open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Juwmaq shıǵarıwshı programmalastırıw

Kópshilik kompyuter programmalastırıwda, baǵdarlamashı programmanıń jobalanǵan nátiyjelerin yadta saqlaydı hám sol nátiyjelerge erisiw ushın dıqqat penen programma dúzedi. **Juwmaq shıǵarıwshı programmalastırıw** (ele de tiykarınan gipotetikalıq) kerisinshe múmkinshilik beretuǵın texnikalarǵa hám texnologiyalarǵa silteme beredi. Bul kompyuterge jaramlılıq funkciyası, test specifikaciyası yamasa logikalıq specifikaciya sıyaqlı metaforanı qollanıp, jobalanǵan nátiyjeni táriyiplewge imkaniyat beredi, sonnan keyin kompyuter ózbetinshe berilgen kriteriyalarǵa sáykes keliw ushın kerekli programmanı dúzedi.

1980-jıllar dawamında, juwmaq shıǵarıwshı programmalastırıwǵa erisiw usılları tiykarınan logikalıq juwmaq shıǵarıw usılların óz ishine aldı. Búgingi kúnde bul termin geyde jaramlılıq yamasa sıylıq funkciyası retinde berilgen máseleniń sheshimin evolyuciyalawǵa imkaniyat beretuǵın evolyuciyalıq esaplaw texnikaları menen baylanıslı qollanıladı.

2022-jıl iyul ayında GitHub Copilot shıǵarıldı, bul juwmaq shıǵarıwshı programmalastırıwdıń mısalı bolıp tabıladı.

## Tıǵız baylanıslı túsinikler hám texnologiyalar

* Logikalıq programmalastırıw
** Prolog
* Sheklewli programmalastırıw
* Jasalma intellekt
* Genetikalıq programmalastırıw
* Mashinalıq oqıtıw
* Jasalma turmıs
* Evolyuciya
* Metaprogrammalastırıw

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Interaktiv programmalastırıw

**Interaktiv programmalastırıw** — bul programmanıń bólimlerin ol islep turǵan waqıtta jazıw procedurası. Bul programma interaktiv qosımshadan ayırmashılıǵı, programma tekstin islep turǵan process ushın tiykarǵı interfeys retinde qarastıradı, onda programma islep shıǵıw cikllerinde proektlestiriledi hám sonnan keyin paydalanıladı (ádette «paydalanıwshı» dep atalatuǵın adam tárepinen, «baǵdarlamashıdan» ayırmashılıǵı). Sonlıqtan, bul jerde programma jazıw háreketi programmanıń óziniń bir bólegine aylanadı.

Solay etip, ol programma jazıw da, onı paydalanıw da interaktiv túrde júz bermeytuǵın paketli qayta islewge ekstremal qarama-qarsı retinde interaktiv esaplawdıń arnawlı bir mısalın quraydı. Ekstremal programmalastırıwdaǵı tez keri baylanıs principi radikallastırılǵan hám anaǵurlım anıq boladı.

**Sinonimler**: jedel programmalastırıw, dál waqtında programmalastırıw, sáwbetlesiw programmalastırıw

## Qollanıw tarawları
Interaktiv programmalastırıw usılları ásirese sheshiliwi kerek bolǵan máseleniń anıq specifikaciyası aldınnan beriliwi múmkin bolmaǵan jaǵdaylarda paydalı. Bunday jaǵdaylarda (olar izertlewlerde siyrek emes), formal til sáykes soraw yamasa másele formulirovkasın islep shıǵıw ushın kerekli ortalıqtı támiyinleydi.

Interaktiv programmalastırıw sonday-aq olardı toqtatpastan qayta jazıw kerek bolǵan qosımshalarda da qollanılǵan, bul ózgeshelik penen Smalltalk kompyuter tili ataqlı. Ulıwma alǵanda, dinamikalıq programmalastırıw tilleri bunday óz-ara tásir ushın ortalıqtı usınadı, sonlıqtan ádette prototip jaratıw hám iterativ hám inkremental islep shıǵıw programmanıń basqa bólimleri islep turǵan waqıtta orınlanadı.

Bul ózgeshelik ses dizaynında hám algoritmik kompoziciyada anıq bir zárúrlik bolǵanlıqtan, ol sol jerde áhmiyetli dárejede rawajlandı. Jaqında, izertlewshiler bul usıldı sonifikaciya algoritmlerin islep shıǵıw ushın paydalanıp atır.

Ses hám grafika ushın dinamikalıq programmalastırıw tillerin qollanıp, interaktiv programmalastırıw sonday-aq tiykarınan algoritmik muzıka hám videoda improvizaciyalıq orınlaw stili retinde de qollanıladı.

## Kod mısalı

* COLT qollanıp ActionScript tilinde 3D grafikanıń tikkeley kodlanıwı
* Dinamikalıq programmalastırıw tili SuperCollider-degi ayırım kod mısalı usı jerde bar.
* ChucK tilinde jazılǵan basqa bir mısal usı jerde bar
* Fluxus penen grafikanıń tikkeley kodlanıwı: skrinshot
* impromptu
* Quoth penen inglis tilinde tikkeley kodlawdıń mısalı
* Funkcional reaktiv programmalastırıw tili Elm-de ıssı almastırıw

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Joqarı tártipli programmalastırıw

**Joqarı tártipli programmalastırıw** — bul funkciyalar, moduller yamasa obyektler sıyaqlı programmalıq támiynat komponentlerin mánisler retinde qollanatuǵın kompyuter programmalastırıw stili. Ol ádette joqarı tártipli funkciyalardı keńnen qollanatuǵın lyambda esaplawı sıyaqlı esaplaw modellerinen alınǵan yamasa sonnan úlgi alǵan. Eger proceduralar yamasa belgiler sıyaqlı komponentler maǵlıwmatlar sıyaqlı paydalanılıwı múmkin bolsa, programmalastırıw tilin joqarı tártipli dep esaplawǵa boladı. Mısalı, bul elementler argumentler yamasa mánisler sıyaqlı birdey usılda qollanıwǵa boladı.

Mısalı, joqarı tártipli programmalastırıwda funkciyalardı basqa funkciyalarǵa argument retinde beriwge boladı hám funkciyalar basqa funkciyalardıń qaytarılatuǵın mánisi bolıwı múmkin (makroslarda yamasa interpretaciyalaw ushın sıyaqlı). Bul programmalastırıw stili tiykarınan funkcional programmalastırıwda qollanıladı, biraq ol obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwda da júdá paydalı bolıwı múmkin. Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw kontekstinde joqarı tártipli programmalastırıwdıń biraz basqasha interpretaciyası — bul joqarı tártipli xabarlar, olar funkciyalar emes, al xabarlardıń argument retinde basqa xabarlardı qabıllawına múmkinshilik beredi.

Bunı qollap-quwatlaytuǵın tillerge mısal retinde Ada, Wolfram Language, C#, Java, ECMAScript (ActionScript, JavaScript, JScript), F#, Haskell, Lisp (Common Lisp, Scheme, Clojure, basqalar), Lua, Oz, Perl, PHP, Prolog, Python, Ruby, Smalltalk, Scala, ML, hám Erlang kiredi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Tilge ǵárezsiz

**Tilge ǵárezsiz programmalastırıw** yamasa skriptlew (sonday-aq **tilge neytral**, **tilden ǵárezsiz** yamasa **kross-til** dep te ataladı) — bul belgili bir tildi xoshametlemeytuǵın programmalıq támiynat paradigması.

Kirisiw sabaqlarında bul termin til ózgesheliklerine emes, al principlerdi oqıtıwǵa qatnaslı.
Mısalı, «Kompyuter programmalarınıń strukturası hám interpretaciyası» sıyaqlı sabaqlıq haqıyqatında da programmalastırıw haqqındaǵı tilge ǵárezsiz kitap bolıp tabıladı hám óz aldına Scheme tilinde programmalastırıw tuwralı emes.

