Franciya-Rossiya urısı

**Franciya-Rossiya urısı** (), francuz tariyxshılıǵında — *1812-jılǵı Rossiya kampaniyası* () — Rossiya hám Birinshi Franciya imperiyaları ortasında 1812-jıl 24-iyunnan 26-dekabrge shekem Rossiya aymaǵında júz bergen áskeriy qarama-qarsılıq. Revolyuciyadan aldınǵı Rossiya tariyxtanıwında Napoleon armiyasınıń kóp milletli quramına baylanıslı dástúriy túrde «on eki tildiń basqınshılıǵı» dep atalǵan.

Urıstıń sebepleri Rossiya imperiyasınıń kontinent qamalın aktiv qollap-quwatlawdan bas tartıwı bolıp, onda Napoleon Ullı Britaniyaǵa qarsı tiykarǵı qural sipatında kórgen, sonday-aq, Napoleonnıń Evropa mámleketlerine qarata Rossiya máplerin esapqa almaǵan siyasatı edi.

«1812-jıldaǵı operaciyalar kólemi derlik aqılǵa sıymaytuǵın dárejede edi hám joǵaltıwlar — áskeriy hám puqaralıq, francuz basqınshıları hám rus qorǵawshıları — XX ásirde izbe-iz júz bergen eki jer júzilik urısta misli kórilmegen úlken joǵaltıwlarǵa qaramastan, búgingi kúnde de qorqınıshlı».

Urıstıń birinshi basqıshında (1812-jıl iyunnan sentyabrge shekem) rus armiyası sawashlar menen Rossiya shegaralarınan Moskvaǵa shekem sheginedi hám Moskva janında Borodino sawashın beredi.

Urıstıń ekinshi basqıshınıń baslanıwında (1812-jıl oktyabrden dekabrge shekem) Napoleon armiyası manyovr júrgizip, uris bolmaǵan aymaqlarda qısqı kvartiralarǵa shıǵıwǵa umtıldı, keyin bolsa Rossiya shegaralarına shekem shegindi, rus armiyası, ashlıq hám suwıqlar onı quwip bardı.

Urıs Napoleon armiyasınıń derlik tolıq joq etiliwi, Rossiya aymaǵınıń azat etiliwi hám 1813-jılı uris háreketleri Varshava gercogligi hám Germaniya jerlerine kóshiriliwi menen tamamlandı. Rossiya tariyxshısı N. A. Troickiy Napoleon armiyasınıń jeńiliwiniń sebepleri qatarında urista uliwma xalıqlıq qatnasıw hám rus armiyasınıń qaharmanlıǵın, Franciya armiyasınıń Rossiyanıń úlken aymaqlarında hám tábiyiy-klimat sharayatlarında áskeriy háreketlerge tayar emesligin, rus bas komandiri M. I. Kutuzov hám basqa rus armiyası generallarınıń sárkardalıq qábiletlerin kórsetedi.

## Qarama-qarsılıq tariyxı
1789-1799-jılları Franciyada Ullı francuz revolyuciyası bolip ótti, keyin Napoleon Bonaparttıń hákimiyatqa keliwi menen juwmaqlandı. Birneshe iri monarxiya Evropa mámleketlerınıń (Rossiya hám Ullı Britaniyanıń da) reakciyası dáslep Burbon monarxiyasın tiklewdi maqset etken, biraq keyin ala Evropada francuz ekspansiyasınıń keyingi tarqalıwın toqtatıw ushın qorǵanıw qásiyetine iye bolǵan bir qatar Franciyaǵa qarsı koaliciyalardı jaratıw edi. Tórtinshi koaliciya urısı Rossiya ushın 1807-jıl 14-iyunde Fridland sawashında rus áskerlerınıń jeńiliwi menen juwmaqlandı. Imperator Aleksandr I Napoleon menen Tilzit pitimin dúzdi, oǵan muwapıq Ullı Britaniyanıń kontinental blokadasına qosılıw minnetlemesin aldı, bul Rossiyanıń ekonomikalıq hám siyasiy máplerine qarsı edi. Rus dvoryanları hám armiyasınıń pikirinshe, pitim shártleri mámleket ushın qorlıqlı hám masqara edi. Rus húkimeti Tilzit shártnaması hám onnan keyingi jıllardan Napoleon menen bolajaq gúres ushın kúsh toplawda paydalandı.

Tilzit pitimı hám Erfurt kongressı juwmaqlarına bola, Rossiya 1808-jılı Shveciyadan Finlyandiyanı tartıp aldı hám basqa bir qatar aymaqlıq qosıp aliwlardı ámelge asırdı; pútkil Evropanı boysındırıw ushın Napoleonnıń qolın bosattı. Francuz armiyaları tiykarınan Avstriya múlkleri esabınan ámelge asırılǵan bir qatar annekciyalardan keyin (Besinshi koaliciya urısına qarań) Rossiya imperiyası shegaralarına jaqınlastı.

