Walt Disney

**Walter Elias Disney** (/ˈdɪzni/ DIZ-nee; 1901-jıl 5-dekabr1966-jıl 15-dekabr) — amerikalı animator, kinoprodyuser, dublyaj aktyorı, isbilermen. Amerika animaciya sanaatınıń pionerleri bolıp, multfilmler islep shıǵarıwda bir qansha ózgerisler kirgizgen. Kinoprodyuser sıpatında bir adam tárepinen alınǵan eń kóp Akademiya sıylıqları (22) hám nominaciyaları (59) boyınsha rekordqa iye. Ol basqa da sıylıqlar qatarında eki «Altın globus» arnawlı jetiskenlikler sıylıǵı hám «Emmi» sıylıǵı menen sıylıqlanǵan. Onıń bir neshe filmleri Kongress kitapxanası tárepinen Milliy kino reestrine kirgizilip, Amerika kino institutı tárepinen eń ullı filmler qatarına kirgizilgen.

1901-jılı Chikagoda tuwılıp, tiykarınan Missouri shtatında ósken Disney súwret salıwǵa erte qızıqqan. Bala waqtında súwretlew óneri sabaqlarına qatnap, 18 jasında kommerciyalıq illyustrator sıpatında jumısqa kirgen. 1920-jıllardıń basında Kaliforniyaǵa kóship kelip, aǵası Roy menen Disney Brothers Studio (házirgi Walt Disney Company) n shólkemlestirgen. Ub Iwerks penen 1928-jılı Mikki Maus qaharmanın islep shıqqan. Onıń birinshi joqarı belgili tabısı; ol da dáslepki jıllarda óziniń jaratılıwı ushın dawıs beredi. Studiya úlkeygen sayın sinxronlastırılgan ses, tolıq reńli úsh polosalı Technicolor, uzın metrajlı multfilmler hám kameralardaģı texnikalıq islenbelerdi kirgizip, jáne de qáweterli bolip ketken. «Qar appaq hám jeti gnom» (1937), «Pinokkio,» «Fantaziya» (ekewi de 1940), «Dumbo» (1941) hám «Bembi» (1942) sıyaqlı filmlerde kóringen nátiyjeler animaciyalıq filmniń rawajlanıwın dawam ettiredi. Ekinshi jáhán urısınan keyin jańa animaciyalıq hám janlı filmler, sonıń ishinde, «Zolushka» (1950), «Uyqılawshı gózzal» (1959) hám «Meri Poppins» (1964) filmleri jaratıladı.

1950-jıllarda Disney tematikalıq parkler industriyasın keńeytip, 1955-jıl iyulde Kaliforniyanıń Anaxaym qalasında Disneylendti ashqan. Joybardı qarjılandırıw ushın Walt Disney's Disneyland hám The Mickey Mouse Club sıyaqlı televizion baǵdarlamalardı diversifikaciyaladı. Sonday-aq, 1959-jılı Moskva yarmarkasın, 1960-jılı qısqı Olimpiada oyınların hám 1964-jılı Nyu-Yorktaǵı Jáhán yarmarkasın shólkemlestiriwdi rejelestiriwde qatnasqan. 1965-jılı jáne bir tematikalıq park Disney Worldti rawajlandırıwdı baslap, onıń júregi jańa tiptegi qala «Erteńgi kúnniń tájiriybe prototipleri jámááti» (EPCOT) bolıwı kerek edi. Disney pútkil ómiri dawamında temeki shegiwshi bolıp, 1966-jılı park yaki EPCOT joybarı juwmaqlanıwdan aldın ókpe rak keselliginen qaytıs boladı.

