open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vesti Karakalpakstana

**Vesti Karakalpakstana** () gazetası – 1919-jılı iyun ayınıń 20-sánesinen baslap «Izvestiya» atamasında shıǵa baslaydı.

Gazetanıń birinshi sanı Tórtkúlde Kirov atındaǵı tipografiyada jarıq kórdi. Gazeta shıqqan waqıtta Ámiwdárya atqarıw komitetiniń hám áskeriy bólimnıń jawınger organı edi. Bul gazetanıń orıs tilinde shıǵıwınıń bir sebebi poligrafiyalıq bazalardıń qıyınshılıǵı bolsa, jáne bir sebebi xalıqtıń kópshiligı orıs mekteplerinde oqıǵanlıǵı boldı. «Izvestiya» gazetası óziniń birinshi sanınan baslap-aq, sol dáwirdiń aldıńǵı ideyaları menen jámiyetlik qatnaslardı úgit-násiyatladı, usılar menen qatar xalıqtı ulıwma álemdegı, mámlekettegı hám aymaqtaǵı waqıyalar menen xabardar etip bardı. Bul dáwir azamatlıq urıs bolǵanlıǵı sebepli, gazeta jańa úkimettiń ornawına baylanıslı úgıt jumısların júrgizdi. Birinshı kúnlerden baslap múmkinshiligi bolǵanınsha hárbir sanın Máskewge, VTsİKǵa bir nusqadan jiberip turǵan.

Gazeta óz tariyxında atamaların bir neshe ret ózgertken. Tuńǵısh «Izvestiya» atamasında gazeta eki jıl shıǵadı. 1921-jılı 12-sentyabrde Ámiwdárya oblastı atqarıw komiteti «Izvestiya» gazetasın «Krasnıy Amudarinets» atamasına ozgertiw jóninde sheshım qabılladı. Soń «Amudarinskaya jizn» atamasına 1922-jılı aprel ayında ózgerdi. Onı biz M. Nurmuxamedovtıń 1922-jıldıń aprelinen baslap Qaraqalpaqstanda «Amudarinskaya jizn» atlı gazeta shıǵıp turdı degen qatarlarınan koriwimizge boladı. «Amudarinskaya jizn» atamasınan soń bir neshe jıllar «Trudyashiysya karakalpak» bolıp shıǵıp turadı. 1931-jılı 12-sentyabrden gazeta «Sovetskaya Karakalpakiya» atamasında Ózbekstan Respublikası oz ǵáezsizligin járiyalaǵanǵa sheyin kommunistlik partiyanıń jawınger quralı funktsiyasın atqardı. Xalıqtıń sana-sezimi, oylawı baspa sóz betinde jańasha kózqarasta sáwlelene basladı. Barlıq baspalar óz mazmunı, baǵdarın túpkilikli ózgerte basladı. Solay etip, bul gazetada 1991-jılı «Sovetskaya Karakalpakiya» atamasın ózgertiw boyınsha konkurs járiyalanadı. Gazeta oqıwshılarınan redaktsiyaǵa hár qıylı usınıstaǵı 101 atama kelip túsedi. Solardıń ishinen «Vesti Karakalpakstana» atamasın dóretiwshi jamaǵat maqul kórdi.

Usı tiykarda Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵ Keńesiniń 1992-jılı 8-avgustte «Sovetskaya Karakalpakiya» gazetasınıń atamasın «Vesti Karakalpakstana» etip ozgertiw jónindegi sheshımı shıǵadı. Usı qarar negizinde, gazeta ataması «Vesti Karakalpakstana» bolıp 1992-jıldıń 15-sentyabrinen shıǵa basladı.

Házirgi waqıtta gezlesıp atırǵan qıyınshılıqlarǵa qaramay, Qaraqalpaqstannıń orıs tilinde jarıq kóretuǵin jalǵız gazetası úzliksiz shıǵıp kelmekte. 1994-jılı iyun ayında «Vesti Karakalpakstana» gazetasınıń 75 jıllıǵı keń túrde toylandı. Sońǵı jılları «Vesti Karakalpakstana» hám «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetaları bir jámáát bolıp is júrgizip atır, degen menen eki basılım óz aldına shıǵıwın jalǵastırıp atır.
Waqıt

**Waqıt** ótmishti, házirgi kúndi hám keleshekti ólshewde qollanıladı.

Waqıttı ólshew ushın, belgili waqıtta qaytalanıp turatuǵın qálegen zattan paydalanıwǵa boladı. Oǵan Jerdiń óz kósheri boylap aylanıw sanı mısal bola aladı. Ol kúnler menen ólshenedi. Quyashtı aylanǵan orbitaları sanı jıllarda ólshenedi. Waqıttı ólshew ilimi Xorologiya dep ataladı.

Waqıttıń xalıqaralıq ólshem birligi sekund esaplanadı hám ol **s** penen belgilenedi.

## Waqıt birlikleri

* 1 millenium = 1000-jıl
* 1 ásir = 100 jıl
* 1 dekada = 10 jıl
* 1 jıl = 12 ay = 365 kún (hár 4 jılda 366 kún)
* 1 ay ≈ 4 hápte ≈ 30 kún
* 1 hápte = 7 kún
* 1 kún = 24 saat
* 1 saat = 60 minut
* 1 minut = 60 sekund
* 1 sekund = 100 santisekund
* 1 sekund = 1000 millisekund
* 1 decisekund = 10 santisekund
* 1 santisekund = 10 millisekund
* 1 millisekund = 1000 mikrosekund
* 1 mikrosekund = 1000 nanosekund
* 1 nanosekund = 1000 pikosekund
* 1 pikosekund = 1/1,000,000,000,000 sekund
* 1 femtosecond = 1/1,000,000,000,000,000 sekund
Kóshirilgen shaxslar

**Kóshirilgen shaxslar** — ekinshi jer júzilik urısı dáwirinde gitlershiler tárepinen basıp alınǵan aymaqlardan májbúriy túrde kóshirip áketilgen shaxslar.

Burınǵı Sovet Awqamı qatar mámleketler menen sovet puqaralarınan ibarat kóshirip áketilgen shaxslardı represiyalaw haqqındaǵı pitim dúzgen. 1951-jıldaǵı Qashqınlar dárejesi haqqındaǵı Konvensiyada kóshirilgen shaxslar ataması ushıramaydı.

Sońǵı jıllarda qashqınlar isi boyınsha Bas komissariat basqarması tájiriybesinde ayırım ishki qashqınlar kategoriyasına, óz mámleketiniń qandayda bir bóleginen óz ıqtıyarına qarsı taslap ketip basqa bir bóleginde jasap atırǵan shaxslarǵa qarsı qollanıw kózge taslanadı. Ayırım jaǵdaylarda olar májbúriy kóshirilgenler dep ataladı.

## Derekler
Qashqınlar

**Qashqınlar** - quwdalanıw aqıbetinde, áskeriy háreketler yaki basqa ayrıqsha jaǵdaylar nátiyjesinde turaqlı jasap turqan mámleketin taslap ketken shaxslar. Qashqınlar mashqalası bir qatar xalıqaralıq shártnamalar menen retlestiriledi. BMSh kóleminde qashqınlar mashqalasın sheshiwge járdem beriw ushın qashqınlar isi boyınsha Bas komissariat basqarması (QBKB) dúzilgen. 1951-jıl 28-iyulda kóp tárepleme Qashqınlar dárejesi haqqında konventsiya qabıl etilgen.

1966-jılı Bas assambleya konventsiyaǵa ayırım ózgerisler kiritiwdi názerde tutatuǵın qashqınlar dárejesine tiyisli Protokoldı maǵlıwmat ushın qabıl etti. "Qashqınlar" ataması tábiyiy apat aqıbetinde óz mámleketin taslap ketkenlerge qarata qollanbaydı.

Konventsiya hám QBKB Ustavı "qashqın" túsinigine dini, puqaralıǵı, belgili toparǵa kiriwi yaki siyasiy kózqarası aqıbetinde quwdalawǵa tolıq tiykarlı qáwip astındaǵı dáslep puqarası bolǵan mámleketten tısqarıda jasawshı hám usı mámleket húkimeti qorǵawınan paydalana almaytuǵın yamasa bunday qorǵawdan paydalanıwdı qálemeytuǵın shaxslardı kirgizedi. Olar kóbnese de facto puqaralıǵı joq shaxs dep ataladı, sebebi olardıń siyasiy dárejesi puqaralıǵı joq shaxslardıń siyasiy dárejesinen hesh nárse menen ózgeshelenbeydi.

