar tásirinde «milliy qosıqlar» jaza baslaǵan.

Hamzanıń dóretiwshiligine, Fotih Karimiydıń «Waqıt», Ismayıl Gaspralidiń «Tarjiman» gazetaları, Rizo Faxriddinniń «Shóro» jurnalı, sol qatarı, Tashkentte ózbek tilinde shiǵa baslaǵan Ismayıl Obidiydıń «Taraqqiy», Munavvarqarı Abdurashidxan ulınıń «Xurshid», Abdulla Avloniydıń «Shuhrat» gazetaları kúshli tásir kórsetedi. Bul jazıwshılar menen tanısadı, olar tásirinde jadidshilik háreketine kelip qosıladı. Jadidshilik háreketiniń tiykarlawshısı bolǵan Ismayıl Gaspirali qaytıs bolǵanında Hamza joqlaw qosıǵı jazıp, «Dad qıl dáwiri pallaqdın, battı xurshidi jáhán», dep jazadı. Hamza Munavvarqarı Abdurashidxan ulın «ruwxıy ustaz», «húrmetli ustazı joqarı», dep ataydı. Hamzanıń dáslepki qosıqları hám maqalaları mine sol gazeta hám jurnallarda basıladı. Baspasózdegi iskerliginen tısqarı Hamza «Mektep», «Ilim ista», «Kitap», «Qálem», «Oqı», «Tuwrısóz bala», «Balanıń jaman bolıwına sebep bolǵan ananıń jazası», «Gúrriń», «Tasbaqa hám shayan», «Gúrriń» sıyaqlı tárbiyalıq mazmunda bolǵan kóplegen qosıqlar da jazǵan.

Hamza sol jılı «eski patshalar turmısınan» alınǵan «Haqıyqat kimde? » degen «roman» da jazǵan (bul shıǵarma sol gezde-aq joǵalǵan). Hamza 1905-jıldan mumtaz shayırlarǵa ergen halda ǵázzeller jaza baslaǵan. Bazı dereklerde bolsa qosıq jazıwdı 1899-jıldan, Furqat hám Muqımıy — ózbek dóretiwshilerı shıǵarmalarınan yoshlanıp jaza baslaǵanı aytıladı.

Hamzanıń revolyuciya jıllarınnan aldınǵı tiykarǵı shıǵarması tájik hám ózbek tillerinde jazılǵan qosıqlıq «Devon» (1905-1914) shıǵarması qaytıs bolǵan soń baspadan shıǵarıǵan. Hamza bul shıǵarmanı da «Nihoniy» laqabı menen jazǵan. Shıǵarmaǵa jámi 214 qosıq kiritilgen. «Devon»nıń bazı ǵázzellerinde arqa poeziyaǵa tán muhabbat, diniy tematika arqalı bilimge shaqırıw sıyaqlı temalar orın iyeleydi. Hamzanıń dáslepki baspadan shıqqan shıǵarmalarında da bul temalar kóterilgen: «Ramazan» (1914), «Jańa baxıt» dástanı (1915), «Uwlanǵan turmıs» (1916).

1914-jılda «Sadoi Túrkstan», «Sadoi Ferǵana» sıyaqlı gazetalarda, «Ayna» jaridasında bilimge shaqırıwshı ocherk hám publitsistik maqalaları shıǵadı. Onıń «Bid'atmi, májusiyatba? » (1914) ocherki usılardan edi.

Hamza úlken jasdaǵı insanlar ushın «Milliy qosıqlar ushın milliy qosıqlar kompleksi» ulıwma atı astında «gúl» toplamların járiyalaǵan (1915-1919). Hamza usı komplekslerin (8 bólimnen ibarat) menen ózbek poeziyasına jańa mazmun hám jańa ideyalar alıp kirgen hám ásirese, jadid ádebiyatı rawajlanıwına úlken úles qosqan. Toplamda Hamzanıń revolyuciyalıq-demokratiyalıq ruwxıylıq jolınan revolyuciya jawıngeri tárepke ótkeni bilinedi.