Disney tartınshaq, ózin-ózi mensinbeytuǵın hám jeke turǵanda ózine isenbeytuǵın adam bolǵan, biraq jıllı hám ashıq kewil adamdı qabıl etedi. Ol ózi menen birge islesken adamlarǵa joqarı talaplar qoyatuǵın hám joqarı úmitler qoyatuǵın bolǵan. Onı rasist yamasa antisemit dep ayıplawlar bolgan bolsa da, olardı onı tanıwshılardıń kópshiligi qarsı qoyadı.Disneydiń táriyxtanıwı watansúyiwshilik qádriyatlarınıń tasıwshısı sıpatında kóriwden tartıp, Amerika mádeniy imperializmınıń wákili bolıwına shekem bolǵan túrli kózqaraslardı óz ishine alǵan. XX ásirdiń eń abıraylı mádeniyat ǵayratkerlerinen biri sıpatında kópshilikke tanılǵan Disney animaciya táriyxında hám Amerika Qurama Shtatları mádeniyat táriyxında áhmiyetli orınǵa iye bolıp qalmaqta. Ol jerde milliy mádeniyat belgisi sıpatında tán alınadı. Onıń kino jumısları kórsetiliwi hám ekranlastırılıwı dawam etpekte. Disney tematikalıq parkleri dúnya boylap kólemi, sanı jaǵınan onıń kompaniyası dúnyadaǵı eń iri ǵalaba xabar quralları hám kewilashar konglomeratlardan birine aylandı.

## Ómiri

Disney 1901-jılı 5-dekabrde Tripp-avenyu 1249-jayda, Chikagonıń Germosa máhállesinde tuwılǵan. Elias Disney (Kanada provinciyasında tuwılǵan, ata-anası angliya-irlandiyalı) nemis hám inglis milletine tiyisli amerikalı Floranıń (Kall) tórtinshi balası bolǵan. Walttan tısqarı Elias hám Floradan Gerbert, Raymond hám Roy degen ulları tuwılǵan. Erli-zayıplılar 1903-jıldıń dekabrinde besinshi perzenti Ruthtı kóredi. 1906-jılı Disney tórt jasqa tolǵanda, shańaraǵı menen Missuri shtatınıń Marcelin qalasındaǵı fermer xojalıǵına kóship ótedi. Marcelinde Disney súwret salıwǵa qızıǵıwshılıǵın payda etip, oǵan pensiyadaǵı shıpakerdiń atın salıw ushın haqı tólegen. Elias «Reasonǵa múrájáát» gazetasınıń jazılıwshısı bolıp, Disney bolsa Rayan Walkerdiń birinshi betindegi multfilmlerin kóshirip, súwret salıw menen shuǵıllanatuǵın bolǵan. Sonday-aq, akvarel hám qálemler menen islew qábiletine iye bola basladı. Ol Atchison, Topeka hám Santa-Fe temir jolı janında jasap, poezdlardı jaqsı kórip qaladı. Kishkene qarındası Ruth penen bir waqıtta 1909-jıldıń aqırında Marcelindegi Park mektebinde mektepke baradı. Disney shańaraǵı jámáát shirkewiniń belsendi aǵzaları bolǵan. Keyinirek Disney óziniń Marselindegi balalıǵın ómiriniń eń baxıtlı hám eń qáliplesiwshi dáwirlerinen biri dep sıpatlap, keleshektegi bir neshe joybarları ushın qaladan ilham aladı.

1911-jılı Disneyler Missouri shtatınıń Kansas-City qalasına kóshedi. Ol jerde Disney Benton grammatika mektebinde oqıp, teatr ıqlasbentleri shańaraǵınan shıqqan oqıwshısı  Walter Pfeiffer menen ushırasadı. Onı vaudeville hám kinematografiya dúnyası menen tanıstıradı. Kóp ótpey Disney úyine qaraǵanda, Pfeifferler úyinde kóbirek waqıt ótkeredi. Elias «The Kansas City Star» hám «Kansas City Times» ushın gazeta jetkerip beriw marshrutın satıp aladı. Disney hám onıń inisi Roy hár kúni azanǵı saat 4:30 da «Tayms» gazetasın mektepke shekem jetkerip beriw ushın oyanıp, mektepten keyingi keshki «Star» ushın raundtı tákirarlaydı. Keste sharshatatuǵın bolıp, Disney kóbinese klasta uyqılap qalǵannan keyin jaman bahalar aladı. Biraq, óziniń qaǵaz baǵdarın altı jıldan aslam dawam ettiredi. Kansas-City kórkem-óner institutında shembi kúnleri oqıw kurslarına qatnasıp, multfilm islep shıǵarıw boyınsha sırtqı kursda oqıydı.

