Frazeologiya

Lingvistikada **frazeologiya** — bul turaqlı sóz dizbekleri yamasa olardıń jıynaǵın, mısalı idiomalardı, frazalıq feyillerdi hám basqa da kóp sózli leksikalıq birliklerdi (kóbinese ulıwma túrde frazemalar dep ataladı) úyreniw bolıp tabıladı. Bunda sóz dizbeginiń quramlas bólekleri óz aldına qollanılǵanda bolatuǵın mánileriniń jıyındısınan boljap bolmaytuǵın yamasa onnan da ayrıqsha mánilerge iye boladı. Mısalı, «Gollandiya aukcionı» sóz dizbegi «Gollandiyaǵa tiyisli» hám «tovarlar eń joqarı baha usınǵan adamǵa satılatuǵın ashıq sawda» degen sózlerden quralǵan, biraq onıń mánisi «Gollandiyada tovarlar eń joqarı baha usınǵan adamǵa satılatuǵın sawda» emes. Kerisinshe, bul sóz dizbegi bahalar kóterilmey, tómenleytuǵın hár qanday aukciondı bildiretuǵın qáliplesken mánige iye.

Turaqlı sóz dizbekleri lingvistikalıq ádebiyatlarda *frazemalar*, *frazeologiyalıq sóz dizbekleri*, frazeologizmler dep ataladı, al olardı izertleytuǵın ilimdi **frazeologiya** dep ataydı. Frazeologiya termini til biliminde eki mánide jumsaladı. Birinshiden, turaqlı sóz dizbekleri tuwralı ilim, ekinshiden, turaqlı sóz dizbekleriniń jıynaǵı degen mánilerde jumsaladı.

## Alǵı sóz
Tilde sózler mudamı óz ara baylanısta, dizbeklesken halında jumsaladı. Sózler tildiń grammatikalıq nızamlarına baǵınǵan halda emin-erkin dizbeklesip, til birlikleri bolǵan sóz dizbeklerin, gáplerdi payda etedi. Sózler qalay bolsa solay dizbeklese bermeydi. Mánilik úylesiw bolǵan jaǵdayda ǵana sózler dizbeklesedi. Bir sóz basqa kóplegen sózler menen mánilik jaqtan úylesip kele beriwi múmkin. Máselen, *kitap oqıw, gazeta oqıw, dizimdi oqıw, qosıqtı oqıw* hám t.b. Sóz dizbeginiń sıńarları basqa da tolıp atırǵan sóz dizbeklerinde kele beredi. Onday sóz dizbekleri erkin sóz dizbekleri bolıp, olar tilde tayın halında bolmaydı, al grammatikalıq nızamlar tiykarında sóylew waqtında qurastırıladı. Solay etip erkin sóz dizbeklerin til birlikleri bolǵan sózlerdiń sóylewdegi kombinaciyaları dep túsiniw kerek.

Erkin sóz dizbekleri sóylew waqtında qurastırılatuǵın bolsa, bunnan tısqarı tilde turaqlı sóz dizbekleri de boladı. Turaqlı sóz dizbekleri sóylewge kerekli waqıtta, sóylew momentinde qurastırılmaydı, al tilde burınnan qurastırıwlı, tayın halında turadı. Olar eki hám onnan da kóp sıńarlardan (sózlerden) turıp, bir máni bildiredi. Solay etip turaqlı sóz dizbekleri bir jaǵınan bir neshe sıńarlardan (sózlerden) quralıwı jaǵınan, erkin sóz dizbeklerine usasa, ekinshi jaǵınan (birneshe sóz jıynalıp bir máni bildiriwi hám tilde tayın halında turıwı jaǵınan) dara sózlerge usaydı.

## Tariyxı
Frazeologiya (grek tilindegi φράσις phrasis, «sóylew usılı» hám -λογία -logia, «úyreniw» sózlerinen) — XX ásirde rawajlanǵan til iliminiń bir tarawı. Ol Charlz Ballidiń «locutions phraseologiques» túsinigi 1930-1940-jılları rus leksikologiyası hám leksikografiyasına kirgennen keyin baslandı hám keyin ala burınǵı Sovet Awqamı hám basqa Shıǵıs Evropa ellerinde rawajlandı. 1960-jıllardıń aqırınan baslap ol (Shıǵıs) Germaniya lingvistikasında bekkemlendi, biraq inglis lingvistikasında da geyde qollanıldı. Frazeologiyanıń inglis tilindegi eń dáslepki qollanılıwları transformaciyalıq grammatika sheńberinde Vaynrayx (1969), Arnold (1973) hám Lipka (1992 [1974]) tárepinen ámelge asırıldı. Ullı Britaniyada hám basqa Batıs Evropa ellerinde frazeologiya sońǵı jigirma jıl dawamında turaqlı rawajlanıp kelmekte. Evropa Frazeologiya Jámiyeti (EUROPHRAS) hám Evropa Leksikografiya Associaciyasınıń (EURALEX) úziliksiz konferenciyaları hám basılımları Evropada frazeologiyaǵa bolǵan úlken qızıǵıwshılıqtı kórsetedi. Evropadaǵı frazeologiya boyınsha ilimiy izertlewler Arqa Amerikaǵa qaraǵanda belsendirek alıp barılmaqta. 