Siyasiy qashqınlar kategoriyasına tiyisli bolıw siyasiy baspana alıwǵa dawagerlik etiwge tiykar sıpatında qaralıwı múmkin. Biraq, usı máseleniń aqırǵı nátiyjesi qashqınlar turǵan mámlekettiń nızamshılıǵı hám siyasatına baylanıslı.

Qashqınlar mashqalasın túrli faktorlar tásiri (qashqınlardıń sotsiallıq hám milliy quramı, olardı óz jurtın taslap ketiwge májbúrlegen sebepler hám basqalar) astında birden-bir tártip penen sheshiwge bolmaydı. BMShnıń ayırım organlarında xalıqtıń ǵalaba ketiwi yaki keliwi haqqındaǵı máseleni insan huqıqların ayaq astı etiw menen baylanıstırıp bir neshe mártebe kóterip shıǵılǵan. Ǵalaba ketiw (keliw) túsinigi qashqınlar mashqalasın hám halıqtıń ekonomikalıq migratsiya mashqalasın sezilerli dárejede birlestiredi.
Xalıqaralıq shártnama

**Xalıqaralıq shártnamalar** haqqında 1969-jılǵı Vena Konventsiyası qaǵıydalarına muwapıq, xalıqaralıq shártnama — mámleketler hám xalıqaralıq huqıqtıń basqa subektleri arasında bir, eki yamasa bir-biri menen baylanıslı bir neshe hújjetlerde iske asırılǵanına jáne onıń anıq atına qaramastan jazba túrde dúziletuǵın xalıqaralıq huqıq penen retlestiriwshi pitim esaplanadı.

Xalıqaralıq shólkemniń shártnamalar dúziw huqıqıy múmkinshiligi usı shólkem qaǵıydaları menen retlestiriledi. Eger mámleketlerdiń xalıqaralıq shártnamalar dúziwge bolǵan huqıq uqıbı sheklenbegen hám olar hár qanday másele boyınsha shártnamalar dúziw huqıqına iye bolsa, xalıqaralıq shólkemlerdiń shártnama dúziw huqıqı uqıbı olardıń tiykarǵı hújjetleri menen belgilenedi.

«Xalıqaralıq shártnama» — mámleketler hám xalıqaralıq huqıqtıń basqa subektleri tárepinen bir, eki yamasa bir-biri menen baylanıslı bir neshe hújjetlerde sáwlelengenine jáne onıń anıq atına qaramastan jazba túrde dúziletuǵın xalıqaralıq huqıq penen retlestirletuǵın pitim esaplanadı.

Xalıqaralıq shártnama — awızeki dúzilgen basqa pitimlerden, yaǵnıy djentelmenlik pitimler (málim teksten ibarat, biraq xalıqaralıq shártnamanıń basqa atributların, atap aytqanda oǵan yuridikalıq kúsh beriwshi, kúshke kiriw sharayatların hám háreket múddetin belgilewshi qaǵıydalardı ózinde sáwlelengen awızeki pitim)den ózgeshe bolǵan mámleketler arasında dúzilgen jazba pitimler.
Iosif Stalin

**Yosif Stalin** (Orıssha, tolıq: Иосиф Виссарионович Сталин, tuwılǵanda Джугашвили (Dzhugashvili), Gruzinshe: იოსებ ჯუღაშვილი (Ioseb Jughashvili); (18 dekabr, 1878 – 5 mart, 1953) – Kommunist diktator Ioseb Jugashvilidiń qabıl etken atı. Ol Vladimir Leninnen keyingi Sovet húkimetiniń ekinshi siyasiy basshısı bolǵan. Ol totalitar basshı bolǵan hám tariyxta júdá belgili. Ol millionlap adamlardıń óltiriliwine sebepshi bolǵan. Ol kommunizmniń basqasha túri Stalinizmdi baslaǵan.

Stalin ekinshi dúnya júzlik urıstan aldın Gitler menen birge islesken hám 1939-jılı olar ekewi Polshanı basıp alıw hám ózleri arasında ekige bólisiw haqqında pitim dúzgen. Usılay etip ekinshi dúnya júzlik urıs baslanǵan.

Keyinirek, 1941-jılı, Gitler Stalinge qarsı shıǵadı hám SSSRdı basıp alıw ushın hújim jasaǵan. Bunnan keyin, SSSR Germaniyanı qıyratıw ushın Antigitlerlik koalitsiya menen islese basladı. Aqırı Germaniya jeńiledi, biraq urıs dawamında SSSR basqa mámleketlerge salıstırǵanda adam sanı boyınsha eń kóp joǵaltıwǵa ushıraǵan edi.

Ekinshi dúnya júzlik urıs juwmaqlanǵanda, Sovet armiyası kóplegen Evropa mámleketlerin: Polsha, Chexoslovakiya, Vengriya hám Germaniyanıń bir bólimin iyelep, bul mámleketlerde kommunizm qura basladı.

Stalin ólimine shekem Sovet húkimetin basqarıwdı dawam ettirdi. Stalin mámlekettiń waqıt hám energiaysın qural jaraqqa, kólikke hám qurallı kúshke qaratıp, militarizaciyanı baslaǵan. Buǵan erisiwde Stalinniń eń áhmiyetli usılı bul Amerikadan yadro quralı jasırın maǵlıwmatların urlap, ózleriniń bombasın islep shıǵıwı boldı. Usı sebepli Salqın urıs baslanadı hám ol 1990-jılı SSSRdıń ıdırawına shekem dawam etedi.

Stalin 1953-jılı insulttan qaytıs boldı. Onnan keyin Sovet húkimetin Nikita Xrushev dawam ettirdi.

## Derekler
Yuriy Gagarin

**Yuriy Alekseyevich Gagarin** (; 1934-jıl 9-mart – 1968-jıl 27-mart) — rus kosmonavtı. Ol 1961-jılı 12 aprelde SSRA tárepinen ushırılǵan raketada birinshi ret ashıq kosmosqa ushqan adam esaplanadı.


File:1976 4569.jpg|
File:Stamp of Azerbaijan 595.jpg|
File:RR5714-0010R.png|
File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|


## Derekler
Iskender Zulqarnayın

**Iskender Zulqarnayın** (b.e.sh. 356-jıl 20-iyul — b.e.sh. 323-jıl 10-iyun) — Makedoniya patshası. Ol Pella qalasında tuwılǵan hám ol patsha Filip II niń balası bolǵan. Kóp uqıplardı balalıǵında Afinada uyrengen. Ol óziniń áskeriy uqıplılıǵı menen belgili. Ol Persiya atalǵan úlken imperiyanı basqarıwdı qáledi. Ol tariyxta Gannibal Barka, Yuliy Sezar, Shıńǵıs xan, Subedey, Napoleon I hám basqalar menen bir qatarda eń ullı áskeriy basshılar diziminde orın alǵan. Ol ómiriniń aqırına shekem Evropalılarǵa belgili bolǵan Orta Shıǵıs jeriniń kópshilik bólimin basıp alǵan edi, bul óz ishine Persia, Mısır hám Kishi Aziyanı alǵan. Ol Vavilonda b.e.sh. 323-jılı belgisiz sebepler menen dúnyadan kóz jumǵan.

## Derekler
Infuzoriyalar

**İnfuzoriyalar** tipine 8000 nan aslam túr kiredi. Olar teńizde, dushshı suwlarda, ızǵar topıraqta jasawǵa iykemlesiw menen birge, geyparaları omırtqasız hám omırtqalı organizmlerde de parazitlik etedi.

İnfuzoriyalardıń denesinde kóp sandaǵı túrlishe jaylasqan kirpiksheler ornalasadı. Bul ápiwayılar ushın denede sapa jaǵınan hár túrli bolǵan kishkene generativ yadronın yamasa mikronukleustiń hám úlken vegetativ yadronın yamasa makronukleustin bolıwı tán. İnfuzoriyalardıń kópshiliginde kirpiksheler ómir boyına saqlanadı da olar kirpikliler — tsiliata (Ciliata) klassına birigedi. Geypara infuzoriyalarda kirpikler tirishilik tsikliniń belgili bir dáwirinde payda bolıp, soń joq boladı. Bunday infuzoriyalar sorıwshı infuzoriyalar — suktoriya (Suctoria) klassına toplanadı.