Islep shıǵıw metodologiyası retinde, bul koncepciya belgili bir tildiń tek ǵana islep shıǵıw komandasındaǵı bar kónlikpeler toplamı ushın emes, al belgili bir wazıypaǵa sáykesligi sebepli (barlıq faktorlardı, sonıń ishinde ekosistemanı, baǵdarlamashı kónlikpelerin, ónimlilikti hám t.b. esapqa alıp) tańlanıwı kerekligin usınadı. Mısalı, tilge ǵárezsiz Java islep shıǵıw komandası geypara islep shıǵıw jumısları ushın Ruby yamasa Perl-di tańlawı múmkin, eger Ruby yamasa Perl Javaǵa qaraǵanda sáykesirek bolsa.

Programmalastırıw hám skriptlewdegi «Kross-til» termini bir programmanıń kodı ishinde eki yamasa onnan artıq tillerdiń nátiyjeli qollanılıwın táriyipleydi, bunda hárbiri óziniń ayrıqsha paydaların qosadı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Tilge baǵdarlanǵan programmalastırıw

**Tilge baǵdarlanǵan programmalastırıw (LOP)** — bul «til» obyektler, moduller hám komponentler menen birdey statusqa iye programmalıq támiynat qurılıs blogı bolıp tabılatuǵın hám ulıwma maqsetli programmalastırıw tillerinde máselelerdi sheshiw ornına, baǵdarlamashı dáslep másele ushın bir yamasa bir neshe arnawlı taraw tillerin (DSL) jaratıp, sońınan máselelerdi sol tillerde sheshetuǵın programmalıq támiynattı islep shıǵıw paradigması. Tilge baǵdarlanǵan programmalastırıw birinshi ret Martin Uordtıń 1994-jılǵı «Tilge Baǵdarlanǵan Programmalastırıw» atlı maqalasıda tolıq táriyiplengen.

## Koncepciya
Tilge baǵdarlanǵan programmalastırıw koncepciyası talaplardı paydalanıwshınıń terminleri menen sáwlelendiriw usılın qabıl etedi, sonnan keyin paydalanıwshınıń táriyiplewlerine ilajı bolǵanınsha izomorf bolǵan implementaciya tilin jaratıwǵa háreket etedi, solay etip talaplar menen implementaciya arasındaǵı sáwlelendiriw ilajı bolǵanınsha tikkeley boladı. Bul izomorfizmniń jaqınlıq ólshemi — bul tildiń «artıqmashılıǵı», ol talaplardaǵı jeke ózgeristi ámelge asırıw ushın kerekli redaktorlaw operaciyalarınıń sanı retinde anıqlanadı. Jańa tildi ámelge asırıw ushın eń jaqsı til qaysı ekenligi aldınnan boljanbaydı. Kerisinshe, baǵdarlamashı informaciya aǵımların analizlew arqalı jaratılǵan opciyalar arasınan tańlay aladı — qanday informaciya alınadı, onıń strukturası qanday, qashan alınadı, kimnen alınadı hám onıń menen ne islenedi.

## Rawajlanıwı
Racket programmalastırıw tili hám RascalMPL dáslep tilge baǵdarlanǵan programmalastırıwdı qollap-quwatlaw ushın proektlestirilgen. JetBrains MPS, Kermeta yamasa Xtext sıyaqlı basqa til jumıs orınları quralları DSL-lerdi hám tilge baǵdarlanǵan programmalastırıwdı proektlestiriw hám ámelge asırıw ushın qurallardı usınadı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Tahiriyler mámleketi

**Tahiriyler mámleketi** — VIII ásirdiń aqırı menen IX ásirdiń basında **Xorasan** hám **Mawarawnnaxr** dáwirinde húkim súrgen jergilikli dinastiyalardan biri.

## Tariyxı
VIII ásirdiń aqırı — IX ásirdiń basında xalifalıqtı lárzege keltirgen siyasiy jaǵday Abbasiylerdiń Mawarawnnaxr hám Xorasanǵa qaratılǵan siyasatın ózgertiwge sebep boldı. Jergilikli hasılzadalar bu ólkelerde óz basqarıwın ornattı hám xalifalıqtıń orayında da basqarıwda kóbirek rol oynay tuǵın boldı.

Xalifa Xarun ar-Rashid (786–809) dúnyadan ótkennen soñ, onıń balaları Mamun menen Ámin ortasında 809–813-jılları taxt ushın gúres bolǵan. Aminni oraylıq arablar qo'llap, Ma’munǵa qarsı boldı. Ma’munǵa Xorasanlı Tahir ibn Xuseyn basshılıq etken qo‘shin járdem beredi. 813-jılı olar Baǵdadqa yurish jasap, paytaxttı qolǵa aladı hám Mamunni xalifalıq taxtına otırǵızadı.

Mamun Tahirge 821-jılı Xorasan hám Mawarawnnaxr nayıbı laqabın beredi. Bul sol waqıttan baslap Tahiriyler mámleketiniń negizin qúyadı.

## Ǵarezsizligi
822-jılı Tahir xalifa atın xutbadan shıǵarıp taslatadı — bul Baǵdad menen baylanıstı úziw hám ózin bağımsız dep járiya etiw edi. Biraq, sol jılı ol tosattan qaytıs boladı.

Tahirden keyin balaları Talxa hám Abıl Abbas Abdulla izbe-izlik penen nayıblıq qıladı. Abıl Abbas (830–844) dáwirinde paytaxt Mar qalasınan Nishapurǵa kóshiriledi.

## Samaniyler menen baylanıs
Mawarawnnaxr qalalarında nayıblıq qılıp atırǵan Saman xudat áwladları Tahiriyler tárepi nen tán alınadı. Samaniyler bolsa, óz gezeginde, Tahiriylerge baǵınıshlı halda Mawarawnnaxrdı basqaradı. Bul oqiǵa Xorasan hám Mawarawnnaxrda xalifalıq húkiminiń álsiregenin kórsetedi.

## Tahiriylerdiń joq bolıwı
Tahiriyler dáwirinde miynetkesh xalıqtıń awhalı awırlıqsha qala berdi. Zulum hám salıqlar xalıqnıń narazılıǵın keltirdi. Netijede, olardıń kóteriilisi Saffariyler — aǵalı-inili Yaqıp ibn Lays hám Ámir ibn Lays basshılıǵında úlken qólamda boladı. 873-jılı olar Nishapur qalasın iyelep, Tahiriyler mámleketine son qoyadı. Hakimiyat Saffariyler qolına ótedi.

## Qızıqlı faktler
* Tahiriyler xalifalıqtan g'a'ressiz bolǵan birinshi Xorasan dinastiyasi sanaladı.
* Olardıń dáwirinde Nishapur ma'deniy ortalıqqa aylang'an.

## Derekler

* O‘zbekiston tarixi: Orta asrler davri (VIII–XIII asrler). Tashkent, «O‘zbekistan» baspasi.
* Encyclopaedia Iranica — *Tahirids* maqalası.
* Barthold, V.V. «Turkiston tarixi», Moskva, 1963.
Mitoxondriya

**Mitoxondriya** ( — jip hám  — túyirtpekli (dánesheli) degen sózlerden alınǵan) — bir hám kóp kletkalı organizmlerdiń barlıq eukariot kletkalarında boladı. Mitoxondriyalardıń haywan hám ósimlik dúnyasında bunday keń tarqalıwı olardıń kletkada zárúr áhmiyetke iye ekenliginen derek beredi.Mitoxondriyalar hár qıylı formalarda: domalaq, jalpaq, cilindr tá riz  li hám hátte jip tárizli kóriniste de ushırasadı. Olar 0,2 mkm den 15–20 mkm úlkenlikke iye. Jip tárizli formalarınıń uzini 15–20 mkm ge deyin baradı. Hár qıylı toqımalardaǵı mitoxondriyalardıń sanı birdey emes. Olardıń sanı kletkanıń funkcional iskerligine baylanıslı. Ushatuǵın quslardıń kókirek bulshıq etlerinde mito xond riya lar sanı ushpaytuǵın quslarǵa salıstırǵanda júdá kóp boladı. Mitoxondriya larda eki qabat: sırtqı hám ishki membranalar bar. Sırtqı membrana tegis, ishkisi bolsa búrmeli bolıp, kristallar dep ataladı. Kristallar membranasında júdá kóp fermentler jaylasqan. Olar energiya almasıwında qatnasadı. Mitoxondriyalar yarım avtonom organoid bolıp olardıń membranalar aralıq boslıǵında DNk, RNk hám ribosomalar boladı. Mitoxondriya bóliniw jolı menen kóbeyedi. Mitoxondriyalar bóliniwinen aldın olardıń DNksi eki ese artadı. Mitoxondriyalardıń tiykarǵı wazıypası energiya payda etiw, yaǵnıy ATF tı sintezlew bolıp esaplanadı.

