Hind-evropa tilleri

**Hind-evropa tilleri** (, ) — dúnyadaǵı eń keń tarqalǵan tiller shańaraǵı bolıp, ol Jerdiń insan jasaytuǵın barlıq kontinentlerinde ushırasıp, sóylesiwshiler sanı 2,5 milliarddan asadı. Bazı dereklerde eskishe **iafetlik (yasiflik) tiller** dep te atalıp, bul eski atama Nuh payǵambardıń ulı Iafet (musılmanlarda Yasif) ismi menen baylanıslı.

## Etimologiya
Hind-evropa tilleri termini birinshi ret 1813-jılda inglis alımı Tomas Yang tárepinen kiritilgen. Nemis tilindegi ádebiyatlarda hind-german tilleri () termini kóbirek qollanıladı. Geyde hind-evropa tilleri ilgeri "ariy tilleri" dep atalǵan, biraq házirgi waqıtta bul termin hind-evropa tilleriniń tómengi toparına, sonday-aq Nuristan tiline hámde hind-iran tilleri bólimine qarata qollanıladı.

## Kelip shıǵıwı hám tariyxı

Hind-evropa shańaraǵınıń tilleri bir proto-hind-evropa tilinen kelip shıqqan bolıp, onda sóylesiwshiler shama menen bunnan 5-6 mıń jıl aldın jasaǵan. Proto-hind-evropa tiliniń kelip shıǵıw ornı haqqında bir neshe boljawlar bar (atap aytqanda, olar Arqa Evropa, Batıs Aziya, Evropa hám Aziya tutasqan shól aymaqları sıyaqlı aymaqlardı aytısadı). Úlken itimal menen, áyyemgi hind-evropalılardıń (yamasa olardıń bir bóliminiń) arxeologiyalıq mádeniy orayı dep eramızǵa shekemgi III mıń jıllıqta Yamna mádeniyatı wákilleri jasap ótken házirgi Ukraina shıǵısında hám Rossiyanıń qublasında jaylasqan aymaqlar esaplanıwı múmkin. Bul gipotezanı genetikalıq izertlewler de tastıyıqlaydı. Bunday izertlewler Batıs hám Oraylıq Evropadaǵı hind-evropa tilleriniń hesh bolmaǵanda bir bóleginiń deregi bunnan shama menen 4500-jıl aldın Yamna mádeniyatı wákilleriniń Qara teńiz hám Volga shóli aymaǵınan Evropaǵa ǵalabalıq kóshiwi menen baylanıslı ekenligin kórsetedi.

Hind-evropa tilleriniń kelip shıǵıw ornı haqqında Armeniya tawlıqları hámde Arqa Evropa shóllerindegi hind-evropalılardıń "eki ájdad watanı" haqqındaǵı gipoteza 1873-jılda Miller tárepinen hind-evropa proto-tiliniń semit-xamit hám kavkaz tillerine jaqınlıǵı tiykarında islep shıǵılǵan.

1934-jılda Shveytsariyalı professor Emil Forrer hind-evropa tilleri bir-birine baylanıslı bolmaǵan eki tildiń aralasıwı nátiyjesinde payda bolǵan degen pikirdi ayttı.

## Quramı hám klassifikaciya
Hind-evropa tilleri shańaraǵına alban, armyan, sonıń menen birge, slavyan, baltıq, german, kelt, italyan, roman, illiriya, grek, anatoliy (xetto-luviy), iran, dard, hind-ariy, nuristan hám toxar tilleri toparları kiredi. Usınıń menen birge, italyan (eger roman tilin italyan dep esaplamasa), illiriya, anatoliy hám toxar toparları tek óli tiller menen ańlatıladı.

## Hind-evropa tilleri dizimi

Hind-evropa tilleri shańaraǵınıń eń iri bólimleri:
### [[Hind-iran tilleri]] bólimi
#### [[Nuristan tilleri]] toparı
#### [[Hind tilleri|Hind-ariy tilleri]] toparı
#### [[Iran tilleri]] toparı
### Grek-frigiy-armyan tilleri bólimi
#### [[Frigiy tilleri]] toparı
#### [[Armyan tilleri]] toparı
#### [[Grek tilleri]] toparı
#### [[Grek tili tiykarında shala cıgan tilleri]] toparı
### Paleo-Balqan tilleri bólimi
#### Illiriy tilleri toparı
#### Illiriy-alban tilleri toparı
#### Frakiy tilleri toparı
### Balto-slavyan tilleri bólimi
#### Slavyan tilleri toparı
#### Slavyan tili tiykarında shala cıgan tilleri toparı
#### Baltik tilleri toparı
### German tilleri bólimi
#### Batıs german tilleri toparı
#### Qubla german tilleri toparı
#### Arqa german (skandinav) tilleri toparı
#### Shıǵıs german tilleri toparı
#### German tili tiykarında kreol tilleri toparı
#### German tili tiykarında shala cıgan tilleri toparı
### Venet tilleri bólimi
### Italyan tilleri bólimi
#### Roman tilleri toparı
#### Roman tili tiykarında kreol tilleri toparı
#### Roman tili tiykarında shala cıgan tilleri toparı
### Kelt tilleri bólimi
#### Kelt tili tiykarında shala cıgan tilleri toparı
### Toxar tilleri bólimi
### Anatoliy tilleri bólimi
## Derekler