Jer Orta teńizi

**Jer orta teńizi** — Atlantika okeanınıń materikler aralıǵındaǵı teńizi, Afrika menen Evraziya aralıǵında. Gibraltar bugazı arqalı Atlantika okeanı menen, Dardanell buǵazı arqalı Mramor teńizi, Bosfor buǵazı arqalı Qara teńiz, Suvaysh kanalı arqalı Qızıl teńiz benen qosılǵan. Maydanı 2505 mıń km². Suw kólemi 3839 mıń km³. Ortasha tereńligi 1541 m, eń tereń jeri 5121 m. Jer Orta teńizinde Alboran, Balear, Liguri, Tirren, Adriatika, Ioni, Kipr hám Egey teńizleri bar. Mramor, Qara hám Azov teńizlerin de Jer Orta teńiz basseynine kirgizedi. Iri qoltıqları: Valenciya, Lion, Genuya, Taranto, Úlken hám Kishi Sirtler. Úlken atawları: Balear, Korsika, Sardiniya, Siciliya, Krit hám Kipr. Jer Orta teńizine Nil, Po, Rona hám Ebro sıyaqlı iri dáryalar quyıladı.

Jer Orta teńizi ultanınıń relyefi quramalı. Materik janbawırı salıstırmalı tik, tereńligi 2000-4000 m. Geomorfologiyalıq jaqtan Batıs Aljir-Provans, Oraylıq hám Shıǵıs Levant saylarına bólinedi. Saylar túbi neogenantropogenniń shógindi hám vulkan jınısları menen qaplanǵan. Jer Orta teńizi - aktiv seysmikalıq zona.

Sóngen hám hárekettegi vulkanlar jaylasqan iri sınıqlar bar. Oraylıq hám shıǵıs saylardıń ayırım jerleri shógindi jatqızıqlar, sonıń ishinde, dáryalar alıp kelgen izey zatlar menen tolǵan. Jaǵalıq bólimi qumlı. Teńiz túbinde neft hám gaz kánleri, joqarı miocen jınısları arasında duz qatlamları bar.

Jer Orta teńizi subtropikalıq poyasta bolıp, óziniń klimat shárayatları menen ģárezsiz Jer Orta teńizi klimat tipin payda etedi. Qısı jumsaq, ıǵallı, jawınlı. Jazı ıssı, qurǵaq hám az jawınlı. Afrikadan sirokko samalı esedi. Ortasha temperatura yanvarda Jer Orta teńiziniń qublasında 14-16°, arqasında 7-10°, avgustta arqasında 22-24, qublasında 27-30°. Jıllıq ortasha jawın-shashın 400 mm. Eń kóp jawın dekabrde jawadı. Jer Orta teńizinde saǵım qubılısı tez-tez baqlanadı. Teńiz suwı, tiykarınan, samallar sebepli cirkulyaciyalanadı.

Kanar aǵımı Afrika boylap Jer Orta teńizinen Livan jaǵalarına shekem jetip baradı. Sonday-aq, ayırım teńiz hám basseynlerdiń jergilikli aģısları bar. Jer Orta teńizi ultanınıń suwı Dúnya okeanı teńizleri ishinde eń jıllı hám shorlılardan biri. Suwınıń temperaturası bet qatlamında fevralda 8° dan 17° qa shekem, avgustta 19-28°, geyde 30° qa shekem jetedi. Duzlılıǵı batısında 36%o, shıgısında 39,5%o. Suwınıń salıstırmalı tınıqlıǵı 50-60 m ge shekem. Suw kóteriliwi aralas hám yarım sutkalıq, biyikligi 0,1 - 0,5 m. Qısta kúshli tolqınlar boladı.

Jer Orta teniziniń ósimlik hám haywanat dúnyasında fitoplankton hám zooplanktonlar muǵdarı az. Suw otları, tiykarınan, peridineyler hám diatomlar. Fauna túrleri hár qıylı. Balıqtıń 550 den artıq túri belgili, sonnan 70 túri endemik, sonday-aq, hár qıylı teńiz haywanları bar.

Jer Orta teńizi úlken ekonomikalıq áhmiyetke iye. Teńiz arqalı Evropanı Afrika, Qubla hám Shıǵıs Aziya mámleketleri menen baylanıstıratuģın áhmiyetli suw jolları ótken. Tenizden balıq (sardiniya, tunes, makrel, skumbriya hám basqalar) hám de teńiz haywanları awlanadı. Shelf bóliminde suw astınan neft hám gaz alınadı. Teńiz arqalı Jaqın Shıǵıs hám Afrikadan Evropa mámleketlerine neft qubırları ótkerilgen. Iri portları: Barselona (Ispaniya), Marsel (Franciya), Genuya, Neapol, Veneciya, Triyest (Italiya), Pirey, Saloniki (Greciya), Beyrut (Livan), Aleksandriya, PortSaid (Egipet), Tripoli (Liviya), Aljir (Aljir). Jer Orta teńiz boyındaǵı (Franciya, Monako hám Italiyadaǵı Kók jaģa, Ispaniyadaǵı Levantiya jaģası hám Balear atawındaǵı hám basqalar) kurortlar dúnyaǵa belgili. Neft ónimlerin kóplep qazıp alıw hám tasıw, sanaat shıǵındıların teńizge aǵızıw, turistlik zonalardıń keńeyiwi Jer Orta teńizinde quramalı ekologiyalıq mashqalalardı keltirip shıǵarmaqta. Jer Orta teńizi flora hám faunasın qorǵaw menen BMSh janında dúzilgen arnawlı komissiyalar shuģıllanadı.

## Derekler