open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mouta Penda

**Mouta Penda** (2026-jıl 4-martta qaytıs boldı) — kamerunlı komediyashı.

Ol tiykarınan sociallıq tarmaqlardaǵı komediya eskizleri (videoları) menen tanımalı bolǵan hám «Le Piège de Mouta Penda» hám «Vengeance feat Mouta Penda» sıyaqlı onlayn shıǵarmalarda kórinetuǵın edi. Ol Fingon Tralala hám Black Oya menen birge tanımalı komediya triosınıń aǵzası edi.

Penda uzaq waqıt dawam etken kesellikten keyin 2026-jıl 4-martta qaytıs boldı.

## Derekler
Kadıköy (Refahiye)

**Kadıköy** — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Refahiye rayonına qaraslı awıl. Xalıq sanı 2022-jılda 34 adamdı quraǵan.

## Derekler
Asim Bukhari

**Asim Buxariy** (1950-jıl — 2026-jıl 12-mart) — pakistanlı televidenie hám kino aktyorı.

Buxariy óziniń aktyorlıq iskerligin 1965-jılı Pakistan televideniesinde (PTV) baslaǵan. Ol 200 den aslam filmde rol atqarǵan bolsa, onıń eń tanımalı shıǵarmalarınıń biri «*[[Janjal Pura|Janjaal Pura]]*» draması esaplanadı. Sonday-aq, ol basqa bir tanımal «Sona Chandi» dramasında da oynaǵan.

Buxariy 2026-jıl 12-martta 76 jasında Laxor qalasında qaytıs boldı. Onıń ulı Ajlal Buxariy bul xabardı sociallıq tarmaqlarda tastıyıqladı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
*
Qırıqbay Bayniyazov

**Bayniyazov Qırıqbay** (Қырықбай Байниязов; 1931-jıl 5-yanvar, Qońırat rayonı — 2010-jıl 4-mart, Nókis) — qaraqalpaq ádebiyattanıwshısı hám folklortanıwshısı. Filologiya ilimleriniń doktorı (2000).

## Ómiri
1931-jılı 5-yanvarda Qońırat rayonınıń «Sorkól» awılında tuwıldı. 1939–1943-jılları usı rayondaǵı «Komintern» mektebinde oqıdı. Urıs jıllarında (1943–1945) kolxozda jumıs isledi. 1945–1951-jılları oqıwın Xojeli rayonında dawam ettirip, peduchilishshoni pitkerdi. 1953–1957-jılları Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutınıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetinde bilim alıp, onı «ayrıqsha» bahalar menen tamamladı.

## Iskerligi
1957–1960-jılları Shomanay rayonındaǵı mekteplerde muǵallim bolıp isledi. 1960-jıldan baslap ómiriniń aqırına shekem Ózbekstan Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan bóliminiń N. Dáwqaraev atındaǵı Tariyx, til hám ádebiyat institutında xızmet etti. Iskerligi dáwirinde laborantlıqtan jetekshi ilimiy xızmetkerlikke shekemgi joldı basıp ótti. Atap aytqanda, 1977–1982-jılları qaraqalpaq folklorı sektorınıń baslıǵı boldı.

## Dóretiwshiligi
### Dissertaciyası
1968-jılı Tashkent qalasında «Ayapbergen Muwsaevtıń poetikalıq stiliniń ózgeshelikleri» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı. 2000-jılı bolsa «Qaraqalpaq xalıq shayırlarınıń tvorchestvosı awızeki hám jazba ádebiyat dástúrleriniń sintezi sıpatında» degen temada doktorlıq dissertaciyasın tabıslı qorǵadı.

### Ilimiy miynetleri
Q.Bayniyazov qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı, ásirese Ayapbergen Muwsaev dóretiwshiligi, klassik miyraslar hám folklor boyınsha iri qániyge edi. Ol akademik Marat Nurmuxamedov hám professor Qallı Ayımbetovlardıń ómiri hám miynetleri haqqında ilimiy-biografiyalıq ocherkler jazǵan.

* *Ayapbergen Muwsaevtıń shayırlıq stiliniń ózgeshelikleri*. Nókis, 1972; 
* *Qosıqtıń kúshi*. Nókis, 1977; 
* *Qaraqalpaq sovet ádebiyatı*. Nókis, 1979 (avtorlardıń biri); 
* *Birinshi romannıń avtorı*. Nókis, 1981; 
* *Hákim ata, Sulayman Baqırǵaniy – biziń ullı jerlesimiz*. Nókis, 1997; 
* *Akademik Marat Kóptilew ulı Nurmuxamedov*. Nókis, 2000; 
* *Professor Qallı Ayımbetov*. Nókis, 2006.

## Ataqaları hám sıylıqları
* 1975 — «Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri» húrmetli ataǵı;
* 1983 — Beruniy atındaǵı Mámleketlik sıylıqtıń laureatı;
* 1984 — «Miynet veteranı» medalı;
* 2001 — «Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen ilim ǵayratkeri» húrmetli ataǵı;
* 2001 — «Ózbekstan Ǵárezsizliginiń 10 jıllıǵı» estelik nıshanı.

## Ádebiyatlar
# ҚАРАҚАЛПАҚ ТИЛИ ҲӘМ ӘДЕБИЯТЫ ҚӘНИГЕЛИГИНЕ 90 ЖЫЛ. НӨКИС. «BILIM». 2025.
Oǵulbay Ǵaylıeva

**Ǵaylıeva Oǵulbay Qurbanmıradovna** (Оғулбай Ғайлыева; 1977-jıl 26-oktyabr, Xojeli rayonı) — qaraqalpaq ádebiyattanıwshı alımı. Filologiya ilimleriniń doktorı (DSc), professor (2023).

## Ómiri
1977-jılı 26-oktyabrde Xojeli rayonında tuwıldı. 1995-jılı usı rayondaǵı «Saraykól» awılında orta mektepti tamamlap, Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetiniń Túrkmen tili hám ádebiyatı bólimine oqıwǵa kirdi. 1999-jılı oqıwın «ayrıqsha» diplom menen pitkerdi. 

## Iskerligi
1999–2000-jılları Xojeli rayonındaǵı 6-sanlı orta mektepte oqıtıwshı bolıp isledi. 2000–2002-jılları Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń magistraturasında, 2002–2005-jılları aspirantura bóliminde oqıdı. 2002-jıldan baslap universitetiniń Túrkiy filologiya kafedrasında assistent, sońınan oqıtıwshı, docent hám professor lawazımlarında iskerlik júrgizip kelmekte. 

## Dóretiwshiligi
### Dissertaciyası
2006-jılı «Házirgi qaraqalpaq poeziyasında aralıq formalardıń janrlıq hám formalıq qásiyetleri (1970 – 2000-jıllardaǵı erkin hám nasırıy qosıqlar mısalında)» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı. 2019-jılı bolsa «Ǵárezsizlik dáwiri túrkiy xalıqlar lirikasında formalıq izlenisler hám olardıń tipologiyası (ózbek, qaraqalpaq hám túrkmen lirikası mısalında)» degen temada doktorlıq (DSc) dissertaciyasın tabıslı qorǵadı. 

### Ilimiy ataqları hám sıylıqları
2011-jılı docent, 2023-jılı professor ilimiy ataqları berildi. 2023-jılı «Qaraqalpaqstan Xalıq bilimlendiriw aǵlası» kókirek belgisi menen sıylıqlandı.

## Miynetleri
* *Ǵárezsizlik dáwiri túrkiy xalıqlar lirikasında formalıq izlenisler hám olardıń tipologiyası (ózbek, qaraqalpaq, túrkmen lirikası mısalında)*. Monografiya. Nókis, «Bilim», 2018; 
* *Formalar tipologiyası (ózbek, túrkmen, qaraqalpaq lirikası mısalında)*. Monografiya. Tashkent, «Firdavs-Shah», 2023.

## Ádebiyatlar
# ҚАРАҚАЛПАҚ ТИЛИ ҲӘМ ӘДЕБИЯТЫ ҚӘНИГЕЛИГИНЕ 90 ЖЫЛ. НӨКИС. «BILIM». 2025.
Perdeǵaliy Dabılov

**Dabılov Perdeǵaliy Abatbaevich** (Пердеғалий Дабылов; 1974-jıl 1-sentyabr, Kegeyli rayonı) — qaraqalpaq ádebiyattanıwshı alımı, shayır hám mámleketlik isker. Filologiya ilimleriniń doktorı (DSc).

