Kongo (dárya)

**Kongo dáryası** burın Zair dáryası dep te atalǵan, Afrikadaǵı uzınlıǵı boyınsha ekinshi, tek Nil dáryasınan qısqa, sonday-aq, Amazonka hám Gang-Braxmaputra dáryalarınan keyin suw sarplaw kólemi boyınsha dúnyadaǵı úshinshi dárya. Ol dúnyadaǵı eń tereń dárya bolıp, tereńligi 220 m átirapında boladı. Kongo-Lualaba-Luvua-Luapula-Chambeshi dárya sisteması ulıwma uzınlıǵı 4700 km (2900 mi) bolıp, dúnyadaǵı eń uzın toǵızınshı dárya esaplanadı. Chambeshi — Lualaba dáryasınıń tarmaǵı bolıp, Lualaba — Boyoma sarqıramasınıń joqarısındaǵı Kongo dáryasınıń atı bolıp, 1800 km ge sozılǵan.

Kongo dáryasınıń tiykarǵı tarmaǵı Lualaba menen birge ólshengen bolsa, onńń ulńwma uzınlıǵı 4370 km (2,720 mi) di quraydı. Ol ekvatordı eki márte kesip ótken birden-bir iri dárya esaplanadı. Kongo basseyniniń ulıwma maydanı 4 000 000 km2 (1 500 000 mi2) yamasa pútkil Afrika qurǵaqlıǵınıń 13% in quraydı.

## Atalıwı
Kongo/Congo atı bir waqıtları dáryanıń qubla jaǵasında jaylasqan Kongo korolliginen kelip shıqqan. Patshalıq óz náwbetinde XVII ásirde «Esikongo» atı menen belgili bolǵan jergilikli Bantu Kongo xalqı húrmetine atalǵan. Kongo patshalıǵınıń qublasında 1535-jılı esletilip ótilgen usı at penen atalǵan Kakongo patshalıǵı jaylasqan. Avraam Orteliy 1564-jıldaǵı dúnya kartasında «Manicongo» — dárya quyar jerdegi qala dep belgilegen. Kongodaǵı qáwim atamaları jámiyetlik jiynalıs yamasa qáwim jiynalısı sózinen kelip shıqqan bolıwı múmkin. Kongo xalqınıń zamanagóy atı yáki Bakongo XX ásirdiń baslarında kirgizilgen.

Zaire atı Kikongo sóziniń portugal tiline sáykeslendirilgen bólegi, nzere («dárya»), nzadi o nzere («dáryanı jutıwshı dárya») sóziniń qısqartılgan bólegi. Dárya XVI-XVII ásirlerde Zaire atı menen belgili bolǵan; Kongo XVIII ásirde anglichan tilinde paydalanıwda áste-aqırın Zairdiń ornın basqan sıyaqlı, al Kongo XIX ásir ádebiyatında qálegen anglichan atı bolıp esaplanadı, biraq Zair yamasa Zair xalıq tárepinen paydalanılatuǵın at sıpatında usınılıwı ádettegidey bolıp qaldı. Kongo Demokratiyalıq Respublikası hám Kongo Respublikası 1960-jılı Belgiya Kongosınan ǵárezsizlikke erisken burınǵı Kongo Respublikası sıyaqlı onıń atı menen ataladı. 1971-1997-jılları Zair Respublikası da dárya atı menen francuz hám portugal tillerinde atalǵan.

## Basseyn hám aǵısları

Kongo dáryasınıń qurıw basseyni 4 014 500 km2 (1 550 000 mi2) bolıp, Evropa Awqamınıń maydanına derlik teń. Kongo suwınıń sarplanıwı 23000 m3/s dan 75000 m3/s qa shekem (810000 m3/s dan 2650000 m3/s qa shekem), ortasha 41000 m3/s (1400000 m3/s). Dárya jılına Atlantika okeanına 86 mln.tonna muģallaq shógindilerdi hám qosımsha 6% ózek júgin tasıp ketedi.