## Frazeologiyalıq birlikler
Frazeologiyadaǵı analizdiń tiykarǵı birlikleri kóbinese frazemalar yamasa frazeologiyalıq birlikler dep ataladı. Frazeologiyalıq birlikler (professor A.V. Kuninniń pikirinshe) mánisi tolıq yamasa tolıq emes ózgergen turaqlı sóz dizbekleri bolıp tabıladı. Rozmari Gleserdiń pikirinshe, frazeologiyalıq birlik — bul ulıwma qollanıwdaǵı leksikalasqan, qayta islenetuǵın eki yamasa kóp leksemalı sóz toparı bolıp, ol salıstırmalı sintaksislik hám semantikalıq turaqlılıqqa iye, idiomalasqan bolıwı múmkin, konnotaciyalarǵa iye bolıwı múmkin hám tekstte kúsheytiwshi yamasa intensivlestiriwshi funkciyaǵa iye bolıwı múmkin.

## Frazeologiyalıq sóz dizbekleri
Eki yamasa onnan da kóbirek sózlerden quralǵan, bir tutas máni bildiretuǵın, qurılısı hám orın tártibi boyınsha turaqlasqan, qurastırıwlı tayın túrde qollanılatuǵın til birligi **frazeologiyalıq sóz dizbegi** delinedi. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri hár bir tilde ol tildiń dástúrine muwapıq keńnen qollanıladı hám olar sóylew procesinde dóretiletuǵın erkin sóz dizbeklerine qarama-qarsı qoyıladı. Máselen, 

* orıs tilinde: *сдержать слова,глубокая осень, волчий аппетит, копать другому яму, медвежья услуга*; 
* ózbek tilinde: *ipidan ignasigacha, tilini tishlab qalmoq, peshanasi kelishkan;* 
* qazaq tilinde: *tayǵa tańba basqanday, urıp awızǵa salǵanday, su júrek, it arqası qiyańda;* 
* inglis tilinde: to sink through the floon (проволиться сквозь землю — jer jutqanday joq bolıp ketiw); You little monkey (ax ты проказных — maqaw balasań); out of blue (как с неба свалился — aspannan túskendey);
* nemis tilinde: Sich aut dnnes Eis begehen (поити на большой риск не узнав броду, сунуться к воду-suw kórmey sheshiniw); Ein Herz aus Eis (каменное сердце — tas bawır); Sich selbst sein yrab graben (рыть самому себе могилу — óz-ózine gór qazıw); ein Schloss vor dem Mund haben (воды в рот набрат — awzına suw urtlaǵanday); der Himmel fdllt ein (свет помер в глазах — qara aspan túsiw).

Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń eń tiykarǵı belgileriniń biri — olardıń quramındaǵı sózlerdiń orın tártibin qatań saqlawı hám basqa sózler menen almastıra beriwge bolmawı, solay etip tilde qurastırıwlı tayın halında turıwı.

Sóylewshi yamasa jazıwshı tayın materialdı, máselen, dara sózdi qalay paydalansa, tildiń sózlik quramında qurastırıwlı tayın turǵan frazeologiyalıq sóz dizbegin de solay paydalanadı. Máselen, *iyt ólgen jer* dew múmkin, al *pıshıq ólgen jer* dewge yamasa orın tártibin ózgertip, *ólgen iyt jer* dewge bolmaydı. *Qoy awzınan shóp almas* degendi basqasha etip, e*shki awzınan shóp almas, qoy shóp almas awzınan* dewge bolmaydı. Solay etip sóz de frazeologiyalıq sóz dizbegi de sóylew waqtında qurastırılmaydı. Al tayın qurılıs materialı xızmetin atqaradı, tayın qálpinde gáptiń quramına kiredi.