## Ómiri
1974-jılı 1-sentyabrde Kegeyli rayonınıń «Erkindárya» awıllıq keńesinde tuwıldı. 1992–1997-jılları Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutınıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetinde bilim aldı.

## Iskerligi
1997–2002-jılları Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutında oqıtıwshı, 2002–2006-jılları ruwxıylıq hám aǵartıwshılıq bólimi baslıǵı boldı. 2006-jıldan baslap Qaraqalpaq ádebiyatı kafedrasıda oqıtıwshı, keyinirek hár qıylı bólim baslıǵı hám dekan orınbasarı lawazımlarında isledi. 

2020-jıldan baslap Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń mámleketlik til máseleleri boyınsha másláhátshisi — Departament baslıǵı lawazımında islep kelmekte.

## Dóretiwshiligi
### Ilimiy iskerligi
2018-jılı «Qaraqalpaq poeziyasında lirikalıq qaharman obrazınıń jasalıw ózgeshelikleri (T.Mátmuratov hám K.Raxmanovtıń poeziyası mısalında)» degen temada filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı. 2025-jılı «Qaraqalpaq ádebiyatında lirikalıq qaharman koncepciyası (lirikalıq subyekt hám obyekt máselesi)» degen temada doktorlıq (DSc) dissertaciyasın tabıslı qorǵadı.

### Poeziyası
Talantlı shayır sıpatında qaraqalpaq ádebiy ortalıǵına jaqsı tanıs. Ol Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası. 
* «Kewlimde ándiyshe kópdur» (2002);
* «Ay kórikli Ayziya» (2012);
* «Júrektegi jańǵırıq» (2023) atlı poeziyalıq toplamları basıp shıǵarılǵan.

## Sıylıqları
* 2004-jılı Ózbekstan Respublikası Xalıq bilimlendiriw ministrliginiń «Húrmet jarlıǵı»;
* 2012-jılı Qaraqalpaqstan Respublikası Xalıq bilimlendiriw aǵlası;
* 2013-jılı Ózbekstan Respublikası Xalıq bilimlendiriw aǵlası kókirek belgileri menen sıylıqlanǵan.

## Miynetleri
* *Qaraqalpaq poeziyasında lirikalıq qaharman obrazınıń jasalıwı (I.Yusupov, T.Mátmuratov hám K.Raxmanovlardıń dóretiwshiligi mısalında)*. Nókis, 2017; 
* *Qaraqalpaq ádebiyatında lirikalıq qaharman koncepciyası (lirikalıq subyekt hám obyekt máselesi)*. Tashkent, «Bookmany print», 2024.

## Ádebiyatlar
# ҚАРАҚАЛПАҚ ТИЛИ ҲӘМ ӘДЕБИЯТЫ ҚӘНИГЕЛИГИНЕ 90 ЖЫЛ. НӨКИС. «BILIM». 2025.
Turǵanbay Kerwenov

**Kerwenov Turǵanbay Arazmedovich** (Турғанбай Кервенов; 1979-jıl 13-iyun, Shomanay rayonı) — qaraqalpaq ádebiyattanıwshı alımı. Filologiya ilimleriniń doktorı, professor (2023).

## Ómiri
1979-jılı 13-iyunda Shomanay rayonında tuwıldı. 1996-jılı usı rayondaǵı «Aybúyir» awılında orta mektepti tamamlap, Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetiniń túrkmen tili hám ádebiyatı bólimine oqıwǵa kirdi. 2001-jılı bakalavr basqıshın, 2003-jılı bolsa usı universitettiń «Ádebiyattanıw» qánigeligi boyınsha magistratura bólimin «ayrıqsha» diplomlar menen pitkerip shıqtı. 2003–2006-jılları aspiranturada bilim aldı.

## Iskerligi
2003–2019-jıllar aralıǵında Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Túrkmen tili hám ádebiyatı kafedrasında assistent, úlken oqıtıwshı hám docent lawazımlarında isledi. 2019-jıldan baslap Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutınıń Qazaq tili hám ádebiyatı kafedrasına docent bolıp jumısqa ótti. 2023-jıldan baslap usı kafedranıń professorı lawazımında miynet etip kelmekte.

## Dóretiwshiligi
### Ilimiy iskerligi
2016-jılı «XIX ásir qaraqalpaq poeziyasında mifler hám ańızlardıń qollanılıwı» degen temada doktorlıq dissertaciyasın jaqladı. Alımnıń izertlewleri qaraqalpaq klassikalıq poeziyasınıń kórkemlik tiykarları hám folklorlıq dástúrler menen baylanısın ashıp beriwge baǵdarlanǵan. 2019-jılı docent, 2023-jılı professor ilimiy ataqları berildi.

### Miynetleri
* *XIX ásir qaraqalpaq poeziyasında mif hám ańızlardıń qollanılıwı*. Nókis, «Bilim», 2013.

## Sıylıqları
* 2022-jılı «Ózbekstan Konstituciyasınıń 30 jıllıǵı» estelik belgisi menen sıylıqlanǵan.

## Ádebiyatlar
# ҚАРАҚАЛПАҚ ТИЛИ ҲӘМ ӘДЕБИЯТЫ ҚӘНИГЕЛИГИНЕ 90 ЖЫЛ. НӨКИС. «BILIM». 2025.
Sársen Qazaqbaev

**Qazaqbaev Sársen Seylbekovich** (Сәрсен Қазақбаев; 1958-jıl 14-may, Nókis) — qaraqalpaq ádebiyattanıwshı alımı, filolog. Filologiya ilimleriniń doktorı (DSc).

## Ómiri
1958-jılı 14-mayda Nókis qalasında tuwıldı. 1980-jılı Nókis mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetiniń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı qánigeligine (sırtqı bólim) oqıwǵa kirdi hám onı 1986-jılı tamamladı.

## Iskerligi
Jumıs iskerligin 1979-jılı «Qaraqalpaqstan» baspasınıń ónim shıǵarıwshı bóliminde injener sıpatında basladı. Keyinirek Mámleketlik awıl xojalıǵın texnika menen táminlew komitetinde injener bolıp isledi. 

1986-jılı Nókis qalasındaǵı 19-sanlı mektepte oqıtıwshı, 1987–1991-jılları Nókis pedagogikalıq uchilishesinde qaraqalpaq tili hám ádebiyatı oqıtıwshısı boldı. 1991-jıldan baslap házirgi waqıttaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutında jumıs islep kelmekte.

## Dóretiwshiligi
S.Qazaqbaev qaraqalpaq folklorı, ásirese salt-dástúr jırları hám balalar ádebiyatı boyınsha qániygelengen ilimpaz.
* 2001-jılı «Qaraqalpaq salt-dástúr jırları» degen temada filologiya ilimleriniń kandidatı dissertaciyasın jaqladı.
* 2019-jılı «XX ásirdiń aqırı XXI ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq balalar ádebiyatınıń evolyuciyası, janrlıq ózgesheligi hám poetikası» degen temada doktorlıq (DSc) dissertaciyasın tabıslı qorǵadı.
2012-jılı oǵan docent ilimiy ataǵı berilgen.

## Miynetleri
* *Qaraqalpaq salt-dástúr jırları*. Monografiya. Nókis, 2024;
* *Balalar ádebiyatınıń tipologiyası*. Sabaqlıq. Nókis, 2025.

## Ádebiyatlar
# ҚАРАҚАЛПАҚ ТИЛИ ҲӘМ ӘДЕБИЯТЫ ҚӘНИГЕЛИГИНЕ 90 ЖЫЛ. НӨКИС. «BILIM». 2025.
Masaru Urata

**Masaru Urata** ( *Urata Masaru*; 1925-jıl 20-iyun — 2026-jıl 5-mart) — yaponiyalı siyasatshı. Liberal-demokratiyalıq partiya aǵzası retinde, ol 1983-jıldan 1989-jılǵa shekem hám jáne 1992-jıldan 1998-jılǵa shekem Keńesler palatasında xızmet etken.

Urata 2026-jıl 5-martta 100 jasında Tamana qalasında qaytıs boldı.