Solay etip, infuzoriyalar tipi kirpikli infuzoriyalar (Ciliata) hám sorıwshı infuzoriyalar (Suctoria) bolıp eki klasska bólinedi.
Inventarizaciya

**Inventarizaciya** — tiyisli materiallıq juwapker shaxs juwapkershiligindegi tovar materiallıq baylıqlardıń tolıqlıǵın san hám sapa jaǵınan anıqlap, buxgalteriya jazıwları menen salıstırıw hám nátiyjelerdi anıqlawı.

Inventarizatsiya ótkeriw jolı menen kárxanaǵa tiyisli bolǵan materiallıq baylıqlardıń tolıqlıǵı támiyinlenedi. Inventarizatsiyanı tolıq, tek bir bólegin hám tańlap alǵan halda ótkeriw múmkin.
# Tolıq inventarizatsiya ótkeriw basshı tárepinen arnawlı jazba buyrıq beriw jolı menen ámelge asırıladı.
# Bir bólegi ótkeriletuǵın inventarizatsiyalar tiykarınan bahalardıń ózgeriwi ámelge asırılǵanda ótkiziledi hám belgili bir tovar túri boyınsha onıń nátiyjeleri anıqlanadı.
# Tańlap alǵan halda ótkeriletuǵın inventarizatsiyalar kóp jaǵdaylarda shólkem baslıǵı yamasa bas buxgalter tárepinen ótkiziledi. İnventarizatsiya ótkeriwde tiyisli juwaplar shaxstan múlk tolıq sanalıp, pul birligindegi esap-kitabı anıqlanadı.
Itimallıqlar teoriyası

**İtimallıqlar teoriyası** — tosınnanlı qubılıslardaǵı (hádiyselerdegi) nızamlıqlardı izertlewshi matematikalıq ilim bolıp tabıladı.

Tosınnanlı hádiyse (waqıya) degende júzege asıwı hám aspawı múmkin bolǵan hár qanday waqıyanı túsinemiz.

Hár qıylı fizikalıq hám texnikalıq máselelerdi ilimiy jaqtan izertlegende tosınnanlı qubılıslar dep atalıwshı ayrıqsha túrdegi qubılıslar menen ushırasıwǵa tuwra keledi.

Tosınnanlı qubılıs-bir sınawdı (tájiriybeni, eksperimentti) bir neshe márte tákirarlaǵanda hár ret hár qıylı ótetuǵın qubılıs bolıp tabıladı.
Mısallar:
# Bir deneni bir neshe márte analitikalıq tárezide ólshew.
# Samolettıń berilgen biyiklikte ushıwı hám t.b.

İtimallıqlar teoriyası basqa matematikalıq ilimler sıyaqlı praktikanıń talabınan kelip shıqqan hám rawajlanbaqta.

Massalıq tosınnanlı qubılıslarǵa baylanıslı máselelerdi sistemalı túrde izertlep baslaw hám sáykes matematikalıq apparattıń payda bolıwı XVII ásirge tiyisli. Ataqlı fizik Galiley XVII ásirdiń basında fizikalıq ólshewlerdegi qáteliklerdi tosınnanlı qubılıs dep qarap hám olardıń itimallıqların bahalap, onı ilimiy jaqtan izertlewge háreket etken.

İtimallıqlar teoriyasınıń házirgi sóz maǵanasında payda bolıwı XVII ásirdiń ortalarına tiyisli bolıp, Paskal, Ferma hám Gyuygenslerdiń qumar oyınlar teoriyası tarawındaǵı izertlewlerge baylanıslı.

Sońǵı jılları texnikalıq mashqalalardı sheshiwge baylanıslı itimallıqlar teoriyasınıń taza tarawları pán sıpatında óz aldına payda bolıp atır. Máselen "Massalıq xızmet kórsetiw teoriyası", "İnformatsiyalar teoriyası", "Tosınnanlı protsessler teoriyası" h.t.b.
Ixtiologiya

**Ixtiologiya** (grekshe: *ixtis* — balıq, *logos* — sóz) — balıqlar haqqındag’ı ilim bolıp , aqıl es degendi an’latadı. Ixtiologiya balıqlardın’ sırtqı hám ishki du’zlisin (morfologiya hám anatomiyası), balıqlardın’ sırtqı ortalıq penen baylanısın (qatnasın), neorganik, organik du’nyadag’ı ornın, qatnasın, olardın’ jeke rawajlanıwın, turlerdin’, tuwıslardın’ tuqımlaslardın’ otryadtın’ t.b. tariyxın (evolyutsiya. filogeniya) geografiyalıq tarqalıw nızamlıqların izertleytug’ın ilim. Ásirese balıqlardın’ xojalıq áhmiyetin, olardan u’nemli paydalanıw jolların iretlestiredi.
Bas bet/Qanalas joybarlar

Wikipedia kommerciyalıq bolmaǵan, kóp tilli joybar bolıp, ol **** shańaraǵınıń bir bólegi bolıp esaplanadı.
Bas bet/Wikipedia haqqında

* Wikipedia — bul ashıq enciklopediya bolıp, hárbir qálewshi bul enciklopediyada qatnasıp, óz úlesin qosıwı múmkin.
* Joybar globallıq, kóp tilli joybar bolıp, onıń maqseti — hámme ushın ashıq bolǵan biypul onlayn enciklopediya jaratıwdan ibarat.
* Wikipedia búgingi kúnde Wikimedia Fondı shólkemi tárepinen basqarıladı. Maqalalar, tiykarınan, volontyorlar tárepinen jaratıladı.
* Eger siz Wikipedia joybarına birinshi márte kelip turǵan bolsańız,  menen tanısıp shıǵıwıńızdı másláhát beremiz.
* Demek, siz Wikipediada maqala jaratıw qaǵıydaların álleqashan ózlestirgensiz, biraq qanday maqala jazıwdı bilmey turıpsız. Onda  menen tanısıp shıǵıń, bálkim, sol jerde ózińizge qızıqlı bolǵan maqala atamaların tabarsız.
* Qaraqalpaqsha Wikipediada maqalanı qaraqalpaq tili imla qaǵıydalarına tolıq boysınǵan halda, qátesiz jazıwǵa háreket etiń. Bul jerde basqa tillerde jazıw qadaǵan etiledi hám olar administrator(lar) tárepinen talqılawsız óshiriledi.
* Wikipediaǵa úles qosıwdı baslawdan aldın ózińizge akkaunt jaratıwdı másláhát etemiz.
* Maqala jaratıwdan aldın sol atamadaǵı maqala álleqashan jaratılǵan yamasa jaratılmaǵanlıǵın tekserip kóriń. Onıń ushın usı bettiń joqarǵı oń jaǵında jaylasqan «Wikipediadan izlew» tekst maydanına maqala atamasın jazıp, «Izlew»di basıń. Eger siz saylaǵan atamadaǵı maqala ele jazılmaǵan bolsa, onı jaratıw ushın tómendegi tekst maydanına maqalańızdıń atamasın jazıp, «Maqala jaratıw»dı basıń. 



 type=create
 width=50
Abay

**Abay** sózi tómendegilerge qatnaslı qollanıladı:

* Abay Qunanbay ulı — qazaq shayırı;
* Abay (kent) — Qaraǵandı oblısındaǵı kent;
* Abay (esim) — qazaqlarda keń tarqalǵan er adam atı.
Nerv kesellikleri

**Nerv kesellikleri** - bul nerv sistemasınıń organikalıq (jaraqat, záhárleniw (toksikoz) h.t.b.) yamasa onıń funkcionallıq (nevrotik) buzılıwı. Ayırım jaǵdaylarda genetikalıq (násillik) faktorlarǵa da baylanıslı bolıwı múmkin.

## Derekler
Bas bet/Saylandı maqala

**Qállibek Kamalov** (1926-jıl 18-mart, Qaraqalpaq Avtonom wálayatı, Qazaq ASSR, RSFSR, SSRA — 2026-jıl 11-fevral, Nókis, Qaraqalpaqstan, Ózbekstan) — Qaraqalpaqstan mámleketlik ǵayratkeri, Ózbekstan Kompartiyası Qaraqalpaqstan wálayatlıq komitetiniń birinshi sekretarı (1963—1984).