## Ózgeshelikleri
Frazeologiyalıq sóz dizbeginiń qatań turaqlı qásiyetke iye bolıwı olardıń basım kópshiliginiń sıńarları ortasına jańa sózlerdi kirgiziwge bolmaytuǵının da kórinedi. Máselen, e*r júrek, quwanıshqa bóleniw, qas qaqqansha, kózdi ashıp jumǵansha, murtın balta shappaw, tamırına balta shabıw, tayaq jew, janı ashıw, tayǵa tańba basqanday* hám t.b. Bulardıń qatań turaqlılıǵın saqlaw menen birge, ayırımlarınıń sıńarları ortasına geyde belgili bir maqsetke muwapıq jańa sóz kirgizip aytıwǵa da boladı. Máselen, *quwanıshqa birotala (mudamı) bóleniw*, *murtın dım balta shappaw, janı qattı ashıw, murtın hesh qanday balta shappaw, tayaqtı mıqlap jew, tayǵa qatırıp tańba basqanday*.

Bul mısallarda aralarına jańa sóz qosıw arqalı mánini taǵıda ótkirlestiriwge erisiledi. Al e*r júrek, qas qaqqansha, kózdi ashıp jumǵansha* frazeologizmleri ortasına sóz qosıw múmkin bolmaydı. Frazeologiyalıq sóz dizbegi mánilik jaqtan bir pútin birlik retinde tanıladı. Onıń quramındaǵı dara sózlerdiń hár biriniń jeke mánileriniń anıq saqlanıp turıwı frazeologizmniń mánilik pútinligin, bir tutaslıǵın buzbaydı. Mısalı, *iyt ólgen jer alıs, qas penen kózdiń arasında demde, oǵada tez, qulaq túriw-tıńlaw, salısı suwǵa ketiw-qapalanıw, túyeniń ústinen iyt qabıw-talabı kelispew* hám t.b.

Tilde, tayın halında bolıwı, orın tártibin ózgertiwge, arasına sóz qosa beriwge bolmawı máni birlesligi (pútinligi), gápte bir aǵza xızmetin atqarıwı — mine bulardıń bári frazeologiyalıq sóz dizbegin dara sózge jaqınlastıradı. Frazeologizmler quramı hám orın tártibiniń turaqlılıǵı boyınsha turaqlı orın tártipke iye bolǵan kóp morfemalı dara sózlerdi eske túsiredi. «Sózdiń morfemalıq quramınıń turaqlılıq sıpatı qanday bolsa, frazeologizmniń quramınıń hám sıńarlarınıń orın tártibiniń turaqlılıq sıpatı da sonday» dep jazǵan edi frazeologizmlerdi arnawlı túrde izertlewshi N.M.Shanskiy.

Dara sóz benen frazeologizmler ózleriniń ayırmashlıq belgilerine de iye boladı. Eń aldı menen frazeologizmler menen dara sózler (bul jerde túbir sózden basqaları kózde tutıladı) qurılıslıq jaǵınan ayırılıp turadı. Sóz morfemalarǵa bólinip, morfemalar bolsa, tek sózde ǵana jumsaladı. Mısalı, *bas-shı, tas-laq, oqı-w-shı* hám t.b. Al frazeologizmler bir sózden emes, keminde eki mánili sózlerdiń dizbeginen turadı. Mısalı, *asıǵı alshı, jan kúyer, er júrek, qanı qaynaw, awzına qum quyılıw* hám t.b.

## Túrleri
Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin:

* frazeologiyalıq ótlesiw (фразеологическое сращение), 
* frazeologiyalıq birlik (фразеологическое единиство) hám 
* frazeologiyalıq dizbek (фразеологическое сочетание) dep úsh toparǵa bólinedi. Buǵan qosımsha tórtinshi topar etip keyin 
* naqıl-maqallar frazeologiyalıq ańlatpalar (фразеологическое выражение) degen at penen kirgizilgen.

### Frazeologiyalıq ótlesiw
Semantikalıq hám qurılısı jaǵınan eń turaqlı tutas mánisi sıńarlarınıń mánilerine hesh qanday baylanıspaytuǵın frazologizmler toparı frazeologiyalıq ótlesiwler delinedi. Máselen, orıs tilinde: *сесть за один стол* (sóylesiwlerdi baslaw), *дело табак* (istiń jaǵdayı jaman), во *всю ивановскую* (baqırıw, qıshqırıw); *iyt ólgen jer* (alıs), *qas qaqqansha* (demde, tez), *jerden jeti qoyan tapqanday* (joq jerden tabıw), *jeti ólshep, bir kesiw* (puqtalıq), *túbine duz egiw* (izinen qalmaw).

