Kompyuter monitorı

**Kompyuter monitorı** — bul informaciyanı súwretli yamasa tekstli kóriniste kórsetetuǵın shıǵarıw qurılması. Óz aldına monitor vizual displey, qollap-quwatlaw elektronikası, quwat deregi, korpus, elektr jalǵaǵıshlar hám sırtqı paydalanıwshı basqarıw elementlerinen turadı.

Zamanagóy monitorlardaǵı displey ádette LED jaqtılandırıwı bar SKD (suyıq kristall displey) bolıp, 2010-jıllardan baslap CCFL jaqtılandırıwı bar SKD-lardı almastırdı. 2000-jıllardıń ortasına shekem kópshilik monitorlar súwret shıǵarıw texnologiyası retinde katod-nur trubkasın (CRT) paydalanǵan. Monitor ádette óziniń bas kompyuterine DisplayPort, HDMI, USB-C, DVI yamasa VGA arqalı qosıladı. Monitorlar geyde kompyuterge qosılıw ushın basqa da menshikli jalǵaǵıshlar hám signallardı paydalanadı, biraq bul siyrek ushırasadı.

Dáslep kompyuter monitorları maǵlıwmatlardı qayta islew ushın, al televizorlar video ushın qollanılǵan. 1980-jıllardan baslap kompyuterler (hám olardıń monitorları) hám maǵlıwmatlardı qayta islew, hám video ushın qollanıla basladı, al televizorlarǵa ayırım kompyuter funkciyaları qosıldı. 2010-jıldan baslap televizorlar menen kompyuter monitorlarınıń tipik displey proporciyası 4:3 ten 16:9 ǵa ózgerdi.

Zamanagóy kompyuter monitorları kóbinese televizorlar menen funkcional jaqtan almasıwǵa boladı hám kerisinshe. Kópshilik kompyuter monitorlarında integraciyalanǵan dinamikler, TV tyunerler yamasa aralıqtan basqarıw pultleri bolmaǵanlıqtan, kompyuter monitorın televizor retinde paydalanıw ushın DTA qutısı sıyaqlı sırtqı komponentler kerek bolıwı múmkin.

## Tariyxı
Dáslepki elektron kompyuterlerdiń aldıńǵı panelleri lampochkalar toplamı menen úskenelengen bolıp, hár bir lampochkanıń jaǵdayı kompyuter ishindegi belgili bir registr bitiniń qosılǵan/óshirilgen jaǵdayın kórsetetuǵın edi. Bul kompyuterdi basqarıp atırǵan injenerlerge mashinanıń ishki jaǵdayın baqlawǵa múmkinshilik berdi, sonlıqtan bul jaqtılar paneli «monitor» dep atala basladı. Dáslepki monitorlar tek sheklengen muǵdarda informaciyanı kórsete alatuǵın hám júdá ótpeli bolǵanlıqtan, olar siyrek jaǵdaylarda programmanı shıǵarıw ushın qollanılǵan. Onıń ornına, tarmaqlı printer tiykarǵı shıǵarıw qurılması bolǵan, al monitor tek programmanıń jumısın qadaǵalaw menen sheklengen.

Kompyuter monitorları burın, ásirese Britaniya inglis tilinde, vizual displey qurılmaları (VDU) dep atalǵan. Bul atama 1990-jıllarǵa kelip qollanıwdan shıqtı.

## Texnologiyalar
Kompyuter monitorları ushın bir neshe texnologiyalar qollanılǵan. XXI ásirge shekem kópshiligi katod-nur trubkaların paydalanǵan, biraq olar kóbinese LCD monitorları tárepinen almastırılǵan.

