open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Háykel

**Háykel** — hayal-qızlardıń óńirine taǵılatuǵın taǵınshaq. 

## Mánisi
Bul sóz «skulpturalıq figura», «estelik» degen mánilerdi de bildiredi. Háykel taǵınshaq ataması túrkiy tillerde kóp ushırasadı: ózbekshe «xaykal», túrkmenshe «xeykel», qazaqsha «áykel», Zarafshan tájikleri tilinde «aykel», qaraqalpaq tiliniń qubla dialektinde «aykel» — «monument, byust», al arqa dialektinde «xaykel» «óńirge taǵılatuǵın xayal-qızlardıń taǵınshaq buyımı» mánilerin bildiredi.

## Tariyxı
Etnograf A.Allamuratov háykel haqqında tómendegidey pikirlerdi bildirgen: «Birinshi názer awdaratuǵın nárse, bul háykeldiń múyizge uqsas bası. Ol Sibirdegi Minusin dalalarında házirge shekem saqlanǵan bronza dáwirinde islengen tas músinler menen baylanıslı. Bul tas músinler haqqında talay boljawlar aytılıp, adamzat-hayal ana hám onıń káramatlı zayıbı buǵadan (ógizden) taralǵan degen túsinikti táriyiplegen.

## Derekler
Seytnazarova.I, Zairova.X. «Qaraqalpaq tilindegi taǵınshaq atamaları». —Nókis: «Qaraqalpaqstan» baspası, 2020.
Júzik

**Júzik** — sózi ulıwma túrkiy tillerine tán bolıp, eski túrkiy tilinde «yuzuk», qarashay tilinde «yuzok», tatar tilinde «yuzek», bashqurt tilinde «yuzoq» dep aytılǵan. Qazaq ilimpazı E.Janıpeysov júzik sózin, «júz-» túbiri, «-ik» sóz jasawshı qosımta dep qaraǵan.

## Tariyxı
Dáslep júzik qorǵanıw buyımı bolǵan. Qaraqalpaq hayal-qızları júziktegi taslar — feruza hám merwert tasları — jawız kózden, báleden saqlaydı dep isengen. Júziktegi figuralar — qus, ay, quyash, juldız — áyyemgi túrkiy isenimlerde tirishilik, jaqtılıq hám qorǵaw simvolı esaplanǵan.

## Túrleri
* Qorǵanıw (tumar) júzikler — kózden hám túrli apatlardan saqlanıw ushın taqqan;
* Taslı júzikler — feruza hám merwert taslar menen bezelgen kórkem júzikler;
* Iri (tas) júzikler — tiykarınan toylarda hám máresimlerde taǵılǵan;
* Naǵıslı júzikler — quyash, ay yaki túrli figuralardan jasaǵan júzikler kiredi.

## Derekler

Seytnazarova.I, Zairova.X. «Qaraqalpaq tilindegi taǵınshaq atamaları». —Nókis: Qaraqalpaqstan baspası, 2020. -19-bet, -51-bet, 52-bet.
Monshaq

**Monshaq**-("moyın" + shaq) Hár túrli hasıl taslardan dizip jasalǵan taǵınshaq.Bul taǵınshaq tek ǵana moyınǵa taǵılıp qoyılmastan olar óńirge,qolǵa,bas kiyimge hám basqa da kiyim-kensheklerge sán ushın taǵıladı.Mine usınday ózgesheliklerine qaray qaraqalpaq tilinde monshaqlar eki túrli mánide qollanıladı:

1.﻿﻿Moyınǵa taǵatuǵın taǵınshaqlar.

﻿﻿﻿2.Hár túrli mayda taslar.

Moyınǵa taǵatuǵın moyınshaqlar isleniw úlgilerine, sırtqı kórinisleriniń qanday da bir zatqa uqsaǵanlıǵı hám paydalanıw ornına qaray payda bolǵan birneshe atamaları bar.Mısalı, óńirmonshaq taǵılıw ornına qaray payda bolǵan, kózmonshaq adamnıń kózine uqsas aq, qara túsli búrshikler menen bezelgen monshaq h.t.b. Monshaq taǵıw kóbinese jas balalarǵa hám qız-kelinsheklerge tán bolǵan,al er adamlar derlik monshaq taqpaǵan,tek ayırımları bas kiyimge qadap, basqalardan ajıralıp turıwshı belgi sıpatında taqqan. Monshaq taǵıw dástúri erte dáwirlerden hár túrli úrp-ádetlerge baylanıslı taǵılǵan.Jipke taslardı dizip jasap,olarǵa úkiniń,búrkittiń tırnaǵın,qasqırdıń tislerin qosıp baylaǵan hàm bul jawız kúshlerden,kóz-tilden saqlaydı dep túsinilgen. Monshaqlardı ırımǵa tagıw dástúri búgingi kúnde de ushırasadı.Mısalı, sarı monshaqlar(yantar)dan sawlıqqa paydalı dep taǵıldı.

## Túrleri
Qaraqalpaq tilinde monshaqtin bir neshe túrleri bar.Olar óńirmonshaq,kózmonshaq,jılanbas monshaq,dizbe monshaq,shashmonshaq,merwerit monshaq,qálempir monshaq,lağıl marjan,aq marjan h.t.b.

**Óńirmonshaq**-hayal-qızlardıń óńirge taǵatuǵın bezeniw zatı,yarım shar qubba hàm shınjırǵa bekitilgen qonırawlardan turadı.Oyma naǵıslı ernegi peruwza,qız monshaqlar qadalı bezelgen túrleri de bar. Gúmisten altın jalatıp islengen.Burınlar bul taǵınshaqtı hayal-qızlar analıqtıń belgisi dep taqqan.

**Kózmonshaq**-adamnıń kózine uqsas bolıp jasalǵan.Kózmonshaqtı kishkene balalardıń bas kiyimine,bilegine, sonday-aq, jas qız-kelinshekler kóyleginiń ishki hám sırtqı táreplerine,bileklerine kóz-tilden saqlanıw ushın taǵıladı.

**Shashmonshaq**-hár qıylı mayda shıtaqlardan yamasa xan teńgelerden dizilgen shashqa taǵılatuǵın monshaqtıń bir túri.

**Teńgeli monshaq**-xan teńgelerden shashmonshaq etip dizilgen óńirjiyeklerdi,óńirshelerdi bezew ushın islengen monshaq.

**Laǵıl marjan**-qızıl reńdegi taslardan dizilgen monshaq.Laǵıl arabsha sóz bolıp,«qızıl reńli qımbat baxalı tas» mánisin ańlatadı.

**Aq monshaq**-hayal-qızlardıń moynına taǵatuǵın aq taslardan dizilgen monshaqtıń bir túri.Házirgi waqıtta da aq monshaqtıń túrleri bar.Aq monshaq xadallıqtıń,jaqsılıqtıń bir belgisi bolıp esaplanadı.

## Derek
• “Qaraqalpaq tilindegi taǵınshaq atamaları”.-Nókis: Qaraqalpaqstan baspası.2020.-22-25-bet
Shashbaw

**Shashbaw** — hayal-qızlardıń shashına taǵatuǵın bezeniw zatı. Olar óńirmonshaq tárizli qońırawshalar, monshaqlar, pópekler, teńgeler, zershashaqlar menen sánli etip bezelip islengen. Qaraqalpaq xalqında onıń altın shashbaw, tilla shashbaw, gúmis shashbaw, shashaqlı shashbaw, monshaqlı shashbaw, giltli shashbaw, pópekli shashbaw, teńgeli shashbaw, shashteńge hám t.b túrleri saqlanǵan. Mısalı:

Zerbáraǵ órilgen tilla shashaǵı

Aqıl-huwshım alıp ketti bir páriy. (Ájiniyaz)


Bul mısalda tilla shashbaw menen birge zerbaraq sózi qollanılǵan. Zerbáraǵ // -zerbaraq, // -zershashaq — shashına zerli sabaqlar menen órilgen tilla shashbaw degendi bildiredi. 

## Túrleri
* Monshaqlı shashbaw — hasıl marjan taslardan dizip jasalǵan shashbawdıń bir túri. Mısalı: 

Hinji marjan dizip órgen shashları,

Siya shashı aq kóksine munásip. (Ájiniyaz)


Bul mısalda hinji marjan sózi hasıl taslardan dizilgen monshaq yaǵnıy hayal-qızlardıń shashına taǵatuǵın monshaqlı shashbaw degen mánini bildiredi.