Dárya hám onıń tarmaqları dúnyada úlkenligi boyınsha Qubla Amerikadaǵı Amazonka toǵaylarınan keyin ekinshi orında turatuǵın Kongo toǵayları arqalı aǵadı. Dúnyadaǵı suw ótkeriw kólemi boyınsha úshinshi en úlken dárya (41 860 m3/s), Amazoniya (219 530 m3/s) hám Gang-Braxmaputra-Megna (ulıwma suw ótkeriw kólemi deltasında 43 950 m3/s) dáryalarınan keyin; Amazoniyadan keyingi hár qanday dáryanıń ekinshi eń úlken drenaj basseyni; hám dúnyadaǵı eń tereń dáryalardan biri, tereńligi 220 m (720 ft). Onıń drenaj basseyni Ekvadordan arqada da, qublada da aymaqlardı óz ishine alǵanı ushın, onıń aǵısı turaqlı, sebebi hár qashan dáryanıń keminde bir bóleginde jawın-shashın máwsimi boladı.

## Drenaj basseyni
Kongo basseyni on mámleketti óz ishine alıp, Afrikanıń shama menen 13% in quraydı. Kongo basseyniniń eń biyik noqatı Ruvenzori tawlarında, teńiz qáddinen 4340 m (14240 fut) bálentlikte jaylasqan.

Kongo basseyni maydanınıń mámleketler arasında bólistiriliwi:

## Tarmaqları

Tómengi Kongo (Kinshasa dáryasınıń quyar ayaǵı) Kinshasadan tómende, Banana dáryasınıń quyar ayaǵınan baslap, bir neshe iri tarmaqlar bar.
* M'pozo (shep)
* Kwilu (shep)
* Inkisi (shep)
* Fulakarı (ońda)
* Djoe (ońda)
" 'Orta Kongo "' (Kinshasadan Boyoma sarqıramasına shekem)
* Nsele (shepte)
* Lufimi (shepte)
* Meri (ońda)
* Kwa-Kasai (shepte)
** Fimi
*** Lukenie 
]]
*** Lokoro - May-Ndombe kóli
** Kwango
Kulio
*** Lokoro - May-Ndombe kóli
** Kwango
*** Kulio.
*** Vamba
*** Kwilu
**** Kwange
**** Inzia.
** Loange
** Sankuru
* * * Lubilanji.
*** Lubefu
*** Lubudi
** Lulua
Chikapa.
Luaximo
Lyubembe.
* * * Chyumbe.
* Léfini (oń)

* Nkeni (ońda)
*Áliyma (ońda)
* Likouala-Mossaka (ońda)
* Sangxa (on tárepte)
** Likouala aux Herbes
** Ngoko
*** Baumba
** Kadey (570 km, 41 000 km2, 466 m3/s)
Mambere.
* Ubangi (on tárepte)

** Giri
** Lua
** Lobay
mámbil
Uaka
** Kotto
** Mbomou
** Lua
** Lobay
mámbil
Uaka
** Kotto
** Mbomou
, Bangassou hám Ndu arasında]]
*** Chinko
*** Mbari
*** Bili
Uele 
** Nepoko
* Lukombe (shepte)
* Lomami (shep tárepte)

* Lindi (oń)
*Tshopo

* Mayko (ońda)
"Joqarı Kongo"(Lualaba; Boyoma sarqıramasınan joqarı)
*Lilu (on tárepte)
* Ruiki (shep)
*LILO (shep tárepte)
*Lowa (oń)
Oso
*Ulindi (ońda)
*Lugulu
* Kasuku (shepte)
*Ambe (ońda)
*Elila (oń)
* Loxo (shep tárepte)
* Lubutu (shepte)
*Kunda (ońda)
*Luama (oń)
*Luika (ońda)
*Lukuga (oń)
** Rusizi (Tanganika kóli)

** Malagarasi (Tanganyika kóli)
*** Uǵalla
gúńgirt
**** Moyavosı.
* Luvidjo (shep tárepte)
* Luvua (on tárepte)
Kalungvishi (Mweru kóli)
** Luapula (Mweru kóli; 740 km, 173 386 km², 741 m³/s;
*** Chambeshi (Bangveulu kóli, Bangveulu batpaǵı; 500 km, 44 427 km², 185 m³/s)
* Kalumengongo (ońda)
* Lovoi (shep tárepte)
* Lufira (oń)
* Lubudi (shep tárep)
* Lufupa (shepte)