1917-jılı Elias Chikagodaǵı jele islep shıǵarıwshı O-Zell kompaniyasınıń akciyaların satıp alıp, shańaraǵı menen Chikagoga qaytıp keledi. Disney MakKinli orta mektebine oqıwǵa kirip, mektep gazetasınıń karikatura ustası boladı. Birinshi jer júzilik urıs haqqında patriotlıq súwretler saladı;  Chikago súwretlew óneri akademiyasında da túngi kurslarda oqıǵan.

1918-jıldıń ortalarında nemeclerge qarsı gúresiw ushın Amerika Qurama Shtatları armiyasına qosılıwǵa háreket etip,  júdá jas dep qaytarıladı. Tuwılǵanlıǵı haqqındaǵı gúwalıqta óziniń tuwılǵan kúnin ótirik kórsetkennen keyin, 1918-jıldıń sentyabrinde tez járdem mashinasınıń aydawshısı sıpatında Qızıl Krestke qosıladı. Franciyaǵa jiberiledi, biraq pitimnen keyin noyabr ayında jetip keledi. Ol bezek ushın tez járdem mashinasınıń qaptalına multfilmler sızadı hám óziniń ayırım jumısların Stars and Stripes armiya gazetasında basıp shıǵaradı.

## Ólimi

Disney birinshi jer júzilik urıstan beri shegiwshi bolǵan. Ol filtrli sigaretalardan paydalanbastan, jaslıǵında trubka shegetuǵın edi. 1966-jılı noyabr ayınıń basında oǵan ókpe rak keselligi anıqlanıp, kobalt terapiyası menen emlenedi. Emlew nátiyjeli bolǵanına isenip, jumısqa qaytqan. Biraq, 30-noyabr kúni ózin jaman sezip, tez járdem menen úyinen Sankt-Peterburgqa alıp ketiledi. Jozef emlewxanasında 15-dekabr kúni 65 jasında rak keselliginen qan aylanıwınıń buzılıwınan qaytıs boladı. Eki kún ótkennen keyin onıń denesi órtep jiberilip, kúli Kaliforniyanıń Glendeyl qalasındaǵı Forest Lawn Memorial Parkke jerlenedi.

1967-jılı «Jungli kitabı» hám «Eń baxıtlı millioner» filmleriniń shıǵarılıwı Disney qatnasqan kórkem filmler sanın 81 ge jetkeredi. 1968-jılı «Vinni Pux hám Blusteriy kúni» filmi shıǵarılǵanda, Disneydiń óliminen keyin berilgen «Qısqa tema (multfilm)» kategoriyası boyınsha Akademiya sıylıǵına sazawar boladı. Disney óliminen keyin onıń studiyaları janlı háreketli filmlerdi ónimli túrde islep shigarıwdı dawam ettirip, olardıń animaciyalıq filmleriniń sapası bolsa tómenlewge jol qoyılǵan. 1980-jıllardıń aqırında bul tendenciya «The New York Times» gazetası tárepinen «Disney Renessansı» sıpatında súwretlengen «Kishkene suw perisi» (1989) filmi menen baslanadı. Disney studiyaları tabıslı kino, televidenie hám saxna oyın-zawıqların islep shıǵarıwda dawam etpekte.