### Katod-nur trubkası
Birinshi kompyuter monitorları katod-nur trubkaların (CRT) paydalanǵan. 1970-jıllardıń aqırında úy kompyuterleriniń payda bolıwına shekem, CRT qollanılǵan video displey terminalın (VDT) klaviatura hám jumıs stanciyasınıń basqa komponentleri menen birge úlken korpusta fizikalıq integraciyalaw ádettegi jaǵday edi, bul olardı tek qaǵaz teletayptı eliklewge sheklep qoyǵan edi, sonlıqtan dáslepki waqıtta olardı «shiyshe TTY» dep ataǵan. Displey monoxrom bolǵan hám zamanagóy monitorlarǵa salıstırǵanda ádewir anıq emes hám detalsız bolǵan, bul salıstırmalı túrde úlken tekstti paydalanıwdı talap etken hám bir waqıtta kórsetiletuǵın informaciya muǵdarın qattı sheklegen. Joqarı ajıratımlılıqtaǵı CRT displeyleri arnawlı áskeriy, sanaat hám ilimiy maqsetler ushın islep shıǵılǵan, biraq olar ulıwma qollanıw ushın júdá qımbat bolǵan; keń kommerciyalıq qollanıw 1972-jılı áste, biraq arzan Tektronix 4010 terminalınıń shıǵarılıwınan keyin imkaniyat jaratıldı.

Dáslepki úy kompyuterleriniń geyparaları (mısalı, TRS-80 hám Commodore PET) monoxrom CRT displeyleri menen sheklengen edi, biraq túrli reńli displey múmkinshiligi MOS 6500 seriyasına tiykarlanǵan bir neshe mashinalar ushın (mısalı, 1977-jılı shıǵarılǵan Apple II kompyuteri yamasa Atari 2600 konsoli) álleqashan múmkin bolǵan ózgeshelik edi, al túrli reńli shıǵarıw 1979-jılı shıǵarılǵan grafikalıq jaqtan anaǵurlım rawajlanǵan Atari 8-bitlik kompyuterleriniń ózgesheligi boldı. Eki kompyuter de ápiwayı túrli reńli televizordıń antenna terminallarına qosılıwı múmkin bolǵan yamasa optimal ajıratımlılıq hám reńli sapa ushın arnawlı islengen CRT túrli reńli monitor menen paydalanılıwı múmkin edi. Bir neshe jıl artta qalıp, 1981-jılı IBM Color Graphics Adapter'di shıǵardı, ol 320 × 200 piksel ajıratımlılıǵı menen tórt reńdi kórsete alǵan, yamasa eki reńde 640 × 200 piksel shıǵara alatuǵın edi. 1984-jılı IBM Enhanced Graphics Adapter-di shıǵardı, ol 16 reńdi shıǵara alatuǵın edi hám 640 × 350 ajıratımlılıqqa iye bolǵan.

1980-jıllardıń aqırına kelip, túrli reńli progressiv skanerlew CRT monitorları keń tarqalǵan hám oǵada arzan boldı, al eń anıq prosyumer monitorları joqarı anıqlıqtaǵı videonı anıq kórsete alatuǵın edi. Bul 1970-jıllardan 1980-jıllarǵa shekem HDTV standartlastırıw boyınsha úziliksiz sátsiz urınıwlar fonında boldı, nátiyjede tutınıwshı SDTV-ler 2000-jıllarǵa shekem kompyuter CRT monitorlarınıń múmkinshiliklerinen artta qalıp, rawajlanbay qaldı. Keyingi on jıl dawamında maksimal displey ajıratımlılıǵı áste-aqırın arttı hám bahalar tómenlewin dawam etti, sebebi CRT texnologiyası jańa mıńjıllıqta JK monitor bazarında ústemlik etiwin dawam etti, biraz sebebi onı islep shıǵarıw arzanıraq bolıp qaldı. CRTler házirgi LCDlerge salıstırǵanda reń, kúlreń, qozǵalıs hám keshigiw boyınsha artıqmashlıqlardı usınadı, biraq sońǵılarǵa kirgizilgen jaqsılanıwlar bul ayırmashılıqlardı ádewir azayttı. Dáslepki LCD panelleriniń dinamikalıq diapazonı júdá tómen edi, hám tekst hám basqa qozǵalıssız grafika CRTge qaraǵanda anıǵıraq bolsa da, piksel keshigiwi dep atalatuǵın LCD ózgesheligi qozǵalmalı grafikanıń aytarlıqtay dárejede juwılǵan hám buldır kóriniwine alıp keldi.

