Erich Mariya Remarque

**Erich Maria Remarque** (aytılıwı: Erix Maria Remark; kirillshe. Эрих Мария Ремарк; negizgi atı Erix Paul Remark; 1898-jıl 22-iyun — 1970-jıl 25-sentyabr) — nemec jazıwshısı, batısta «Joǵalǵan áwlad» dep atalǵan ádebiyattıń iri wákili, Birinshi jer júzilik urıstıń qatnasıwshısı. Shıǵarmalarında urıs qorqınıshları, Ekinshi jer júzilik urıs jılları hám onnan keyingi dáwirdegi turmıstı, fashizmniń qorqınıshlı kelbeti, ruwxıy ezilgen, ózin jámiyetten bólek sezetuǵın adamlardıń táǵdiri sáwlelendirilgen. «Batıs frontta ózgeris joq» (1929) shıǵarması ushın gitlershiler Remarktı nemis puqaralıǵınan ayırǵan.

## Ómiri hám dóretiwshiligi

### Ómiri
Erix Mariya Remark Germaniyanıń Osnabryuk qalasında 1898-jılı 22-iyunde tuwılǵan. Ákesi kitap muqabashı bolıp islegen. Balalıǵınan ádebiyat, muzıka, kórkem óner hám kollekcionerlikke qızıqqan. Dáslepki bilimdi xristian shirkewi mektebinde algan. Onnan keyin katolik seminariyasında, keyin bolsa korollik muģallimler seminariyasında bilim aldı. Ákesi menen qatnasıqları jaqsı bolmaǵan. 19 jasında anası rak keselliginen qaytıs bolǵan.

1916-jil Erix Mariya Remark Birinshi jáhán urısında qatnasıw ushin frontqa ketken. 1 jıldan soń 5 jerinen jaralanıp áskeriy gospitalǵa túsken. Urıstan qaytqannan keyin óz úyinde dóretiwshilik penen shuǵıllanǵan. 1920-jılı dáslepki shıǵarması «Arzıwlar ılashıǵı»n jazǵan.

Urıstan keyin jergilikli mektepte muǵallimshilik penen shuǵıllanǵan. Germaniyadaģı ekonomikalıq qıyınshılıqlar sebepli esapshı, repetitor, organ shertiwshi muzikashı hám hátte qábir tasların satıwshı bolıp islegen. 1921-jılı Gannover qalasına kóship ótken. Bul jerde jazıwshı «Echo Continental» jurnalında redaktor bolıp islegen. Jurnalda islep júrgen waqıtları Erich Maria Remarque laqabın alǵan. Onıń dóretiwshilik jumısları «Sport im bild» baspasında da basıp shıǵarılǵan. 1925-jıl Erix Mariya Remark Berlinge kóship keldi. 1926-jılı birinshi mártebe «Jaslıq jıllarınan» hám «Altın kózli hayal» shıǵarmaları baspadan shıqtı.

### Dóretiwshiligi

Erix Mariya Remarkniń dáslepki romanı «Gorizonttaǵı bándirgi» atı menen 1928-jılı basıp shıǵarıldı. 1929-jılı «Batıs frontta ózgeris joq» shıǵarması járiyalandı. Shıǵarma oqıwshılar arasında úlken abıroyǵa eristi. Shıǵarma 26 tilge awdarmalanǵan. Shıǵarma 20 jasar nemis jigitleriniń urıstaǵı kelbeti, urıs keltirgen qorqınıshtıń insan táǵdirindegi kelbetin sáwlelendirgen.  Shıǵarma barı-joǵı 6 hápte ishinde jazıp pitkerilgen.
 
«Batıs frontta ózgeris joq» shıǵarması tiykarında film islengen. 1930-jılı 4-dekabrde film premerasınıń ótkeriliwine Iosif Gebbels basshılıǵındaǵı nacistler qarsılıq kórsetken. Shıǵarma ushın Erix Mariya Remarkke tınıshlıq boyınsha Nobel sıylıǵın beriwge umtılıp atırǵan edi, biraq Germaniyanıń Nemis oficerleri awqamı buǵan qarsı bolǵan edi. Shıǵarma ushın nacistler Erix Mariya Remarktı Germaniya puqaralıǵınan ayırǵan.