* Pópekli shashbaw — ushlarına hár túrli pópokler taǵılǵan shashbawdıń bir túri. Mısalı: 

Pópekleri bir dáste shashbaw,

Ushında bar úsh balta gilt. (A.Dabılov)

Burınǵı waqıtları hayal-qızlar shashbawdı bezenuw ushın taqqan. Bul taqınshaq umıtılıp baratırǵan milliy taǵınıw zatları bolıp, ol házirgi waqıtta tek kórkem shıǵarmalar hám xalıq awızeki dóretpelerin ushırasadı. Mısalı: Qayır Bániwdi hár kúni kóriwdi ańsar, qız suw qabaǵın kóterip, shashbawıńdaǵı gúmis teńgeler menen háykeliniń qońirawları shıńǵırlap  hawli esiginen shıqpaǵan kúnleri qımbatlı buyımın joǵaltqan adam kibi ózin biyjaǵday seze baslar edi.(K.Kárimov «Aǵabiy»).

Shashbaw bir qatar túrkiy xalıqlarda erteden-aq qollanılıp kiyatırǵan hayal-qızlardıń taǵınıw buyımı bolıp, onı ózbek tilinde «jamalak, sochpopuk», qırǵız tilinde «chachpak, chachmonchok, chochpopuk», túrkmen tilinde «jemelek», qazaq tilinde «shashbaw» túrinde qollanıladı.

## Derekler

Seytnazarova.I, Zairova.X. «Qaraqalpaq tilindegi taǵinshaq atamaları». —Nókis: Qaraqalpaqstan baspası, 2020. -19-bet, -51-bet, 52-bet.
Tragediya

**Tragediya** ( — «eshki» hám  — «qosıq») — dramalıq shıǵarmalardıń izi qayǵı menen pitetuǵın janrlıq túri. Ol eń dáslep áyyemgi Greciyada qudaydıń atına eshki soyıp tamasha ótkeriwge baylanıslı kelip shıqqan hám tragediyanıń ataması da «eshki» hám «qosıq» sózleriniń birikpesinen yaǵnıy «eshki haqqında qosıq» degen maǵanadan kelip shıqqan. Sonnan berli tragediya birneshe rawajlanıw basqıshların bastan keshirdi. Onıń rawajlanıwında Esxill, Sofokl, Evripid sıyaqlı dramaturglerdiń, ásirese inglis dramaturgi Shekspirdiń roli ayrıqsha kúshli. Shekspirdiń «Gamlet», «Romeo-Julyetta», «Korol Lir», «Otello» tragediyaları pútkil dúnya ádebiyatındaǵı tragediyanıń ájayıp úlgileri bolıp esaplanadı.

Tragediyalıq shıǵarmalar basqa janrdaǵı dóretpelerden ózine negiz etip alǵan konfliktleriniń oǵırı keskinligi hám tereńligi, olarda social-jámiyetlik sharayatlardıń tereń sáwleleniwi, filosofiyalıq jaqtan da oyshıllıǵı menen ayrıqsha sıpatlanıp turadı. Tragediya tariyxıy rawajlanıwdıń ayrıqsha áhmiyetli burılıs jaǵdayların ótkir hám keskin túrde sáwlelendirip otıradı. Sonıń ushın da Belinskiy tragediyanı «dramalıq poeziyanıń joqarǵı basqıshı, onıń gúltajı» dep bahalaǵan.

## Qaraqalpaq ádebiyatında
Qaraqalpaq ádebiyatında S.Májitovtıń «Ernazar alakóz», M.Dáribaevtıń «Kóklen batır», «Árman» tragediyaları bar

## Derekler
Berscheid

**Affler** — Germaniyanıń Rheinland-Pfalz shtatında jaylasqan kommuna bolıp tabıladı. Bul kommuna Bitburg-Prüm rayonı quramına kiredi.

## Xalqı
Xalqı — 60 adam.

### Keste kórinisinde

## Geografiyası
Jer maydanı — 7,49&nbsp;km2. Teńiz qáddinen  m biyiklikte jaylasqan.

## Derekler
Akbağ (Refahiye)

**Akbağ** — () Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Refahiye rayonına qaraslı awıl. Xalıq sanı 2022-jılda 20 adamdı quraǵan.

## Derekler
Akçiğdem (Refahiye)

**Akçiğdem** — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Refahiye rayonına qaraslı awıl. Awılda gruzinler hám túrkler jasap atır. Xalıq sanı 2022-jılda 41 adamdı quraǵan.

## Derekler
Syuzan Xovard

**Djeri Linn Muni** (1944-jılı tuwılǵan), **Syuzan Xovard** atı menen belgili, amerikalı aktrisa, jazıwshı hám siyasiy belsendi. Ol «Dallas» (1979–1987) serialında Donna Kalver Krebbs rolin oynaǵan hám «Petrochelli» (1974–1976) serialında birge bas roldi oynaǵan. Ol sonday-aq scenarist hám Amerika Jazıwshılar Gildiyasınıń aǵzası.

## Ómirbayanı
Djeri Linn Muni Texas shtatınıń Marshall qalasında Kassel K. hám Melba Rut «Peg» Muni shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Onıń Djeyms atlı ájaǵası bar. Onıń shańaraǵı Korktan shıqqan irlandiyalı shıǵısına iye. Muni Marshall qalasında ósken waqtında aktyorlıq talantı menen tanılǵan. Ol orta mektepte oqıp júrgende «Eń jaqsı aktrisa» ushın Universitet mektepleraralıq Liga sıylıǵın jeńip alǵan. 1960-jılı Marshall orta mektebin pitkergennen keyin, ol eki jıl Texas universitetinde drama baǵdarında oqıdı hám «Gamma Fi Beta» hayallar klubınıń aǵzası boldı, sonnan keyin aktyorlıq boyınsha oqıw ushın Los-Andjeleske, Los-Andjeles Repertuar kompaniyasına ketti. Keyinirek ol ákesi oǵan Syuzi dep laqap qoyǵanı hám Xovard shańaraqlıq familiyası bolǵanı ushın Syuzan Xovard saxna atın aldı.

### Televidenie
Xovard 1960-jıllar hám 1970-jıllardıń basında bir qatar ataqlı telebaǵdarlamalarda miyman retinde qatnastı: «Ushatuǵın monax hayal» (1967), «Men Djinnidi árman etemen» (1968), «Juldız jolı: Kepter kúni» (1968), «Bonanza» (1969), «Manniks» (1969), «Missiya: Múmkin emes» (1972) hám «Kolumbo» (1972). Ol dáslepki «Juldız jolı» serialında birinshi hayal klingon («Mara») rolin oynadı hám sóylegen jalǵız hayal klingon boldı.

1973-jılı ol Lorn Grinniń «Griff» serialınıń «Billi Kiddi kim ayıpladı?» epizodında Nik Nolti (Billi Rendolf rolinde) menen birge Evan Sends rolinde kórindi.

1974-jılı Xovard «Petrochelli» serialında birge bas rolge tańlandı. Onıń atqarǵan roli Altın Globus hám Emmi sıylıqlarına usınıldı. Xovard sınshılar tárepinen joqarı baha alǵanına qaramastan, serial 1976-jılı toqtatıldı.

1978-jılı Xovard «Qaǵaz quwdalaw» serialınıń 1-máwsim 10-epizodında Professor Kingsfildtiń qızı Syuzan rolinde tiykarǵı roldi oynadı. 1979-jılı ol «Dallas»ta Donna Kalver rolinde kórindi. Showdıń prodyuserlerine onıń oyını sonday qattı unadı, nátiyjede onıń miyman roli segiz jıllıq turaqlı rolge aylandı; ol «Dallas» serialınıń scenariyin jazǵan jalǵız aktrisa bolıp tabıladı («Otırǵan úyrekler» hám «On procentlik sheshim»). 1987-jılı show onıń menen shártnamanı jańalamawǵa sheshim qabılladı. Ol bul sheshimdi óz qaharmanına baylanıslı aborttı jaqlaytuǵın syujjetlerge qarsı bolǵanı menen baylanıstırdı.

## Jeke ómiri
Xovard 1962-jıldan 1964-jılǵa shekem aktyor Charlz Xovertonǵa turmısqa shıqqan. Olardıń Linn atlı bir qızı bar. 1974-jılı ol ǵárezsiz film atqarıwshısı Kelvin Kreynǵa turmısqa shıqtı. Ol hám kúyewi 1998-jıldan berli Texas shtatınıń Byorni qalasında jasaydı.

Ol Amerika Jazıwshılar Gildiyasınıń aǵzası hám «Dallas»tıń eki epizodınıń scenariyin jazǵan.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Devid Djeykobs (jazıwshı)

**Devid Arnold Djeykobs** (1939-jıl 12-avgust – 2023-jıl 20-avgust) — amerikalı televidenie jazıwshısı, prodyuser hám rejissyor. Ol CBS telekanalınıń praym-taym serialları «Dallas», «Nots Lending» hám «Paradise»tiń avtorı retinde belgili.