## Derekler
Qonısbay Kamalov

**Kamalov Qonısbay** (Қонысбай Камалов; 1939-jıl 5-dekabr, Shımbay rayonı — 2001-jıl) — qaraqalpaq ádebiyattanıwshısı hám jazıwshısı. Filologiya ilimleriniń doktorı (1989), professor.

## Ómiri
1939-jılı 5-dekabrde Shımbay rayonınıń «Taza jol» awılında tuwıldı. Shımbaydaǵı orta mektepti pitkerip, 1960-jılı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutına (házirgi NMPI) oqıwǵa kirdi. 1965-jılı Tariyx-filologiya fakultetin ayrıqsha bahalar menen pitkerdi. 1968–1971-jılları M.V.Lomonosov atındaǵı Moskva mámleketlik universitetiniń aspiranturasında bilim aldı.

## Iskerligi
Iskerligin NMPIdiń Qaraqalpaq ádebiyatı kafedrasında oqıtıwshı bolıp basladı. 1971–1979-jıllarda «Ámiwdárya» jurnalında bólim baslıǵı, juwaplı xatker hám bas redaktor orınbasarı boldı. 1980–1990-jılları Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde oqıtıwshı, docent bolıp isledi. 1990-jıldan ómiriniń aqırına shekem Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutınıń Qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakulteti dekanı hám kafedra baslıǵı lawazımlarında jemisli miynet etti.

## Dóretiwshiligi
### Ilimiy iskerligi
1976-jılı «Qaraqalpaq povesti (janrdıń evolyuciyası)» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı. 1989-jılı «Qaraqalpaq ádebiyatında kórkem metodtıń evolyuciyası» degen temada doktorlıq dissertaciyasın tabıslı qorǵadı. Ol qaraqalpaq prozasınıń rawajlanıw basqıshların tereń izertlegen ilimpazlardıń biri edi.

### Jazıwshılıǵı
Q.Kamalov ilimpazlıq penen birge kórkem dóretiwshilik penen de shuǵullandı. Ol kóplegen gúrriń, ocherkler menen birge «Marjangúl» povestiniń avtorı. 1976-jıldan baslap Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası boldı.

## Sıylıqları
* «Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen mádeniyat ǵayratkeri» húrmetli ataǵı;
* «Ózbekstan bilimlendiriwine miyneti sińgen muǵallim» húrmetli ataǵı;
* Qaraqalpaqstan Joqarı Keńesi Prezidiumınıń «Húrmet jarlıǵı» menen sıylıqlanǵan.

## Miynetleri
* *Qaraqalpaq povesti*. Nókis, 1978; 
* *Kárwan bası*. Nókis, 1979; 
* *Qaraqalpaq ádebiyatınıń kórkem metodı*. Nókis, 1982; 
* *Qaraqalpaq sovet ádebiyatı*. Nókis, 1984 (avtorlardıń biri); 
* *Qaraqalpaq ádebiyatında kórkem metodtıń evolyuciyası*. Nókis, 1989.

## Ádebiyatlar
# ҚАРАҚАЛПАҚ ТИЛИ ҲӘМ ӘДЕБИЯТЫ ҚӘНИГЕЛИГИНЕ 90 ЖЫЛ. НӨКИС. «BILIM». 2025.
Joan Leitzel

**Joan Ruth Leitzel** (qızlıq familiyası **Phillips**; 1936-jıl 2-iyul — 2026-jıl 5-mart) — amerikalı matematik hám universitet administratorı. Ol Nyu-Gempshir universitetiniń prezidenti bolıwdan aldın altı ay dawamında Nebraska-Linkoln universitetiniń kancleri wazıypasın waqıtsha atqarıwshı bolıp isledi. Ol bul lawazımda 1996-jıldan 2002-jılǵa shekem xızmet etti hám 2002-jılı Nyu-Gempshir universitetine qosqan úlesi ushın Charlz Xolms Petti medalı menen sıylıqlandı.

## Ómiri hám iskerligi
Leitzel Valparaiso joqarı mektebin pitkerdi. Sonnan keyin ol Hanover kolledjinde (1958, bakalavr), Braun universitetinde (1961, magistr) hám Indiana universitetinde (1965, algebra boyınsha PhD) bilim aldı.

Ol ózi bilim alǵan Hanover kolledjinde mektepti pitkeriw saltanatında sóylewshi boldı hám 2024-jıl may ayında bul kolledjdiń húrmetli doktorı ataǵın aldı.

Leitzel 2026-jıl 5-martta 89 jasında qaytıs boldı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Universitet prezidentleriniń tolıq dizimi, Nyu-Gempshir universiteti kitapxanası
Yarımótkizgishler fizikası kafedrası (QMU)

**Yarımótkizgishler fizikası kafedrası** — Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Fizika fakulteti quramına kiriwshi kafedra. 

## Kafedra tariyxı
Kafedra ashılıwınan 7 jıl ótkennen keyin, yaǵnıy 1994-jılı 01.04.10–«Yarımótkizgishler hám dielektrikler fizikası» qánigeligi boyınsha aspirantura ashılıp, ilimge qızıqqan jas alımlar tańlap alındı. 2000-jıldan 2011-jılǵa shekem kafedrada bakalavr baǵdarın pitkergen studentler ushın «Yarımótkizgishler hám dielektrikler fizikası», 2011-jıldan házirgi kúnge shekem 5A140204-«Kondensaciyalanǵan ortalıqlar fizikası hám materialtanıw» qánigeligi (Yarımótkizgishler fizikası túrleri) boyınsha magistrler tayarlanıp kelinbekte.1994–2021 jıllar aralıǵında kafedran 4 ilim doktorları (prof.Q.Ismaylov 1995-j., prof. M.B.Tagaev 2001-j., doc. A.B.Kamalov 2011-j. hám doc. B.K.Dawletmuratov 2017-j.) hám 15 ilim kandidatları hám filosofiya doktorları óz dissertaciyaların tabıslı jaqlap shıqtı.

## Ilimiy jumıslar
Kafedra shólkemlestirilgennen beri úsh xalıqaralıq (1990, 1993 hám 1997-j.) hám respublika (2005, 2011, 2015 hám 2019-j.) kóleminde ilimiy-ámeliy konferenciyalar ótkerildi. Derlik usı kúnge shekem kafedra professor-oqıtıwshıları tárepinen mámleketlik  tańlawlar boyınsha fundamental hám ámeliy-ilimiy tematikalarda izleniwler alıp barılmaqta. Sonıń menen birge, ilimiy jumıslardıń natiyjeleri Ózbekstan Respublikası Ministrler kabineti janındaǵı Joqarı Attestaciya Komissiyasınıń dúnya jámiyeti moyınlaǵan ilimiy jurnallarda baspadan shıqpaqta. Usı ilimiy jumıslardıń natiyjeleri kafedra professor-oqıtıwshılardıń kanditatlıq hám doktorlıq dissertaciyalarınıń tiykarın quraydı.Prof. Q.Ismaylovtıń ilimiy basshılıǵında 4 ilim kandidatları (Q.Dáwletov 1999-j., A.Kamalov 2003-j., M.Sharibaev 2010-j. hám A.Atawbaeva 2011-j.) hám 1 ilim doktorı doc.A.Kamalov 2011-jılı hám 2 filosofiya doktorı (PhD) X.Kamalov 2018-jılı, A.Muratov 2019-jılı ilimiy dárejelerin aldı. Prof. M.Tagaevtıń ilimiy basshılıǵında eki ilim kandidatları ilimiy jumısların qorǵap shıqtı (S.Bekbergenov hám M.Nasırov, 2009-j.).

## Professor oqıtıwshılar
Kafedra professor-oqıtıwshılarınan A.Q.Uteniyazov hám X.U.Kamalov 2018-jılı, Z.Saparniyazova 2019-jılı, B.Q.Ismaylov 2020-jılı, Z.Kenjaev 2022-jılı 01.04.10.-yarımótkizgishler fizikası qánigeligi boyınsha hám G.A.Seytimbetova pedagogika pánleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) ilimiy dárejesine ie boldı.

Házirgi waqıtta kafedra professor-oqıtıwshılarınan A.Jumanazarov, E.Qosbergenov, X.Utemuratova, M.Asqarovlar T.Ismaylov hám Sh.Ollambergenovler tayanısh doktoranturada belgilengen tematikalar boyınsha ilim izertlew jumısların alıp barmaqta.

