Birlespe

**Birlespe** yamasa **qáwimlesiw** (geyde **uyım**) – bul orın, normalar jıynaǵı, mádeniyat, din, qunlılıq, úrp-ádetler yamasa tulǵalıq sıyaqlı ulıwma sociallıq áhmiyetli belgige iye bolǵan sociallıq birlik (adamlar toparı). Birlespeler belgili bir geografiyalıq aymaqta (mısalı, mámleket, awıl, qala yamasa elat) jaylasqan orın sezimin yamasa baylanıs platformaları arqalı virtual keńislikte bólisiwi múmkin. Tikkeley genealogiyalıq baylanıslardan tıs keńeygen turaqlı jaqsı qatnasıqlar da birlespe sezimin anıqlaydı, bul adamlardıń jeke tulǵası, tájiriybesi hám shańaraq, úy, jumıs, húkimet, jámiyet yamasa ulıwma alǵanda adamzat sıyaqlı sociallıq institutlardaǵı rolleri ushın áhmiyetli. Birlespeler ádette jeke sociallıq baylanıslarǵa salıstırǵanda kishi bolsa da, «birlespe» sonıń menen birge milliy birlespeler, xalıqaralıq birlespeler hám virtual birlespeler sıyaqlı úlken toparlıq birlesiwlerge de silteme beriwi múmkin.

Sociologiyalıq kategoriyalar boyınsha, birlespe sociallıq kollektivtiń ishki jıynaǵı sıyaqlı kórinewi múmkin.
Rawajlanıw kózqarasları boyınsha, birlespe kollektivten payda bolıwı múmkin.

Inglis tilindegi «community» sózi eski francuz tilindegi comuneté (házirgi francuzsha: communauté) sózinen kelip shıqqan, ol latın tilindegi communitas «birlespe», «jámiyetlik ruwx» sózinen alınǵan (latınsha communis, «ulıwma»).

Adamlar birlespeleri ulıwma niyet, isenim, resurslar, qálewi, mútájlikler hám qáwip-qáterlerge iye bolıwı múmkin, bul qatnasıwshılardıń jeke ózine hám olardıń birlik dárejesine tásir etedi.

## Hár túrli pánlerdiń perspektivaları

### Arxeologiya
Sociallıq birlespelerdiń arxeologiyalıq izertlewleri «birlespe» terminin basqa tarawlardaǵı qollanıwlarǵa uqsas etip, eki usılda qollanadı. Birinshi mánisi – bul birlespeniń adamlar burın jasaǵan orın retindegi rásmiy emes anıqlaması. Bul tuwra mánisinde ol áyyemgi elat mákan – yaǵnıy awıl, jaban, qala yamasa qala túsinigi menen sinonim bolıp tabıladı. Ekinshi mánisi basqa sociallıq pánlerdegi terminniń qollanılıwına uqsaydı: birlespe yamasa qáwim – bul bir-birine jaqın jasaytuǵın hám sociallıq óz-ara tásir etetuǵın adamlar toparı. Kishi kólemdegi sociallıq óz-ara tásirdi arxeologiyalıq maǵlıwmatlar menen anıqlaw qıyın bolıwı múmkin. Arxeologlar tárepinen sociallıq birlespelerdiń kópshilik qayta tikleniwleri ótken zamanlardaǵı sociallıq óz-ara tásirdiń fizikalıq aralıq penen baylanıslılıǵı principine súyenedi. Demek, kishi awıllıq mákan sociallıq birlespeni qurawı itimal hám qalalardıń hám basqa úlken elatlardıń keńislik bóliniwleri de birlespelerdi payda etken bolıwı múmkin. Arxeologlar ádette burınǵı qáwimlerdi qayta tiklew ushın materiallıq mádeniyattaǵı uqsaslıqlardı – úy túrlerinen baslap ıdıs stillerine shekem – paydalanadı. Bul klassifikaciya usılı adamlar yamasa shańaraqlar óz materiallıq buyımlarınıń túrleri hám stilleri boyınsha sociallıq birlespeniń bóten aǵzaları menen sırtqı adamlardan góre kóbirek uqsaslıqlarǵa iye boladı degen boljawǵa tiykarlanǵan.

### Sociologiya
Dáslepki sociologiyalıq izertlewler birlespelerdi jergilikli biylik elitasınıń basqarılıwındaǵı shetki toparlar retinde anıqlaǵan. Bunday dáslepki akademiyalıq izertlewlerge Robert Daldıń «Kim basqaradı?» atlı miyneti, sonday-aq Floyd Xanterdiń Atlanta haqqındaǵı maqalaları kiredi. XXI ásirdiń basında birlespe túsinigi akademikler, siyasatshılar hám belsendiler tárepinen qaytadan ashıldı. Demokratiyalıq saylawǵa úmit etken siyasatshılar birlespe máplerine qaytadan sáykeslene basladı.

### Ekologiya
Ekologiyada birlespe – bul bir-biri menen óz-ara tásir etetuǵın, potencial hár túrli túrlerge tiyisli bolǵan populyaciyalar jıynaǵı. Birlespe ekologiyası – bul túrler arasındaǵı hám olardıń arasındaǵı óz-ara tásirlerdi úyrenetuǵın ekologiya tarawı. Ol bunday óz-ara tásirlerdiń, sonday-aq túrler menen abiotikalıq ortalıq arasındaǵı óz-ara tásirlerdiń, sociallıq strukturaǵa hám túrlerdiń baylıǵına, hár túrliligine hám kóp bolıw úlgilerine qalay tásir etetuǵının qarastıradı. Túrler úsh usılda óz-ara tásir etedi: básekileslik, jırtqıshlıq hám mutualizm:

* Básekileslik ádette eki ese unamsız nátiyjege alıp keledi – yaǵnıy óz-ara tásirde eki túr de jeńiledi.
* Jırtqıshlıq jeńis/jeńiliw jaǵdayın óz ishine aladı, bunda bir túr jeńedi.
* Mutualizmde eki túr de qanday da bir usılda birge islesedi, ekewi de jeńedi.

Ekologiyalıq birlespelerdiń eki tiykarǵı túri bar: óz-ózin támiyinleytuǵın hám óz-ózin retlestiretuǵın tiykarǵı birlespeler (mısalı, toǵay yamasa kól) hám basqa birlespelerge súyenetuǵın kishi birlespeler (aǵashtı shiritetuǵın zamarıqlar sıyaqlı) hám tiykarǵı birlespelerdiń qurılıs blokları bolıp tabıladı. Sonıń menen birge, biz biocenozdıń basqa taksonomiyalıq emes bóliniwlerin de, mısalı gildiyalar sıyaqlı, ornata alamız.

## Internet birlespeleri
Ulıwma alǵanda, virtual birlespeler bilim hám informaciyanı valyuta yamasa sociallıq resurs retinde bahalaydı. Virtual qáwimlesiwlerdi olardıń fizikalıq ekvivalentlerinen ajıratıp turatuǵın nárse – bul «hálsiz baylanıslardıń» kólemi hám tásiri, olar tanıs yamasa biytanıslardıń onlayn tarmaqlar arqalı informaciya alıw ushın quratuǵın qarım-qatnasıqları.Virtual qáwimlesiwdegi aǵzalar arasındaǵı qarım-qatnaslar belgili temalar boyınsha informaciya almasıwǵa baǵdarlanadı. Pew Internet hám The American Life Project tárepinen 2001-jılı ótkerilgen soraw oyın-zawıq, kásiplik hám sport virtual toparlarına qatnasqanlardıń óz iskerligin informaciya alıwǵa qaratqanın anıqladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__