## Ómiri hám karerası
Devid Djeykobs 1939-jılı 12-avgustta Merilend shtatınıń Baltimor qalasında Melvin hám Rut Djeykobstıń shańaraǵında eki perzenttiń úlkeni (Syuzan atlı kishi qarındası menen) bolıp dúnyaǵa kelgen. Onıń evrey ata-anası ápiwayı ómir súrgen, hám Djeykobstıń ákesi turmıslıq texnika buyımları satıwshısı bolıp islegen. Djeykobs Baltimor qalasınıń kolledj-joqarı mektebinde oqıǵan hám Merilend Kórkem óner Institutı Kolledjinen Kórkem óner bakalavrı dárejesin alǵan. Oqıwdı pitkergennen keyin kóp ótpey, ol Nyu-York qalasına kóship, ol jerde Grolier Enciklopediyası ushın illyustrator hám izertlewshi bolıp isledi. Tez arada ol ilimiy-publicistikalıq maqalalar jazatuǵın erkin jazıwshıǵa aylandı, olardıń eń ataqlısı arxitektor hám oylap tabıwshı Bakminster Fuller haqqında edi. Ol sonday-aq Renessans dáwiriniń ullı súwretshileri haqqında balalar kitabın da jazdı. 1975-jılı ol Sara Enn Fridman menen birge «Policiya, uchastkanıń jumısı» atlı ilimiy-publicistikalıq kitap jazdı. Kitap avtorlardıń 6 ay dawamında Nyu-York Policiya Departamentiniń 24-uchastkasınıń policiyası menen birge júriwi tiykarındaǵı gúrrińler toplamınan ibarat edi.

Onıń aktrisa Linn Pleshett penen nekesinen bir perzent, qızı Albin tuwıldı, biraq nekesi ajırasıw menen juwmaqlandı. Keyinirek, ol ekinshi hayalı Dianaǵa úylendi, onnan eki perzenti, Aaron hám Molli boldı. Djeykobs qızına jaqınıraq bolıw ushın Los-Andjeleske kóshti hám scenariy jazıwda ózin sınap kórdi. Keyinirek onıń atı atalmaǵan pilotlıq mini-serialı ushın jazǵan scenariyi «Dallas» dep ataldı. Mini-serial sonday tabıslı boldı, nátiyjede show dawamlı serial retinde qabıl etildi hám onıń jazıwshı hám prodyuser retindegi karerasın bekkemledi.

Djeykobs ómiriniń sońǵı jıllarında Alcgeymer awırıwı menen gúresti. Ol 2023-jılı 20-avgustta Kaliforniya shtatınıń Berbank qalasındaǵı Providens Sent-Djozef Medicina Orayında bir qatar infekciyalardıń asqınıwınan qaytıs boldı. Ol 84 jasta edi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
AIV

**Adam immun jetispewshiligi virusları (AIV**; orıssha **ВИЧ)** — bul adamlardı juqtıratuǵın Lentivirustıń (retrovirustıń kishi toparı) eki túri. Waqıt ótiwi menen olar asqınǵan immun jetispewshiligi sindromın (AIJS) payda etedi, bul jaǵdayda immun sistemasınıń aste-aqırın jetispewshiligi ómirge qáwip tuwdıratuǵın opportunistlik infekciyalar hám rak kesellikleriniń rawajlanıwına múmkinshilik beredi. Emlenbegen jaǵdayda, AIV juqqannan keyin ortasha ómir súriw waqtı AIV túrine baylanıslı 9 dan 11 jılǵa shekem dep esaplanadı.

Kóp jaǵdaylarda AIV jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya bolıp, qan, eyakulyaciyaǵa shekemgi suyıqlıq, sperma hám hayallar jınıslıq aǵzası suyıqlıqları menen baylanısta bolǵanda yamasa ótkende payda boladı. Jınıslıq jol menen emes juǵıw juqqan anadan balasına ekiqabatlıq waqtında, tuwıw waqtında onıń qanı yamasa jınıslıq aǵzası suyıqlıǵına tiyip ketiw arqalı hám ana sútinen ótiwi múmkin. Bul dene suyıqlıqlarında AIV erkin virus bólekshekleri retinde de, juqqan immun kletkaları ishinde de ushırasadı. Izertlewler AIV juqtırǵan sherik turaqlı túrde anıqlanbaytuǵın virus júklemesine iye bolsa, AIV prezervativsiz jınıslıq qatnas waqtında juqpaytuǵının kórsetken.

AIV adam immun sistemasınıń tiykarǵı kletkaların, mısalı járdemshi T-kletkaların (ásirese CD4+ T-kletkaların), makrofaglardı hám dendrit kletkaların juqtırıp aladı. AIV infekciyası bir qatar mexanizmler arqalı CD4+ T -kletkalarınıń tómen dárejesine alıp keledi, sonıń ishinde juqtırıp alınbaǵan T-kletkalarınıń piroptozı, juqpaǵan qaptaldaǵı kletkalardıń apoptozı, juqqan kletkalardıń virus tárepinen tikkeley óltiriliwi hám juqqan CD4+ T-kletkalarınıń juqqan kletkalardı tanıp alatuǵın CD8+ citotoksikalıq limfocitler tárepinen óltiriliwi bar. CD4+ T-kletkalarınıń sanı kritikalıq dárejeden tómenlegen waqıtta kletka arqalı immunitet joǵaladı hám dene opportunistlik infekciyalarǵa barǵan sayın beyim bolıp, AIJS tiń rawajlanıwına alıp keledi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Kimberli Foster (aktrisa)

**Kimberli Foster** (1961-jılı 6-iyulda tuwılǵan) — amerikalı burınǵı aktrisa, CBS telekanalınıń praym-taym melodrama serialı «Dallas»ta 1989-jıldan 1991-jılǵa shekem Mishel Stivens rolin oynaǵanı menen belgili.

## Ómiri hám karerası
Kimberli Foster Arkanzas shtatınıń Fort-Smit qalasında tuwılǵan. Ol Bunvil joqarı mektebin pitkergen hám qollap-quwatlaw toparınıń aǵzası bolǵan. Kim atı menen belgili bolǵan ol Arkanzas shtatınıń Bunvil qalasında Marion Geri Foster hám Paula (Etkins) Fosterdiń qızı bolıp ósken. Ol ekrandaǵı debyutin 1983-jılı Djoan Kollinz penen birge «Er adam modelin dóretiw» telefilminde islep, keyin «Qulaǵan jigit», «Qaǵaz quwırshaqlar», «Túngi rıcar», «A-komanda» hám «Miymanxana» sıyaqlı bir qatar showlarda miyman retinde qatnastı.

1985-jılı Foster Lorimar Television tárepinen islep shıǵarılǵan qısqa múddetli NBC drama serialı «Eń jaqsı waqıtlar»dıń turaqlı aktyorlar quramınıń aǵzası boldı. Kelesi jılı ol Djon Kyusak penen birge «Bir aqılǵa sıymaytuǵın jaz» romantikalıq komediyasında kino debyutin ámelge asırdı. Keyin ol Tom Xenks hám Den Eykroyd penen birge «Tor» (1987), Bridjet Fonda menen birge «Muhabbattı asıqtıra almaysań» (1988) hám arkanzaslı kásiplesi Djordj Nyubern menen birge «Ekew kerek» (1988) filmlerinde kórindi. 1989-jılı Foster CBS praym-taym melodrama serialı «Dallas»tıń on úshinshi hám on tórtinshi máwsimlerinde Mishel Stivens rolinde turaqlı aktrisa retinde tańlandı, bul roldi ol 1989-jıldan 1991-jılǵa shekem oynadı. Onıń qaharmanı qısqa waqıt Bobbi Yuingtiń jeńgesi, keyin J.R. Yuingtiń kelini boldı.

«Dallas»tan keyin, Foster 1993-jılı «Muhabbat tisleydi» atlı vampir komediya filminde bas rolde oynadı hám kelesi jılı ABC kúndizgi drama serialı «Barlıq perzentlerim»niń aktyorlar quramına 1995-jılǵa shekem Liz Sloun rolinde qosıldı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Keti Podevell

**Keti Podevell** (1964-jılı 27-yanvarda tuwılǵan) — amerikalı aktrisa, «Dallas» serialında 1988-jıldan 1991-jılǵa shekem hám 2013-jılı Kalli Xarper Yuing rolin oynaǵanı menen belgili.

## Erte jaslıq dáwiri hám bilimi
Podevell Illinoys shtatınıń Evanston qalasında tuwılǵan. Ol Kaliforniyanıń Uolnat-Krik qalasına kóship, sol jerde muǵallim ákesi hám kóshpes múlk agenti anasınıń tárbiyasında ósken. Onıń ákesiniń ata-anası, Lester Podevell hám Beverli Yanger de aktyorlar bolǵan. Ol Kaliforniya universitetiniń Santa-Barbara filialında teatr óneri hám ayaq oyının úyrengen.