## Derekler
Qarsılas mánili dánekerli dizbekli qospa gáp

**Qarsılas dánekerli dizbekli qospa gáp** — mazmuni jaqtan bir-birine qarama-qarsı bolǵan jay gáplerden quralǵan dizbekli qospa gáp túri. Bul túrdegi gápler qarsılas dánekerler arqalı biriktirilip, qarama-qarsi ma'nini bildirip turadı.

## Qarsılas dánekerler
Qarsılas dánekerli dizbekli qospa gáptiń quramındaǵı jay gápler **biraq**, **lekin**, **sonda da**, **solay da**, **sóytse de**, **degen menen** sıyaqlı qarsılas dánekerler arqalı baylanısadı. Bul dánekerler arqalı baylanısqan dizbekli qospa gáptiń jay gápleri mánilik jaqtan bir-birine qarama-qarsı bolıp keledi.

### Mısàllar
# *Olar barlıq nárseni awdar-teńker etip tintip shıqtı, biraq jasırın xat tabılmadı.* (J. Sh.)
# *Kóz ushında tawlardıń ústi eleń-alań aǵarǵan, lekin aspanda siyrek bultlar arasında ele jıltırap janǵan juldızlar kórinedi.* (Á. Y.)
# *Atalarınıń súyeneri joq, sonda da olar dáwjúreklilik etkisi keledi.* (T. Q.)
# *Ol aytqanı bolmadı, solay da eki kózi sol jaqta boldı.* (X. S.)
# *Jumıstıń waqtında pitkeriliwine barlıq múmkinshilikler tuwdırıldı, sóytse de bul jumıstı óz waqtında bejere almadı.*
# *Dayım da qaraspandı qapıltıp berdi, degen menen aytqanınıń bári durıs edi.* (Sh. S.)

## Al, bolmasa dánekerleri menen qarsılas gáp
Sonday-aq, qarsılas dánekerli dizbekli qospa gáp a**l**, **bolmasa** dánekerleri arqalı da dúziledi. Bul sıyaqlı gáplerdiń jay gápleriniń bayanlawıshları, kóbinese, bolımlı hám bolımsız formalarda keledi.

### Mısallar
# *Qawın-qámek egiw ushın tayarlanǵan onlaǵan tanap jerdıń ele bir qıytaǵı da suwǵàrılǵàn joq, àl egis wàqtı bolsà ótip bàràtır.* (J. Sàp.)
# *Kóz ushındà bolsà ele onıń kóz jàsı menen juwılǵàn àyànıshlı bet-álpeti turàr, àl qulàqlàrınıń túbinen zàrlı dàwısı ketpes edi.* (Á. Y.)

## Kómekshi sózler menen qarsılas gáp
Qarsılaslıq mánili dizbekli qospa gáptiń jay gápleri **tek**, **tek ǵana**, **átteń** sıyaqlı kómekshi sózler arqalı da baylanısadı.

### Mısallar
# *Apa, házir men quwanıshtan qus bolıp ushqım keledi, tek qanatım joq da.*
# *Negizinde, maydan iyeleri shempionlarǵa tán oyın kórsete alǵan edi, átteń áwmet bul saparı olarǵa qıya baqpadı.* («Q. J.»)
# *Gerbish tóselgen bul jaydıń aynası joq, tek ǵana maylı qaǵaz jabıstırılǵan tóbedegi túńlikten qurttay jarıq túsip turadı.* (A. M.)

## Esletpe
Qarsılas dánekerli dizbekli qospa gápler — tilde qarama-qarsi mánili pikirlerdi bildiriwde qollanıladı. Bul túr gápler sintaksistiń ma'nili kategoriyalarınıń biri bolıp, u'yreniwshiler ushın mánili grammatik mazmun beredi.

## Derekler
Parallel obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw

**Parallel obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw** — bul obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdı (OBP) parallellik penen biriktiretuǵın programmalastırıw paradigması. Java sıyaqlı kóplegen programmalastırıw tilleri OBP-nı aǵımlar sıyaqlı parallellik mexanizmleri menen biriktirse de, «parallel obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw» sóz dizbegi tiykarınan obyektlerdiń ózleri parallellik primitivi bolǵan sistemalarǵa silteme beredi, mısalı, obyektler aktyor modeli menen biriktirilgende.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Teabagging

**Teabagging** — adamnıń jınısıy is-háreketi ushın qollanılatuǵın slang atama. Bul jınısıy jaqtan lázzet alıw ushın jarǵaqtıń jınısıy sheriktiń awzına, betine yamasa basına qoyıwı bolıp tabıladı. Súykeliw arqalı jınısıy baylanıs túri sıpatında, óz házligi ushın yamasa aldınnan prelyudiya sıpatında isleniwi múmkin.

## Qosımsha qarań
* Deep throat
* Betke otırıw
* Fingering
* Bukkake
* Merwert monshaq
* Cum shot
* Betke bosatıw
* Gokkun

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Obyektke tiykarlanǵan til

**Obyektke tiykarlanǵan til** — bul jaǵdaydı hám minez-qulıqtı obyekt retinde inkapsulyaciyalaw ushın bir konstrukciyanı usınatuǵın programmalastırıw tili. Miyrasxorlıqtı yamasa kishi tiplestiriwdi qollap-quwatlaytuǵın til obyektke baǵdarlanǵan dep klassifikaciyalanadı. Degen menen obyektke baǵdarlanǵan, obyektke tiykarlanǵannıń úlken toplamı sıyaqlı kórinsede, olar bir-birin qaplaytuǵın emes, al óz-ara ayrıqsha alternativalar retinde qollanıladı. Tek obyektke tiykarlanǵan tillerdiń — obyekt ózgesheligin qollap-quwatlaytuǵın, biraq miyrasxorlıqtı yamasa kishi tiplestiriwdi qollap-quwatlamaytuǵın tillerdiń mısallarına Adanıń dáslepki versiyaları, Visual Basic 6 (VB6) hám Fortran 90 kiredi.

Geyparalar prototipke tiykarlanǵan programmalastırıwdı obyektke tiykarlanǵan dep klassifikaciyalaydı, degen menen ol klass koncepciyası arqalı bolmasa da, miyrasxorlıqtı hám kishi tiplestiriwdi qollap-quwatlaydı. Onıń ornına obyekt óziniń jaǵdayın hám háreketin shablon obyektinen miyras etip aladı. Prototipke tiykarlanǵan programmalastırıwdı qollap-quwatlaytuǵın keń tarqalǵan til — JavaScript;

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Deterministik emes programmalastırıw

**Deterministik emes programmalastırıw tili** — bul programmanıń belgili bir noqatlarında («tańlaw noqatları» dep ataladı) programma aǵımı ushın hár túrli alternativanı kórsete alatuǵın til. if-then operatorınan ayırmashılıǵı, bul alternativanı tańlaw usılı baǵdarlamashı tárepinen tikkeley kórsetilmeydi; programma barlıq tańlaw noqatlarına qollanılatuǵın qanday da bir ulıwma usıl arqalı orınlanıw waqtında alternativanıń arasında sheshim qabıllawı kerek. Baǵdarlamashı sheklengen sanlı alternativanı kórsetedi, biraq programma keyinirek olar arasında tańlawı kerek. («Tańlaw» — bul, haqıyqatında, deterministik emes operator ushın ádettegi at.) Joqarı dárejeli tańlawlar óz ishinde tómen dárejeli tańlawları bar tarmaqlanǵan shaqalarǵa alıp keletuǵın tańlaw noqatlarınıń ierarxiyası dúziliwi múmkin.