1932-jıldan baslap emigrantlıqta jasaǵan. Urısta ruwxıy zıyan kórgen áwladtıń ayanıshlı ómiri «Qaytıw» (1931) romanınıń tiykarǵı mazmunın quraydı. «Úsh aǵayin» (1938), «Jeńis dárwazası» (1946), «Ómir jalını» (1952),  «Qara háykel» (1956), «Aspan hesh qanday súyiklisin bilmeydi» (1961), «Lissabondaǵı tún» (1963), «Jánnettegi sayalar» (1971) hám basqa shıǵarmalardıń avtorı.

## Jeke ómiri
1925-jılı Berlinge kelgennen keyin ataqlı redaktordıń qızın jaqsı kórip qaladı hám ogan úyleniw niyetin bildiredi. Biraq qızdıń ata-anası qarsılıq kórsetkeni sebepli birge bola almaydı. Sonnan keyin Erix Mariya Remark ayaq oyınshı Ilze Yutte Zambonege úylenedi. Turmısı tek 3 jıl dawam etedi. Jazıwshınıń «Úsh aǵayin» shıǵarmasındaǵı bir qansha obrazlar ushın hayalı Ilze Yutte prototip etip alınǵan. Jazıwshı paytaxtta jasaǵan waqıtları ózin aristokratlarday tutqan. Hayalı menen koncert hám teatrlarǵa tez-tez barıp turatuǵın edi. Qımbat bahalı restoranlarga saparı dawamında baronlıq ataǵın 500 markaģa satıp algan.

1933-jılı Adolf Gitler hákimiyat basına kelgennen keyin jazıwshıǵa mámleketti tezlik penen taslap ketiwi haqqında xat jiberiledi hám Erix Mariya Remark Shveycariyaǵa jónep ketedi. 1938-jılı jazıwshı hayalı Ilzege qaytadan úylenip onı Shveycariyaǵa alıp keledi. Olardıń nekesi 1957-jılı tamamlanadı.

Jazıwshınıń ómirinde tereń iz qaldırǵan muhabbatı amerikalı kino aktrisası Marlen Ditrix edi. Jazıwshı «Jeńis arkası» shıǵarması qaharmanı Joan Madu obrazın Marlen Ditrix prototipi tiykarında jaratqan. 1945-jılı qatnasıqlar suwıqlasqannan keyin jazıwshı Nyu-York qalasına kóship ótken.

1943-jil 16-dekabr kúni Berlin qamaqxanalarının birinde 43 jaslı tigiwshi Elfrida Sholc gilotina járdeminde óltirilgen. Sudya oǵan «Baxıtqa qarsı, aǵań biziń qolımızdan qashıp, mámleketti taslap ketti, biraq biz seni usladıq» degeni haqqında gúwalıqlar bar. Elfrida Sholc jazıwshınıń qarındası edi. Mámleket jazıwshıǵa Elfridanı tyurmada saqlaw, sudlaw hám óltiriw qárejetlerin qaplaw ushın 495 marka hám 80 pfeninglik esap beti jibergen.

1951-jıl Erix Mariya Remark Nyu-York qalasında Charli Chaplinniń burınǵı hayalı 40 jasar Paulette Goddard penen tanısadı. 1957-jılı jazıwshı hayalı Ilze Yutte menen rásmiy túrde ajırastı. 1958-jılı Paulette Goddardqa úylendi. . Sol jılı jazıwshı Shveycariyaǵa qayttı hám «Súyiw waqtı hám óliw waqtı» filminiń scenariyi ústinde isledi. Filmde jazıwshı professor Polman obrazın súwretleydi.