Tildiń rawajlanıwınıń házirgi jaǵdayında frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń kópshiliginiń sıńarlarınıń motivlik baylanısı umıtılıp ketken. Onı tutas frazeologizmniń mánisi menen sıńarları ortasındaǵı motivlik mánilik baylanısta biliw ushın etimologiyalıq izertlewler júrgiziw, tariyxıy maǵluwmatlarǵa súyeniw talap etiledi. Máselen, *iyt ólgen jer* (alıs) degenniń kelip shıǵıwı «*jaqsı iyt óligin alısqa taslaydı*» degen túsinik penen baylanıslı bolıwı kerek. 

Kópshilik frazologizmlerdegi motivlik baylanıstı biliw qıyın. Hár tildiń milliy ózgesheligine baylanıslı qurılıslıq, mánilik, motivlik jaqtan ózinshelik ózgeshelikleri usı frazeologizmler tarawında, sonıń ishinde frazeologiyalıq ótlesiwlerde anıq kórinedi. Sonlıqtan da frazeologiyalıq ótlesiwlerdi bir tilden ekinshisine awdarıw, ásirese olardıń emocionalekspressivlik mánilik ózgesheliklerin durıs jetkeriw oǵada qıyın. Frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń ayırımları erkin sóz dizbegi menen omonimles mánide bolıp keledi. Mısalı: *qas penen kózdiń arasında-*frazeologizm bolsa, *qas penen kózdiń arasında kirpik jaylasqan* degen gápte frazeologizm emes, al erkin sóz dizbegi.

### Frazeologiyalıq birlik
Frazeologiyalıq birlik te frazeologiyalıq ótlesiw sıyaqlı tilde tayın turǵan bólinbeytuǵın bir pútin birlik bolıp tabıladı. Olardıń ayırmashılıǵı frazeologiyalıq ótlesiwdiń tutas mánisi onı qurastırıwshı sıńarlarınıń mánisine hesh qanday baylanısı bolmaydı. Al frazeologiyalıq birliktiń tutas mánisi onıń sıńarlarınıń jıynalıp kelip bir obrazlı máni bildiriwiniń nátiyjesi boladı. Tutas frazeologiyalıq birliktiń mánisi menen onıń sıńarlarınıń astarlı, obrazlı mánisi ortasında qanday da bir sabaqlaslıq baylanıs bayqaladı. Mısalı, orıs tilinde: *стреланый воробей* (tájiriybeli), кровь с молоком (tetik, júzi jaynaǵan), плясать под чужого дурку (basqanıń kórsetpesi menen júriw).

Qarqalpaqsha: ókshe kóteriw, qulaq túriw, kóz tigiw, qas qaqqansha, kóz jumıw hám t.b. Bulardıń ayırımların tallap qarasaq: ókshesi kóteriliw — ketiw mánisin bildirip, ókshe júriwde xızmet etetuǵın aǵza bolǵanı ushın, qulaq túriw — tıńlaw mánisin bildirip, qulaq esitiw aǵzası bolǵanı ushın, kóz jumıw — óliw mánisin bildirip, kóz jumıw ólgendegi kórinis bolǵanı ushın tutas frazeologiyalıq birlik bildiretuǵın máni menen onıń sıńarları ortasında azlı-kópli baylanıs seziledi.

### Frazeologiyalıq dizbek
Basqa frazeologizmler sıyaqlı frazeologiyalıq birlik te mánilik jaqtan bir pútin, tilde tayın halında jumsalatuǵın turaqlı sóz dizbegi bolıp tabıladı. Frazeologiyalıq dizbek erkin mánidegi sıńarı (sózi) menen sheklengen, bekitilgen mánidegi sıńarlarınıń (sózleriniń) dizbeklesiwinen jasalıp, qurastırılıwlı, tayın halında ushırasadı. Frazeologiyalıq dizbeklerde quramındaǵı jeke sózlerdiń leksikalıq mánisi menen tutas frazeologiyalıq dizbektiń ańlatatuǵın mánisi ortasında tikkeley baylanıs boladı. Frazeologiyalıq dizbektiń mánisi quramındaǵı jeke sózlerdiń leksikalıq mánileriniń jıynaǵınan turadı. Mısalı, qaraqalpaq tilinde: *qabaq úyiw, kózi tınıw, tastay qarańǵı, kózge túsiw,asqar taw, shalqar teńiz, ata dushpan, ata mákan* hám t.b. Orıs tilinde: щекотливый вопрос, трескучий мороз, пиьменный стол, обеденный стол, закадычный друг, заклятый враг hám t.b.