Bir tańlaw usılı keri izlew sistemalarında (mısalı, Amb,  yamasa Prolog-ta biriktiriw) sáwlelengen, onda ayırım alternativanıń «sátsiz bolıwı» múmkin, bul programmanıń keri izlewge hám basqa alternativanı sınaqtan ótkeriwge sebep boladı. Eger belgili bir tańlaw noqatında barlıq alternativa sátsiz bolsa, onda pútkil bir shaqası sátsiz boladı hám programma jáne de keri izlewge ótedi, eski tańlaw noqatına. Bir qıyınshılıq — hár qanday tańlaw waqıtsha bolıp, qayta orınlanıwı múmkin bolǵanlıqtan, sistema aqıbetinde sátsiz bolǵan shaqanıń bóleklik orınlanıwı sebepli payda bolǵan qosımsha tásirlerdi joq etiw arqalı eski programma jaǵdayların qayta tikley alıwı kerek.

Basqa bir tańlaw usılı — bul Alisp sıyaqlı sistemalarda sáwlelengen bekkemlewshi oqıtıw. Bunday sistemalarda, keri izlew ornına, sistema qanday da bir tabıs ólshemin baqlap turadı hám qaysı tańlawlardıń kóbinese tabısqa alıp keletuǵının hám qanday jaǵdaylarda (ishki programma jaǵdayı da, qorshaǵan ortalıqtan kelgen kirgiziw de tańlawǵa tásir etiwi múmkin) úyrenedi. Bul sistemalar dinamikalıq ortalıqta orınlanǵan háreketlerdi biykar etiwdi talap etetuǵın robototexnika hám basqa tarawlardaǵı qosımshalar ushın jaramlı, bul qıyın yamasa ámelge asırıw múmkin emes bolıwı múmkin.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Mikroorganizmler

**Mikroorganizm** yamasa **mikrob** ( — kishi, *bios* — turmıs) — mikroskopik ólshemdegi organizm bolıp, ol bir kletkalı yamasa kletkalar koloniyasi retinde kórinetuǵın bolıwı múmkin. Mikroorganizmlerge bakteriyalar, aktinomecitler, ashıtqılar, viruslar, pilis zamarıqları, mikroskopik suw otlar hám basqalar kiredi. Mikroorganizmler prokariotlar (kletkasında yadro hám xromosoma apparatı joq organizmler) hám eukariotlarǵa (kletkasında sitoplazma hám membrana menen ajıratılǵan yadrosı bar bir yamasa kóp kletkalı organizmler) bólinedi. Mikroorganizmler tábiyatta (topıraq, suw, ósimlik qaldıqları hám basqalar) keń tarqalǵan. 1 g topıraq yamasa suw astı gruntında 2-3 milliardǵa shekem mikroorganizmler boladı. Mikroorganizmlerdiń ólshemi túrlishe bolıp, olar mikronniń onnan bir bóleginen bir neshe mikronǵa shekem boladı. Mikroorganizmlerdiń fiziologikalıq-morfologiyalıq qásiyetleri hám turmıs cikli hár túrlı. Kóplegen mikroorganizmler bir kletkalı, geyparaları, mısalı, pilis zamarıqları kóp kletkalı jiplerge (mitseliy) iye. Mikroorganizmler, ádetde, xlorofillsiz, biraq geyparalarında bakterioxlorofill hám xlorofill bar. Kóbisi bólınıp, geyparaları búrtiklenip, sonıń menen birge, konidiya hám sporalar payda etip kóbeyedi. Kesellik qozǵatıwshı mikroorganizmler de bar. Mikroorganizmler sırtqı ortalıqtıń hár túrlı faktorları tásirine júdá shıdamlı. Mikroorganizmler tábiyatta elementler aylanıwında úlken rol oynaydı. Mikroorganizmler ósimlik hám haywan qaldıqların bóleklep, jasıl ósimlikler ózlestiriwi múmkin bolǵan mineral birikpeler (mısalı, karbonat angidrid gazı, ammiak hám basqalar) ge aylantıradı. Azot jıynawshı mikroorganizmler hám túynek bakteriyaları molekulyar azottı jıynaw ózgeshelikine iye. Mikroorganizmler fosfor, azot, uglerod, kúkirt, temir hám basqalardıń tábiyaatta aylanıwında qatnasadı. Bunnan tısqarı, topıraqta kóbeyip, keyin óledi, onı organikalıq elementlerge bayıtadı. Mikroorganizmler turmıs iskerligi nátiyjesinde topıraq ónimliligi artadı.

## Jaratılıwı
Mikroskopik organizmlerdiń bar ekenligi kóp ásirler dawamında XVII asirde jańalıq ashılıwınan aldın talqılanǵan. Eramızǵa shekemgi VI ásirge kelip, házirgi Hindistannıń jaynları nigodalar dep atalatuǵın mayda organizmlerdiń bar ekenligin shamalaǵan. Bul nigodalar topar bolıp tuwıladı; olar barlıq jerde, atap aytqanda ósimlikler, haywanlar hám adamlardıń denesinde jasaydı; hám olardıń turmısı tek sekundtıń bir bólegine dawam etedi. Jaynizmniń 24-vosihi Mahaviranıń sózlerine kóre, adamlar awqatlanıw, dem alıw, otırıw hám háreket qılıwda bul nigodalardı úlken kólemde joq etedi. Kóplegen zamanagóy jaynlardıń aytıp ótiwinshe, Mahavira táliymatı zamanagóy ilim tárepinen jaratılǵan mikroorganizmlerdiń bar ekenligin aldınan aytıp beredi.

## Qosımsha qarań
* Bir kletkalılar
* Prokariot
* Eukariotlar
* Mikroflora

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Strukturalanbaǵan programmalastırıw

**Strukturalanbaǵan programmalastırıw** (sonday-aq strukturalıq emes programmalastırıw retinde de belgili) — bul strukturalıq programmalastırıw paradigması oylap tabılǵanǵa shekem programmalastırıwdıń eń sońǵı jaǵdayın sıpatlaytuǵın hám tańlaw (yaǵnıy ) hám iteraciya (yaǵnıy,  hám) sıyaqlı basqarıw aǵımı ushın goto operatorın paydalanıwdı óz ishine alatuǵın programmalastırıw paradigması.

Ulıwma alǵanda, goto-nı, ásirese tańlaw hám iteraciya ushın paydalanıw, 1968-jılǵı Niderlandiyalı kompyuter ilimpazı Edsger V. Deykstranıń «Goto Operatorı Zıyanlı Dep Esaplanadı» atlı ashıq xatında oqıwǵa qolaysız, spagetti kodtı payda etiwi ushın sınǵa alınǵan, ol strukturalıq programmalastırıw terminin oylap tapqan.

goto-nı usınatuǵın qálegen programmalastırıw tili strukturalanbaǵan kod jazıw ushın qollanılıwı múmkin. Basqarıw aǵımı ushın tiykarınan, eger tek ǵana bolmasa, goto-ǵa súyenetuǵın belgili tillerge JOSS, FOCAL, TELCOMP, hár qanday assembler tili, paketli fayl hám BASIC, Fortran, COBOL hám MUMPS-tıń dáslepki versiyaları kiredi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Ayna (programmalastırıw)

Kompyuter programmalastırıwda **ayna** — bul strukturası introspekciyalanatuǵın obyektkten tolıq ajıratılǵan refleksiya mexanizmi. Bul, mısalı Javadaǵı dástúrli refleksiyaǵa qarama-qarsı, bunda obyekt óziniń metodları arqalı (mısalı, `getClass()`) introspekciya etiledi.

Aynalar inkapsulyaciya, stratifikaciya hám ontologiyalıq sáykeslik sıyaqlı qásiyetlerge ámel etedi.

## Artıqmashılıqları
Refleksiya mexanizmin obyektlerdiń ózinen ajıratıw bir neshe payda artıqmashılıqlarǵa jol ashadı:

* Obyekttiń interfeysi buzılmaydı, sol sebepli refleksiyalıq metodtı qayta anıqlaw arqalı refleksiyanı buzıw qáwpi joq.
* Hár túrli ayna sistemaları bolıwı múmkin.
* Ayna sistemasın tolıq alıp taslawǵa boladı (bul potencial optimallastırıwlarǵa múmkinshilik beredi).
* Ayna sisteması aralıqtaǵı kodta isley aladı, sebebi ol belgili bir mashinaǵa baylanıslı emes.