Qállibek Kamalov 1926-jıl 18-martta Taxtakópir rayonında tuwılǵan. 1947-jılı Qaraqalpaq oqıtıwshılar institutın, 1955-jılı Qaraqalpaqstan pedagogika institutın (sırttan) tamamlaǵan.

1949-jılda oblastlıq jaslar shólkemi birinshi xatkeri etip tayınlandı. 1951—1952-jıllarda Qaraqalpaqstan ASSR ministrler keńesi baslıǵınıń orınbasarı, 1952—1953-jıllarda Nókis qalalıq atqarıw keńesi baslıǵı, 1953—1956-jıllarda Qaraqalpaqstan kommunal xızmetler ministri, 1956—1958-jıllarda Qaraqalpaqstan transport ministri, 1958—1959-jıllarda Qaraqalpaqstan ASSR KP MK 1-xatkeri, 1959—1963-jıllarda Qaraqalpaqstan ASSR minisrler keńesi baslıǵı, 1963—1984-jıllarda Qaraqalpaqstan ASSR KP MK 1-xatkeri, 1984—1986-jıllarda SSRAnıń Kostansa (Rumıniya) daǵı konsulı wazıypalarında iskerlik alıp barǵan. Ulıwma esapta 6 márte burınǵı Awqam Joqarı Keńesine deputat etip saylaǵan. *[[Qállibek Kamalov|Dawamı...]]*
Bas bet

: -
**
 



 Saylandı maqala

 Bilesiz be?




Wikipedia haqqında



Kategoriyalar

Qanalas joybarlar

Wikitiller

__MAZMUNSIZ__
Wikipedia

**Wikipedia** — Wikimedia Fondı jaratqan erkin, kóp tillik, ashıq kontentli enciklopediya joybarı. Onıń atı *[[wiki]]* hám **[[encyclopedia]]** sózlerinen quralǵan. Wikipedia 2001-jılı 15-yanvar Jimmy Wales hám Larry Sanger tárepinen eski Nupedia dep atalıwshı internet enciklopediyası tiykarında jaratılǵan.

2007-jılı dekabr ayına kelip, Wikipediada 253 tilde 9.25 million maqala jazılǵan bolıp, barlıq Wikipedialarda 1.74 milliard shamalas sóz bolǵan.

Onıń tiykarın salıwshılardan biri Jimmy Wales Wikipedianı «dúnyadaǵı hárbir adamǵa óz tilinde, joqarı sapada, biypul enciklopediya jaratıw hám tarqatıw háreketi» dep táriypleydi.

Wikipedia sózi «wiki» hám «pedia» sózleriniń birikpesinen quralǵan. «Wiki» gavayi tilindegi «wiki wiki» (tez yamasa maǵlıwmat maqsetinde) sózinen alınǵan. «Pedia» bolsa, áyyemgi grek civilizaciyasında «keń kólemli mádeniy bilimlendiriw sisteması» degen mánisti ańlatatuǵın «paideia» sózinen alınǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Wikipedia — kóp tilli portal (joybardıń barlıq baspalarına siltemelerdı óz ishine aladı)
* Open Directory Projectte Wikipedia 
* CBC News: I, editor
* Help Edit Wikipedia A wikiHow article.
* Class assignment: Write an original Wikipedia article
* Essay about wikipedia
* The Charms of Wikipedia Nicholson Baker article on Wikipedia from *[[The New York Review of Books]]*
* [irc://irc.freenode.net/wikipedia #wikipedia] on freenode
Microsoft Windows

**Microsoft Windows** bul Microsoft kompaniyası tárepinen jaratılǵan operatsiyon sistemalar seriyası esaplanadı.

## Derekler
Hewlett-Packard

**Hewlett-Packard Kompaniyası**, ádette **HP** atı menen belgili bolıp, bas ofisi AQShtıń California shtatınıń Palo Alto qalasında jaylasqan informatsion texnologiyalar korporatsiyası. HP kompaniyası shaxsiy kompyuterler, laptoplar, serverler, printerler, kalkulyatorlar, baǵdarlamalar hám basqa ITge baylanıslı bolǵan produktlerdi shıǵaradı.

## Derekler
Intel

**Intel Corporation** dúnyanıń eń úlken yarım ótkizgishler shıǵarıwshı kompaniyası bolıp, sonday-aq házirgi kúndegi kópshilik kompyuterlerde jaylasqan protsessorlardıń ózegin qurawshı x86 seriyasındaǵi mikroprotsessorlardıń islep shıǵarıwshısı esaplanadı. Kompaniya 1968-jılı 18-iyulda **Int**egrated **El**ectronics Corporation atı menen ashılǵan, bas ofisi AQShtıń California shtatındaǵi Santa Clara qalasında jaylasqan.

## Intel kompaniyasınıń tariyxı
Intel kompaniyasına 1968-jılda Vengriya hám Polshadan kelgen eki emigrant injener Robert Noys hám Gordon Mur tárepinen tiykar salınǵan. Dáslep, kompaniya yarım ótkezgish yadın islep shıǵıw menen shuǵıllanǵan, bıraq tez arada onıń tiykarǵı ónimi mikroprotsessorlarǵa aylandı. Birinshi Intel mikroprotsessori 4004 1971-jılda shıǵarılǵan hám kalkulyatorlarda qollanılǵan. 1974-jılda Intel birinshi jeke kompyuterler ushın tiykar bolǵan birinshi ulıwma maqsetli mikroprotsessor 8080 ni shıǵardı. 1978-jılda Intel birinshi 16 -bitli mikroprotsessor bolǵan 8086 ni usınıs etdi, ol sol waqıttan berli bazarda húkimranlıq etip kiyatırǵan x86 arxitekturasına tiykar salındı. 1981-jılda IBM óz jeke kompyuterleri ushın mikroprotsessorlar jetkezip beretuǵın retinde Intelni tańladı jáne bul kompaniya tariyxında jańa bet ashtı. Sonnan berli Intel jumıs stoli kompyuterleri, noutbuklar hám serverler ushın mikroprotsessorlar boyınsha jetekshige aylandı.

## Ónimler
Intel tekǵana mikroprotsessorlar emes, bálki kompyuterler hám qurılmalar ushın basqa komponentler, mısalı, chipsetlar, flesh-yad, tarmaq kontrollerleri, video kartalar, modemlar, sensorlar, kameralar hám basqalardı islep shıǵaradı. Bunnan tısqarı, Intel drayverlar, operatsion sistemalar islep shıǵaradı. Intel sonıń menen birge, jasalma intellekt, bultlı esaplaw, kvant esaplaw hám basqa jańa texnologiyalardı izertlew hám rawajlandırıwǵa qarjı kiritedi.

## Islew kórsetkishleri
Intel dúnyadaǵı eń tabıslı hám abıroylı kompaniyalardan biri bolıp tabıladı. 2020-jıl jaǵdayına kóre Intelning tabısı 77, 9 milliard AQSH dollardı, sap tabısı bolsa 20, 9 milliard AQSH dollardı quradı. Intel sonıń menen birge, dúnyadaǵı eń iri jumıs beretuǵınlardan biri bolıp, dúnya boylap 110 000 den artıq jumısshılarǵa iye. Intel sonıń menen birge, túrli tálim, ilimiy, mádeniy hám qayırqomlıq joybarların qollap-quwatlaw arqalı social hám ekologiyalıq juwapkershilikte aktiv qatnas etedi.

## Derekler
Advanced Micro Devices

**Advanced Micro Devices, Inc.** AQShtıń yarım ótkizgishler shıǵarıwshı kompaniyası bolıp, Kaliforniya shtatınıń Sunnyvale qalasında jaylasqan. Kompaniya kompyuter processorı hám oǵan baylanıslı bolǵan texnologiyalardı islep shıǵaradı. 
AMD x86 arxitekturasına tiykarlanǵan mikroprocessorlar islep shıǵarıw boyınsha dúnyada Intel korporaciyasınan keyingi ekinshi orında turadı.

## Derekler
Adobe

**Adobe Inc ** aldınǵı **Adobe Systems Incorporated**, AQShtıń kompyuter baǵdarlamaların islep shıǵarıwshı kompaniyası, California shtatınıń San Jose qalasında jaylasqan.