## Ekonomikalıq áhmiyeti

Livingston sarqıramaları teńizge shıǵıwǵa tosqınlıq etse de, olardıń ústindegi Kongo aymaǵı, ásirese, Kinshasa hám Kisangani aralıǵındaǵı bólimler arqalı júziw múmkin. Úlken dárya paroxodları jaqın-jaqınlarga shekem dáryada islegen. Kongo dáryası elege shekem avtomobil hám temir jolları az mámlekettegi ómir jolı esaplanadı. Házirgi waqıtta temir jollar úsh úlken sarqıramalardı aylanıp ótedi. Oraylıq Afrika sawdasınıń kópshilik bólegi, sonıń ishinde, mıs, palma mayı (maǵız sıpatında), qumsheker, kofe hám paxta dárya boylap ótedi.

## Tariyxı

Kongo dáryasınıń házirgi aǵısı pleystocen dáwirinde b.e.sh. 1,5-2 mln. jıllar aralıǵında payda bolǵan. Bul dáwirde Kongo dáryasınıń kóplegen joqarı aǵısları qonsılas dárya basseynlerinen, sonıń ishinde, Chari sistemasınan Uele hám joqarı Ubangi, Zambezi sistemasınan bir qatar joqarı Kasai dáryasınıń aǵısları menen bir qatarda Chambeshi dáryası basıp alınǵan bolıwı múmkin.

Kongonıń payda bolıwı bonobo hám ápiwayı shimpanzeniń eń sońǵı ulıwma ata-babasınan allopatrik túrge aylanıwına alıp kelgen bolıwı múmkin. Bonobo Allen batpaq maymılı, dryas maymılı, suw geneti, okapi hám Kongo tawısı sıyaqlı basqa da belgili túrler sıyaqlı regiondaǵı ıǵallı toǵaylar ushın endemik bolıp esaplanadı. 

Kongo dáryası basseyni suw haywanları boyınsha júdá joqarı túrlerge bay hám endemiklerdiń eń joqarı tıgızlıǵına iye. Kongo dáryası basseyninen (bir-biri menen baylanıslı, biraq ekologiyalıq jaqtan júdá parıqlanıwshı Tanganika kólin esapqa almaǵanda) derlik 800 túrdegi balıqlar dizimge alınǵan hám úlken bólimleri derlik úyrenilmegen. Máselen, Salonga milliy baǵınıń úlkenligi Belgiya úlkesinde bolǵan bólimi 2006-jılda ulıwma tańlanbaǵan edi. Kongo dáryası basseyninen jańa balıq túrleri bir qansha turaqlılıq penen ilimiy táriyiplenedi hám táriyiplenbegen kóplegen túrleri belgili.

Kongo Afrikanıń hár qanday dárya sisteması boyınsha eń kóp hár túrlilikke iye; salıstırǵanda, keyingi eń bay dáryalar Niger, Volta hám Nil bolıp, olarda sáykes túrde 240, 140 hám 130 ǵa jaqın balıq túrleri bar. Kongo basseynindegi aymaqlar arasındaǵı úlken ekologiyalıq ayırmashılıqlar, sonıń ishinde, dárya aǵısları, tereń dáryalar, batpaqlıqlar hám kóller sıyaqlı jasaw orınları sebepli ol kóbinese bir neshe ekoregionlarǵa bólinedi (bir ekoregion sıpatında emes). Bul ekoregionlar arasında Livingstone Falls kataraktasında 300 den aslam balıq túrleri, sonıń ishinde, 80 ge shamalas endemikler, qubla-batıs bóliminde (Kasai dáryası basseyni) 200 den aslam balıq túrleri bolıp, olardıń sherek bólegi endemikler esaplanadı.