## Karerası
Podevell «Dallas» serialında J.R. Yuingtiń ekinshi hayalı Kalli Xarper Yuing rolin oynaǵanı menen belgili, ol bul roldi 1988-jıldan 1991-jılǵa shekem oynadı hám «Melodrama xabarshısı» sıylıǵına «Eń jaqsı bas rol atqarıwshı aktrisa» nominaciyasına usınıldı. 2013-jılı Podevell jańa «Dallas» serialınıń ekinshi máwsiminde J.R. Yuingtiń jerlewi epizodında Kalli Xarper rolin qayta oynadı. Podevell «Keshki jurnal», «Balalar bala boladı», «Opra Uinfri showı», «Valeri shańaraǵı: Xoganlar», «Qılmıs, ol jazdı», «Beverli-Xillz, 90210», «Jánnet mıltıqları», «Uoker, Texas Reyndjeri» hám «Ósiw azapları» sıyaqlı teleseriallarda miyman retinde qatnastı. Podevell sonday-aq «Utıw, jeńiliw ya sızıw» oyın showında da miyman retinde kórindi.

Podevell 1988-jılǵı «Jinler túni» atlı qorqınıshlı filmde bas rolde oynadı hám 1989-jılǵı «Beverli-Xillzdegi erke balalar» komediya filminde kórindi. Podevell sonday-aq Sindi Uilyams, Mark Xemill hám Erik Estrada menen birge «Jer perishtesi» (1991) telefilminde bas rolde oynadı.

## Jeke ómiri
Podevell 1989-jılı 28-mayda Stiven Glyukke turmısqa shıqtı. Olardıń úsh perzenti bar.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Dek Rembo

**Norman Djey «Dek» Rembo** (1941-jıl 13-noyabr – 1994-jıl 21-mart) — amerikalı aktyor, Uolter Brennannıń aqlıǵı Djeff rolin «Uill Sonnettiń mıltıqları» serialında, Stiv Djeykobi rolin «Barlıq balalarım» melodramasında, atalas ájaǵa Djek Yuing rolin «Dallas»ta hám Grant Xarrison rolin «Basqa dúnya» melodramasında oynaǵanı menen keńnen tanılǵan.

## Erte jaslıq dáwiri
Norman Djey Rembo 1941-jılı 13-noyabrde Kaliforniyanıń Erlimart qalasında Uilyam Lester hám Beatris A. (qızlıq familiyası Rossi) Rembonıń shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Ol tórt balalı shańaraqtıń ortanshı balası bolǵan. Onıń tuwısqanları Uilyam Donald Rembo; egizi Orman Rey «Dirk» Rembo (1967-j. qaytıs bolǵan) hám qarındası Beverli Djin Rembo. Beatris Rembo úsh ulınıń ekewinen uzaǵıraq jasadı.

## Karerası
1960-jıllarda Los-Andjeleske kóshkennen keyin, 20 jasar egizler 1962-jılı aktrisa Loretta Yangnıń názerine tústi hám onıń CBS serialı «Jańa Loretta Yang showı»na aldı. 1967-jılı 5-fevralda Dirk Rembo 25 jasta jol apatınan qaytıs boldı.

Sol jıldıń aqırında, Dek Rembo «Uill Sonnettiń mıltıqları»nda Djeff Sonnett rolinde oynadı hám Djanett Nolan menen birge qısqa múddetli «Mıltıq tútini»niń sıńar serialı «Kir Salli»de bas rolde oynadı. 1970 hám 1980-jıllarda ol «Markus Uelbi, medicina doktorı», «Úyge shaqırıwlar», «Káramat hayal», «Jańa xızmetkerler», «Charlidiń perishteleri», «Qıyal atawı», «Muhabbat qayıǵı», «Miymanxana» hám «Ol qılmıs haqqında jazdı» seriallarında miyman retinde qatnastı. Ol 1980-jıllardıń basında «Barlıq perzentlerim»de Stiv Djeykobi rolin oynadı. Ol sonday-aq 1978–79-jıllarda 10 bólim dawam etken «Ádillik qılıshı» filminde bas rolde oynadı. Rembo televideniede, eń jaqsı este qalǵan roli, 1985-jıldan 1987-jılǵa shekem «Dallas» melodramasınıń 51 epizodında Djek Yuing rolin oynaǵanı bolıwı múmkin. Rembo sonday-aq 1984-jılǵı qısqa múddetli «Qaǵaz quwırshaqlar» teleserialında Uesli Xarper rolin oynadı.

Rembo 1987-jılı «Under Ware by dack rambo» atı menen sawda belgisine iye bolǵan erler ishki kiyimleri tarmaǵın en jaydırdı. 

## Jeke ómiri
Aktyor 1991-jıldıń noyabr ayında birneshe jıl dawamında máskúnemlikke hám recept boyınsha beriletuǵın dárilerge ǵárezli bolǵanın moyınladı. Onıń «Dallas»taǵı waqtı baxıtlı bolmadı hám showdan ketkennen keyin onıń bul ǵárezliligi ádewir kúsheydi. Ol 1991-jıldıń jazında emleniw ushın Betti Ford orayına kirdi hám ishiwdi toqtattı. 

## Qaytıs bolıwı
Dek Rembo 1994-jılı 21-martta 52 jasta keselliginiń asqınıwınan qaytıs boldı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Barbara Stok

**Barbara Stok** (1956-jılı 26-mayda tuwılǵan) — amerikalı burınǵı aktrisa, ABC telekanalınıń «Spenser: Jallanǵan» (1985–1988) atlı qılmıslıq drama serialında Syuzan Silverman rolinde hám CBS telekanalınıń praym-taym melodrama serialı «Dallas»ta (1990–1991) Liz Adams rolinde oynaǵanı menen belgili; ol sonday-aq serialdıń besinshi máwsiminiń eki epizodında Xezer Uilson rolinde de kórindi.

## Erte jaslıq dáwiri
Illinoys shtatınıń Dauners-Grouv qalasında tuwılǵan Stok Indiana universitetinde (IU) telekommunikaciya baǵdarında bakalavr dárejesin alǵan. Aktrisa bolıwdan aldın onıń tiykarǵı qızıǵıwshılıqları translyaciya hám qosıq aytıw bolǵan. IU-da oqıǵan waqtında ol universitettiń vokal toparı «Qosıq aytıwshı Xuzierler» menen birge qosıq aytqan hám bir jıl dawamında WTTV televideniesinde azanǵı tok-show baǵdarlamasın alıp barǵan. Kolledjdi pitkergennen keyin ol Los-Andjelestegi Muzıkalıq teatr sheberxanasına qatnastı.

## Karerası
Ol 1983-jılı Brodveyde Tommi Tyun rejissyorlıǵındaǵı Toni sıylıǵın alǵan «Toǵız» myuziklinde Klaudiya rolinde oynadı, ol original quramdaǵı Shelli Byorchtıń ornına keldi. Ol praym-taym drama serialı «Spenser: Jallanǵan»da eki bólek máwsim (1985–1986; 1987–1988) dawamında Spenserdiń (Robert Urix) súyiklisi Syuzan Silverman rolinde oynap, ataqlı boldı.

Stok 1990-jıldan 1991-jılǵa shekem CBS praym-taym melodrama serialı «Dallas»tıń sońǵı máwsiminde Kliff Barnstıń (Ken Kercheval) nekeslesken qızı Liz Adams rolinde oynadı. Ol keyinirek ABC praym-taym melodrama mini-serialı «Sawda samalları»nda Greys Sommers rolinde bas rolde oynadı. Ol sonday-aq «Saynfeld»tiń «Metro» atlı epizodında kórindi, onda ol Djordj Kostanzanı (Djeyson Aleksandr) metrodan aldap shıǵarıp, onı miymanxanaǵa alıp barıp, tósekke kisenlep baylap, segiz dolların hám barlıq kiyimlerin urlaǵan. 1997-jılı Stok házirgi waqıtta jabılǵan ABC kúndizgi melodrama serialı «Port Charlz»da Nikol Devlin rolinde turaqlı túrde kórindi.

Stok 100 saattan aslam televidenie kórsetiwlerinde kórindi hám «CHiPs», «Ómir haqıyqatları», «Qıyal atawı», «Remington Stil», «Túngi rıcar», «A-komanda», «Ay nurı», «Qılmıs, ol jazdı», «Gewgim aymaǵı», «MakGayver», «Perishtege tiygen» hám «Sıyqırlanǵan» sıyaqlı 30 dan aslam televidenie showlarında miyman retinde qatnastı. Onıń sońǵı ekran kórinisi 2001-jılı Mark-Pol Gosselaar menen birge «Xanzada hám teńiz piyada áskeri» telefilminde boldı.