Klasslıq hám partiyalıq kórkem ádebiy shıǵarmalardıń qımbatın belgileytuǵın tiykarǵı kriterya esaplanǵan dáwirlerde Hamzanıń «Bay bola xizmetker» pyesası pútkilley qayta jazıp shıǵılǵan. Socialistik realizm metodı talapları tiykarında «qayta tiklengen» bul shıǵarma uzaq jıllar dawamında Hamza dramaturgiyasınıń joqarı úlgisi retinde usınıs etilip kelingen.

1917-jıl 25-aprelde «Ullı Túrkstan» gazetasında Hamzanıń «Túrkstan tolıq huqıqlıǵına» atlı qosıǵı basıladı. Ol jaǵdayda «Tórt júz jıllıq Romanovlar» dinastiyasınıń taxttan awdarılıwı hám rus-burjua demokratiyalıq revolyuciyasınıń jeńisi haqqında jazadı.

1903-1904-jıllar aralıǵinda jazılǵan kóplegen dóretpeleri 1929-jılda qaytıs bolǵannan keyin tabılǵan.

Hamzanıń 1916 hám 1920-jıllarda jazılǵan «Loshman baxıtsızlıqları», «Ferǵana baxıtsızlıqları», «Bay bola xizmetker» sıyaqlı dóretpeleri joǵalǵan. Tek «Loshman baxıtsızlıqları»nıń «Istibdod jábirleniwshileri» degen bólegi hám «Bay bola xizmetker» dramasınıń afishası saqlanıp qalınǵan. Teatrlarda qoyılıp kelgen «Bay bola xizmetker» dramasın bolsa dramaturg Komil Yashin afishada sáwlelengen mazmun boyınsha qayta tiklegen. Bul varianttıń júzege keliwi, yaǵnıy avtorı tiri bolmaǵan, túp nusqası joǵalǵan miynettiń basqa bir insan tárepinen tikleniwi jáhán kórkem ádebiy tájiriybesinde kórilmegen hádiyse bolıp tabıladı. Shayır Miraziz Azam Komil Yashin Hamza dóretiwshiligin islewde qanshelli úlken rol oynaǵan bolsa, onıń dóretiwshiligin burmalawǵa da óz úlesin qosqanlıǵın aytıp ótken.

1927-jıllarda «Ózbek hayalı tilinen», «Ózbek hayal-qızlarına», «Azat hayal-qızlar qosıǵı», «Bul kun — 8-mart», «Hayal qızlar dawısı», 1928-jılda bolsa «Hújim», «Mubárek», «Úzilgen sheshek gúl», «Tursınay joqlaw qosıǵı» sıyaqlı qosıqlar jazdı.

### Muzıka
Hamzanıń qálemine bir neshe onlap qosıqlar tiyisli. Biraq muzıkalıq miyraslarınıń barlıǵıda saqlanıp qalınbaǵan. Ol pútkil Ózbekstan boylap sayaxat etip, xalıq qosıqların toplaǵan. Bazı qosıqları 1931-jıl «Ferǵana, Buxara hám Xiva qosıqları» kompleksinen orın alǵan. Qosıqlarınıń ayırımları belgili ózbek artistlerinen jazıp alınǵan.

### Sahna shıǵarmaları
Hamza dóretiwshiliginiń usı 2-dáwirinde nasr hám dramaturgiya salasında da saldamlı izertlewler alıp barǵan. Onıń «Jańa saodat» (1914-jıl, basası —1915-jıl) shıǵarması ayırım ilimpazlar tárepinen ózbek ádebiyatındaǵı roman janrınıń dáslepki úlgisi retinde aytılıp kelingen, lekin bul dóretpe tiykarınan aǵartıwshılıq ideyaları menen suwǵarılǵan qıssa bolıp, onda jarlı jigittiń (Alımjan) ilim sebepli shańaraqlıq baxıt hám ıǵbalǵa eriskenligi uqıp penen súwretlengen.