### Urıstıń sebepleri
#### Franciya tárepinen
1807-jıldan keyin Napoleonnıń tiykarǵı hám tiykarında jalǵız dushpanı Ullı Britaniya bolip qaldı. Ullı Britaniya Franciyanıń Amerika hám Hindstandaǵı koloniyaların basıp aldı hám francuz sawdasına tosqınlıq etti. Angliya teńizde ústemlik etkenin esapqa alsaq, Napoleonnıń ogan qarsı gúresiwdegi birden-bir haqıyqıy quralı kontinental blokada bolip, onıń nátiyjeliligi basqa Evropa mámleketlerinıń sankciyalarǵa ámel etiw tilegine baylanıslı edi. Napoleon Aleksandr I den kontinental qamalın jáne de izbe-iz ámelge asırıwdı qatań talap etti, biraq Rossiyanıń tiykarǵı sawda sherigi menen qatnasıqlardı úziwdi qálemewine dus keldi.

1810-jılda Rossiya húkimeti biytárep mámleketler menen erkin sawdanı jolǵa qoydı, bul bolsa Rossiyaǵa Ullı Britaniya menen dáldalshılar arqalı sawda etiw imkanın berdi hám tosıq tarifın qabıl etti, bul bolsa tiykarınan import etiletuǵın francuz tovarları ushin bajıxana stavkaların asırdı. Bul jaǵday Franciya húkimetiniń ashıwın qozdırdı.

Napoleon miyrasxor monarx emes edi hám sonıń ushın ol Evropanıń ullı monarxiya úylerinıń birinıń wákili menen neke arqalı taj kiyiwdiń nızamlılıǵın tastıyıqlawdı qáledi. 1808-jılı Rossiya patshalıq úyine Napoleon hám Aleksandr I nıń qarındası Ullı knyaginya Ekaterina ortasında neke usınısı kirgizildi; usınıs Ekaterinanıń Saksen-Koburg shaxzadası penen atastırılǵanlıǵı sebepli biykar etildi. 1810-jılı Napoleonǵa ekinshi márte, bul saparı basqa ullı knyaginya — 14 jasar Anna (keyinrek Niderlandiya xanzadası) menen nekeden waz keshildi. Sol jılı Napoleon Avstriya imperatorı Franc II nıń qızı malika Luiza Avstriyalıǵa úylendi. Tariyxshı Ye. V. Tarlenıń sózlerine qaraǵanda, «Avstriya nekesi» Napoleon ushın «eger Rossiya menen jáne urıs júrgiziwge tuwrı keletuǵın jaǵdayda front artındaǵı eń úlken támiynat edi». Aleksandr I tárepinen Napoleonǵa eki mártebe biykarlaw hám Napoleonnıń Avstriya malikası menen nekesi rus-francuz qatnasıqlarında isenim krizisın keltirip shıǵardı hám olardı keskin jamanlastırdı.

1811-jıldıń basında Polshanıń qayta tikleniwinen qáwiplengen Rossiya bir neshe diviziyalardı Varshava gercogligi shegaralarına tarttı, bul Napoleon tárepinen gercoglıqqa qáwip sıpatında qabıl etildi.

1811-jılı Napoleon Varshavadaǵı elshisi abbat de Pradtqa: «Bes jildan keyin men pútkil dúnyanıń húkimdarı bolaman. Tek Rossiya qaladı, — men onı ezip taslayman...».

#### Rossiya tárepinen
Rossiya ilimindegi dástúriy túsiniklerge qaraǵanda, 1807-jılǵı Tilzit pitimi shártleri tiykarında Rossiya qosılǵan kontinental qamal aqibetlerinen rus jer iyeleri hám sawdagerleri jábir kórdi hám nátiyjede Rossiyanıń mámleketlik qarjıları qıynaldı. Angliyanıń kontinental blokadası Rossiyanı haqıyqıy finanslıq apatshılıqqa alıp keldi, sebebi sırtqı sawda operaciyalarınıń kólemi derlik yarımına qısqardı, byudjet jetispewshiliginiń muǵdarı bolsa 12 mlrd. rublden 157 mlrd. rublge shekem, yaǵnıy 13 esege kóbeydi. Biraq bir qatar izertlewshiler tiykarǵı salıq tólewshi qatlamlar, olardıń ishinde sawdagerler hám diyqanlardıń abadanlıǵı qamal dáwirinde sezilerli dárejede ózgermedi, dep tastıyıqlaydı. Bul haqqında, sonıń ishinde, byudjetke tólemler boyınsha óz waqtında alınbaǵan qarızdarlıqlar dinamikası boyınsha pikir júrgiziw múmkin, yaǵnıy bul qatlamlar kórip shıǵılıp atırǵan dáwirde hátte arttırılǵan salıqlardı tólew imkaniyatın tapqan. Usı avtorlardıń ózi atap ótiwinshe, sırt el tovarların alıp kiriwdi sheklew Rossiya sanaatınıń rawajlanıwına túrtki bolǵan. Blokada dáwirinde baqlanǵan bajıxana jıyımlarınıń páseyiwi Rossiya byudjetine úlken tásir kórsetpedi, sebebi bajılar oniń áhmiyetli bánti emes edi hám hátte 1803-jılda 13,1 million rubldi quraǵan eń joqarı dárejesine jetkeninde de, olar byudjet dáramatlarınıń tek 12,9 procentin quradı. Sonıń ushın da bul kózqaras boyınsha, Angliyanıń materikler boylap qamal etiliwi Aleksandr I ushın tek Franciya menen qatnasıqlardı úziw ushın báne edi.

## Derekler