Aktrisalıqtan ketkennen keyin, Stok tiykarınan Los-Andjeles hám San-Fernando oypatlıǵındaǵı klientlerge xızmet kórsetetuǵın interer dizayn firmasın ashtı .

## Jeke ómiri
Stok 1988-jılı prodyuser Bill Dannǵa turmısqa shıqtı. Olar ol «Vern Miller» filminde islep júrip tanıs boldı, al ol onıń atqarıwshı prodyuseri edi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Djerrold Immel

**Djerrold Immel** (1936-jılı 9-sentyabrde tuwılǵan) — amerikalı televidenie muzıka kompozitorı. Ol «Dallas» hám «Nots Lending» praym-taym melodramalarınıń tiykarǵı namaların jazǵan.

## Erte jaslıq dáwiri hám karerası
Kaliforniyanıń Los-Andjeles qalasında tuwılǵan Immel, muzıka jazıwdan aldın CBS kanalında muzıka kóshiriwshi bolıp islegen, sonnan keyin «Mıltıq tútini» serialına muzıka jazıw arqalı televideniege kirip kelgen. Ol sonday-aq «Batıs qalay jeńildi», «Gavay bes-nol», «Logannıń qashıwı», «Uoker, Texas Reyndjeri» (1995-jılǵı máwsimine shekem) hám «Sayaxatshılar!» sıyaqlı basqa baǵdarlamalarǵa da muzıka jazǵan. Ol sonday-aq «Matilda» (1978), «Ólim ańı» (1981), «Ashıtqı» (1981) hám «Megakúsh» (1982) filmlerine de muzıka jazǵan.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Filip Kapis

**Filip Kapis** (1931-jıl 24-iyun – 2009-jıl 30-dekabr) — amerikalı televidenie prodyuseri, ol «Segiz jetkilikli» dramediyasınıń hám «Dallas» melodrama serialınıń birinshi toǵız máwsiminiń atqarıwshı prodyuseri retinde belgili.

## Erte jaslıq dáwiri
Kapis 1948-jılı Bernards joqarı mektebin pitkergen hám 2015-jılı mekteptiń dańq zalına kirgizilgen.

## Karerası
Dikinson kolledji hám Kolumbiya universitetin pitkergen Kapis óziniń radio-televidenie tarawındaǵı kásiplik jumısın Nyu-York qalasındaǵı «Benton & Bowles»te basladı, ol jerde ol 1954-jıldan 1969-jılǵa shekem isledi. Sol waqıtta ol «Tún sheti»niń járdemshi prodyuseri bolǵan. Sonnan keyin, 1969-jıldan 1974-jılǵa shekem ol CBS te arnawlı baǵdarlamalar direktorı bolǵan, sońınan 1974-jılı Lorimar Productionsqa qosıldı.

### Lorimar kompaniyasında
Lorimarda dóretiwshilik isler boyınsha vice-prezident bolıp tórt jıl islegennen keyin, Kapis 1978-jılı kompaniyanıń prezidenti boldı. Lorimarda ol birneshe telefilmler hám mini-seriallarǵa prodyuserlik etti, sonıń ishinde «Sibil» de bar, ol ushın Kapis, Piter Dann hám Jaklin Babbin 1977-jılı Emmi sıylıǵın aldı. Sonıń menen birge, ol teleseriallar menen de islesken, ásirese «Segiz jetkilikli» (1977) hám «Dallas»tıń (1978) dóretiliwin qadaǵaladı, ekewinde de ol óndiriske kirgen waqıtta atqarıwshı prodyuser etip tayınlandı.

«Dallas» 1980-jıllardıń basında televidenieniń eń joqarı reytingli serialına aylandı hám Kapis 1980 hám 1981-jıllarda Emmi sıylıǵına usınıldı (sáykes túrde «Lu Grant» hám «Xill-Strit blyuz»ǵa jeńildi). «Dallas» epizodları ádette qatırılǵan kadr menen juwmaqlanatuǵın edi, sońǵı kadr ústine atqarıwshı prodyuserdiń atı jazılıp, soń juwmaqlawshı titrlar baslanatuǵın edi. «Dallas»tıń ayırım máwsim finalları dúnyanıń eń kóp kórilgen hám kútilgen telekórsetiwleriniń biri bolǵanlıqtan, Kapistiń atı júdá keńnen tanımal boldı. Biraq, onıń Larri Hegmen hám Leonard Kacman menen arasındaǵı dóretiwshilik kelispewshilikler aqırında Kapistiń 1986-jılı «Dallas»tan ketiwine alıp keldi.

## Qaytıs bolıwı
Kapis 2009-jılı 30-dekabrde Los-Andjelestegi úyinde qaytıs boldı.

## Sıylıqları
Kapistiń sıylıqları arasında:

* 1977-jılǵı Emmi sıylıǵı
* 1977 hám 1978-jıllardaǵı Pibodi sıylıǵı
* 1978-jılǵı Gumanitas sıylıǵı
* 1980 hám 1982-jıllardaǵı Xalıq tańlawı sıylıqları bar.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Li Rich

**Li Rich** (1918-jıl 19-dekabr – 2012-jıl 24-may) — amerikalı kino hám televidenie prodyuseri, ol 1973-jılı «Uoltonlar» serialınıń prodyuseri retinde «Eń jaqsı dramalıq serial» nominaciyası boyınsha Emmi sıylıǵın aldı. Ol sonday-aq Lorimar Television kompaniyasınıń birge shólkemlestiriwshisi hám burınǵı baslıǵı retinde de belgili.

Rich prodyuserlik etken Emmi sıylıǵına usınılǵan bes baǵdarlamalar arasında «Dallas» hám «Nots Lending» serialları bar.

## Erte jaslıq dáwiri hám bilimi
Rich 1918-jılı 19-dekabrde Ogayo shtatınıń Klivlend qalasında tuwılǵan. Onıń ata-anası Morris Rixterller hám Anna Neminskiy. Onıń anası Ukraina, Tetiev qalasında tuwılǵan. Ol Ogayo shtatınıń Afina qalasındaǵı Ogayo universitetinde marketing qánigeligi boyınsha oqıǵan.

## Karerası
Rich óz karerasın reklamadan basladı hám aqırında sanaat basshısına aylandı.

Ol Ekinshi jer júzlik urısı waqtında áskeriy teńiz flotında leytenant bolıp xızmet etti, sonnan keyin Nyu-Yorkke qaytıp, reklama tarawında isledi, ol jerde ol «Benton & Bowles» kompaniyasınıń aǵa vice-prezidenti hám basqarma aǵzası boldı.

Ónim kompaniyası qáwenderleri hám televidenie prodyuserleri arasındaǵı reklama agentligi dáldalı retinde ol «Endi Griffit showı», «Áke ushın orın tayarlań», «Tún sheti», «Gomer Payl, AQSH teńiz piyada áskerleri» hám «Dik Van Dayk showı» menen shuǵıllandı.

Rich 1965-jılı «Benton & Bowles»ten ketip, «Mirisch Co.» menen sheriklikte «Mirisch-Rich Productions»tı dúzdi. Ol jerde ol «Patrul tıshqanı»n prodyuserlik etti.

1969-jılı ol Merv Adelson hám Irvin Molaski menen birge Lorimar Productionstı dúzdi. Onıń birinshi óndirisi «Úyge qaytıw: Rojdestvo gúrrińi» (1971) boldı, bul telefilm keyinirek Lorimardıń sol qaharmanlar menen birdey «Uoltonlar» serialına prodyuserlik etiwine alıp keldi. Serial CBS kanalında 1972-jıldan 1981-jılǵa shekem kórsetildi. Rich sonday-aq qısqa múddetli 1977-jılǵı CBS tıńshılıq draması «Ańshı»nıń birge prodyuseri boldı. Lorimardıń eń úlken tabısı praym-taym melodrama «Dallas» boldı, ol 1978-jıldan 1991-jılǵa shekem dawam etti. «Dallas»tıń «J.R.-nı kim attı?» syujeti waqtında (onda Larri Hegmenniń qaharmanı 1979–80-jılǵı máwsimniń mart ayındaǵı finalında atılıp, ayıplı adam kelesi noyabrge shekem ashılmaydı) tek Rich, atqarıwshı prodyuser Filip Kapis hám scenarist-rejissyor Leonard Kacman aldınnan túsirilgen úsh juwmaqtıń qaysı biri qollanılatuǵının bilgen edi.