## Aynalardı paydalanatuǵın tiller

* Dart, óziniń reflect funkciyası arqalı.
* Inko, óziniń std::mirror moduli arqalı.
* Rubinius (Ruby implementaciyası), óziniń Rubinius::Mirror.reflect metodı arqalı.
* Scala
* Swift, óziniń reflect funkciyası arqalı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Kóp basqıshlı programmalastırıw

**Kóp basqıshlı programmalastırıw (MSP)** — bul metaprogrammalastırıwdıń bir túri bolıp, onda kompilyaciya bir qatar aralıq fazalarǵa bólingen boladı, bul orınlanıw waqtında tipke qáwipsiz kod generaciyalawǵa múmkinshilik beredi.
Statikalıq túrde anıqlanǵan tipler dinamikalıq túrde dúzilgen tiplerdiń durıslıǵın hám tip sistemasın buzbaytuǵınlıǵın tekseriw ushın qollanıladı.

MSP tillerinde ańlatpalar olardıń qaysı basqıshta bahalanıwın kórsetetuǵın belgiler menen kvalifikaciyalanadı. Programmanıń orınlanıw waqtında arnawlı bir jaǵdaylarǵa beyimlesiwine múmkinshilik beriw arqalı, MSP programmalardıń ónimdarlıǵın optimallastıra aladı: onı orınlanıw waqtındaǵı qayta islew tezligin arttırıw ushın kompilyaciya waqtında esaplawlardı orınlaytuǵın bólek bahalawdıń bir forması retinde qarawǵa boladı.

Kóp basqıshlı programmalastırıw tilleri Lisp tilindegi citata hám `eval` konstrukciyalarına uqsas konstrukciyalardı qollap-quwatlaydı, tek ǵana ayırmashılıǵı — kóriw aymaǵı qaǵıydaları esapqa alınadı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Zaǵara

**Zaǵara** — Qaraqalpaqstannıń eń mazalı dámlerinen biri, nan ónimleri.

## Tayarlanıwı
Qamır ushın júweri unınan paydalanıladı. Qaraqalpaq asxanasında júweri eń kóp tutınatug'ın ónimlerden biri esaplanadı, júweri unınan júdá kóp awqatlar tayarlanadı. Zaǵara qamırın tayarlaw ushın júweri unı, biyday unı hám geshir yamasa asqabaq, qaynaǵan ıssı suw paydalanıladı. Júweri unı menen az muǵdardaǵı biyday unı ıssı suwda qarılıp, oǵan suwda qaynatılǵan asqabaq yamasa geshir qosılıp, aralastırılıp qarıladı. Zaǵara qamırın tayarlaw belgili dárejede kúshti talap etedi. Tayın bolǵan qamır biraz waqıt tındırıladı hám zuwalalarǵa bólinip, zaǵara kórinisine keltiriledi. Qızıp turǵan tandırǵa zaǵaralar basılıp, tandırdıń awzı bekkem jawıp qoyıladı. 20-30 minutlar shamasında qızarıp pisken zaǵaralar tayın boladı. Zaǵara dámi ápiwayı nanlardan u'lken parıq qıladı, ol qattılaw, anıq nan dámine iye emes, bıraq júdá toyımlı.

## Derekler
Cheignieu-la-Balme

**Cheignieu-la-Balme** — Franciyanıń Ain departamentinde jaylasqan kommuna.

## Xalqı
Kommuna xalqı 1999-jılı 112 adamdı quraǵan.

## Geografiyası
Kommunanıń ulıwma jer maydanı — 6.26&nbsp;km2.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Arctic Monkeys

## Gruppa tariyxı hám payda boliwi
Arctic Monkeys 2002-jılda Angliyanıń Sheffield qalasında shólkemlesken. Gruppa aǵzaları orta mektep dáwirinde tanısqan hám muzıkaǵa bolǵan qızıǵıwshılıqları sebepli qosılǵan. Baslanıwında olar ózleriniń muzıkaların internet hám doslarına tarqatıw arqalı keń tarqalǵan, bul bolsa gruppaǵa demde ataqlılıq alıp keldi. Aleksey Turner (vokal hám gitara ) topar tiykarshisi hám bas qosıqshı esaplanadı.

## Gruppa aǵzaları
Aleksey Turner — vokal, gitara, geyde klaviatura.

Deyv Qum — ritm gitara.

Niko O'Malli — jetkilikli gitara.

Mat Helders — baraban hám vokal.

## Muzıkalıq usıl hám tásirler
Arctic Monkeys tiykarınan indie rok, alternativ rok hám garage rok janrlarinda dóretiwshilik etedi. Olardıń muzıkalarında ko'binese Britaniya kúndelikli turmısi, jaslar máseleleri hám muhabbat temaları kóteriledi.

## Tiykarǵı albomlari hám ataqlı qosıqları
a) **«Whatever People Say I Am, That's What I'm Not» (2006 )**

Bul gruppanıń birinshi albomı bolıp, Britaniya muzıkasında úlken revolyuciya etken.

Ataqlı qosıqlar: *«I Bet You Look Good on the Dancefloor»*, *«When the Sun Goes Down»*.

b) **«Favourite Worst Nightmare» (2007)**

Gruppanıń ekinshi albomı bolıp, onda jáne de quramalı hám tereńrek muzıkalıq usıllar bar.

Ataqlı qosıqlar: *«Fluorescent Adolescent»*, *«Teddy Picker»*.

c) **«Humbug» (2009 )**

Bul albomda gruppa jáne de qarańǵı hám psixodelik sesler uyǵınlıqlarına ótken.

Ataqlı qosıqlar: *«Crying Lightning», «Cornerstone», «I wanna be yours!»*

## Sıylıqlar hám tán alıwlar
Arctic Monkeys kóplegen muzıkalıq sıylıqlarǵa iye bolǵan, atap aytqanda:

*Brit Awards (bir neshe ret jeńimpaz ).*

*Mercury Prize.*

*NME Awards*.

## Derekler
Sebep baǵınıńqılı qospa gáp

**Sebep baǵınıńqı qospa gáp** — bas gáptegi is-hárekettiń isleniw sebebin bildiretuǵın baǵınıńqı gáp túri. Bul túrdegi gápler nelikten?, ne sebep?, ne sebepli? degen sorawlarǵa juwap beredi.

Sebep baǵınıńqı gáp penen bas gáp eki túrli jol menen baylanısadı:
# baǵınıńqı gáptiń bayanlawısh forması arqalı;
# baǵındırıwshı dánekerler arqalı.

## Baylanısıw jolları
### Bayanlawısh forması arqalı baylanısı
Baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı:
* **-ǵanlıqtan, -genlikten, -ıp/-ip, -p, -may/-mey** qosımtalı hal feyillerden bolıp, bas gáp penen baylanısadı.

Mısallar: Ol da mayda qamıslıqtıń ishinen kiyatırǵanlıqtan, erkek ya hayal ekeni belgisiz edi. (Sh.S.) Usı jumısshılardıń qolı menen materiallıq baylıǵımız kóbeyip, qala hám awıllarımızdıń kelbeti tanımaslıq dárejede ózgermekte. («E.Q.»)
: Al, shoyın qazanlar ótpey, iyeleri olàrdıń bàhàlàrın kemitiwge májbúr bolǵàn. (Q.A.)

* **-ǵan/-gen** qosımtalı kelbetlik feyil menen **soń, keyin, sayın, sebepli, ushın** degen tirkewishler dizbeklesip kelip, sebep baǵınıńqı gáp jasaladı.

**Mısallar:**
: Shayıqtıń dıqqatı at qosshısına awǵan soń, Maman da atınıń júwenin tartıp izirek júrdi.
: Kókiregi ósken jas biy bul gápti birinshi ret aytqanı ushın, Amanlıq heshteńe dey almay tıǵıldı. (T.Q.)
: Egis waqtı bolǵanı sebepli, ákesi kelmedi. (M.D.)
: Dúbeley kúsheygen sayın, tolqınlar sekiriwin shaqqanlatıp atır. (O.B.)

* Geyde **-sa/-se** qosımtalı shart meyil sebep ma'nisinde boladı.