Hamza 1914-1916-jıllarda «Ósh» (1914), «Uwlı turmıs yoxud Íshqı jábirleniwshileri» (1915), «Ilim shınlıqqa barar joli», «Mulla Normuhammad domlanıń kufr qátesi», «Ashlıq jábirleniwshileri» (1916 ), «Tolıq huqıqlıq yamasa avtonomiya» (1917) sıyaqlı kishi sahna dóretpelerin jazǵan. 1915-1916-jıllarda jazǵan «Feruzaxanım», «Ilim shınlıqqa barar jolı», «Loshman baxıtsızlıǵı» sıyaqlı qatar drama hám komediyalardan ayırımların ózi dúzgen truppasında sahnalastırǵan.

## Ólimi

1928-jıldan oǵan qaraǵanda oǵada táqip hám qısım kórsetile baslaydı.

Sol jılı Shahımardanǵa jiberiledi. Ol jerde mektep, bilimlendiriw jumısları, hayal-qızlar azatlıq máseleleri menen shuǵıllanadı. Materiallıq hám ruwxıy qıyınshılıqtı bastan keshiredi. 1929-jıl 18-martta Niyaziy Shahımardanda Hazrat Ali maqbarası báyinde óltirilgen. Hamza ólimi haqqında tarıyxshılar túrlishe pikir bildirgen. Ayırımlar ol milletshiler hám islam fundamentalistleri tárepinen tasboran qılıp óltirilgenligin atap ótse, jazıwshı Nabijon Boqiy Hamzanıń ólimi haqqında sonday deydi:…Adam óltiriwshilik bolǵan, lekin adam óltiriwshilikti shólkemlestirgenler basqa, jazalanǵanlar basqa. Dindorlar jazalanadı. Dindorlardıń baylanısı joq. Araq iship, temeki shegip júrgen adam dindor bola ma? Olar dinnen shıǵıp ketken adamlar. Hamzanıń ólimine dindorlardıń baylanısı joq. Lekin sonda Hamza sıltawında dindorlar joq etilgen. Mıjǵalanı, joq qılıp taslanǵan …

## Shańaraǵı
Ákesi Ibn Yamin Niyaz ulı (1840–1922) ózbek, tájik, parsı tillerin biler, ádebiyatqa qiziǵar edi. 16 jasında dıyqanshılıqtı taslap, Buxaraǵa barıp, eskishe xalıq shıpakeri bolıp qaytqan. Rus shıpakerleri menen baylanısda bolǵan hám jańa medicina ámeliyatların úyrengen. Buxaraǵa qaytqanında Hamzanıń anasi Jahanbibi Rabiboy qızına (1858–1903) úylengen. Jahonbibi tábib da bolǵan. Hamza Kamilaxan atlı qızǵa úylenedi. Olardıń Abbasxan atlı ulı bolǵan

## Jáne qarań

* Munavvarqarı Abdurashidxan ulı
* Furqat
* Ózbek tili

## Derekler

## Qosımsha oqıw ushın

* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .

## Sırtqı siltemeler

* Hamzaning badali. Atoqli sanʼatkor Bahodir Yoʻldoshev bilan Hamza haqida suhbat
* Salohiddin Mamajonov. Hamza dindor boʻlganmi? (1990)
* Hamza Hakimzoda Niyoziy kim edi: dahriymi yo dindor?
* Adeeb Khalid: ''Printing, Publishing, and Reform in Tsarist Central Asia''. 1994
* Mark Dickens: ''Uzbek Music'' (Wayback Machine saytida 2008-07-23 sánesinde arxivlengen). 1989
* Mark Dickens: ''The Uzbeks'' (Wayback Machine saytida 2008-07-23 sánesinda arxivlengen). 1990
* Works of Niyazi in English, Russian, and Arabic, Wayback Machine saytında (March 25, 2008 sánesinde arxivlengen)
*