## Xalıqaralıq baylanıslar
Kafedra Ukraina milliy ilimler akademiyasınıń V.Lashkarev atındaǵı yarımótkizgishler fizikası institutı, M.Kocyubinskiy atındaǵı Vinnica pedagogika universiteti hám Qazaqstannıń Q.Jubanov atındaǵı Aqtóbe mámleketlik universitetleri menen birgelikte ilimiy – pedagogikalıq jumıslar alıp barmaqta. 

## Qosımsha qarań
* Elektr energetikası kafedrası
* Elektr texnikası hám metrologiya kafedrası
* Fizika kafedrası

## Derekler
Sanaat texnologiyası fakulteti (QMU)

**Sanaat texnologiyası fakulteti** — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti quramındaǵı fakultet.

## Kafedralar
Búgingi kúnde fakultette tómendegi kafedralar jumıs alıp barmaqta:
# Sanaat texnologiyası
# Neft hám gaz texnologiyası

## Bilimlendiriw baǵdarları
Fakultette tórt bakalavr bilimlendiriw baǵdari: 60720200 – «Jeńil sanaat buyımlari konstrukciyasın islew hám texnologiyası»; 60721100 – «Neft hám neft gazdı qayta islew texnologiyası»; 60720700 – «Texnologiyalıq mashinalar hám úskeneler», 60721000 –«gazdi tereń qayta islew texnologiyası»; Bir magistratura qánigeligi: 70721102 – «Neft hám gazdi qayta islew hám ximiyalıq texnologiyası» boyınsha magistrantlar tayarlanbaqta. 

## Kafedra tariyxı
Fakultet 1943-jılı muǵallimler institutiniń quramında «Tábiyattanıw-geografiya» bólimi bolıp shólkemlestirilgen. Sońınan 1948-jılı fakultetke aylandırıldı. 1976-jılı Nókis mámleketlik universiteti ashılıwına baylanıslú bul fakultet «Ximiya-biologiya» fakulteti bolıp qayta dúzildi. 1991-jılı óz aldına «Ximiya» fakulteti ashıldı.

Fakultet dekanı lawazımında 1991-1995-jıllarda doc. J.Kurbanov, 1995-2000-jılları doc. K.Ibragimov, 2000-jılı doc. M.Allaniyazova, 2000-2005-jıllarda doc. B.Bektursinov, 2005-2006-jıllarda doc. R.Tilegenov, 2006-2011-jıllarda doc. M.Ayimbetov, 2011-2012-jıllarda doc. B.Nurımbetov, 2013-2014-jıllarda doc. A.Pirniyazov, 2014-2017-jıllarda doc. D.Tureniyazova, 2017-2018-jıllarda doc. R.Qurbaniyazov, 2018-jıldan baslap doc. B.Nurımbetovlar miynet etip keldi.

Ózbekstan Respublikası Joqari hám orta arnawlı bilimlendiriw ministrligi tárepinen 2019-jıl 31-yanvar kúni tastıyıqlanǵan Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń jańa strukturası hám universitet ilimiy keńesiniń 2019-jıl 18-iyun kúngi 419-sanlı qararın orınlaw maqsetinde Ximiya texnologiya fakulteti quramınan jańadan Sanaat texnologiyası fakulteti óz aldına fakultet bolıp bólinip shıqtı hám fakultet quramında jańadan «Neft hám gaz texnologiyası» hámde «Sanaat texnologiyası» kafedraları shólkemlestirildi. Sol waqıttan baslap fakultet dekanı lawazımında texnika ilimleri kandidatı, docent R.Qurbaniyazov miynet etip kelmekte.

## Derekler
Aytjan Esemuratov

**Aytjan Esemuratov** (Айтжан Есемуратов; 1912-jıl, Shımbay rayonı — 1982-jıl 30-iyul, Nókis) — qaraqalpaq tilshi alımı hám pedagogı. Qaraqalpaq tili boyınsha dáslepki sabaqlıqlar avtorlarınıń biri.

## Ómiri
Aytjan Esemuratov 1912-jılı házirgi Shımbay rayonınıń Q. Áwezov atındaǵı APJ aymaǵında tuwıldı. 1930-jılı Shımbaydaǵı bir jıllıq muǵallimler kursın tamamlap, 1931–1934-jılları usı rayonnıń mekteplerinde muǵallim bolıp isledi. 1931–1936-jılları Qaraqalpaqstanda sawatsızlıqtı saplastırıw (likbez) islerine belsendi qatnastı. 1954–1955-jılları Moskvada SSSR Ilimler akademiyasınıń Til bilimi institutınıń aspiranturasında bilim aldı. 1982-jılı 30-iyulde Nókis qalasında vapat boldı.

## Iskerligi
Alım óziniń tiykarǵı iskerligin Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı (QMPI) menen baylanıstırdı. 1938–1966-jılları institutıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı kafedrasında úlken oqıtıwshı, 1973–1978-jılları qaraqalpaq tili kafedrasınıń baslıǵı bolıp isledi. Keyinirek sol kafedranıń docenti lawazımında miynet etti.

## Dóretiwshiligi
A. Esemuratov qaraqalpaq tili metodikasın islep shıǵıwǵa úlken úles qostı. Ol 10 nan aslam mektep sabaqlıǵı, oqıw baǵdarlamaları hám kómekshi qurallardıń avtorı. Onıń dáslepki sabaqlıqları 1939-jıldan baslap járiyalanǵan. 

### Ilimiy maqalaları
* «Qaraqalpaq orfografiyası haqqında» — «Qızıl Qaraqalpaqstan», 1946-jıl 4-iyun;
* «Poeziyanıń tili kórkem hám túsinikli bolıwı kerek» — «Qızıl Qaraqalpaq», 1951-jıl 12-avgust;
* «Jazıwımız ańsat hám turaqlı bolsın» — «Sovet Qaraqalpaqstanı», 1963-jıl 26-aprel.

## Sıylıqları
Ilimpazdıń pedagogika hám ilim tarawındaǵı miynetleri mámleket tárepinen joqarı bahalandı:
* «Miynet qızıl bayraq» ordeni;
* «Ózbekstanǵa miyneti sińgen muǵallim» húrmetli ataǵı;
* «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen muǵallim» húrmetli ataǵı;
* «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen ilim ǵayratkeri» húrmetli ataǵı;
* 1966-jılı oǵan docent ilimiy ataǵı berildi.

## Derekler
Aziza Nurmaxanova

**Aziza Nurmaxanova** (Азиза Нурмаханова; 1924-jıl 15-dekabr, Moynaq rayonı) — qaraqalpaq tilshi alımı, tyurkolog. Filologiya ilimleriniń doktorı (1966), professor (1970). 1960–1963-jılları Qaraqalpaqstan bilimlendiriw ministri bolıp xızmet etken.

## Ómiri
Aziza Nurmaxanova 1924-jılı 15-dekabrde Moynaq rayonında tuwıldı. Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutınıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetin tamamlaǵan. 1951–1954-jılları Moskvada SSSR Ilimler akademiyasınıń Til bilimi institutınıń aspiranturasında bilim aldı.

## Iskerligi
* 1948–1951-jılları: Nókistegi hayal-qızlar pedagogikalıq uchilishesinde muǵallim;
* 1954–1957-jılları: Ózbekstan IA Qaraqalpaqstan filialınıń ekonomika hám mádeniyat institutında úlken ilimiy xızmetker;
* 1957–1960-jılları: Qaraqalpaqstan obkomınıń bólim baslıǵı;
* 1960–1963-jılları: Qaraqalpaqstan bilimlendiriw ministri;
* 1963–1968-jılları: Ózbekstan IA Til hám ádebiyat institutında úlken ilimiy xızmetker;
* 1968–1973-jılları: Qazaq mámleketlik universitetiniń professorı;
* 1973-jıldan keyin: Almatıdaǵı shet tilleri institutınıń Qazaq tili hám ulıwma til bilimi kafedrası baslıǵı.

## Ilimiy iskerligi
A. Nurmaxanova túrkiy tillerdiń (qaraqalpaq, ózbek, qazaq) salıstırmalı grammatikasın, ásirese sintaksis hám sóylew mádeniyatı máselelerin tereń izertledi. 
* 1954-jılı Moskvada «Qaraqalpaq tilindegi tuwra hám ózlestirilgen gáp» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı.
* 1966-jılı Tashkentte «Túrkiy tillerdegi (ózbek, qaraqalpaq, qazaq tilleri materiallarında) jay gáplerdiń tipleri» degen temada doktorlıq dissertaciyasın tabıslı qorǵadı.