1986-jılı Lorimardan ketkennen keyin, Rich MGM/UA Communicationsqa qosıldı. Eki jıl dawamında ol MGM niń baslıǵı hám bas atqarıwshı direktorı boldı. MGM nen ketkennen keyin, ol Warner Bros. penen kino hám televidenie óndirisi ushın shártnama dúzip, «Li Rich Kompaniyası»n (Lee Rich Productions retinde de belgili) dúzdi.

## Jeke ómiri
Rich amerikalı aktrisa Pippa Skott penen 1964-jılı úylendi, olardıń úsh balası boldı, olar 1983-jılı ajırasqan, biraq onıń ólimine shekem doslıq qatnasıqların saqlap qalǵan. Keyinirek Richtiń ekinshi hayalı Andjela Richten eki balası boldı.

## Qaytıs bolıwı
Rich 2012-jılı 24-mayda 93 jasta Kaliforniyanıń Los-Andjeles qalasında ókpe raginen qaytıs boldı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Sasha Mitchell

**Sasha Sergey Mitchell** (1967-jılı 27-iyulda tuwılǵan) — amerikalı aktyor hám jekpe-jek óneri sheberi, ol «Step by Step» serialında Kodi Lambert hám «Dallas» serialında Djeyms Bomont televidenie rolleri menen belgili. Ol sonday-aq dáslepki «Kikboksshı» filmleri franshizasınıń bes bóliminiń úshewinde Devid Sloan rolin oynaǵan. Mitchell taekvondo boyınsha qara belbewge iye.

## Jeke ómiri
Mitchell 1967-jılı 27-iyulda Kaliforniyanıń Los-Andjeles qalasında kiyim óndiriwshiniń shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Ol ukrain evrey shıǵısına iye. Onıń ata-babaları Amerika Qurama Shtatlarına Ukrainanıń Kiev qalasınan kelgen. Onıń haqıyqıy familiyası Muchnik. 1990-jılı ol Djanett Robbinske úylengen. Ekewiniń 1997-jılı ajırasqanǵa shekem tórt perzenti bolǵan.

Mitchelldiń Robbins penen nekesi waqtında shańaraqlıq zorlıq-zombılıq haqqındaǵı xabarlardı tergew ushın policiya olardıń úyine shaqırılǵan. 1996-jılı Mitchell hayalı menen bolǵan jánjel sebepli jeńil dene jaraqatın salıw, jubayına qarsı zorlıq hám balaǵa qáwip tuwdırıwda ayıplanǵan. Oǵan úsh jıllıq shártli jaza berilip, jámiyetlik jumısların orınlaw hám shańaraqlıq zorlıq kórsetiwshiler ushın másláhát sabaqlarına qatnasıw buyırılǵan. Shártli jazanı buzǵannan keyin, oǵan 30 kúnlik qamaq jazası berilgen. 2002-jılı Mitchell «Entertainment Tonight» baǵdarlamasında bul waqıya haqqında sóylep, qamaqqa alınǵan waqıtta náshebentlikke berilgen burınǵı hayalınan balaların qorǵap atırǵanın aytqan. Mitchell aqırında tórt perzentin óz qáwenderligine aldı, al burınǵı hayalına sheklengen kóriw huqıqı berildi.

2010-jıldıń dekabr ayında Mitchell ekinshi hayalı Reychelge, sonıń menen birge Sharmeyn Reyner atı menen de belgili, úylendi. Ol 2015-jıldıń báhárinde ajırasıwǵa arza berdi.

## Karerası
Aktyorlıqtan aldın Mitchell kóbinese Bryus Veberdiń moda fotografiyası ushın model retinde paydalanılǵan.

1989-jıldan 1991-jılǵa shekem Mitchell CBS telekanalınıń ataqlı praym-taym melodrama serialı «Dallas»ta J.R. Yuingtiń hám onıń burınǵı súyiklisi Vanessa Bomonttıń nızamsız tuńǵısh ulı Djeyms Bomont rolinde kórindi. Ol basqa seriallarda da miyman retinde qatnastı, sonıń ishinde «Baylıqtan jarlılıqqa» da bar.

Ol 1988-jılǵı «Bensonxyorstten shıqqan Spayk» filminde bas rolde hám 1994-jılǵı «1999-jıl klass II: Orınbasar» filminde oynadı. Ol «Kikboksshı 2: Qaytıw jolı» hám film seriyasınıń úshinshi hám tórtinshi bólimlerinde bas rolde oynadı. Ol sonday-aq 1989-jılı 3 Mushketyor reklamasında da kórindi.

Onıń eń belgili roli ABC sitkomı «Step by Step»te boldı, onda ol aktyor Patrik Daffidiń qaharmanı Frenk Lamberttiń jiyeni Kodi Lambert rolinde oynadı. Daffi sonday-aq «Dallas»ta da Mitchelldiń qaharmanınıń ájaǵası rolin oynaǵan edi. Mitchelldiń Kodi qaharmanı onıń jeke ómir tájiriybelerine tiykarlanǵan.

2000-jıllardıń basında Mitchell birneshe filmlerde oynadı hám «JAG», «NYPD Blue» hám «ER» seriallarında miyman retinde qatnastı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Eypril Stivens Yuing

**Eypril Stivens Yuing** — amerikalı ataqlı «Dallas» teleserialında payda bolǵan qıyaldaǵı qaharman, onı 1986-jıldan 1991-jılǵa shekem Sheri Uilson oynaǵan.

## Waqıya sızıǵı

### Alǵı sóz
Eypril Stivens Djek Yuingke (Dek Rembo) turmısqa shıqqan hám olardıń ajırasıw barısında sudya oǵan onıń keleshektegi tabısınıń 50%-ine iyelik etiw huqıqın bergen.

### Syujet sızıqları
Eypril keleshegin támiyinlew ushın Dallasqa kelip, Djekke onıń «Yuing Oyl» kompaniyasınıń on procentiniń yarımına iyelik etiw huqıqı bar ekenin xabarlaydı. Ósh alıw ushın Djek óz úleslerin qarındası Djeymige (Djenili Xarrison) bir dollarǵa satıp, Eyprilge onıń úlesi — eliw centti beredi. Djeymi qaytıs bolǵannan keyin, onıń on procenti kúyewi Kliff Barnsqa (Ken Kercheval) ótedi. Djektiń atalas aǵası J.R. (Larri Hegmen) on procentti shańaraqqa qaytarıw ushın hiyleler oylastıradı hám Eypril oǵan járdemlesiwge kelisedi. Sol waqıtta «VestStar Oyl» iyesi Djeremi Uendell (Uilyam Smiters) on procentti alıwdı qálep, Eyprilge keleshektegi úleslerin oǵan satıw usınısın bildiredi, Eypril oǵan kelisedi. Sudqa barǵanda, Djek óz úleslerin Djeymige Eyprildiń paydasın kórmewi ushın satqanın túsindiredi. Sudya Eyprildiń dáslepki huqıqı bolǵan bes procentin alıwın buyıradı. Sonnan keyin Eypril óz úleslerin Bobbige satadı (bul arqalı Djeremi hám J.R.-nı aldaydı) hám aqırında bay hayalǵa aylanadı. Djeremi Eyprildiń ózin aldaǵanın hám J.R.-nıń aldında axmaq bolıp kórsetilgenin túsinedi, sonlıqtan ósh alıw ushın Djeremi Ádillik Departamenti tárepinen «Yuing Oyl» hám Yuinglerdi tekseriwge buyırıq beredi hám kompaniya tarqatıladı.

Pem Yuing (Viktoriya Prinsipal) qorqınıshlı avtoapatqa ushıraǵannan keyin, Eypril hám Pemniń kúyewi Bobbi (Patrik Daffi) áste-aqırın jaqınlasıp, qarım-qatnas baslaydı. Keyinirek, Eypril Bobbige turmısqa shıǵadı, biraq olardıń nekesi Parijde Bobbi menen pal ayın ótkerip atırǵanda urlanıp, keyin atılıp, Bobbidiń qollarında qaytıs bolıwı menen qısqa boladı.

## Derekler

## Ádebiyatlar
*Curran, Barbara A. (2005). Dallas: The Complete Story of the World's Favorite Prime-Time Soap. Cumberland House Publishing. .*

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Tóbelik

**Tóbelik -** hayal-qızlardıń hár qıylı hasıl taslar hám monshaqlar menen bezelgen bas kiyimi. Olar xalıq arasında gumis taqıya, silsineli taqıya dep te ataladı. Bul bas kiyimli qızlar modaǵa kiygen. Sebebi, tóbeshiktiń ústine bir qatar stipli japıraq tárizli plitalar, silcinalar ornatılǵan. Onıń dóńgelegi tolıǵı menen jasıl taslar menen, tóbesi búrtikli kaslar menen bezelgen.