**Mısal:**
: Qara bult oynap shıǵıp jılıssa, álem jarq ete qaladı. (K.S.)

### Dánekerler arqalı baylanısı
Baǵınıńqı hám bas gáp **sebebi, óytkeni, nege deseń** sıyaqlı baǵındırıwshı dánekerler arqalı da baylanısadı. Bul dánekerler baǵınıńqı gáptiń sebep ma'nisinde bas gápke baylanisiwına múmkinlik beredi. Kóbinese, bul gáplerdegi bayanlawısh betlik feyillerden boladı.

**Mısallar:**
: Abduraxman sol jerde qaldı, óytkeni úydiń iyesi bul waqıtta úyinde emes edi. (Q.D.)  
: Alańlıqtan shıǵıp uyqılawdı uyǵardıq, nege deseń kúndiz alǵa júriw qáwipli edi. (A.G.)

## Qosımsha qarań
* Qospa gáp
* Baǵınıńqı gáp
* Bas gáp
* Qaraqalpaq tili grammatikası

## Derekler
Kristofer Briney

**Kristofer Tóbeas Brini** (1998-jıl 24-mart) — amerikalı aktyor. Ol Amazon Prime video óspirimler ushın «Men shıraylı bolıp qalǵan jaz» (2022-2025) serialındaǵı Konrad Fisher roli menen belgili. Ol sonıń menen birge, «Mean Girls» (2024) muzıkalıq filminde rol oynaǵan.

## Erte ómiri
Briney Konnektikut shtatınıń Danberida tuwılǵan, Nyu-Yorkda ushrasǵan aktyorlardıń balası. Onıń bir singlisi bar. Ol Waterbury Arts Magnet mektebinde tálim alǵan hám 2015-jılda Uesliyan universitetinde bes háptelik intensiv teatr programmasında qatnasǵan. 2016-jılda ol Peys universitetinde oqıw ushın Nyu-York qalasına kóship ótti. Ol 2020-jılda aktyorlıq fakultetin tamamlaǵan. Studentlik dáwirinde ol Trader Joe's kompaniyasında islegen.

## Aktyorlıq ómiriniń baslaniwi
2021 jılda sol waqıtta belgisiz Briney rejissyor Meri Xarron tárepinen jańalıq ashılǵannan keyin «Dáliland» filminde rol oynaǵan. Keyinirek ol óziniń televiziyalıq depyutin jazıwshı Jenni Xannıń tap sol attaǵı kitaplar seriyasına tiykarlanǵan Amazon Prime video óspirimlik ishqiy teleserialida, «Men shıraylı bolıp qalǵan jaz» dep atadı. Xanniń atap ótiwinshe, Konrad rolin oynaw ushın Brineydi tańlaw serial ushın eń ańsat kasting tańlawı bolǵan.

2024-jılda ol Aaron Samuelsnıń óspirimler ushın arnalǵan «Mean Girls» muzıkalıq komediya filminde suwretlegen. Ol óziniń Brodveydan tısqarı depyutini 2025-jılda Juli Rendall tárepinen jazılǵan «Dilaria» spektaklında etken.

## Jeke ómiri
Briney Isabel Machado menen 2021-jıldan beri mu'nasebette. Olar Peys universitetinde aktyorlıq boyınsha kásiples studentler retinde tanısqan.

## Filmleri

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
*
Offensiv programmalastırıw

**Offensiv programmalastırıw** — programmalıq támiynat qátelerin jasırıw yamasa qayta tiklew háreketiniń ornına, programmanıń tez hám kórinetuǵın túrde isten shıǵıwı arqalı jumıs isleytuǵın programmalıq támiynattı islep shıǵıw filosofiyası. Maqset — kútilmegen ishki qátelerdi jumıs islep turǵan programmalıq támiynatqa jol bermey, baǵdarlamashı tárepinen dúzetiwi kerek degen boljaw menen islep shıǵıw hám testlew waqtında qátelerdi anıq kórsetiw.

Bul usıl qátelerdi qayta islew strategiyası bolǵanlıqtan, qorǵanıw programmalastırıwınıń bir tarmaǵı dep esaplanadı. Degen menen, ol standart mánislerdi paydalanıw yamasa tómenlegen jaǵdayda islewdi dawam etiw arqalı qáteni jasırıwı múmkin bolǵan qorǵanıw usıllarınan ayırmashılıq etedi. Onıń ornına, offensiv programmalastırıw kóbinese nadurıs jaǵday anıqlanǵanda programmanı dárhal toqtatıw ushın tastıyıqlawlar sıyaqlı qurallardı paydalanadı, bul máseleniń deregin anıqlawdı hám dúzetiwdi ańsatlastıradı.

## Qátelerdi ajıratıw
Offensiv programmalastırıwdıń tiykarǵı shárti — programmanıń qorǵanıw sızıǵınan sırtta kelip shıǵatuǵın, qanshelli itimal emes bolsa da, kútiletuǵın qáteler menen, eger onıń barlıq programmalıq támiynat komponentleri kútilgenindey islese, júz bermeytuǵın aldın alıwǵa bolatuǵın ishki qáteler arasında ayırmashılıq qoyıw.

Qarama-qarsı mısallar:

## Qáte anıqlaw strategiyaları
Offensiv programmalastırıw baǵdarlamashınıń boljawların biykarlaw ushın qátege ushırawǵa qaratılǵan. Qáte xabarın shıǵarıw ekinshi dárejeli maqset bolıwı múmkin.

### Strategiyalar

* Kerek emes tekseriwlerdiń bolmawı: Basqa programmalıq támiynat komponentleriniń belgilengenindey isleytuǵınına iseniw, solay etip hár qanday belgisiz máseleni jasırıp qoymaw, tiykarǵı princip bolıp tabıladı. Ásirese, ayırım qáteler programmanıń buzılıwına aldınnan kepillik berilgen bolıwı múmkin (programmalastırıw tiline yamasa islep atırǵan ortalıqqa baylanıslı), mısalı, nol kórsetkishke silteme beriw. Sonlıqtan, nol kórsetkish tekseriwleri programmanı toqtatıw maqsetinde kerek emes (biraq qáte xabarların basıp shıǵarıw ushın paydalanılıwı múmkin).
* Tastıyıqlawlar – óshirip qoyıwǵa bolatuǵın tekseriwler – tekseriw kerek bolmawı kerek bolǵan nárselerdi, mısalı, programmalıq támiynat komponentleri arasındaǵı dizayn shártnamaların tekseriwdiń qálewge ılayıqlı usılı.
* Rezerv kodtı (aqsaq rejim) hám rezerv maǵlıwmatlardı (ádepki mánisler) alıp taslań: Bular tiykarǵı implementaciyadaǵı kemshiliklerdi jasırıwı múmkin, yamasa, paydalanıwshı kózqarasınan, programmalıq támiynattıń optimal emes islep atırǵanın jasıra aladı. Ele ámelge asırılmaǵan bólimlerge arnawlı itibar beriw, zavod qabıllaw testlewiniń bir bólimi retinde kerek bolıwı múmkin, sebebi ele ámelge asırılmaǵan kod hesh qanday testke tiykarlanǵan islep shıǵıw basqıshında sátsiz birlik testleri arqalı anıqlanbaydı.
* Qısqa jol kodın alıp taslań (strategiya úlgisine qarań): Ápiwayılastırılǵan kod jolı, eger ulıwma kod derlik hesh qashan orınlanbasa, ulıwma kod jolındaǵı qátelerdi jasıra aladı. Ekewi de birdey nátiyje beriw kerek bolǵanlıqtan, ápiwayılastırılǵanı alıp taslanıwı múmkin.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Organikalıq esaplaw

**Organikalıq esaplaw** — bul organikalıq usılda háreket etetuǵın hám adamlar menen óz-ara tásir etetuǵın esaplaw. «Organikalıq» termini sistemanıń minez-qulqın sıpatlaw ushın qollanıladı hám olardıń organikalıq materiallardan dúzilgenin ańlatpaydı. Bul bizdiń jaqında sensorlar hám aktuatorlar menen úskenelengen, óz ortalıǵınan xabardar, erkin baylanısatuǵın hám talap etilgen sıyaqlı háreketler menen xızmetlerdi orınlaw ushın ózin-ózi shólkemlestiretuǵın avtonom sistemalardıń úlken toplamları menen qorshalatuǵını túsinigine tiykarlanǵan.

