Xalıqaralıq futbol associaciyası keńesi

**Xalıqaralıq futbol associaciyası keńesi** (XFAK) — futboldıń Oyın Nızamların, yaǵnıy futbol oyınınıń qaǵıydaların belgileytuǵın xalıqaralıq ózin-ózi basqarıw organı. Ol 1886-jılı xalıqaralıq jarıslarda oyın ushın standartlastırılǵan qaǵıydalar yamasa «Nızamlar» ornatıw maqsetinde dúzilgen hám sonnan berli bul Nızamlardıń tiykarǵı qollap-quwatlawshısı («Qorǵawshısı») retinde háreket etti. FIFA, futboldıń kórnekli basqarıwshı organı, 1904-jılı shólkemlestirilgennen baslap XFAKtıń Nızamlar ústinen yurisdikciyasın moyınlap kelmekte.

XFAK FIFAdan bólek organ bolsa da, FIFA keńeste wákillikke iye hám dawıs beriw huqıqınıń 50% in iyeleydi. XFAKtı shólkemlestirgen futbol associaciyaları - Angliya, Shotlandiya, Arqa Irlandiya hám Uels shólkemniń turaqlı aǵzaları bolıp esaplanadı. Nızamlarǵa ózgerisler kirgiziw ushın tórtten úsh kópshilik dawıs talap etiledi, bul FIFAnıń qollawı zárúr ekenin, biraq usınıstı qabıl etiw ushın jetkilikli emes ekenin bildiredi.

## Tariyxı

### Shólkemlestiriliwi

1880-jıllardıń baslarına kelip futbol qaǵıydaları kóbinese standartlastırılǵan bolsa da, Angliyanıń Futbol Associaciyası (FA), Shotlandiya Futbol Associaciyası (SHFA), Uels Futbol Associaciyası (UFA) hám Irlandiya Futbol Associaciyası (IFA) arasında qarama-qarsı qaǵıydalar bar edi. Xalıqaralıq oyınlar ótkerilgende, úy komandasınıń milliy associaciyasınıń qaǵıydaları qollanılatuǵın edi. Bul sheshim texnikalıq jaqtan múmkin bolsa da, ámeliy jaqtan qolaysız edi. Bunı sheshiw ushın, Futbol Associaciyaları 1882-jılı 6-dekabrde Manchesterdegi Kuins miymanxanasında jıynalısqa shaqırdı. Bul jıynalıstıń maqseti Birgelesken Korollik futbol associaciyalarınıń milliy komandaları arasındaǵı oyınlarǵa birdey qollanılatuǵın qaǵıydalar toplamın sistemalastırıw edi. Keyinirek bul jıynalıs «Xalıqaralıq Futbol Konferenciyası» dep ataldı.

1885-jıldıń jazında, Angliya Futbol Associaciyası professionallıqtı nızamlastırǵanın járiyaladı. Shotlandiya Futbol Associaciyası buǵan juwap retinde óz milliy komandasında professionallarǵa ruqsat bermeytuǵının hám quramında professionallar bar Angliya komandasına qarsı xalıqaralıq oyınlar ótkermeytuǵının bildirdi. Irlandiya Futbol Associaciyası ortada turıp, «hár jılı, máselen, avgust ayında hár milliy associaciya gezekpe-gezek shaqıratuǵın xalıqaralıq konferenciya ótkerilsin, onda oyın nızamları talqılanıp, Associaciya futbolına baylanıslı basqa da máseleler dodalanıp, xalıqaralıq dawlar sheshilsin» degen usınıstı berdi.

### Dáslepki jıynalıs hám FIFAnıń integraciyası
XFAKtıń dáslepki jıynalısı 1886-jılı 2-iyunda Londondaǵı Xolborn Viadukindegi FA keńsesinde ótkerildi. FA, SHFA, UFA hám IFA hárbiri teń dawıs huqıqına iye boldı. Jıynalısqa ser Frensis Marindin baslıq boldı, al Charlz U. Alkok xatker sıpatında qatnastı. Bul jıynalıs Marindinniń «Hesh bir oyınshı óz butsınıń tabanında yamasa ókshesinde, maqullanǵan úlgidegi tegis teri sızıqlardan basqa hesh qanday shıǵıp turatuǵın nárse kiyip júrmewi kerek» degen usınısı menen belgili boldı.

1912-jılı 8-iyunda IFABtıń jıllıq ulıwma jıynalısı (JUJ) waqtında, xatker J.K. Makdowall jaqında shólkemlestirilgen FIFAǵa tiyisli bolǵan xattı úyrenip shıqtı. Xatta XFAKtan FIFA aǵzasın Keńeske qatnasıwǵa mirát etiwin soraǵan edi. Bul ótinish talqılandı hám XFAK FIFAnı aǵza sıpatında qabıl etiw ushın házir tuwrı waqıt emes degen juwmaqqa keldi, hám Makdowall shólkemge bul kelisimdi túsindirip juwap jazıwǵa kiristi. 1913-jılı 25-yanvarda Reksemde ótkerilgen arnawlı jıynalısta, Futbol Associaciyası (The FA) tárepinen FIFAdan eki aǵzanıń keńeske qatnasıwı haqqındaǵı usınıs kirgizilgennen keyin, XFAK FIFAnıń ótinishin maqulladı, solay etip FIFA XFAKtıń besinshi aǵzası boldı.