Házirgi waqıtta tóbelik penen sáukele qaraqalpaq xalqınıń ónermenchiligin dúnyaǵa tanıtqan eń iri dóretpelerden esaplanadı. Olar házirgi kúnde muzeylerde saqlanıp, qaraqalpaq xalqınıń milliy ónermenchiligin dúnyaǵa tanıtıp kiyip atırǵan zergerlik buyımları bolıp esaplanadı.
Jıǵa

Jıǵa bas kiyimge sán ushın taǵılatuǵın taqınshaqtıń bir túri. Burınları hayal-qızlar bas kiyimlerine hár qıylı hasıl taslardan bezelgen monshaq taǵıp bezengen. Jıǵa erte dáwirlerde xanlardıń, patshalardıń bas kiyimi bolǵan. Bul olardıń hákimshilik belgisi sıpatında ajıralıp turatuǵın bahalaw belgisi bolǵan. Misalı:

Basında kúndiz jaǵası, 

Jaynap gúmis jaǵası

Bul mısalda óziniń súygen qızınıń basındaǵı jıǵa taxtashıǵı arqalı "qızlardıń xanı ózińseń" dep onı basqa qızlardan ajıratıp kórsetip tur. Usınday uqsaslıq tiykarinda jıǵa xanlardıń, patshalardıń bas kiyimi qızlardıń taxtınshaǵı sıpatında ózgergen.

Házirgi waqıtta oyınshı qızlar ózgeshe kórineste bezenip, baslarına iri párlerdi yamasa jıǵa (taj) taǵıp saxnaǵa shıǵadı.

Olar usı kiyimleri hám taqıyaları arqalı basqa qızlardan ajıralıp turadı. Sonday-aq, jıǵa taqınshaq "taj" mánisinde búgingi kúnge shekem jetip kelgen. Máselen, jas qızlar bayramlarda, toylarda baslarına taj kiyip, bezenip shıǵadı. Sonıń menen birge, házirgi kúnde jaslardıń neke toyında jas kelinshekler appaq kóylek hám baslarına "taj" kiyip bezenip shiǵatuǵın boldı.

## Etimologiya
Jıǵa sózi basqa túrkiy tillerde de ushırasadı: qazaq tilinde jıǵa "xanlar menen sultanlardıń, qalıńlıq pene kúew jigittiń bas kiyimine taǵatuǵın qırǵawıl, úki pári"; ózbek tilinde jıǵa "bas kiyimge taǵatuǵın qımbat bahalı taslar mene bezetilgen ziynet buyımı," qırǵız tilinde jiǵa  "qalıńlıqtıń, xannıń biyik tóbeli bas kiyimi".

Jıǵa sózi parsı tilinen túrkiy tillerge ótken. Parsı tilinde jege sózi "bas kiyimge qadalıwshı qus qawsı" degen mánisti bildiredi. Bul sózdiń kelip shıǵıwın ayırım miynetlerde áyemgi hind tili menen baylanıstırıp, sanskrit tilinde ol "tóbe qalpaǵı yamasa tawıstıń pópegin (tajın) ańlatqan".

## Derek

Seytnazarova.I , Zairova. X. «Qaraqalpaq tilindegi taǵınshaq atamaları». —Nókisː Qaraqalpaqstan baspası
Cameleon (programmalastırıw tili)

**Cameleon** — bul MIT Licenziyası boyınsha shıǵarılǵan, funkcional programmalastırıw ushın biypul hám ashıq kodlı grafikalıq til.

Cameleon tili — bul eki masshtablı paradigmaǵa sáykes keletuǵın grafikalıq maǵlıwmat aǵımı tili. Ol ańsat keńeytiwge, yaǵnıy C++ tilinde jazılǵan hár qanday kitapxananı maǵlıwmat aǵımı tiline integraciyalawǵa imkaniyat beredi. Cameleon tili adam menen kompyuter arasındaǵı intuitiv óz-ara tásir arqalı makroprogrammalastırıwdı demokratiyalastırıwdı maqset etedi, bunda maǵlıwmatlar procesine hám GUI-ǵa tiykarlanǵan qosımsha dúziwdi úyreniw hám orınlaw ushın ápiwayı wazıypa bolıp tabıladı. Cameleon tili quramalı makro-máselelerdi sheshiw ushın shártli orınlanıwǵa hám qaytalanıwǵa imkaniyat beredi.

Cameleon Cameleon tiliniń kompoziciyanı qalay orınlaytuǵının táriyiplew ushın Petri torı modeliniń keńeytpesine tiykarlanǵan.

## Ózgeshelikleri

* Grafikalıq Algoritm Redaktorı,
* Real waqıtta kalibrlew,
* Dinamikalıq qurılıs,
* Kóp Masshtablı usıl,
* XML Schema, XPath hám XQuery-ge tiykarlanǵan maǵlıwmatlardı anıqlaw hám manipulyaciyalaw ushın XML-ge tiykarlanǵan model,
* Islep shıǵıw komplekti menen jańa algoritmniń ańsat integraciyası.

## Ádebiyatlar

* George Pashev, George Totkov, EMS – A Workflow Programming Language and Environment, TEM Journal, 2018
* JM Pereira, Modern Trends in Geomechanics, 2016
* Kenichi Soga, Krishna Kumar, Giovanna Biscontin, Geomechanics from Micro to Macro, Technology & Engineering, 2014
* Nasser Khalili, Adrian Russell, Arman Khoshghalb, Unsaturated Soils: Research & Applications, Technology & Engineering, 2014
* J.-F. Bruchon, Effondrement capillaire, 2014
* J.-F. Bruchon, J.-M. Pereira, M. Vandamme, N. Lenoir, P. Delage, M. Bornert, Full 3D investigation and characterisation of capillary collapse of a loose unsaturated sand using X-ray CT. Granular Matter, 2013 SegSand Archived 2014-04-24 at the Wayback Machine
* J.-F Bruchon., Pereira J.-M., M., Vandamme, N. Lenoir, P. Delage and M. Bornert X-ray microtomography characterisation of the changes in statistical homogeneity of an unsaturated sand during imbibition Géotechnique letter, 2013
* IPOL communication, 2012
* Programmation par propriétés : application au traitement d’images, 2010
* 

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Shıtaq

Shıtaq - bas kiyimlerge hám basqa da taǵınshaqlarǵa qollanılatuǵın gúmisten islengen mayda juqa bezewler. Shıtaqlar úsh múyeshli, tórt múyeshli, romb tárizli boladı. Silsineler - japıraqlı shıtaqlar dep te ataladı.

Sáwkele kiyip, gáwxardan shıtaq taǵınıp,

Qálempir, átir juparın shashıp ańqıǵan

(T.Jumamuratov).

## Etimologiyası
Shıtaq sózi mayda bezewler sıńǵırlap shıtır-shıtır ses shıǵarıp turatuǵın bolǵanı ushın shıtaq dep atalǵan bolıwı múmkin. Sonǵı dáwirde Orta Aziya Rossiya qol astına ótkennen keyin kóplegen rus tilindegi sózler kirip keldi. Olar ishinde taǵınshaq buyımına baylanıslı orden ataması da bar. Ordenlerdi xalqımız óziniń jalpaq tilinde shıtaqlar dep atay basladı. Mısalı: Petro-Aleksandrovskke shaqırılǵan bolıs jipek bawlı qandaydur temir shıtaqqa iye boldı. Kókiregine taǵılǵan shıtaqları da kóp edi. Qulımbettiń shapan ishinen kiygen jenʼi kelte mawıtı beshpentinin kókirek tusına ordendi taǵıp, qolın qıskanda shıtaklar sıńǵırlap ketti (K. Kárimov «Aǵabiy»).

## Derek
Seytnazarova.I, Zairova.Q, "Qaraqalpaq tilindegi tagʼınshaq atamalari" kitabi, "Qaraqalpaqstan" baspasi. 2020, 14-bet.
Caml

**Caml** (dáslep Categorical Abstract Machine Language degen sózlerdiń qısqartpası) — bul ML programmalastırıw tili shańaraǵınıń bir dialekti bolǵan kóp paradigmalı, ulıwma maqsetli, joqarı dárejeli, funkcional programmalastırıw tili. Caml Franciyada Kompyuter Ilimleri hám Avtomatlastırıw boyınsha Francuz Izertlew Institutında (INRIA) hám Joqarı normal mektep (Parij) (ENS) te islep shıǵılǵan.

Caml statikalıq túrde tiplestirilgen, qatań bahalanǵan hám avtomat yadtı basqarıwdı qollanadı. OCaml, Caml nıń tiykarǵı miyrasxorı, tilge kóp ózgeshelikler qosadı, sonıń ishinde obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw (obyekt) qatlamı bar.