Maqset — bunday sistemalardı múmkin bolǵanınsha bekkem, qáwipsiz, iykemli hám isenimli etip dúziw. Atap aytqanda, texnologiyalıq múmkinshiliklerdiń taza ámelge asırılıwına qarama-qarsı, adam mútájliklerine kúshli baǵdarlanıw absolyut oraylıq bolıp kórinedi. Usı maqsetlerge erisiw ushın, biziń texnikalıq sistemalarımız anaǵurlım ǵárezsiz, iykemli hám avtonom háreket etiwi kerek boladı, yaǵnıy olar tiri organizmge uqsas qásiyetlerge iye bolıwı kerek. Biz bunday sistemalardı «organikalıq» dep ataymız. Sonlıqtan, «Organikalıq Esaplaw Sisteması» — bul sırtqı hám ishki ózgerislerge dinamikalıq túrde beyimlesetuǵın texnikalıq sistema. Ol ózin-ózi shólkemlestiriw, ózin-ózi konfiguraciyalaw, ózin-ózi optimallastırıw, ózin-ózi dúzetiw, ózin-ózi qorǵaw, ózin-ózi túsindiriw hám kontekstten xabardar bolıw qásiyetleri menen xarakterlenedi. Onı IBM-niń Avtonom esaplaw kózqarasınıń keńeytpesi retinde qarawǵa boladı.

Germaniya Izertlew Fondınıń (DFG) SPP 1183 ústem izertlew baǵdarlaması hár túrli izertlew joybarlarında Organikalıq Esaplaw sistemalarınıń dizaynındaǵı tiykarǵı qıyınshılıqlardı qarastıradı; onıń maqseti — ózin-ózi shólkemlestiriwshi sistemalardaǵı payda bolatuǵın global minez-qulıqtı tereńirek túsinip alıw hám texnikalıq qosımshalar ushın Organikalıq Esaplaw sistemaların dúziwdi qollap-quwatlaytuǵın arnawlı koncepciyalar menen qurallardı islep shıǵıw.

## Derekler

* Müller-Schloer, Christian; v.d. Malsburg, Christoph and Würtz, Rolf P. *Organic Computing.* Aktuelles Schlagwort in Informatik Spektrum (2004) pp.&nbsp;332–336.
* Müller-Schloer, Christian. *Organic Computing – On the Feasibility of Controlled Emergence.* CODES + ISSS 2004 Proceedings (2004) pp 2–5, ACM Press,  .
* Rochner, Fabian and Müller-Schloer, Christian. *Emergence in Technical Systems.* it Special Issue on Organic Computing (2005) pp.&nbsp;188–200, Oldenbourg Verlag, Jahrgang 47, ISSN 1611-2776.
* Schmeck, Hartmut. *Organic Computing – A New Vision for Distributed Embedded Systems.* Proceedings of the Eighth IEEE International Symposium on Object-Oriented Real-Time Distributed Computing (ISORC’05) (2005) pp.&nbsp;201–203, IEEE, IEEE Computer Society 2005.
* Würtz, Rolf P. (Editor): *Organic Computing (Understanding Complex Systems)*. Springer, 2008.  ISBN&nbsp;.

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Sikxizm

**Sikxizm** — Hindstandaǵı monoteistikalıq din; hinduiylik dininiń diniy reformalar háreketiniń ideologiyalıq formalarınan biri. 16-ásir baslarında Panjabta payda bolǵan. Sikxizm tiykarshısı — Nanak (1469—1539). Dáslepki Sikxizm qalada jasawshı sawdager-ónermentler sheńberindegi ideologiyanı ańlatqan. Sikxizm bárshe adamlardı quday aldında teń dep esaplaydı, asketizm hám monaxlıqtı qaralaydı, mánawiy ustaz — guruǵa sózsiz baǵınıwdı úgitleydi. 18-ásirdiń 2-yarımına kelip sap  diniy aǵımǵa aylanadı. Házirgi waqıtta sikxlar ortasındaǵı sociallıq qarama-qarsılıqlardıń kúsheyiwi sebepli olardıń ishinde túrli aǵımlar hám siyasıy partiyalar júzege kelgen. Sikxizmniń diniy orayı Amricar qalası esaplanadı.

## Ádebiyatlar
* Gʻiyosov T. Gʻ., Hindistonning yangi tarixi. T., 1999;
* Semyonova N.I., Istoriya sikxskogo dvijeniya v Indii, M., 1963.
ProbLog

**ProbLog** — bul Prologtı itimallıqlar menen keńeytetuǵın itimallıq logikalıq programmalastırıw tili. Ol logikalıq atomlar hám tosınarlı ózgeriwshiler ideyasın biriktiretuǵın itimallıq fakt túsinigin qosıw arqalı Prologtı minimal túrde keńeytedi. Prolog sıyaqlı, ProbLog da atomnan soraw jiberiw múmkin. Prolog soralǵan atomnıń haqıyqıylıq mánisin qaytaratuǵın bolsa, ProbLog onıń durıs bolıw itimallıǵın qaytaradı.

### Mısal
ProbLog, mısalı, jawın itimallıǵı hám birewdiń zontik alıp keliw itimallıǵı berilgen jaǵdayda suw bolıw itimallıǵın esaplaw ushın tómendegishe qollanılıwı múmkin:
```prolog
0.4 :: rain(weekday).
0.9 :: rain(weekend).
0.8 :: umbrella_if_rainy(Day).
0.2 :: umbrella_if_dry(Day).

umbrella(Day) :- rain(Day), umbrella_if_rainy(Day).
umbrella(Day) :- \+rain(Day), umbrella_if_dry(Day).
wet(Day) :- rain(Day), \+umbrella(Day).

query(\+wet(weekend)).
```
Sorawdan aldıńǵı sońǵı qaǵıyda, eger jawın jawsa hám zontik alınbasa, birew suw bolatuǵının bildiredi. ProbLogtan «itimallıq juwmaq shıǵarıw» wazıypasın sheshiw soralǵanda, soraw demalıs kúninde qurǵaq qalıw itimallıǵın soraydı. «Eń itimal túsindirme» wazıypasın sheshkende, ProbLog qurǵaq qalıwdıń eń itimal sebebin qaytaradı, yaǵnıy jawın jawmaǵanlıǵı sebepli yamasa adamnıń zontigi bar bolǵanlıǵı sebepli.

## Implementaciyalar
ProbLog tili YAP Prolog kitapxanası (ProbLog 1) hám jeke Python freymvorkı (ProbLog 2)
retinde ámelge asırılǵan. ProbLog 2-niń derek kodı Apache Licenziyası, 2.0 versiyası boyınsha licenziyalanǵan hám GitHub-ta qoljetimli. ProbLog tili sonday-aq SWI-Prolog, YAP hám XSB ushın cplint itimallıq logikalıq programmalastırıw paketiniń bir bólimi retinde de ámelge asırılǵan.

## ProbLog variantları
ProbLog bir neshe hár túrli variantlar ushın keńeytilgen yamasa ilham retinde qollanılǵan, sonıń ishinde:

* **DeepProbLog** ProbLogtı itimallıqtıń neyron tarmaq arqalı parametrleniwine múmkinshilik beriw arqalı keńeytedi.
* **DTProblog** ProbLogtı sheshim qabıllaw teoriyası menen keńeytedi. Strategiyanıń paydalılıǵı itimallıq tásirleri bar bolǵanda onıń orınlanıwı ushın kútiletuǵın sıylıq retinde anıqlanadı.
* **DC-ProbLog** ProbLogtı tarqatıw faktleri menen keńeytedi, bul itimallıqlar ornına, logikalıq atomnıń sáykes úziliksiz itimallıq tarqatıwına iye ekenin bildiredi.
* **aProbLog** ProbLogtı tek itimallıqlar ornına qálegen kommutativ yarım saqıynanı qollanıwǵa ruqsat beriw arqalı ulıwmalastıradı.
* **ProbFOIL**: itimallıq relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazası retinde ProbLog faktleri toplamı berilgen bolsa, ProbFOIL bir qatnastıń faktlerin basqa barlıq qatnaslar tiykarında boljaw ushın itimallıq qaǵıydalar toplamın tabadı.