## Miynetleri
* *Pryamaya i kosvennaya rech v karakalpakskom yazıke*. Moskva, 1954;
* *Tipı prostogo predlojeniya v tyurkskix yazıkax. Grammaticheskie i intonacionnıe osobennosti*. Tashkent, 1965;
* *Tipı predlojeniy po modalnosti i intonacii v tyurkskix yazıkax*. Tashkent, 1966.

## Sıylıqları
* 1975-jılı «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen ilim ǵayratkeri» húrmetli ataǵı berildi.

## Derekler
Sanaat texnologiyası kafedrası (QMU)

**Sanaat texnologiyası kafedrası** — Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Sanaat texnologiyası fakulteti quramına kiriwshi kafedra. Sanaat texnologiyası kafedrası Qaraqalpaqstanda Jeńil sanaat hám sanaat úskenelerin rawajlandırıwda hám joqarı maǵlıwmatlı kadrlardı tayarlawda úlken úles qospaqta.

## Kafedra tariyxı
Kafedranıń ashılıwına Ózbekstan Respublikası Joqarı hám orta arnawlı bilimlendiriw ministrligi tárepinen 2019-jıl 1-yanvar kúni tastıyıqlanǵan Qaraqalpaq Mámleketlik Universitetiniń jańa strukturası hám Universitet Ilimiy Keńesiniń 2019-jıl 18-iyun kúngi 419-sanlı qararın orınlaw maqsetinde «Ximiya texnologiya» fakulteti tiykarında «Sanaat texnologiyası» fakulteti óz aldına fakultet bolıp bólinip shıǵıwı menen tikkeley baylanıslı, yaǵnıy fakultet quramında «Neft hám gaz texnologiyası» hám «Sanaat texnologiyası» kafedraları jańadan ashıldı.

## Bilimlendiriw baǵdarları
Sanaat texnologiyası kafedrasında 60721200 - «Jengil sanaat buyımları konstrukciyasın islew hám texnologiyası» hám 60720700 - «Texnologiyalıq mashinalar hám úskeneler» bakalavr baǵdarları oqıtıladı.

## Qosımsha qarań
* Neft hám gaz texnologiyası

## Derekler
Jubanısh Aralbaev

**Jubanısh Aralbaev** (Жубаныш Аралбаев; 1920-jıl 26-noyabr, Shımbay rayonı — 1986-jıl, Almatı) — qaraqalpaq tilshi alımı, fonetist. Filologiya ilimleriniń kandidatı, docent. Qaraqalpaq tiliniń fonetikasın ilimiy tiykarda dáslepki izertlewshilerdiń biri.

## Ómiri hám bilimi
Jubanısh Aralbaev 1920-jılı 26-noyabrde Shımbay rayonında tuwıldı. 
* 1933–1934-jılları Xojelidegi rabfakta (jumıshılar fakulteti), 1934–1937-jılları Tórtkúldegi Qaraqalpaq mámleketlik muǵallimler institutında oqıdı. 
* 1939–1940-jılları Almatıdaǵı Qazaq mámleketlik universitetinde bilim aldı. 
* 1940-jılı armiya qatarında xızmet etti. 
* 1945-jılı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutın (QMPI) tamamlap, Qazaq mámleketlik universitetiniń aspiranturasına oqıwǵa kirdi.

## Iskerligi
Alımnıń iskerligi tiykarınan pedagogika hám ilimiy-izertlew jumısları menen baylanıslı boldı:
* 1937–1942-jılları: Shımbay qalasındaǵı mekteplerde hám peduchilishede muǵallim, oqıw bólimi baslıǵı;
* 1943–1945-jılları: Qaraqalpaq mámleketlik muǵallimler institutında muǵallim;
* 1948–1961-jılları: Qazaq mámleketlik universitetiniń Qazaq tili hám ulıwma til bilimi kafedrasında oqıtıwshı, docent hám kafedra baslıǵı;
* 1961–1986-jılları: Qazaqstan Ilimler akademiyasınıń Til bilimi institutında eksperimental fonetika laboratoriyasınıń baslıǵı lawazımında isledi.

## Ilimiy miynetleri
J. Aralbaev 1949-jılı Almatıda «Qaraqalpaq tiliniń fonetikalıq sisteması» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı. Ol qaraqalpaq tiliniń dawıslı hám dawıssız fonemaların, urılıs (akcentuaciya) máselelerin eksperimental jollar menen izertledi.

### Tiykarǵı miynetleri:
* *Foneticheskaya sistema sovremennogo karakalpakskogo yazıka*. (AKD), Almatı, 1949;
* *«Qaraqalpaq akcentuaciyası máseleleri boyınsha»* — Vestnik AN KazSSR, 1957, №3;
* *«Qaraqalpaq tiliniń dawıssız fonemaları»* — Uchenıe zapiski KazGU, 1958;
* *«Qaraqalpaq tiliniń dawıslı fonemaları»* — Izvestiya AN KazSSR, 1959;
* *«Qaraqalpaq vokalizminiń fonologiyası haqqında»* — Vestnik AN KazSSR, 1965.

## Derekler
Neft hám gaz texnologiyası kafedrası (QMU)

**Neft hám gaz texnologiyası kafedrası** — Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Sanaat texnologiyası fakulteti quramına kiriwshi kafedra.

## Bilimlendiriw baǵdarları
Kafedrada 60720600-Neft hám neft-gazdi qayta islew texnologiyası, 60720500-Gazdi tereń qayta islew texnologiyası bakalavr tálim bag‘darı hámde 70720601 - Neft hám neft-gazdi qayta islew texnologiyası magistratura boyınsha qánigeler tayarlanadı.

## Kafedra tariyxı
2009-jılda Qaraqalpaq mámleketlik universiteti «Texnologiya kafedrası»nıń quramında 5522500-Neft hám neft-gazdi qayta islew texnologiyası qánigeligi bakalavr bilimlendiriw baǵdarı ashıldı. 2012-jıldan baslap bul kafedranı texnika ilimleriniń kandidatı, docent M.J. Ayımbetov basqardı. Sol jılı 5A522504-Neft hám neft-gazdi qayta islew hám onıń ximiyalıq texnologiyası qánigeligi boyınsha magistratura qánigeligi, 2013-jılda 5311900-Neft hám gaz kánlerin iske túsiriw hám olardan paydalanıw bakalavr bilimlendiriw baǵdarı hám 5A311901-Neft hám gaz kánlerin iske túsiriw hám olardan paydalanıw boyınsha magistratura qánigeligi ashıldı.

2014-jıldıń sentabr ayınan baslap Neft hám gaz texnologiyası kafedrası bolıp jańadan shólkemlestirilip, sol waqıtta kafedraǵa ximiya ilimleriniń kandidatı, docent Z.D.Uzaqbergenova basshılıq etti. 2015-jıldıń sentabr ayınan házirgi waqıtqa shekem kafedraǵa ximiya ilimleriniń doktorı (DSc), docent T.X. Naubeev basshılıq etip kelmekte.

## Birge islesiw
Kafedranıń basqa joqarı oqıw orınları menen birge islesiw is-ilajları jolǵa qoyılǵan. Atap aytsaq, Tashkent ximiya texnologiya institutı «Neft hám gazdı qayta islew ximiyalıq texnologiyası» kafedrası, Qarshı injinerlik ekonomika institutı “Neft hám gazdi qayta islew texnologiyası” kafedrası hám Buxara injinerlik-texnologiya institutı «Neft hám gazdi qayta islew texnologiyası» kafedraları menen oqıw hám ilimiy tarawarda tájiriybe almasıwlar ámelge asırılmaqta. Bul joqarı oqıw ornınan hár jılı professor-oqıtıwshılar shaqırılıp, olar studentlerge lekciyalar oqımaqta.