## Sońǵı jıllar
1963-jılı Neapol qalasında jazıwshı insultqa ushıradı. Eki jıldan keyin Milan qalasında jazıwshı úshinshi márte insult penen gúresip emlewxanaǵa tústi. 1964-jılı ózi tuwılıp ósken qala delegaciyası jazıwshını húrmetli medal menen sıylıqladı. 1967-jılı GFRdıń Shveycariyadaǵı elshisi jazıwshını «Germaniya Federativlik Respublikası aldındaǵı xızmetleri ushın» ordeni menen sıylıqladı. Ilaj dawamında jazıwshınıń júrek keselligi qaytalanǵan. Orden menen sıylıqlanǵan bolsa da jazıwshıǵa Germaniya puqaralıǵı qaytarıp berilmedi.

1968-70-jılları jazıwshı Shveycariyanıń Askona qalasında jasadı. Qala jazıwshıǵa húrmetli puqara ataǵın bergen edi. Sońǵı eki qıstı Remark hám Paulette Goddard Rimde ótkerdi. Aqırǵı júrek tartıwınan soń jazıwshı Lokarnodaǵı emlewxanaǵa túsip qaldı.

Erix Mariya Remark 1970-jıl 25-sentyabrde 73 jasında qaytıs boldı. Jazıwshını Tichino kantonındaǵı Ronko-sopra-Askkona qoyımshılıǵına jerledi. Súyikli zayıbı Paulette Goddard jazıwshı óliminen 20 jıl ótip 1990-jılı 23-aprelde qaytıs boldı. Jubayın jazıwshınıń qasına jerledi.

## Tańlamalı shıǵarmaları

### Romanlar
* Batıs frontta ózgeris joq shıǵarmasınıń túp nusqası. 1929-jıl.
* Arzıwlar ılashıǵı ( Traumbude) — 1920
* Gam ( — óliminen soń járiyalanǵan) — 1924.
* Gorizonttaǵı bándirgi () — 1927.
* Batıs frontta ózgeris joq () — 1929.
* Qaytıw () — 1931.
* Úsh aǵayin () — 1936.
* Jaqınlarıńdı súy () — 1941-jıl.
* Jeńis arki () — 1945.
* Ómir ushqını () — 1952.
* Jasaw hám ólim waqıtı () 
* Qara háykel () — 1956
* Qarzǵa alınǵan ómir () — 1959
* Lissabondaǵı tún () — 1962
* Wáde qılınǵan jer () — 1971

### Gúrrińleri
* Dushpan () — 1930-31.
* Verden átirapındaǵı tınıshlıq () — 1930.
* Fleridegi Karl Breger () — 1930
* Iosiftin hayalı () — 1931.
* Anettanıń muhabbat tariyxı () — 1931.
* Ioagan Bartoktıń qızıqlı taǵdiri () — 1931.

### Basqa shıǵarmaları
* Sońǵı bándirgi (pyesa) — 1953
* Inok Jonsonnıń qaytıwı (pyesa) — 1953
* Sońǵı qarar ( — kinoscenariy) — 1955.
* Sońǵı bándirgi ( — pyesa) — 1956.
* Abaylı bolıń ( — maqala) — 1956.
* Jazıw stolındaǵı epizod () — 1998 (ólgennen keyin járiyalanǵan)
* Maǵan súyiwińdi ayt — () — 2001 (óliminen son járiyalanǵan)

## Atın mángilestiriw
1972-jılı Berlinniń Vittelsbaxershtrasse kóshesi 5-jayda Remark esteligine arxitekturalıq taxta ornatıldı. Usı úyde jazıwshınıń «Batıs frontta ózgeris joq» shıǵarması jazılǵan.

1991-jılı Osnabryuk qalası jazıwshı atındaǵı xalıq aralıq sıylıqtı engizdi. Bul sıylıq hár 2 jılda ilim, ádebiyat hám jurnalistika tarawında tınıshlıqtı saqlaw, gumanizm hám insan huqıqları boyınsha dóretiwshilik etip atırǵan jazıwshılarǵa berilip kelinedi.

1995-jılı tariyxshı Toni Jadat Nyu-York universiteti janında Erix Mariya Remark institutın shólkemlestirdi.

1999-jılı asteroid Erix Mariya Remark húrmetine atalǵan.

1999-jılı Berlinniń Kayzerdam kóshesi 114-jayda jazıwshınıń esteligi húrmetine estelik taxtası ashıldı.

## Derekler