## Derekler
Sun Microsystems

**Sun Microsystems, Inc.** bul kompyuter, kompyuter komponentleri, kompyuter baǵdarlamaları hám informatsion texnologiyalar tarawında xızmet kórsetiwshı multinatsional korporatsiya bolıp, 1982-jılı 24 Fevralda jaratılǵan. Kompaniyanıń bas ofisi AQShtıń California shtatınıń Santa Clara qalasında jaylasqan.

## Derekler

## Derekler
Oracle Corporation

**Oracle Corporation** kárxanalar ushın kompyuter baǵdarlamaların islep shıǵarıwshı hámde satıwshı AQSh kompaniyası. Kompaniya maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemaları islep shıǵarıw arqalı abıroy arttırǵan. Eń ataqlı tovarı - Oracle maǵlıwmatlar bazası baǵdarlaması. 2007-jılı Oracle Microsoft hám IBM kompaniyalarınan keyingi dúnya júzindegi 3inshi eń ulken baǵdarlama islep shıǵarıwshı kompaniya dep atalǵan.

## Derekler
NEC

Yaponiyanıń IT kompaniyası. NEC, Sumitomo Grouptıń bir bólegi esaplanıp, kárxanalar hám húkimetler ushın informatsion texnologiyaları hámde tarmaq tarawlarındaǵi sheshimlerin usınadı.

Kompaniya 1983-jılı atın ózgertpegenge shekem *Nippon Electric Company, Limited* atı menen belgili bolǵan. NEC Semiconductors yarım ótkizgish islep shıǵarıwshı kompaniyalar arasında dúnyanıń 20 liderleri arasında orın alǵan.

## Derekler
Sociallıq ilimler

**Socialliq ilimler** — adamlar topariniń h'am adamlardiń sotsialliq ómirin izertlewshi ilimniń tarawlari bolǵan antropologiya, kommunikatsiya, kriminologiya, ekonomika, geografia, tariyx, siyasiy ilim, psixologiya, jámiyet taniw hám sotsiologiyalardi óz ishine aladi.
Nikola Tesla

**Nikola Tesla** (Serb kirill álipbesinde: Никола Тесла) (10 Iyul' 1856 – 7 Yanvar' 1943) - oylap tabiwshi hám mexanika hám elektr tarawi injeneri. Avstriya Imperiyasi, Xorvatiya Krajinasi, Smiljanda tuwilǵan ol Avstriya Imperiyasiniń puxarasi bolǵan etnik Serb edi hám keyinirek Amerika puxarasi boldi. Tesla tez-tez zamanogóy dunyaniń eń áhmiyetli ilimpazi hám oylap tabiwshisi, "jerdiń betine jaqtiliq keltirgen adam" dep qaraladi. Ol 19 ásir aqiri 20-ásirdiń basindaǵi elektr hám magnetizm tarawlarina qosqan áhmiyetli úlesleri menen belgili. Teslaniń patentleri hám teoriyaliq isleri ózgermeli aǵim elektr toki (AC) sistemalari, soniń ishinde Ekinshi Sanaat Revolyutsiyasin alip kelgen polifaza tok tarqatiw sistemalari hám AC motordiń tiykarin saldi.

* Белград қаласының орайлық бөлиминде Никола Тесла музейи жайласқан.
* Сочи қаласында (Международная 6 көшесинде) "Никола Тесла электр музейи ("Электрический Музей Николы Тесла").
* АҚШтың Нью-Йорк қаласындағы Тесла Вондерклиф илмий орайы 2020-жылы ажыратылан грант (750 000 доллар) себепли бир лабораторияны Тесла ҳә оның мийрасы музейине, билимлендерииў ҳәм изертлеў орайына ҳәм Исбилерменлик ҳәм технологиялар программасына айландырады.
Isaak Nyuton

**Sir Isaac Newton** (aytılıwı: *Ser Isaak Nyuto*; 1643–1727) &mdash; angliyalı fizik, matematik, astronom, tábiyiy filosof, alximik, teolog hám adamzat tariyxinda eń áhmiyetli insanlardiń biri. Onıń 1687-jılı basılıp shiqqan Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (Tabiyiy filosofiyanıń matematikalıq printsipleri) kitabı ilim tariyxında eń áhmiyetli kitap esaplanadı. Bul kitabında Newton dunya-júzlik tartılısıw (gravitatsiya) hám qozǵalıstıń úsh nizamın sipatlap berdi. Bul jumisı menen ol zamanaǵoy injener isiniń tiykarı hám kelesi úsh ásir dawamında fizikalıq dúnyaǵa ilimiy kóz qarastı belgilep bergen klassik mexanikanıń tiykarın saldı. Newton jerdegi ob'ektlerdiń hám aspan deneleriniń háreketleri birdey tábiyiy nızamlarǵa boysınatuǵınlıǵın óziniń gravitatsiya teoriyası menen Keplerdiń planetar qozǵalıs nizamları sáykesligin dálillewi menen kórsetip berdi. Bul arqali ol geliotsentrizm haqqındaǵi aqırǵı isenbewshiliklerdi joq etti hám ilimiy revolyutsuyanı tezletti.

2005-jılı Patsha jámiyetinde ótkerilgen dawıs beriw juwmaǵında Newton Albert Einsteinge qaraǵanda kóbirek úles qostı dep tabıldı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Muxammed

**Muxammed** ibn ‘Abdullāh (Arabsha محمّد) (sonday-aq Muhammad, Mohammed yamasa Muhammed dep jazılıwı múmkin) (ca. 570 Mekka – Iyun 8, 632 Medina) - Islam dininde oraylıq adam, Musılmanlar tárepinen Allanıń (quday) (Arabsha: الله‎ Allāh) elshisi hám payǵambar, Islam dininiń basqa payǵambarlarınıń aqırǵısı hám eń ullısı dep esaplanadı.

**Muhammed** Arabıstannan shıqqan diniy hám sıyasıy basshısı bolǵan. Musılmanlar hám Baháilar onı Alla (Quday) jibergen payǵambar dep esaplaydı. Ol Ibrayım ulı, payǵambarlardıń tamǵası bolǵan Ismaildıń násili esaplanadı. Ol Islam dininde eń áhmiyetli adam esaplanadı.

## Balalıǵı
Muhammed payǵambar 570-jılı Mekka qalasında tuwılǵan. Onıń ákesi Abdulla ol tuwılmastan bir ay aldın ólgen. Anası Amina Muhammed úsh jasında qaytıs bolǵan, saqlap alǵan anası ol altı jasında qaytıs bolǵan. Nátiyjede onıń atası Abdu al-Mutallib onı eki jıl baqqan. Atasınıń óliminen keyin, ákesiniń inisi Abu Talib oǵan qaraǵan hám kóp jıllar oǵan járdem bergen.

**Payǵambarlıq baslanıwı**

610-jılı qırıq jaslı Muhammed aytıwınsha Mekka qalasındaǵı Hira tawında úńgirde oǵan Jabrayil perishtesi kelgen.
## Derekler
IBM

**International Business Machines Corporation,** qısqasha **IBM** (*aytılıwı: Ay-Bi-Em*) kompyuter texnologiyaların hámde konsalting xızmetlerin kórsetiwshi AQSh korporatsiyası. Informatsion texnologiyaları kompaniyaları arasında IBM basqalardan óziniń 19-ásirden baslanǵan tariyxı menen ayırılıp turadı. Kompaniya kompyuter bóleklerin hám baǵdarlamaların islep shıǵarıw hámde satıw menen birgelikte, infrastruktura, xosting hámde konsalting xızmetlerin kórsetedi.IBM-niń jıldaǵı miylard tabısı 2020-jılda 73Miylard dollardı quradı.IBM qızmetkerlerdiń sanı 2020 boyınsha 340,900 adam jumıs isleiydi.Eń alǵashqı amerikalıq kompuyter bul 1943-jılı IBM islep shıǵarıldı.
Dante Alighieri

**Durante degli Alighieri** (May/Iyuń c.1265 — Sentyabr' 14, 1321), Dante Alighieri ati menen belgili, Florentsiyaliq Orta Ásirlerdiń shayiri. Oniń tiykarǵi jumisi *[[komediya|Divina comeddia]]* (basinda *"Commedia"* hám keyinirek Boccaccio tárepinen *"Divina"* dep atalip, *"Divina Commedia"*), tez tez Italyan tilindegi eń ulli ádebiy shiǵarmasi hám dúnya ádebiyatiniń gáwharlariniń biri esaplanadi. Italyanshada ol "Ulli shayir" (il Sommo Poeta) ati menen belgili. Dante, Petrarch hám Boccaccio sonday-aq "úsh fontan" yamasa "úsh taj" atlari menen belgili. Dante, sonday-aq "Italyan tiliniń atasi" dep hám ataladi. Oniń birinshi ómir bayani Giovanni Boccaccio (1313-1375) tárepinen *Trattatello in laude di Dante* kitabinda jazildi.