Sonday-aq, «Neft hám gaz texnologiyası» kafedrası Respublikamızdıń joqarı óndirislik  kárxanaları menen “Neft hám gaz tarawındaǵı bilimlendiriw-islep shıǵarıw klasteri” ne aǵzalıǵı negizinde  «Shortan gaz-ximiya kompleksi» JSHJ, «Mubarek gazdi qayta islew zavodı» JSHJ, «Buxara neftti qayta islew zavodı» JSHJ, Uzbekistan GTL kárxanaları menen hámde «Nókis polimer zavodı» JSHJ, «Uz-Kor Gas Chemical» JSHJ qospa «Taxiatash neft bazası» JSHJ menen dúzilgen shártnamalar tiykarında hár  jılı oqıw jobasına tiykarlanıp óndirislik ámeliyatlarında bolıp, jetik injener-texnologlardan neft hám gazdi qayta islew texnologiyasınıń sırların úyrenip kelmekte.

Kafedrada Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyası Ulıwma hám organikalıq emes  ximiya institutı «Neft ximiyası» laboratoriyası, Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi, Qaraqalpaqstan tábiyiy ilimler, ilim izertlew institutı menen birgelikte ilim izertlew hám kadrlar tayarlaw boyınsha jumıslar alıp barılıp atır. Sonday-aq, kafedra Qońırat sanaat texnikumı menen birge islesiw shártnamaları dúzildi.

## Derekler
Fizika kafedrası (QMU)

**Fizika kafedrası** — Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Fizika fakulteti quramına kiriwshi kafedra.

## Kafedra tariyxı
Fizika kafedrasınıń tariyxı 1935-jılı Nókis pedagogika institutı janında shólkemlestirilgen fizika-matematika kafedrasınan baslanadı. Bul kafedra 1948-1949 oqıw jılında matematika hám fizika kafedralarına bólindi. 1954-1972-jıllar aralıǵında kafedranı A.Nurimbetov basqarǵan. Bul dáwirde kafedrada A.Nurmanov, A.Madjitov, Q.Berdimuratov, V.S.Baev hám Q.Qiyatovlar islegen. 1979-1989-jıllar aralıǵında kafedra Sh.Qaniyazov, J.Qayıpnazarov, R.Turganbaeva, B.Allambergenov, B.Bekbauliev, Q.Bekturganov, M.Duysenbaev, I.Turmanov, B.Abdikamalov, A.Abdinasirov, M.A.Kan hám basqa da professor-oqıtıwshılar menen tolıqtırıldı.

1972-1981-jılları kafedra baslıǵı lawazımında fizika-matematika ilimleriniń kandidatı, docent A.Madjitov, 1981-1988-jılları fizika-matematika ilimleriniń kandidatı, professor B.Abdikamalov, 1988-1993-jılları docent B.Bekbauliev, 1996-2001-jılları docent B.Jollibekov, 2002-2008-jılları texnika ilimleriniń doktorı M.Tagaev kafedra baslıǵı lawazımında isledi. Bul dáwir aralıǵında kafedranıń atı bir neshe márte ózgerdi hám kafedranıń bir neshe kafedraları bólinip shıqtı hám bir neshe kafedralar kelip qosıldı.

2008-jıldan 2011-jılģa shekem kafedranı prof. B.Abdikamalov, 2011-2016-jılları docent J.Akimova, 2017-2019-jılları prof. B.Abdikamalov basqardı. 2019-jıldan baslap kafedranı professor M.Tagaev basqarıp kelmekte.

## Ilimiy-izertlew hám metodikalıq jumıslar
Kafedranıń fundamental ilimiy izertlewleri tiykarınan arnawlı fizikalıq qásiyetlerge ie kristallardıń strukturası menen substrukturasınıń hár qıylı sırtqı tásirler nátiyjesinde ózgeriw nızamlılıqların úyreniwge baǵdarlanǵan. Ilimiy-izertlew nátiyjeleri ilimiy jurnallarda, xalıqaralıq ilimiy konferenciyalarda bayan etilip, ilimiy jıynaqlarda járiyalanbaqta. Sonday-aq, kafedra agzaları ulıwma fizika kursınıń barlıq bólimleri boyinsha fizika praktikumların orınlaw boyınsha metodikalıq kórsetpelerdi baspadan shıģardı.

Kafedrada bilim beriw hám ilimiy-izertlew jumıslarında joqarı pedagogikalıq hám informaciyalıq texnologiyalardı hár tárepleme qollanıw jumısları boyınsha bir qatar jumıslar orınlanbaqta.

Kafedranıń professor-oqıtıwshıları tárepinen tayarlangan «Optika hám atom fizikası boyınsha laboratoriya jumısları» atlı universitet studentleri ushın arnalǵan oqıw qollanbası 2017-jılı Tashkent qalasındaǵı «Sano-Standart» basılımında basıp shıǵarıldı.

## Qosımsha qarań
* Yarımótkizgishler fizikası kafedrası
* Elektr texnikası hám metrologiya kafedrası
* Elektr energetikası kafedrası

## Derekler
Ekologiya hám topıraqtanıw kafedrası (QMU)

**Ekologiya hám topıraqtanıw kafedrası** — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Biologiya fakulteti quramındaǵı kafedra. Búgingi kúnde «Ekologiya hám topıraqtanıw» kafedrasında 1 akademik, 2 ilim doktorı, 13 ilim kandidatı hám docentler,  9 assistent hám 11 stajyor-oqıtıwshı jumıs islep kelmekte.

## Bilimlendiriw baǵdarları
### Bakalavr
60710400 – Ekologiya hám qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw;
60530700 – Topıraqtanıw;

### Magistratura
70710402–Ekologiya (tarmaqlar hám tarawlar boyınsha);
70530701-Topıraqtanıw (izertlew túri boyınsha);

## Kafedra tariyxı
1991-jılı Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde «Ekologiya hám tábiyattı qorǵaw» kafedrası ashılıp, onı 2000-jılǵa shekem biologiya ilimleriniń kandidatı, docent Mubarek Qarabekov basqardı.

2000-2007-jıllar aralıǵında kafedraǵa biologiya ilimleri kandidatı, docent Abdiraxman Saparov basshılıq etti.

2007-jıldıń fevral ayınan baslap Anatomiya hám fiziologiya kafedrası hám Ekologiya hám tábiyattı qorǵaw kafedraları birigip, «Ekologiya hám fiziologiya kafedrası» bolıp shólkemlestirildi hám kafedraǵa biologiya ilimleriniń doktorı, professor A.T.Matchanov basshılıq etti.

2010-2013-jılları Ekologiya hám fiziologiya kafedrasına biologiya ilimleri kandidatı, docent A.T.Esimbetov basshılıq etti.

2013-2019-jılları «Ekologiya hám topıraqtanıw» kafedrasına biologiya ilimleri kandidatı, docent YA.I. Ametov basshılıq etti.

2015 -jıldıń sentyabr ayınan baslap «Ekologiya hám fiziologiya» kafedrası «Ekologiya hám topıraqtanıw» kafedrası bolıp qayta shólkemlestirildi.

2019- jıldıń noyabr ayınan baslap «Ekologiya hám topıraqtanıw» kafedrasına ximiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD), docent M.O.Allamuratov kafedra baslıǵı etip saylandı.

## Derekler
Dárilik ósimlikler agroekologiyası hám introdukciyası kafedrası (QMU)

**Dárilik ósimlikler agroekologiyası hám introdukciyası kafedrası** — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Biologiya fakulteti quramındaǵı kafedra. Búgingi kúnde «Dárilik ósimlikler agroekologiyası hám introdukciyası» kafedrasında 5 ilim kandidatı hám docentler, 2 assistent (RhD), 2 assistent hám 2 stajyor-oqıtıwshı jumıs islep kelmekte.

## Bilimlendiriw baǵdarları
### Bakalavr
5411100 - Dárilik ósimliklerdi jetistiriw hám qayta islew texnologiyası

### Magistratura
70812101 - «Dárilik ósimliklerdi jetistiriw texnologiyası»

## Kafedra tariyxı
2016-jılı 22-dekabr 446 D/1 buyrıǵı tiykarında: Dárilik ósimlikler agroekologiyası hám introdukciyası» bólimi shólkemlestirildi. Bul bólimge juwapker etip docent, b.i.k. A.K.Saitova bekitildi. Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń 2017-jıl 20-fevral 67 D/1 buyrıǵı tiykarında «Dárilik ósimlikler agroekologiyası hám introdukciyası» kafedrası shólkemlestirildi.