Disney kompaniyasınıń EPCOT futuristlik qalası boyınsha rejeleri ámelge aspadı. Disney qaytıs bolǵannan keyin onıń aǵası Roy Disney kompaniyaların tolıq qadaǵalawǵa alıw ushın pensiyaǵa shıǵıwın keshiktiredi. Ol joybardıń baǵdarın qalashadan attrakcionǵa ótkeredi. 1971-jılǵı ashılıw saltanatında Roy «Walt Disney World»ti óz aǵasına arnadı. «Walt Disney World» 1982-jılı «Epcot Center» orayı ashılıwı menen keńeyedi; Walt Disneydiń funkcional qala haqqındaǵı kózqarası ornına turaqlı jáhán yarmarkasına uqsas park payda bolǵan. 2009-jılı San-Francisko qalasında Disney qızı Diana hám onıń balası Walter E.D.Miller tárepinen islengen Walt Disney shańaraqlıq muzeyi ashıladı. Disneydiń ómiri hám xızmet jolına baylanıslı mıńlaǵan eksponatlar, sonıń ishinde, alǵan kóplegen sıylıqlar kórgizbege qoyılǵan. 2014-jılı dúnya boylap Disney tematikalıq parklerine 134 millionǵa jaqın adam kelgen.

## Galereya

Fayl:DisneySchiphol1951.jpg|solğa|nobaý|Disney shańaraǵı Sxipxol aeroportında (1951)
Fayl:Disney1968.jpg|alt=A portrait of Disney with cartoon representations of different nationalities on a 6 cent US stamp|nobaý|6 centlik AQSH pochta markasında hár túrli milletlerdiń multfilm súwretleri menen Disneydiń portreti, 1968-jıl.
Fayl:Walt_Disney_Receives_Presidential_Medal_of_Freedom_1964.jpg|nobaý|276x276 nükte|Disney 1964-jılı Prezident Lyndon B. Johnsonnan Prezidentlik azatlıq medalın aladı.
Fayl:Walt_Disney_envelope_ca._1921.jpg|nobaý|Walt Disney konvertinde avtoportret, ~ 1921-jıl.
Fayl:Steamboat_Willie_(1928)_by_Walt_Disney.webm|thumbtime=0:26|nobaý|"*[[:en:Steamboat_Willie|Willie]]* paroxod» (1928) filminde Mikki Maustıń birinshi kóriniwi.
Fayl:Walt_Disney_with_film_roll_and_Mickey_Mouse_on_his_right_arm,_year_1935.jpg|nobaý|243x243 nükte|1935-jılı Disney kinolenta hám oń qolında Mikki Maus penen
Fayl:Disney_drawing_goofy.jpg|solğa|nobaý|Disney Argentinada bir topar qızlar ushın Goofy súwretin salıw, 1941-jıl.
Fayl:WaltDisneyplansDisneylandDec1954.jpg|nobaý|Disney Disneylandtıń rejelerin 1954-jılı dekabrde Orange okruginıń hámeldarlarına kórsetedi.
Fayl:Walt_Disney_and_Dr._Wernher_von_Braun_-_GPN-2000-000060.jpg|solğa|nobaý|Disney 1954-jılda Wernher fon Braun menen.
Fayl:Walt_Disney_with_Company_at_Press_Conference.jpg|nobaý|244x244 nükte|Disney (shepte) aǵası Roy O. Disney (ońda) hám keyin Florida gubernatori W. Haydon Burns (orayda) menen 1965-jıl 15-noyabrde Disney World dúzilgenligin járiyaladı.


## Qosımsha qarań
* Masaichi Nagata — Yaponiyanıń Daiei Film kinokompaniyası prezidenti, onıń Disney menen baylanısı Disney prodakciyalarınıń tarqalıwına hám «Bembi,» «Japoniyada toǵayda ómir» filmleriniń basıp shıǵarılıwına, Nara Dreamland qurılısına hám basqalarǵa tásir kórsetken.

## Derekler