Oniń qábiri basinda Danteniń dostisi, Bernardo Canaccioǵa tiyisli Florentsiyaǵa baǵishlanǵan minaday qatarlar bar:
:*parvi Florentia mater amoris* 
:"Florentsiya, kishkene muhabbattiń anasi"
Aristotel

Aristotel (Grekshe: Ἀριστοτέλης Aristotélēs) (b.e.sh. 384 — 322) — Platonniń shákirti, Iskender Zulqarnayınniń (Makedoniyali Aleksandr) ustazi hám Grek filosofi. Ol kóplegen pánlerge úles qosti, soniń ishinde fizika, metafizika, poeziya, teatr, muzıka, logika, ritorika, siyasat, mámleket, etika, biologiya hám zoologiya.

Platon hám Sokrat (Platonniń ustazi) penen birge, Aristotel Batis filosofiyasiniń tiykarin salǵan eń áhmiyetli adamlardiń biri.
Bill Gates

**William Henry** «**Bill»** **Gates III** (qısqasha aytılıwı *Bill Geyts*) (28-oktyabr 1955-jılı) — amerikalı magnat, filantrop, házirgi kúnde baylıǵı boyınsha dúnyanıń úshinshi adamı esaplanadı. Paul Allen menen birgelikte Microsoft kompaniyasın ashqan hám házir kompaniyanıń direktorlar keńesiniń baslıǵı esaplanadı. Gates izbe-iz 15 jıl dawamında dúnyanıń eń bay adamı esaplanǵan. Microsoftta jumıs islew babında, Gates bas direktor (yaǵnıy «chief executive office (CEO)) hám baǵdarlama boyınsha arxitektori («chief software architect») ámellerin iyelegen. Házirgi kúnde Gates kompaniyanıń 8%ten sál kóplew akciyalarına iye bolıp, eń úlken shaxs akcioneri esaplanadı. Ol birneshe kitaplar hám jazǵan.

## Derekler
Mexanika

**Meхаnikа** fizika pa’ninın’ bir bo’limi bоlıp, оl materiya qozg’alısının’ en’ a’piwаyı ko’rinislerin, denelerdın’ bir-birine sаlıstırg’andа ko’shıwlerin u’yrenedi. Meхаnikа u’sh bo’limnen ibаrаt.

# Dene qozg’alısın sоl qozg’alısqa ta’sir etiwshi sebepler menen bаylаnıspag’аn jag’dаydа u’yrenıwshi bo’limi kinemаtikа dep аtаlаdı.
# Dene qozg’alısı ha’m оg’an ta’sir etiwshi ku’shler аrаsındаg’ı qatnаslаrdı dinamika аnıqlаydı.
# Ku’shler ta’sirindegi denenin’ ten’sаlmaqlıg’ın statika tekseredi.
Akciz

**Akciz** ( — kesemen) degen mánisti ańlatadı.
Bul salıq geypara konkret tovar túrlerin óndiriwshi hám tutınıwshılardan alınadı. Mısalı, sigareta, spirtli ishimlikler, benzin hám t.b.
Sociallıq qamsızlandırıwg’a, qarjı, barlıq firma tárepinen aylıq belgili bir procent kórinisinde ajıratıladı. Bul qarjı byudjet basqa túsimlerinen «ajıratılıp» ketpeydi, al pensiya, balalarǵa beriletug’ın napaqalar, kesellik byulleten hám dekret otpusklerine jumsalatuǵın arnawlı fondtı dúzedi.
Endi salıqlardan tólenetuǵın qarjılardıń nelerge jumsalatuǵının kóremiz.
Mámleket byudjeti qárejetleri jumsalıwına qarap, óndiristiń rawajlanıwı ushın ketetuǵın jumsawlar, ásirese, invisticiya jumsawları, sociallıq-mádeniy jumsawlar, yaǵnıy mámleketke qaraslı social-mádeniy xızmet tarmaqların, sonıń ishinde, densawlıqtı saqlaw, sociallıq támiyinlew, bilimlendiriw hám mádeniyattı pul qarjıları menen támiyinlep turıw jumsawları, mámleketti basqarıw qárejetleri yamasa hár qıylı kategoriyadaǵı mámleket mákemeleri qárejetleri: huqıq qorǵaw hám áskeriy qárejetlerge jumsaladı.
Mámleket óziniń byudjet siyasatın eki usıldan paydalanıp dúzedi.
Salıq salıwdı basqarıw. Egerde mámleket ekonomikası inflyaciyadan zıyan kórip atırǵan bolsa, onda bul jaǵdayda mámleket pul massasın kemeytiwge háreket etedi. Bunıń ushın ol salıqlardı kóbeytedi. Firma hám xalıqtıń aylanısqa shıǵaratuǵın pulları kemeyedi.
Kerisinshe, mámleket salıq tólew quwatın arttırıw ushın, yaǵnıy óndiris ha’m tutınıwdıń tómenlewin saplastırıw ushın salıq stavkaların kemeytiwi múmkin. Bul iske juwap retinde firmalar tovar óndiriwge kóbirek qarjı qoyadı, xalınıń tutınıw aktivligi artadı. Ekonomikada janlanıw payda boladı.
byudjet túsimleriniń qárejetleriniń ornın toltıra almawı aqıbetinde byudjet kemshiligi payda boladı. Eger kemshilik kólemi jaratılǵan milliy ónim qunınıń 2-5 % ne teń bolıp, bunnan artıp ketpeytuǵın bolsa, bul ekonomika ushın ádettegi jaǵday esaplanadı.
Túsim hám qárejetlerdi muwapıqlastırıw arqalı kemislik saplastırıladı, túsim kóbeytiledi yamasa qárejetler kemeytiledi. Mámleket kemshiliktiń ornın toltırıw ushın bahalı qaǵazlar obligaciyalar shıǵaradı hám olardı firma, bank hám xalıqqa satadı. Usı bahalı qaǵazlar járdeminde olardıń iyeleri mámleketten úzliksiz túrde procent kórinisinde túsim alıp turadı.
Pelé

**Edison Arantes do Nascimento**, (23 Oktyabr 1940-jılı Braziliyanıń Três Corações qalasında tuwılǵan – 29 Dekabr 2022), **Pelé** laqabı menen ataqlı bolıp, kópshilik tárepinen barlıq waqıttıń ullı futbolshısı dep tán alınǵan Braziliyalıq burınǵı futbol oyınshısı. Oǵan Xalıqaralıq Olimpiya Komiteti tárepinen Ásir sportshısı ataǵı berilgen.

## Derekler
Arximed

**Arximed** (grek. *Ἀρχιμήδης* b.e.sh. 287-jıl — b.e.sh. 212-jıl) — ullı grek fizik alımı, matematik, mexanik hám injener. Ol Siciliya atawınıń shıǵıs jaǵasındaǵı birinshi grek koloniyalarınıń biri Sirakuzadan. Geometriyada kóplegen jańalıqlar ashqan. Bir neshe ámeliy oylap tabıwları menen mexanika hám gidrostatika tiykarların salǵan.

## Ómirbayanı

Arximed haqqında bizge Polibiy, Tit Libiy, Ciceron, Plutarx, Vitruviy hám basqalar tárepinen maǵlıwmatlar qaldırılǵan. Bul alımlardıń hámmesi sóz etilgen waqıyalardan keyin jasap ótkenligi ushın bul maǵlıwmatlardıń haqıyqatlıǵı haqqında bir nárse dew qıyın.

Arximed Sirakuzada tuwılǵan. Arximedtiń ákesi matematik hám astronom Fidiy bolǵan. Plutarxtıń tastıyıqlawı boyınsha ol Sirakuzanıń patshası Gieron menen jaqın aǵayin bolǵan. Arximedtiń jaslıǵınan matematika, mexanika hám astronomiyaǵa qızıǵıwshılıǵına sebepshi ákesi bolǵan. Bilim alıw ushın Arximed sol waqıttaǵı ilim hám mádeniyat orayı bolǵan Mısırdaǵı Aleksandriyaǵa baradı.

