Iudaizm

**Iudaizm** (yahudiylik) – tiykarınan yahudiyler arasında tarqalǵan eń áyyemgi dinlerden biri. Eramızǵa shekemgi 2 mıń jıllıq baslarında júzege kelgen. Arabstan yarım atawınıń arqasında kóship júrgen yahudiy qáwimleri eramızǵa shekemgi XIII ásirde Falastindi basıp aladı. Yahudiylik áyne sol qáwimlerdiń diniy úrp-ádetleri hám Falastin xalıqlarınıń ayırım isenimlerin ózinde birlestirgen. Yahudiylik atı Yahudo (Iuda) qáwiminiń atınan alınǵan.

Dáslep yahudiylik kópqudaylıq (politeistikalıq) din bolǵan. Eramızǵa shekemgi I—VIII ásirlerde yahudiylik jekequdaylıq (monoteistikalıq) dinge aylanǵan. Alemdi jaratıwshı quday Yaxvege sıyınıw, Yaxve hám yahudiyler ortasındaǵı ahd(shártnama)ǵa shek keltirmew, yahudiyler qudaydıń mumtaz bendeleri ekenine, Musanıń (Moisey) payǵambarlıǵına hám oǵan ilahiy kıtap Tawrat jiberilgenligine, o dúnyaǵa, mahdiydiń(messiya) keliwine, aqıret kúni hámmeniń tiriliwine, jánnet hám dozaxǵa, gúnakarlardıń jazalanıwı hám sawap is qılǵanlardıń sıylıqlanıwına isenim yahudiyliktiń tiykarǵı aqidalarınan esaplanadı. Yahudiylik dininde túrlishe ibadatlar, duwalar, úrp-adetler, oraza tutıw, xatna qılıw, azıq-awqat salasındaǵı sheklewler, shembi kúni heshqanday jumıs penen shuǵıllanbaw, diniy salıqlar hám jıyımlar sıyaqlı talaplar qatań túrde belgilep qoyılǵan. Yahudiyliktiń tiykarǵı diniy kıtapları – Tawrat hám Talmudsa da belgilengen bunday kórsetpeler arqalı dindar yahudiylerdiń turmısı, ádep-ikramlılıq hám huquqıy ómiri qadaǵalawǵa alınǵan.

Pánde yahudiyliktiń 4 basqıshı anıqlanǵan: eń áyyemgi yahudiylik (Bibliya dáwiri), klassikalıq yahudiylik (eramızǵa shekemgi 536 hám eramızdıń 70-jılları), ravvinler dáwiri hám jańa dáwir yahudiyligi (modernistikalıq yahudiylik). Eń áyyemgi yahudiylik dini dáslep Falastindegi eki mámleket – Izrail hám Yahudiya mámleketleriniń  (eramızǵa shekemgi X–XI ásirler), keyin olar birleskennen keyin, birden-bir yahudiy mámleketiniń dini bolǵan. Bul dáwir Tawratda (Tora) sáwlelengen. Izertlewlerge qaraǵanda, onıń quramına kirgen tekstler awızeki tárizde eramızǵa shekemgi XI–VI ásirler ortasında qáliplesken. Eramızǵa shekemgi V ásirde jazıp alınǵan. Bunnan keyin yahudiyliktiń klassikalıq dáwiri baslanadı. Eramızǵa shekemgi 586-jılda jańa Bobil patshası Navuxodonosor XI Yahudiyanı basıp  aladı, 30 mıń yahudiydi tutqınǵa aladı. 50 jıl dawam etken «Bobil tutqınlıǵı» hám onnan keyingi dáwirlerde mıńlap yahudiyler Falastindi tárk etedi. Eramızdıń 70-jılında Quddus ibadatxanasınıń qulawı hám Talmudtıń jazılıwı arasındaǵı waqıt ravvinler dáwiri esaplanadı.Yahudiy ruwxanıyleri Tawrattı talqılaw processinde júzege kelgen Talmudtıń aqırǵı jazılǵanı eki variantta: Quddus Talmudı IV ásirde, Bobil Talmudı V ásirde járiyalanǵan.

VII–VIII ásirlerde yahudiy ruwxanıyleri (ravvinler) diniy jazıwlar – Tawrat hám Talmudtı úgit-násiyatlawdı dawam ettiredi. Bul dáwirdi sáwlelendirgen júdá kóp ravvin ádebiyatı júzege kelgen. XVIII ásirden diniy talaplardı dáwirge maslastırıw, ápiwayılastırıw hám jeńillestiriw háreketleri háwij aldı.

Yahudiylikte áyyemgi zamanlardan baslap túrli mázxablar hám aǵımlar júzege kelgen, olardıń ortasında gúresler bolıp turǵan. Eramızǵa shekemgi II ásirden eramızdıń 23-jılına shekem farisey, saddukey, yes-sey, qumranlar jámáati sıyaqlı aǵımlar júzege kelgen. Ortodoksal yahudiylik penen bul mázxablar ortasında gúresler bolıp turǵan. Eramızdıń I-II ásirlerinde yahudiylikge qarsı bolǵan ayırım aǵımlardıń  (yahudiy-xristian sektaları) yahudiylikten uzaqlasıp barıwı processinde xristian dini ǵárezsiz din sıpatında ajıralıp shıqqan.

Yahudiylik dinine iseniwshiler sanı 100 millionǵa shamalas hám olardıń úshten bir bólegi AQSHta.