Jańalıqlar

**Jańalıqlar** — bul házirgi waqıyalar tuwralı informaciya. Bul hár túrli ǵalabar xabar quralları arqalı beriledi: awızeki, baspa, pochta sistemaları, radio hám televidenie, elektron baylanıs, yamasa waqıyalardı kórgen hám gúwalardıń kórsetpeleri arqalı. Jańalıqlar geyde jumsaq ǵalabar xabar qurallarınan ajıratıw ushın «qattı jańalıqlar» dep ataladı.

Jańalıqlar xabarlarınıń temaları urıs, húkimet, siyasat, bilimlendiriw, densawlıqtı saqlaw, ekonomika, biznes, moda, sport, oyın-zawıq hám qorshaǵan ortalıqtı, sonday-aq qızıqlı yamasa ádetten tıs waqıyalardı óz ishine aladı. Patsha ilajları, nızamlar, salıqlar, xalıq densawlıǵı hám jınayatshılar haqqındaǵı húkimet málimlemeleri áyyemgi waqıtlardan berli jańalıqlar dep atalmaqta. 

Tariyx dawamında adamlar jańa informaciyanı awızeki qurallar menen jetkizip kelgen. Qıtayda ásirler dawamında rawajlanǵan gazetalar Evropada jańa zamannıń basında payda boldı. XX ásirde radio hám televidenie jańalıqlardı jetkiziwdiń áhmiyetli quralına aylandı. Al XXI ásirde internet te usınday rol atqara basladı.

## Mánisi

### Etimologiyası
Inglis tilindegi «news» sózi XIV ásirde «new» sóziniń kóplik formasınıń arnawlı qollanılıwı retinde rawajlanǵan. Orta ásir inglis tilinde oǵan sáykes keletuǵın sóz «newes» bolǵan, francuz tilindegi «nouvelles» sózi sıyaqlı. Usıǵan uqsas rawajlanıwlar slavyan tillerinde de tabıladı, atap aytqanda, serb-xorvat tilindegi «novost» (nov, «jańa» sózinen), chex hám slovak tillerindegi «noviny» (nový, «jańa» sózinen), polyak tilindegi «nowiny» (noviney dep aytıladı), bolgar tilindegi «novini» hám orıs tilindegi «novosti» sózleri. Sonday-aq, kelt tillerinde de: Uels tilindegi «newyddion» (newydd sózinen) hám korn tilindegi «nowodhow» (nowydh sózinen) sózleri bar.

Djessika Garretson Finchtiń 1890-jıllarda Barnard kolledjinde sabaq beriw barısında «házirgi waqıyalar» sóz dizbegin oylap taptı.

### Jańalıq
Atamasınan kórinip turǵanınday, «jańalıq» ádette jańa informaciyanı usınıwdı ańlatadı. Jańalıqtıń jańalıǵı oǵan belgisizlik sıpatın beredi, bul onı tariyxtıń yamasa basqa ilimiy pánlerdiń muqıyatlı izertlewlerinen ayırıp turadı. Tariyxshılar waqıyalardı tiykarǵı processlerdiń sebepli baylanısqan kórinisleri retinde qarastırıwǵa beyim bolsa, jańalıq xabarları waqıyalardı izolyaciyalanǵan túrde súwretlewge hám olardıń arasındaǵı baylanıslardı talqılawdan sırtta qaldırıwǵa beyim. Jańalıq kózge kórinetuǵın túrde dúnyanı házirgi waqıtta yamasa jaqın ótmishte súwretleydi, hátte jańalıq xabarınıń eń áhmiyetli aspektleri álleqashan ótmishte júz bergen bolsa da – yamasa keleshekte júz beriwi kútilse de. Jańalıq bolıwı ushın, dawam etip atırǵan processtiń qanday da bir «qazıq», onı házirgi waqıtqa baylaytuǵın waqıttaǵı waqıyası bolıwı kerek. Soǵan baylanıslı, jańalıq kóbinese ádettegiden tıs, normadan awıtqıw yamasa ádetten tıs bolıp kórinetuǵın reallıq aspektlerin sóz etedi. Sonıń ushın «Iyt adamdı tisledi» degen xabar jańalıq emes, al «Adam iytti tisledi» degen xabar jańalıq boladı degen ataqlı sóz bar.

Jańalıqtıń jańalıǵınıń jáne bir nátiyjesi, jańa texnologiyalar jańa mediaǵa jańalıqlardı tezirek tarqatıwǵa múmkinshilik bergeni sayın, 'ásterek' kommunikaciya formaları 'jańalıqtan' 'analizge' qaray jıljıwı múmkin.

## Derekler