## İlimiy miynetleri

### Matematika

Plutarxtıń aytıwı boyınsha Arximed matematikaǵa qattı qızıqqan, hátteki awqatlanıwdı da umıtqan.

Arximedtiń miynetleri sol dáwir matematikasınıń hámme tarawlarına tiyisli bolǵan: geometriya, arifmetika hám algebranıń kóplegen qızıqlı jańalıqları Arximedke tiyisli.

### Mexanika

Arximed kóplegen mexanik konstrukciyaları menen atı shıqqan. Rıchag Arximedke deyin de málim bolıwına qaramastan, tek Arximed ǵana onıń tolıq teoriyasın jarattı hám onı áwmetli túrde ámelge asırdı. Plutarxtıń aytıwı boyınsha Arximed Sirakuza jaǵalarında bloklı-rıchaglı mexanizmler qurıp awır júklerdi kóteriw hám orın almastırılıwın ańsatlastırǵan. Elege deyin onıń oylap tapqan vinti Mısırda joqarıǵa suw shıǵarıw ushın isletiledi.

### Astronomiya
Arximed háreketlengende quyashtıń hám aydıń shıǵıw hám batıwın, bes planetanıń háreketin hám aydıń tutılıwın kórsetetuǵın planetariyanı qurǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
James Watt

**James Watt** (1936-jıl 19-yanvar — 1819-jıl 25-avgust) — shotlandiyalı oylap tabıwshı hám injener-mexanik. Onıń puw-motorı boyınsha qılǵan jańalıqları óndiris revolyutsiyasında júz bergen ózgerislerdiń tiykarın saldı.

## Ómir bayanı
James Watt 1736-jılı 19-yanvarda Grinokta tuwılǵan. Onıń ákesi keme ustası bolǵan, al anası tárbiyalı shańaraqtan bolıp, bilimli insan bolǵan. Ata-anası, ekewide presviterian hám kovenanter bolǵan.

## Miynetleri

1784-jılı patentlengen puw-motorı, sol waqıttaǵı suyıq-janılǵılı motordan bes ese paydalı islegen. Qaynatıwshı qazanlar hám basqa ásbaplardıń jarılıp ketiw qáwpi bolǵanı ushın Watt joqarı basımlı puwdan paydalanbaǵan, onıń hámme motorları tómen basımdaǵı puw menen islegen.

1794-jılı sherikler sol waqıtta jalǵız puw-motorların islep shıǵarıwshı Boulton hám Watt kárxanasın jaratqan, keyinshellik eń úlken kárxanalardan birine aylanǵan. 1824-jılǵa deyin ulıwma nominal at kúshi 26000 bolǵan 1164 dana puw-motorın islep shıqqan. Boulton óziniń kúshli biznesmen ekenligin kórsetti hám eki sherikte waqıttıń ótiwi menen materiyallıq jetiskenlikke erisken.

## Derekler
Guid

**GUID (Globally Unique Identifier)** — 128 bitli unikal statistikalıq identifikator. Onıń baslı ózgesheligi — identifikatorlardıń tuwra kelip qalıw sebebinen payda bolatuǵın konfliktten qáwiplenbesten keńeyiwsheń servisler hám programmalar jaratıw múmkinshiligin beriwshi unikallıǵında. Hárbir dara GUID diń unikallıǵına kepillik berilmese de, ulıwma unikal giltler sanı sonshelli úlken (2128 yamasa 3,4028×1038), dúnya júzinde birdey eki gilttiń jaralıw itimallıǵı júdá az.

«GUID» di standarttıń basqa realizatsiyalarında, **Universally Unique Identifier** (**[[UUID]]**) dep te aytıladı.

Tekstte GUID figuralı qawsırmalar menen qorshalǵan hám defisler menen toparlarǵa ajıratılǵan on altılıq sanaq sistemasındaǵı sanlar menen kórsetiledi:
: {F8BC1AE6-79C8-48A0-8DE4-1A03725699D3}

## Microsoft realizatsiyası

İdentifikator strukturası:
 GUID STRUCT
 Data1 dd
 Data2 dw
 Data3 dw
 Data4 dw
 Data5 db 6
 GUID ENDS

Microsoft GUID tı OLE, COM hám DCOM texnologiyalarında paydalanadı — máselen, (**CLSID**) klassları, (**IID**) interfeysleri, (**LIBID**) tipler bibliotekası identifikatorları sıpatında.
Identifikator

**Identifikator** — barlıqtı anıqlawshı leksikalıq token. Bul "at" konsepsiyası analogi. İdentifikatorlar ámelde hámme informatsion sistemalarda paydalanıladı. Barlıqtı ataw keyinshellik isletiw múmkin bolǵan silteme múmkinshiligin beredi.

## Derekler
Bit

**Bit** (inglissheden **bi**nary digi**t**) — eń belgili informatsiyanıń ólshem birlikleriniń biri.

Kóz-qarasqa baylanıslı halda bittiń anıqlaması tómendegilerden birewi bolıwı múmkin:

1. Ekilik sanaq sistemasındaǵı kodtiń bir razryadı.

2. Shennon boyınsha bit — teń itimallı waqıyalar itimallıǵınıń ekilik logarifmi.

3. Shennon boyınsha, eki teń itimallı nátiyjege iye bolǵan tajriybede bolatuǵın informatsiya sanına teń bolǵan tiykarǵı informatsiya óleshem birligi.

Esaplaw texnikasında, kóbinese hújjetlerde hám standartlarda **bit** sózi ekilik razryad sıpatında isletiledi.

## Logorifmniń basqa tiykarları
[thumb|right|384px|Bit (aq-qara) — eń belgili [informatsiyanıń ólshem birlikleriniń biri.]]
Ekilik logorifmniń tiykarın e ge, 3 ke yamasa 10 ǵa almastırsaq, az isletiletuǵın nat, trit hám xartli=dit ólshem birliklerin alamız. Olar sáykes túrde \log_2 e \approx 10/7,\ \log_2 3 \approx 8/5,\ \log_2 10 \approx 10/3 bitke teń.

## Tómendegilerdi de kórip shıǵıń

* Bayt
* Nibbl
* Mashina sózi
* Ekilik sanaq sisteması
* informatsiyanıń ólshem birlikleri
NASA

**NASA** (anglichansha NASA – *National Aeronautics and Space Administration*) — AQShtıń hawaushıw hám kosmostı izertlew jóninde el-jurtlıq basqarması. AQShtıń federallıq húkimetine qaraslı ǵárezsız agentlık bolıp esaplanadı. **NASA** 1958-jılı qurıldı, hám sol waqıttan berı "Merkuriy", "Apollon Moon", "Skylab" taǵı "Space Shuttle" sıyaqlı kosmoslıq joybarladı shólkemlestirdı. **NASA** házirgi waqıtta Xalıqaralıq kosmoslıq stanciyaǵa kómeklesip, onı qollap atir. 

## Tariyxı

NASA “kosmoslıq jarıs“ payıtları, Sovetlik awqamı ta’repinen shıg’arılg’an jerdin’ birinshi jasalma joldası payda bolg’annan keyin 1958-jılı 29-iyul ku’ni payda bolg’an.

## Agenlik byudjeti

**NASA** du’nyadag’ı kosmoslıq agenlikler arasında en’ iri byudjetke iye bolg’an agentlik bolıp esaplanadı. 
**NASA** 1958-jıldan 2008-jılg’a deyingi aralıqta kosmoslıq programmalarg’a shama menen $810,5 mlrd doll. Aqsha jumsadı(inflatsiya esabınan).
* Byudjet 2005-jılda shama menen $16,2 mlrd doll.
* Byudjet 2007-jılda shama menen $17,4 mlrd doll.

## NASA basshılıg’ı

Ha’zirgi waqı/tta **NASA**nın’ basshısı Maykl Griffin. 