## Baylanıslı tiller

* PRISM: statistikalıq modellestiriwde programmalastırıw
* ICL: Ǵárezsiz Tańlaw Logikası
* CP-Logika: Sebepli-nátiyjeli itimallıq waqıyaları tili
* LPAD: Annotaciyalanǵan dizyunkciyalı logikalıq programmalar
* Tarqatıw klauzaları: Gibrid relyaciyalıq domenler ushın itimallıq logika tili

## Qosımsha oqıw

* ProbLog bas beti
* ProbLog hújjetleri
* ProbLog repozitoriyası

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Processke baǵdarlanǵan programmalastırıw

**Processke baǵdarlanǵan programmalastırıw** — bul maǵlıwmatlar strukturalarınıń hám olarǵa tásir etetuǵın parallel processlerdiń máselelerin ajıratatuǵın programmalastırıw paradigması. Bul jaǵdayda maǵlıwmatlar strukturaları ádette turaqlı, quramalı hám úlken masshtablı — joqarı ónimli qosımshalarda (HPC) kórinetuǵın arnawlı maǵlıwmatlar toplamların arnawlı qayta islewge qarama-qarsı, ulıwma maqsetli qosımshalardıń predmeti. Model ulıwma maǵlıwmatlar toplamların tolıq emes paydalanatuǵın úlken kólemli qosımshalardı jaratıwǵa imkaniyat beredi. Programmalar logikalıq ortaq maǵlıwmatlardı jaratatuǵın hám olarǵa tásir etetuǵın parallel processlerge funkcional túrde dekompoziciyalanadı.

Paradigma dáslep 1980-jıllarda parallel kompyuterler ushın, ásirese INMOS tárepinen transpyuter mikroprocessorları menen dúzilgen kompyuterler yamasa uqsas arxitekturalar ushın oylap tabılǵan. Occam Transpyuter ushın islep shıǵılǵan dáslepki processke baǵdarlanǵan til bolǵan.

Qosımshalardı bólistirilgen yadlı hám ortaq yadlı parallel kompyuterler arasında portlaw waqtında birdey nátiyjelilikti támiyinlew ushın Occamnıń xabar almasıw paradigmasınan ayırım tuwındılar payda boldı. Bunday tuwındınıń birinshi mısalı 1990-jılı Yeyl universitetinde proektlestirilgen Ease programmalastırıw tilinde ushırasadı. Uqsas modeller sonnan berli SQL maǵlıwmatlar bazaları menen Java sıyaqlı obyektke baǵdarlanǵan tillerdiń bos kombinaciyasında payda boldı, olar kóbinese obyekt-relyaciyalıq modeller dep ataladı hám búgingi kúnde úlken kólemli bólistirilgen sistemalarda keń qollanıladı. Paradigma mikroprocessorlar bir chipke processorlar (kóp yadrolı) sanın arttırǵan sayın stol kompyuterlerde de payda bolıwı itimal.

Aktyor modeli paydalı túrde processke baǵdarlanǵan sistemanıń arnawlı bir túri retinde táriyipleniwi múmkin, onda xabar almasıw modeli hárbir process (yaǵnıy, aktyor) ushın bir sheksiz kiris gezektiń ápiwayı turaqlı jaǵdayına sheklengen, oǵan basqa hár qanday process xabar jibere aladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Programma sintezi

Kompyuter iliminde, **programma sintezi** — bul berilgen joqarı dárejeli formal specifikaciyanı dálil túrinde qanaatlandıratuǵın programma dúziw wazıypası. Programma tekseriwinen ayırmashılıǵı, programma berilgen emes, al dúziliwi kerek; degen menen, eki taraw da formal dálillew usılların paydalanadı hám ekewi de hár túrli avtomatlastırıw dárejelerindegi usıllardı óz ishine aladı. Avtomat programmalastırıw texnikalarınan ayırmashılıǵı, programma sintezindegi specifikaciyalar ádette sáykes logikalıq esaplawdaǵı algoritmik emes málimlemeler bolıp tabıladı.

Programma sinteziniń tiykarǵı qollanılıwı — baǵdarlamashını specifikaciyanı qanaatlandıratuǵın durıs, nátiyjeli kod jazıw júginen azat etiw. Degen menen, programma sintezi sonıń menen birge superoptimizaciyaǵa hám cikl invariantların shıǵarıp alıwǵa da qollanıladı.

## Kelip shıǵıwı
1957-jılı Kornell universitetinde ótkerilgen Simvollıq Logika Jazǵı Institutı waqtında, Alonzo Cherch matematikalıq talaplardan sxema sintezlew máselesin anıqladı. Jumıs tek programmalarǵa emes, al sxemalarǵa silteme berse de, jumıs programma sinteziniń eń dáslepki táriyiplewleriniń biri dep esaplanadı hám ayırım izertlewshiler programma sintezin «Cherchtiń máselesi» dep ataydı. 1960-jılları, «avtomat baǵdarlamashı» ushın uqsas ideya jasalma intellekt izertlewshileri tárepinen izertlendi.

Sonnan berli, hár túrli izertlew birlespeleri programma sintezi máselesin qarastırdı. Belgili jumıslarǵa Buxi hám Landveberdiń 1969-jılǵı avtomat-teoriyalıq usılı hám Manna hám Valdingerdiń jumısları (shama menen 1980) kiredi. Zamanagóy joqarı dárejeli programmalastırıw tilleriniń rawajlanıwı da programma sinteziniń bir forması retinde túsiniliwi múmkin.

## XXI ásirdegi rawajlanıwlar
XXI ásirdiń basında formal tekseriw birlespesinde hám baylanıslı tarawlarda programma sintezi ideyasına ámeliy qızıǵıwshılıqtıń artqanı baqlandı. Armando Solar-Lezama programma sintezi máselelerin bul logikasına kodlawǵa hám programmalardı avtomat túrde tabıw ushın bul qanaatlandırılıw máselesi ushın algoritmlerdi paydalanıwǵa bolatuǵının kórsetti.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Mısal arqalı programmalastırıw

Kompyuter iliminde **mısal arqalı programmalastırıw** **(PbE)**, sonday-aq demonstraciya arqalı programmalastırıw yamasa ulıwma túrde demonstraciyalıq programmalastırıw dep te ataladı, bul kompyuterge anıq mısallar ústinde háreketlerdi kórsetiw arqalı jańa minez-qulıqtı úyretiwge arnalǵan aqırǵı paydalanıwshı islep shıǵıw texnikası. Sistema paydalanıwshı háreketlerin jazıp aladı hám jańa mısallarǵa qollanıwǵa bolatuǵın ulıwmalastırılǵan programma shıǵaradı.

PbE, ádette programmalastırıw tilin úyreniwdi hám paydalanıwdı talap etetuǵın dástúrli kompyuter programmalastırıwına qaraǵanda ańsatıraq bolıwı názerde tutılǵan. Kóplegen PbE sistemaları izertlew prototipleri retinde islep shıǵılǵan, biraq olardıń azı ǵana haqıyqıy dúnyada keńnen qollanıwǵa iye bolǵan. Sońǵı waqıtlarda PbE ilimiy jumıs aǵımların jaratıw ushın paydalı paradigma ekenligi dálillendi. PbE BioMOBY protokolı ushın eki ǵárezsiz klientte qollanıladı: Seahawk hám Gbrowse moby.

Sonday-aq, demonstraciya arqalı programmalastırıw (PbD) termini tiykarınan robototexnika izertlewshileri tárepinen robotqa wazıypanı fizikalıq demonstraciya arqalı jańa minez-qulıqlardı úyretiw ushın qabıl etilgen. Ádebiyatlarda bul terminler arasındaǵı ádettegi ayırmashılıq sonnan ibarat, PbE-de paydalanıwshı kompyuter orınlanıwınıń prototiplik ónimin, mısalı sorawdıń qálegen nátiyjelerindegi bir qatardı beredi; al PbD-de paydalanıwshı kompyuter qaytalawı kerek bolǵan, onı hár túrli maǵlıwmatlar jıynaǵında paydalanıw ushın ulıwmalastırılatuǵın háreketler izbe-izligin orınlaydı. Aqırǵı paydalanıwshılar ushın, quramalı quralda (mısalı, Photoshop) jumıs aǵımın avtomatlastırıw ushın, PbD-niń eń ápiwayı jaǵdayı — makro-jazıwshı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__