## Mısallar
Tómende, # Caml shańaraǵınıń buyrıq qatarı belgisin kórsetedi.

### Sálem, álem
«Sálem, álem!» programması:
```ocaml
print_endline "Sálem, álem!";;
```


### Faktorial funkciyası (rekursiya hám taza funkcional programmalastırıw)
Faktorial sıyaqlı kóp matematikalıq funkciyalar eń tábiyiy túrde taza funkcional formada kórsetiledi. Tómendegi rekursiv, taza funkcional Caml funkciyası faktorialdı ámelge asıradı:
```ocaml
let rec fact n = if n=0 then 1 else n * fact(n - 1);;
```
Funkciyanı úlgi sáykesligi járdeminde de uqsas túrde jazıwǵa boladı:
```ocaml
let rec fact = function
  | 0 -> 1
  | n -> n * fact(n - 1);;
```
Bul sońǵı forma — faktorialdıń rekurrentlik qatnas retindegi matematikalıq anıqlaması.

Esletip ótemiz, kompilyator bul funkciyanıń tipin int -> int dep shıǵardı, bul funkciyanıń pútin sanlardı pútin sanlarǵa sáwlelendiretuǵının bildiredi. Mısalı, 12! tómendegishe:
```ocaml
# fact 12;;
 - : int = 479001600
```


## Tariyxı
Birinshi Caml implementaciyası 1987-jılı Kompyuter Ilimleri hám Avtomatlastırıw boyınsha Francuz Izertlew Institutında (INRIA) Askander Suares tárepinen Lisp tilinde jazılǵan.

Onıń miyrasxorı Caml Light Ksavye Lerua hám Damien Doligez tárepinen C tilinde ámelge asırılǵan hám dáslepkisi joqarı yad hám oraylıq processor talapları sebepli «Heavy Caml» degen laqap atqa iye boldı.

Caml Special Light tiykarǵı tilge kúshli modul sistemasın qosqan tolıq qayta jazıw boldı. Ol Obyektiv Caml bolıw ushın obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw (obyekt) qatlamı menen keńeytildi, aqırında OCaml dep qayta ataldı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Mardin (wálayat)

**Mardin wálayatı** (; ; ; ) — Túrkiyanıń wálayatı. Mardin qalasında jaylasqan wálayat xalqı 2024-jıldıń aqırında 895 911 adamdı quraydı. Qubla-shıǵıs Anatoliya wálayatınıń Dicle bóliminde jaylasqan. Siriya menen shegaralas.

Mardinniń avtomobil nomeri — 47.

## Rayonları

Mardin wálayatı 10 rayonǵa bólingen:

* Artuklu
* Dargeçit
* Derik
* Kızıltepe
* Mazıdağı
* Midyat
* Nusaybin
* Ömerli
* Savur
* Yeşilli

## Demografiya
Mardin provinciyası lingvistikalıq, etnikalıq hám diniy kóp túrli wálayat. Ústem etnikalıq toparlar arablar, assuriyler hám kurdlar bolıp, olardıń kópshiligin kurdlar quraydı. Basqa az sanlı toparlarǵa armyanlar, chechenler hám túrkler kiredi, evreyler bolsa, 1948-jılı Izrailǵa kóship kelgenge shekem bul aymaqta jasaǵan. Chechenler 1877-1878-jılları Rossiya-Túrkiya urısı dáwirinde aymaqqa ornalasqan.

Rayon aymaǵında ózine tán mxallamiyler jámááti de jasaydı.

### Jámiyetlik qatnasıqlar
Arablar hám kurdlar arasındaǵı sociallıq qatnasıqlar tariyxtan dushpanlıq, nadurıs pikirler hám stereotipler menen qıyın bolıp kelgen, biraq sońǵı jıllarda jaqsılanıp barmaqta. Arablar assuriyalılar menen kurd-túrk qarama-qarsılıǵında qatnaspadı hám eki topardıń poziciyası túrk mámleketine «baǵınıshlı» dep bahalanıp, olar hám kurdlar arasında isenimsizlik payda etken. Kurdlar arablardı mámleket ushın jansızlar sıpatında qabıl etti hám Mardin qalasındaǵı jergilikli arablar qalada jergilikli siyasattı shetke shıǵarıw hám ústemlik etiwge umtıldı. Arablar 2010-jıllarda Mardin qalasın qoldan shıǵara basladı hám kurd BDPsı 2014-jılı jergilikli saylawlarda qalada jeńiske eristi. Mardin qalası burın jergilikli arablar tárepinen qollap-quwatlanǵan mámleketshil partiyalar tárepinen basqarılǵan.

Qıyın qatnasıqlarǵa qaramastan, arab shańaraqları 1980-jıllardan berli kurdlar isine qosıldı, «Xalıqlardıń demokratiyalıq partiyası»nda Mardin qalasınan shıqqan arab hám assuriyalı siyasatshılar, sonday-aq, Mithat Sancar hám Februniye Akyol da bar.

### Ekonomikası
Mardin aymaǵında awıl xojalıǵı áhmiyetli tarmaq bolıp, wálayat dáramatınıń 70% in quraydı. Bulgur, yasmıq yamasa biyday hám basqa da dánler jetistiriledi. Paytaxtta mámleketlik xızmetkerler kóp, tiykarınan túrkler. Sırtqı sawda ushın jaqın bazarlar Siriya hám Irak.

## Tariyxı
Bizge belgili bolǵan birinshi civilizaciya subarian-xurriyler bolıp, olardıń ornına b.e.sh. 3000-jılı xurriyler keldi. Akkad mámleketi eramızdan aldınǵı 2230-jıllar átirapında basqarıwdı qolǵa kirgizdi hám onnan keyin assuriyler, bavilonlılar, xettler, jáne assuriyler, rimliler hám vizantiyalılar keldi.

Jergilikli assuriyalılar Assuriya genocidi hám kurd-túrk qarama-qarsılıǵı sebepli azayǵan bolsa da, dúnyadaǵı eń áyyemgi monastırlardan ekewi — Dayro d-Mor Xananyo (, ) hám Deyrulumur monastırına iye. Xristianlar jámááti Tur Abdin tegisliginde hám Midyat qalasında jámlesken, wálayat paytaxtında kishi jámáát (shama menen 200) bar. Túrkiya shólkemlestirilgennen keyin wálayat túrklespegen miyrastıń kópshilik izlerin joq etip, túrklestiriw siyasatınıń nıshanına aylandı.

## Derekler
Malatya (wálayat)

**Malatya wálayatı** () — Túrkiyanıń wálayatı. Maydanı 12 259 km², xalqı 812 580 adam (2022). Ol úlken tawlı aymaqtıń bir bólegi. Wálayattıń paytaxtı — Malatya qalası bolıp, onda 485 484 adam jasaydı (2022).

## Rayonları

Mardin wálayatı 10 rayonǵa bólingen:

* Akçadağ
* Arapgir
* Arguvan
* Battalgazi
* Darende
* Doğanşehir
* Doğanyol
* Hekimhan
* Kale
* Kuluncak
* Pütürge
* Yazıhan
* Yeşilyurt

## Demografiya
Nemec geografları Georg Xassel hám Adam Kristian Gasparidiń pikirinshe, Malatya XIX ásir baslarında 1200 den 1500 ge shekemgi úylerden quralǵan bolıp, olarda osmaniyler, túrkmenler, armyanlar hám grekler jasaǵan, Malatya sanjaǵındaǵı tawlı aymaqlarda bolsa, tiykarınan, reşwan sıyaqlı kurd qáwimleri jasaǵan.

2012-jılda wálayattıń, shama menen, 20%ten 30%ke shekemgi bólegin aleviyler quraytuǵınlıǵı esap-sanaq etilgen, olardıń kópshiligi kurdlar edi. Bul topar, ásirese, Sivas qırǵını hám 1990-jıllardıń basınan berli «Kurdstan jumısshı partiyası»nıń jumısınan keyin kópshilik jaǵınan milletshi kurd partiyaları menen siyasiy jaqtan baylanısqan.

## Tariyxı
Nemec akademigi Barbara Xenning wálayattı XX ásir baslarında kurd milletshiliginiń regionallıq orayı sıpatında súwretleydi. Bul dáwirde wálayattıń jergilikli hákimi hám Malatya qalasınıń meri de kurdlar isine tilekles edi. Celadet Ali Bedirhan hám Kamuran Ali Bedirhan Kurdstandı rawajlandırıw jámiyetiniń basqa da aǵzaları aymaqqa túrli waqıtlarda kelip, jergilikli qáwimler, sonıń ishinde, reşwan qáwimi menen shın júrekten qatnasıqlar ornatqan.

## Derekler