## İzertlew orayları

* Eyms atındag’ı izertlew orayı: xabar texnologiyaları, juldızlı biyologiya (astrobiyologiya&nbsp;— aeroplanlardın’ qa’wipsizligin ha’m imka’niyatların, zatlardı izertlew, a’lemdegi o’mirdin’ tarqalıwı ha’m evolyutsiyası ha’m ekspluatatsiya maydanların izertlew.
* Drayden atındag’ı ushıwlardı izertlew orayı: aviatsiyalıq izertlewler, Speys Shatll bag’darlaması boyınsha jumıslar.
* Lengli atındag’ı izertlew orayı.
* Glenn atındag’ı izertlew orayı: aeronavtika ha’m kosmonavtika(astronavtika).
* Goddard atındag’ı kosmoslıq ushıwlar orayı: ekologiya, astronomiya ha’m Quyash fizikası.
* Reaktiv qozg’alıs labaratoriyası: planetalardı izertlew, Voyadjer, Galileo ha’m keleshektegi Marstag’ı ekspedititsiyalar, ekologiyalıq izertlewler(solar ishinde Shuttle Imaging Radar и TOPEX/POSEIDON).
* Djonson atındag’ı kosmoslıq orayı: insannın’ kosmosqa ushıwları, Speys Shatll bag’darlaması boyınsha jumıslar, Kosmoslıq stantsiya, ekspeditsiyanın’ o’tiwin baqlaw, astronovtlar boyınsha mag’lıwmatlar ju’rgiziw, ay betindegi ko’rinislerdi izertlew.
* Kennedi atındag’ı kosmoslıq orayı: shattllardın’ funktsional tu’yinlerin ha’m olardın’ iske tu’siw protsedurasın islep shıg’arıw.
## Sırtqı siltemeler
* Rasmiy saytı
* NASAnın’ foto-video materiyallar bazası
Sony

bul bas ofisi Yaponiyanıń Tokio qalasında jaylasqan kóp mámleketlerde óz bólimlerine iye iri konlglomerat korporatsiyası esaplanadı. Sony tutınıwshılar hám professional bazarları ushın elektronika, kommunikatsiya, video oyınlar hám informatsiyon texnologiyalar tovarların islep shiǵarıwshı liderlerdiń biridir. Óz atamasın grek mifologiyasındaǵı sestiń qudayı Sonus atınan alınǵan.
Nan

**Nan** — keminde un hám suwdan turatuǵın qamırdan tayarlanǵan azıq awqat toparı. Kópshilik jaǵdayda duz qosıladı hám ashıtıw, yaǵnıy qamırdı isiriw ushın ashıtqıda qosılıwı múmkin.Nan tandırda qızdırılıp pisiriw arqalı tayarlanadı.

## Derekler
Oferta

**Oferta** (inglis tilinde *offero* «usınaman») — shaxstıń puxaralıq-huqıqıy shártnama dúziwge usınısı.

## Derekler
Latın Amerika

**Latın Amerika** Amerika kontinentinde jaylasqan. Adamlardıń kópshiligi Latın Amerika qaysı mámleketlerdi óz ishine alatuǵınlıǵı haqqında bir pikirge iye emes. Geybir adamlar Qubla Amerika, Orta Amerika hám Meksikalardı Latın Amerikasına kiredi dese, basqaları Karib atawların da kiritedi. Al basqa adamlar bolsa, ispan tili, portugal tili hám francuz tili sóyleytuǵın barlıq Amerika mámleketlerin Latın Amerika dep esaplaydı.

Latın Amerika sóz dizbegindegi «Latı«» sózi Latın tilinen kirip kelgen. Latın Amerikada kóplegen adamlar sóyleytuǵın ispan, portugal hám fransuz tilleri Roman tilleri esaplanadı. Roman tilleri Latın tilinen kelip shıqqan. Latın Amerika xalqı tolıǵı menen Roman tillerinde sóylemeydi, xalqınıń bir bólimi jergilikli Amerikalılıqlar tilinde de sóyleydi.

Latın Amerikalılıqlardıń kópshiligi Rim katolikleri.

Geybir adamlar Latın Amerikaǵa kirmeytuǵın, Amerika kontinenti mámleketlerin Germanik Amerika dep ataydı. Germanik Amerika mámleketlerinde adamlar German tillerinde: anglichan, gollandiya hám daniya tilinde sóyleydi.

1492-jılı Xristofor Kolumb Shıǵıs Aziyaǵa alıp barıwshı qısqa jol tabıw maqsetindegi shólkemlerstirilgen sayaxatında Latın Amerikanı ashqan.
Realizm

**Realizm** - filosofiyada ónernama hám ádebiyattaǵı realizm menen heshqanday baylanıssız hám úlken eki mánisti bildiriw ushın qollanılatuǵın filosofiyalıq termin bolip esaplanadı. Ádette filosofiyada realizm degende nominalizmge qarama-qarsı bolǵan filsofiyalıq baǵdar túsiniledi; biraq bazda realizm sózi filosfiyanıń taza dáwir baǵdarın bildiriw ushın qollanıladı.

Bul terminniń basqa tarawlarda da hár túrli maǵanalari bar. Máselen, iskusstvoda social, psixologiyalıq, ekonomikalıq hám t.b. qubılıslardı múmkinshiligi barınsha haqıyqatqa sáykes súwretler tuwrali aytıladı.

## Derekler
Nominalizm

**Nominalizm** ( — atlarǵa tiyisli, atalǵan, *nomen* — at sózinen) — ózgeshelikler, klasslar hám qatnaslardıń atları óz atları menen aytılmaytuǵın filsosfiyalıq táliymat, yaǵnıy dara túrde alınǵan real yamasa ideal barlıqtıń atı menen atalıw. (mısalı: ulıwmalıq «adam» degen attıń ornına — «Aydos», «Ernazar», «Gúlayım» hám t.b. ózlestirilgen atlar.).

## Derekler
Fenomen

**Fenomen** (grekshe phainomenon — júz beriwshi) — 1) ózgeshe, kemnen-kem bolatuǵın hádiyse, fakt; 2) sezim tájiriybesi menen bayqalatuǵın hádiyseni ańlatıwshı filosofiyalıq túsinik (bul mániste óz mánisi tárepten intellektuallıq baqlaw predmeti retinde sáwlelenetuǵın noumenniń qarama-qarsısı). "Fenomen" terminin Aristotel "kóriniwshi", "seziliwshi" mánisinde isletken. Leybnits bolsa bul sózdi tájiriybeden málim bolǵan dálillerge salıstırǵanda qollanǵan. I. Kant Fenomen túsinigi járdeminde mánisti hádiyseden keskin ajıratıwǵa urınǵan hám hádiyseni biliw múmkin, mánisti bolsa biliw múmkin emes dep esaplaǵan (Mánis hám hádiysege qarań).

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Materializm

**Materiyalizm** ( — zatlay) — materiyanı (obyektiv reallıq) ontologiyalıq birinshi baslanıw (sebep), al ideallıqtı ekinshi orında (nátiyje) dep qabıl etetuǵın filosofiyalıq kóz qaras.

Máńgi tartısıwda materiyalizm idealizmge qarama-qarsı turadı.

## Derekler
Mineral

nobaý|Mineral
**Mineral** (, latınshada *minera* — ruda) — belgili ximiyalıq quramǵa hám kristallıq dúziliske iye bolǵan tábiyiy dene. Mineral tabiyiy fizikalıq-ximiyalıq járayanlar nátiyjesinde payda boladı hám jer qabıǵında, taw jınıslarında, rudalarda hám meteoritlerde boladı. Minerallardı mineralogiya páni úyrenedi. Keyingi waqıtlarda reklama beriwshilerdiń tásiri menen mineral dep, biologik aktiv qosımshalardıń quramına kiretuǵın biologik kerekli elementlerdi (mikroelementler- hám makroelementler) qáte ataw baqlanbaqta. Bul óz náwbetinde terminologiyaǵa hám qarıydarlarǵa túsinbewshilik alıp keledi.

### Derekler
Bul maqalada Ózbekstan milliy ensiklopediyası (2000-2005) maǵlıwmatlarınan paydalanılǵan.

## Derekler
Psixofiziologiya

**Psixofiziologiya** — seziw, eslep qalıw, oy hám t.b. psixik járayan menen birge bolıp ótetuǵın obyektiv esapqa alınıwı múmkin bolǵan fiziologik funksiyalardıń ózgeriwin úyreniwshi, psixologiya, fiziologiya hám matematikanıń birikken bólimi.

## Derekler
Teleskop

]

**Teleskop** ( — uzaq +  — qarayman, baqlayman) — astronomiyalıq denelerden keliwshi jaqtılıq nurların jıynap hám fokuslap beriwshi astronomiyalıq ásbap.