### Suyıq-kristallı displey
Suyıq kristallı displeylerdi (LCD) ámelge asırıw ushın bir neshe texnologiyalar qollanılǵan. 1990-jıllar dawamında LCD texnologiyasınıń kompyuter monitorları retinde tiykarǵı qollanılıwı noutbuklerde boldı, onda LCDlerdiń tómen quwat sarıplawı, jeńilligi hám kishi fizikalıq ólshemi CRTǵa salıstırǵanda joqarı bahanı aqladı. Ádette, bir noutbuk hár túrli displey opciyaları menen ósip baratuǵın baha noqatlarında usınılatuǵın edi: (aktiv yaki passiv) monoxrom, passiv túsli, yaki aktiv matricalı túsli (TFT). Kólem hám óndiris imkaniyatları jaqsılanǵannan keyin, monoxrom hám passiv túsli texnologiyalar kópshilik ónim qatarlarınan alıp taslandı.

TFT-LCD – bul LCDniń bir túri bolıp, házirgi waqıtta kompyuter monitorları ushın qollanılatuǵın ústem texnologiya bolıp esaplanadı.

Birinshi óz aldına LCD displeyleri 1990-jıllardıń ortasında joqarı bahalarda satıla basladı. Bahalar tómenlegen sayın olar kóbirek keń tarqaldı hám 1997-jılǵa kelip CRT monitorları menen básekilese basladı. Birinshi stol ústi LCD kompyuter monitorları arasında 1990-jıllardıń ortasında Eizo FlexScan L66, 1998-jılı SGI 1600SW, Apple Studio Display hám ViewSonic VP140[9] bar edi. 2003-jılı LCDler birinshi márte CRTlerden kóbirek satıldı hám kompyuter monitorları ushın tiykarǵı texnologiyaǵa aylandı. LCD monitorlarınıń CRT monitorlarına salıstırǵanda fizikalıq artıqmashlıqları - olardıń jeńilligi, kishirekligi hám az quwat jumsawı. Ónimlilik jaǵınan LCDler jıltıldawdı azaytadı yaki joq qıladı, bul kóz sharshawın azaytadı, tuwma ajıratımlılıqta anıǵıraq súwret beredi hám shaxmat taqtası kontrastlıǵı jaqsıraq. Ekinshi tárepten, CRT monitorları jaqsıraq qara reńge, kóriw múyeshlerine hám juwap beriw waqtına iye, qálegen tómenirek ajıratımlılıqtı aliasingsiz paydalana aladı hám joqarıraq jańartıw jiyiligi menen jıltıldawdı azaytıwǵa boladı, degen menen bul jıltıldawdı kópshilik LCDler sıyaqlı az jıltıldaytuǵın displeylerge salıstırǵanda qozǵalıs buldırlıǵın azaytıw ushın da paydalanıwǵa boladı. Kóriw ilimi sıyaqlı kóp qánigelesken tarawlar ele de CRTlerge ǵárezli, eń jaqsı LCD monitorları ortasha waqıtlıq dállikke erisken, sonlıqtan olar tek olardıń tómen keńisliklik dálligi áhmiyetsiz bolǵan jaǵdaylarda ǵana qollanıla aladı.

Joqarı dinamikalıq diapazon (HDR) kúlreńlerdiń dálligin jaqsılaw ushın joqarı klasslı LCD monitorlarına engizilgen. 2000-jıllardıń aqırınan baslap keń ekranlı LCD monitorları keń tarqaldı, bul biraz televizion seriallar, kinofilmler hám video oyınlardıń keń ekranǵa ótiwi sebepli boldı, bul kvadrat tárizli monitorlardı olardı durıs kórsetiw ushın jaramsız etedi.

### Organikalıq jaqtılıq shıǵarıwshı diod
Organikalıq jaqtılıq shıǵarıwshı diod (OLED) monitorları LCD hám CRT monitorlarınıń kópshilik artıqmashlıqların olardıń az ǵana kemshilikleri menen birge usınadı, biraq plazmalı paneller yaki erte CRTler sıyaqlı olar da kúyip ketiwden zıyan kóredi hám júdá qımbat.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__