Dáryanıń ayırım bólimlerinde ústemlik etiwshi balıqlar semeystvoları Cyprinidae (karp/karpidler, Labeo simpsoni), Mormyridae (fil balıqları), Alestidae (Afrika tetra balıqları), Mochokidae (shıyqıldawıqlar) hám Cichlidae (cixlidler) esaplanadı. Dáryadaǵı jergilikli balıqlar arasında úlken, joqarı dárejede jirtqish gigant jolbarıs balıq bar. Eń ájayıp endemiklerden úshewi aqshıl (pigmentsiz) hám soqır Lamprologus lethops bolıp tabıladı, ol jer betinen 160 metr (520 fut) tereńlikte jasaydı. Heterochromis multidens basqa Afrika cixlidlerine qaraǵanda Amerikanıń cixlidleri menen tıǵız baylanıslı bolıp, Caecobarbus geertsii, Oraylıq Afrikadaǵı tek bir belgili úńgir balıqları boladı. Sonday-aq, kóplegen endemik qurbaqalar hám shilliqlar bar. Dáryada bir neshe gidrotexnikalıq bógetler qurılıwı rejelestirilgen hám olar endemiklerdiń kópshiliginiń joq bolıp ketiwine alıp keliwi múmkin.

Kongo dáryası basseyninde tasbaqalardıń bir neshe túrleri, jińishke tumsıqlı, Nil hám nanic krokodildiń watanlasları, sonday-aq Afrika manataları dáryanıń tómengi bóliminde jasaydı.

### Suw tasqını
Kongo Demokratiyalıq Respublikası (KDR) hám Kongo Respublikası (RoC) táriyxıy jaqtan Kongo dáryası hám onıń tiykarǵı tarmaqları boylap jawın-shashın máwsiminde tákirarlanıp turatuǵın suw tasqınların bastan ótkerip, eroziya hám kóshki payda etken. Bul bolsa adamlardıń elatlı punktleri, awıl xojalıǵı hám jámiyet salamatlıǵına unamsız tásir kórsetken. Kongo dáryası temperatura kóteriliwi, jawın-shashınnıń intensivligi hám máwsimlik dawamlılıǵı artıwı menen klimat ózgeriwinen barǵan sayın kóbirek tásirleniwi kútilmekte.

2019-jıldıń oktyabrinen 2020-jıldıń yanvarına shekem kúshli jawınlar DRCnıń 26 provinciyasınan 16 sı hám RoCnıń 12 departamentinen segizine tásir etip, 2019-2020-jılları Kongo dáryasında suw tasqınlarına alıp keldi. Jawınlar Kongo dáryası, Ubangi dáryalarınıń tasıp ketiwine, DRC hám RoC boylap suw tasqınları hám kóshkilerge sebep boldı, Bul júz mıńlap adamlardıń kóshiwine alıp keldi.


Fayl:Advance_Column_of_the_Emin_Pasha_Relief_Expedition_1890.jpg|Genri M. Stenli aldıńǵı kolonna oficerleri menen, Kair, 1890-jıl. Shepten: Dr. Thomas Heazle Parke, Robert H. Nelson, Henry M. Stanley, William G. Stairs, hám Arthur J. M. Jephson.
Fayl:Monument_aux_pionniers_belges_au_Congo_001.jpg|Thomas Vinçotte tárepinen  islengen Kongo dáryasi allegoriyası


## Qosımsha qarań
* 2021-jılǵı Kongo dáryası apatshılıǵı Kongo dáryasınan ótiw orınları dizimi  Afrikadaǵı dáryalar dizimi  Aǵısı boyınsha dáryalar dizimi  Uzınlıǵı boyınsha dáryalar dizimi

## Derekler

## Ulıwma hám keltirilgen derekler

* 
* 
* 

## Sırtqı siltemeler
* The Royal Geography Society's Hidden Journeys project:
* The River Congo Basin
* Audio slideshow: The River Congo: Following in Explorer Sir Henry Morton Stanley's Footsteps—Tim Butcher recounts his trip through the Congo on the route of 19th-century explorer Sir Henry Morgan Stanley.
* Bibliography on Water Resources and International Law—Peace Palace Library
* Map of the Congo River basin at Water Resources eAtlas
* The Congo Project, American Museum of Natural History