### Urıstan keyingi dáwir
Urıstan keyingi dáslepki tórt XFAK jıynalısında (1920, 1921, 1922 hám 1923-jılları) FIFA jáne de qatnaspadı. Bunıń sebebi FIFA menen úy associaciyaları arasında háwesker oyınshılarǵa tólenetuǵın aqshalar boyınsha kelispewshilik edi. 1924-jıldan baslap bul daw sheshilip, FIFA qaytadan XFAK jıynalıslarına qatnasa basladı. 1958-jılı Keńes búgingi kúnge shekem qollanılıp kiyatırǵan dawıs beriw sistemasın qabıl etti.

1921-jılǵı Irlandiyanıń bóliniwinen keyin, IFA Arqa Irlandiyadaǵı futboldı shólkemlestiriwshi shólkem bolıp qáliplesti, al Irlandiya Respublikasındaǵı futbol FAI tárepinen shólkemlestirile basladı. FAIdıń XFAK aǵzası bolıw haqqındaǵı ótinishi 1923-jılǵı jıllıq ulıwma jıynalısta qabıl etilmedi.

## Jumıs tártibi

### Aǵzalıq
XFAK Angliyanıń Futbol Associaciyası (FA), Shotlandiya Futbol Associaciyası (SHFA), Uels Futbol Associaciyası (UFA) hám Arqa Irlandiyanıń Irlandiya Futbol Associaciyası (IFA) - hám Xalıqaralıq Futbol Associaciyaları Federaciyası (FIFA, futboldıń xalıqaralıq basqarıwshı organı) wákillerinen quralǵan. Hárbir Britaniya associaciyası bir dawısqa iye, al FIFA tórt dawısqa iye. XFAK qararları dawıslardıń tórtten úsh bóleginiń, yaǵnıy keminde segiz dawıstıń altawınıń maqullawın talap etedi. Solay etip, XFAKtıń hár qanday sheshimi ushın FIFAnıń maqullawı zárúr, biraq FIFA ózi jalǵız Oyın Nızamların ózgerte almaydı - olar Birlesken Korollik aǵzalarınıń keminde ekewi tárepinen maqullanıwı kerek. 2016-jıldan baslap, májbúriy dawıs beriw ushın barlıq aǵzalar qatnasıwı shárt.

### Keńestiń jıynalısları
Keńes jılına eki ret jıynaladı, bir ret futbol oyının basqaratuǵın qaǵıydalarǵa múmkin bolǵan ózgerislerdi qarar etiw ushın (Jıllıq ulıwma jıynalıs (JUJ)) hám bir ret óziniń ishki islerin talqılaw ushın (Jıllıq biznes jıynalısı (JBJ)). FIFA Jáhán chempionatı ótkeriletuǵın jıllarda, JUJ FIFA keńsesinde ótkeriledi; basqa jaǵdaylarda, ol gezekpe-gezek Arqa Irlandiya, Uels, Angliya hám Shotlandiyada ótkeriledi. JUJdan tórt hápte burın, aǵza associaciyalar ózleriniń jazba usınısların qabıllawshı associyaciyanıń xatkerine jiberiwi kerek. Sońınan FIFA basqa barlıq associaciyalarǵa úyreniw ushın usınıslar dizimin basıp shıǵaradı. JUJ fevral yamasa mart aylarında, al JBJ sentyabr hám oktyabr ayları aralıǵında ótkeriledi. Zárúr jaǵdaylarda, Keńes eki ádettegi jıllıq jıynalıstan tısqarı Arnawlı jıynalıs ótkeriwi múmkin. 2012-jıldıń dekabr ayına kelip, sońǵı Arnawlı jıynalıs 2012-jıldıń 5-iyulinde FIFA tárepinen Cyurixte ótkerilgen edi.

Keńestiń hár jılǵı Jıllıq Ulıwma Jıynalısında Oyın Nızamlarına ózgerisler kirgiziw boyınsha qabıl etilgen qararlar 1-iyuldan kúshke kiredi (hám FIFA hám Keńestiń basqa aǵzaları ushın májbúriy boladı, sonday-aq FIFA Ustavında FIFA hám onıń aǵza associaciyaları hám filialları XFAK tárepinen belgilengen Oyın Nızamlarına ámel etiwi kórsetilgenlikten, bul ózgerisler FIFAnıń basqa aǵza associaciyaların, FIFAnıń kontinental konfederaciyaların hám milliy associaciyalardıń submilliy subektlerin de baylaydı), biraq aǵımdaǵı máwsimi 1-iyulǵa shekem juwmaqlanbaǵan konfederaciyalar, aǵza associaciyalar hám basqa shólkemler óz jarıslarında Oyın Nızamlarına qabıl etilgen ózgerislerdi keyingi máwsimniń basına shekem keyinge qaldırıwı múmkin. XFAK Oyın Nızamlarına turaqlı ózgerislerden tısqarı, potencial dúzetiwlerdiń sınaqların da tastıyıqlaydı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__