Keltirilgen frazeologiyalıq dizbektiń quramında sıńarlardıń (sózlerdiń) jumsalıw aktivligi birdey emes. Olardıń quramındaǵı erkin mánidegi sıńarı(sózi) basqa hár qıylı sózler menen dizbeklesip jumsalıwǵa iykemli bolsa, frazeologiyalıq sheklengen mánidegi sıńarı (sózi) bir yamasa az sandaǵı sózler menen ǵana dizbeklesip kele aladı. Máselen, *ata mákan, ata dushpan* degendegi frazeologiyalıq sheklengen mánidegi sıńarı *ata* sózi boladı. Ol *«eski»* degen frazeologiyalıq sheklengen mánide tek ǵana *mákan, dushpan* sózleri menen dizbeklesip, sol kórsetilgen mánisinde *ata mákan, ata dushpan* degen frazeologiyalıq dizbeklerdiń quramında ǵana jumsaladı.

Frazeologiyalıq dizbektiń quramındaǵı frazeologiyalıq sheklengen mánidegi sóz ózi menen sinonimles sóz benen almastırıla aladı. Máselen, *ata mákaneski mákan, ata dushpan-eski dushpan, tastay qarańǵı-júdá qarańǵı, asqar taw-biyik taw, shalqar teńiz-aydın teńiz* hám t.b.

### Naqıl-maqallar frazeologizmi
Joqarıda keltirilgen frazeologizmlerdiń úsh túrinen tısqarı hár bir tilde sol tildiń milliy ózgesheliklerine baylanıslı frazeologiyalıq dizbekleri, sonday-aq xalıqaralıq frazeologizmge aylanıp ketken, «ushırma sózler», aforizmler ushırasadı. Bulardıń qatarına hár bir tilde jumsalatuǵın naqıl-maqallar da qosıladı. Mine, bulardıń bárin bir toparǵa kirgizip, biraz ádebiyatlarda onı frazeologiyalıq gáp, ayırımlarında frazeologiyalıq sóz degen atama menen ataydı. Bizińshe, frazeologiyalıq gáp degen atama mazmunǵa kóbirek sáykes keledi. Sebebi bul toparǵa kiretuǵın frazeologizmler sintaksislik dúzilisi jaǵınan sóz dizbeginen góre gápke kóbirek usaydı. Mısallar, dúnya ádebiyatınan: *Aппетит приходит во время еди (Рабле); Подливать масла в огонь (Гораций);Порвалась связь времен (Шекспир); orıs tilinen: Не красна изба углами, а красна пирогами; Eздить в Тулу со своим сомоваром; язык до Kиева доведет;* qaraqalpaq tilinen: *kórpeńe qarap ayaq uzat; Aq-degeni alǵıs, qara degeni-qarǵıs; Aydaǵanıń eki eshki, ısqırǵanıń jer jaradı; Shımshıqtan qorıqqan tarı ekpes; Miynet túbi ráhát; Suwǵa ketken tal qarmaydı; Birew toyıp sekiredi, birew tońıp sekiredi; Biydaydıń gewdesin kótergeni-daqılı joqlıǵı, jigittiń gewdesin kótergeni-aqılı joqlıǵı* hám t.b.

Naqıl-maqallar, ushırma sózler (qanatlı sózler) sintaksislik dúzilisi jaǵınan gápke usaǵanı menen gáp sıyaqlı sóylew waqtında tıńnan dóretilmey tayın, qurastırılǵan halında ushırasadı. Usı qásiyeti tiykarǵa alınıp, olar frazeologiyalıq sóz dizbekleri qatarınan orın aladı.

Naqıl-maqallar qurılısı jaǵınan kóbinshe eki sıńardan quraladı. Aldıńǵı sıńarında bayanlanǵan pikirdi sońǵı sıńarı juwmaqlap, bántin basadı. Mısalı: *jer aydasań gúz ayda, gúz aydamasań júz ayda; Duz astıń dámin keltirse, naqıl sózdiń sánin keltiredi; Qızım saǵan aytaman, kelinim sen tıńla; Keń bolsań, kem bolmaysań; Murtqa ókpelep júrgende, saqal shıǵıp ketipti; Aydaǵanıń eki eshki, ısqırǵanıń jer jaradı; Qalawın tapsań, qar janar* hám t.b.

Bir sıńarlı naqıl-maqallar da ushırasadı. Mısalı, suwǵa ketken tal qarmaydı; Baytal túwe bas qayǵı; Polat qanjar qap túbinde jatpaydı; Temirdi qızǵanda soq; Kerek tastıń awırı joq hám t.b.

## Qosımsha qarań
* Frazeologizm

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__