2017-jıl 29-fevral №3586 n/k buyrıǵı tiykarında kafedra baslıǵı etip docent, b.i.k. A.K.Saitova bekitildi.
Házirgi waqıtta kafedra baslıǵı bolıp docent A.S.Jangabaeva jumıs alıp barmaqta.

## Derekler
Kalkancı (Refahiye)

**Kalkancı** — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Refahiye rayonına qaraslı awıl. Xalıq sanı 2022-jılda 72 adamdı quraǵan.

## Derekler
Kamberağa (Refahiye)

**Kamberağa** — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Refahiye rayonına qaraslı awıl. Xalıq sanı 2022-jılda 54 adamdı quraǵan. Awılda shodiyan qáwiminiń kurdları jasaydı..

## Derekler
Nikolay Kondakov

**Nikolay Yakovlevich Kondakov** (; 1949-jıl 1-dekabr — 2026-jıl 6-mart) — rossiyalı siyasatshı. Rossiya agrar partiyası hám keyinirek Rossiya Federaciyası Kommunistlik partiyasınıń aǵzası retinde, ol 1994-jıldan 1996-jılǵa shekem Mámleketlik Dumada xızmet etti.

Kondakov 2026-jıl 6-martta 76 jasında qaytıs boldı.

## Derekler
Govind Parmar

**Govind Parmar** (1953 yamasa 1954-jıl — 2026-jıl 6-mart) — Bharatiya Janata partiyasınıń hindistanlı siyasatshısı. Parmar Ujjayn rayonındaǵı Tarana okrugınan Madxya-Pradesh nızam shıǵarıwshı jıynalısınıń aǵzası bolǵan.

2017-jıl 13-aprelde Parmar hám onıń ulı pullı jol ótkeriw punktiniń hayal xızmetkerine hújim jasawda ayıplanǵan, policiya bolsa bul boyınsha dáslep shara kórmegen. Shama menen, bir aydan keyin sudya bul waqıya boyınsha tergew ótkeriwge buyrıq berdi.

Parmar 2026-jıl 6-martta 72 jasında qaytıs boldı.

## Derekler
Mıńlardıń biri

**«Mıńlardıń biri»** (Мыңлардың бири) — qaraqalpaq jazıwshısı Mırzaǵaliy Dáribaev tárepinen 1940-jılı jazılǵan povest. Bul shıǵarma qaraqalpaq ádebiyatı tariyxında iri janrdaǵı dáslepki prozalıq dóretpelerdiń biri sıpatında áhmiyetli orın tutadı.

## Mazmunı
Povesttiń teması qaraqalpaq xalqınıń Oktyabr revolyuciyasınan burınǵı awır turmısı, miynet adamlarına jergilikli baylar menen patsha chinovnikleriniń kórsetken zulımlıǵı hám qaraqalpaq hayal-qızlarınıń teńsizlik jaǵdayın sáwlelendiriwge baǵdarlanǵan. Shıǵarmada jańa turmıs dushpanlarına qarsı gúres hám xalıqtıń revolyuciyalıq sanasınıń oyanıwı kórkem obrazlar arqalı berilgen.

## Qaharmanları
* **Erpolat:** Povesttiń bas qaharmanı. Onıń obrazında klasslıq jámiyettiń qarama-qarsılıǵı hám ádilsizlikke qarsı bas kótergen jańa adamnıń qáliplesiwi bayan etiledi.
* **Ivan:** Revolyucioner obrazı. Ol Erpolattıń stixiyalıq ǵazebin jolǵa salıwǵa hám onıń siyasiy sanasın oyatıwǵa tásir kórsetedi.
* **Miyrigúl:** Óz muhabbatı ushın azapqa túsken biyshara qız. Erpolat hám Erjan sıypań arasındaǵı tiykarǵı konflikt onıń átirapında rawajlanadı.
* **Húrziya:** Povesttiń «Sırlı mazar» bóliminde ushırasadı. Jazıwshı bul obraz arqalı qaraqalpaq hayal-qızlarınıń revolyuciyalıq sanasınıń oyanıwın kórsetip bergen.

## Kórkemlik ózgesheligi
Jazıwshı óz qaharmanlarınıń xarakterin ashıwda olardıń ishki keshirmelerine, sezimleri hám oylarına tereń kewil bóledi. Shıǵarma kórkemlik jaǵınan M. Gorkiydiń «Ana» hám qazaq jazıwshısı B. Maylinniń «Shuǵanıń belgisi» shıǵarmalarınıń tásirinde dóretilgen. Avtor peyzajlıq súwretlewlerden de sheber paydalanǵan.

## Povesttiń bapları
Povest tómendegi baplardan ibarat:
* «Kórgen bilgenińdi ayta ber»
* «Aqsulıwdıń ashıwı»
* «Muńlı Miyrigúl»
* «Shesheńniń may degeni toraq shıqtı»
* «Tyurmadaǵı doslar»
* «Jazıqsız gúnákar»
* «Aymerekeniń aqılı»
* «Tyurmadan turmısqa»
* «Sırlı mazar»

## Qosımsha qarań
* Mırzaǵaliy Dáribaev

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Povesttiń audio formatı Oqıǵan: Baxtıyar Jumataev
* Povesttiń audio formatı
* Povestti júklep alıw
* Povestti júklep alıw
Gulandam Qurambaeva

**Qurambaeva Gulandam Karimbaevna** (Гүландам Қурамбаева; 1978-jıl 18-yanvar, Tashawız rayonı, Túrkmenstan) — ádebiyattanıwshı alım. Filologiya ilimleriniń doktorı (DSc), docent. 

## Ómiri hám bilimi
Gulandam Qurambaeva 1978-jılı 18-janvarda Túrkmenstannıń Tashawız wálayatı, «Hallang» awılında tuwıldı. 1994-jılı Nókis qalasındaǵı 3-sanlı orta mektepti, 1999-jılı bolsa Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutınıń filologiya fakultetin ayrıqsha diplomlar menen tamamladı.

## Iskerligi
Oqıwın pitkergennen keyin NMPIdiń Ózbek tili hám ádebiyatı kafedrasında oqıtıwshı bolıp isledi. 2010-jıldan baslap miynet jolın Tashkent pediatriya medicina institutınıń Ózbek tili hám ádebiyatı kafedrasında dawam ettirmekte. 

## Ilimiy dóretiwshiligi
G. Qurambaeva tiykarınan ózbek, qaraqalpaq hám túrkmen ádebiy baylanısları, ózara tásir hám kórkem awdarma máseleleri boyınsha izertlewler alıp baradı.

2005-jılı «Mirtemirdiń «Qaraqalpaq dápteri» dúrkini hám ózbek-qaraqalpaq ádebiy baylanıslarınıń rawajlanıwı (XX ásirdiń 80 – 90 jılları)» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı. 2023-jılı «Ózbek hám qaraqalpaq ádebiyatı (ádebiy baylanıs, ózara tásir hám kórkem awdarma)» degen temada doktorlıq (DSc) dissertaciyasın tabıslı qorǵadı. 2020-jılı oǵan docent ilimiy ataǵı berildi.

### Miynetleri
* *Mirtemir va qoraqalpoq adabiy muhiti*. Nókis, 2003; 
* *Mirtemir va qoraqalpoq adabiyoti*. Tashkent, 2020; 
* *O’zbek va qoraqalpoq adabiy aloqalari*. Tashkent, 2022.

## Ádebiyatlar
# ҚАРАҚАЛПАҚ ТИЛИ ҲӘМ ӘДЕБИЯТЫ ҚӘНИГЕЛИГИНЕ 90 ЖЫЛ. НӨКИС. «BILIM». 2025.

## Derekler
Jupargúl Qaniyazova

**Qaniyazova Jupargúl Orınbaevna** (Жупаргүл Қаниязова; 1980-jıl 14-fevral, Shımbay rayonı) — qaraqalpaq ádebiyattanıwshı alımı. Filologiya ilimleriniń doktorı (DSc), docent.

## Ómiri hám bilimi
Jupargúl Qaniyazova 1980-jılı 14-fevralda Shımbay rayonında tuwıldı. Usı rayondaǵı 15-sanlı orta mektepti tamamladı. 1997–2001-jılları Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetiniń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bóliminde bakalavr, 2001–2003-jılları magistratura basqıshında oqıdı. 2003–2006-jılları aspirantura bóliminde bilim aldı.

## Iskerligi
Ilimiy iskerligin 2006-jılı Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde assistent lawazımında basladı. 
* 2018–2020-jılları: Qaraqalpaq ádebiyatı kafedrasında docent wazıypasın atqarıwshı;
* 2020-jıldan: Kafedra docenti;
* 2021–2023-jılları: Doktorantura (DSc) basqıshında izertlew jumısların alıp bardı.

## Ilimiy dóretiwshiligi
J. Qaniyazova qaraqalpaq romanınıń poetikası hám túrkiy xalıqlar ádebiyatınıń salıstırmalı analizi boyınsha qániygelesken ilimpaz.
* 2018-jılı «Sh. Seytov romanlarında xarakter jaratıw sheberligi («Xalqabad» roman-tetralogiyası mısalında)» degen temada filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (PhD) dissertaciyasın jaqladı.
* 2025-jılı «Qaraqalpaq, ózbek, qırǵız prozasında syujet hám obrazlar tipologiyası (Sh. Seytov, Sh. Xalmırzaev hám Sh. Aytmatovlar prozası mısalında)» degen temada filologiya ilimleriniń doktorı (DSc) dissertaciyasın tabıslı qorǵadı.

### Miynetleri
* *Qaraqalpaq ádebiyattanıwı hám ádebiy sın tariyxı*. Oqıw qollanba. Tashkent, 2021 (Q. Járimbetov, P. Nurjanovlar menen birgelikte);
* *Túrkiy xalıqlar ádebiyatı*. Oqıw qollanba. Tashkent, 2022 (Q. Turdıbaev penen birgelikte);
* *Sh. Seyitov romanlarında qaharman xarakterin jaratıw sheberligi («Xalqabad» roman-tetralogiyası mısalında)*. Monografiya. Tashkent, 2023;
* *Qaraqalpaq, ózbek, qırǵız prozasında syujet hám obrazlar tipologiyası (Sh. Seytov, Sh. Xalmırzaev hám Sh. Aytmatovlar prozası mısalında)*. Monografiya. Tashkent, 2024.

## Ádebiyatlar
# ҚАРАҚАЛПАҚ ТИЛИ ҲӘМ ӘДЕБИЯТЫ ҚӘНИГЕЛИГИНЕ 90 ЖЫЛ. НӨКИС. «BILIM». 2025.

## Derekler
Karimbay Qurambaev

**Qurambaev Karimbay** (Кәримбай Қурамбаев; 1942-jıl 10-noyabr, Tashawız rayonı, Túrkmenstan — 2022-jıl) — ózbek hám qaraqalpaq ádebiyattanıwshısı, filologiya ilimleriniń doktorı, professor (1994). Ol ózbek hám túrkmen ádebiyatınıń qaraqalpaq ádebiy ortalıǵı menen baylanısın tereń izertlegen ilimpaz.

## Ómiri hám bilimi
Karimbay Qurambaev 1942-jılı 10-noyabrde Túrkmenstannıń Tashawız wálayatında tuwıldı. 1965-jılı Tashkent mámleketlik universitetin (házirgi Ózbekstan milliy universiteti) tamamladı. 1970-jılı Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń Til hám ádebiyat institutınıń aspiranturasına oqıwǵa kirdi.

## Iskerligi
Miynet jolın 1965-jılı Tashawız rayonındaǵı mektepte muǵallim bolıp basladı hám keyinirek direktor orınbasarı lawazımında isledi. 
* 1977-jıldan: Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Ózbek tili hám ádebiyatı kafedrasında docent, keyinirek kafedra baslıǵı boldı.
* 1992–2001-jılları: Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı Filologiya fakultetiniń dekanı bolıp isledi.
* 2016–2018-jılları: NMPI Ózbek ádebiyatı kafedrasınıń baslıǵı lawazımında jemisli miynet etti.

## Ilimiy dóretiwshiligi
K. Qurambaev milliy ádebiyatlardıń ózara baylanısı hám salıstırmalı ádebiyattanıw máseleleri boyınsha iri qániyge bolǵan. 
* 1972-jılı «Ádebiyatlardıń ózara tásiri hám jazıwshı dóretiwshiliginiń ózine tánligi» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı.
* 1992-jılı Ashxabad qalasında «Milliy ádebiyatlardıń rawajlanıwında basqa milliy poetikalıq tájiriybelerdiń roli» degen temada doktorlıq dissertaciyasın tabıslı qorǵadı.

### Miynetleri
* *Hamza hám qaraqalpaq ádebiy ortalıǵı*. Nókis, 1989; 
* *Kewil kewilden suw isher*. Nókis, 1991; 
* *Vzaimnoe obogashenie literatur*. Nókis, 1993; 
* *Adabiy ta’sirdan ijodiy o’ziga xoslikka*. Nókis, 2007; 
* *Tarjima va tarjimon mas’uliyati*. Tashkent, 2007; 
* *Maxtumquli – ilhom chashmasi*. Tashkent, 2012.

## Sıylıqları
Ilimpazdıń ilim hám bilimlendiriw tarawındaǵı xızmetleri joqarı bahalanǵan:
* 1994 — Ózbekstan Respublikasınıń «Húrmet jarlıǵı»;
* 1999 — «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen ilim ǵayratkeri» húrmetli ataǵı;
* 2014 — Túrkmenstannıń «Maqtımqulı Pıraǵıy» xalıqaralıq mámleketlik sıylıǵı;
* 2021 — «Fidokorona xizmatlari uchun» ordeni.

## Ádebiyatlar
# ҚАРАҚАЛПАҚ ТИЛИ ҲӘМ ӘДЕБИЯТЫ ҚӘНИГЕЛИГИНЕ 90 ЖЫЛ. НӨКИС. «BILIM». 2025.

## Derekler
Shárip Kárimxojaev

**Shárip Kárimxojaev** (Шарип Кәримхожаев; 1928-jıl 20-may, Qaraózek rayonı) — qaraqalpaq tilshi alımı, terminolog. Filologiya ilimleriniń kandidatı, docent. Ol qaraqalpaq tiliniń terminologiyası hám leksikografiyası rawajlanıwına úlken úles qosqan ilimpazlardıń biri.

## Ómiri hám bilimi
Shárip Kárimxojaev 1928-jılı 20-mayda Qaraózek rayonında tuwıldı. 
* 1946–1949-jılları Tórtkúl qalasındaǵı awıl xojalıǵı texnikumında oqıdı. 
* 1950–1953-jılları armiya qatarında xızmet etti. 
* 1953–1956-jılları Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutınıń rus tili hám ádebiyatı fakultetinde bilim aldı.

## Iskerligi
Alımnıń miynet jolı túrli ilimiy hám bilimlendiriw mekemeleri menen baylanıslı:
* 1949–1950-jılları: Qaraózek MTSinde agronom;
* 1956-jıldan: Xalqabaddaǵı Staxanov atındaǵı mektepte muǵallim;
* 1961–1971-jılları: Tariyx, til hám ádebiyat institutında ilimiy xızmetker;
* 1971–1995-jılları: Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń rus tili kafedrasında úlken oqıtıwshı;
* 1997-jıldan: K. Ubaydullaev atındaǵı MOIde (Qánigeligin jetilistiriw institutı) docent hám kafedra baslıǵı lawazımlarında isledi.

## Ilimiy dóretiwshiligi
Sh. Kárimxojaev qaraqalpaq tiliniń terminologiyası, ásirese diyqanshılıqqa baylanıslı leksikanı izertlew boyınsha iri qániyge. 
* 1970-jılı 28-oktyabrde Tashkentte «Qaraqalpaq tilindegi diyqanshılıq terminlerin úyreniw máseleleri» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı.
* Ol 1967-jılı Moskvada basılıp shıqqan úlken «Russha-qaraqalpaqsha sózlik»ti dúziwshilerdiń hám redaktorlarınıń biri bolıp tabıladı.

### Miynetleri
* *Вопросы изучения терминов земледелия в каракалпакском языке*. (AKD), Tashkent, 1970;
* «Особенности освоения русским языком каракалпакских заимствований» — *Советская тюркология*, 1976, №5;
* *Diyqanshılıq terminleriniń qaraqalpaqsha túsindirme sózligi*. Nókis, 1995.

## Derekler