open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xanım Saparova

**Xanım Saparova** *([[1936|1936-jıl]] [[5-mart]] - [[2005|2005-jıl]] [[5-noyabr]])* — «Qaraqalpaqstanda xızmet kórsetken artist», «Qaraqalpaqstan xalıq artisti», «Ózbekstanda xızmet kórsetken artist».

## Ómiri
X.Saparova 1936-jılı 5-mart kúni Kegeyli rayonında tuwılǵan. Jaslayınan kórkem ónerge qızıǵıp, mektepte oqıp júrgen waqıtlarında háweskerler dógereklerine qatnasıp, jaǵımlı qosıqları menen qatar-qurbıları arasında kózge túse baslaydı.

Onıń kórkem-ónerge bolǵan qızıǵıwshılıǵı Nókiske Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı teatrınıń saxnasına alıp keldi.

1956-jılı usı teatrǵa aktrisa bolıp jumısqa keledi. Usı jıldan baslap, húrmetli dem alısqa shıqqanǵa shekem onıń ómiri teatr menen ajıralmas baylanısta bolıp, saxnada pidáyı xızmet etti.

## Saxnadaǵı iskerligi
Arnawlı bilimge iye bolmasa da, tábiyat inam etken jaǵımlı hawazı, tuwma talantı menen sanalı ómiriniń 40 jılǵa shamalasın saxnaǵa baǵıshlaydı. Ol barlıq kúsh jigerin, júrek yoshın, ózi dóretken janlı obrazlarda sáwlelendirip, tamashagóylerdiń alǵıslarına, xalıqtıń húrmetine miyasar boldı.

Ol teatr saxnasında qoyılǵan hár qıylı janrlardaǵı spektakllerde túrli xarakterdegi hayal-qızlardıń álwan túrli obrazların  jarattı. 

Onıń dóretken «Súymegenge súykenbe»de Aysanem, Parshagúl, «Ǵárip ashıq»ta Shahsanem, «Qozı kórpesh-Bayan sulıw»da Bayan, «Kúygelek kózli yar»da Dilara, «Jaylawda toy»da Gúlsanem, «Qırıq qız»da Gúlayım, «Qáyin ene»de Afat, «Aqmaq patsha»da Gúlim, «Jınayatshı kim»de Názigúl, «Kelinler qozǵalańı»da Bashorat, «Saq ǵarǵa saǵaǵınan»da Netayxan, «Muhabbatım gózzallıq»ta Perdesh, «Jetinshi papam»da Qarshıǵa, «Bir úyde eki ómir»de Biybigúl hám basqa da kóplegen spektakllerdegi tákirarlanbas obrazları qaraqalpaq teatr tariyxında óshpes háripler menen jazılıp qaldı.

## Jetiskenlikleri
X.Saparovanıń kórkem-ónerimizdi rawajlandırıwǵa qosqan úlesleri húkimetimiz tárepinen óz waqtında ádil bahalanıp, oǵan 1969-jılı «Qaraqalpaqstanda xızmet kórsetken artist», 1983-jılı «Qaraqalpaqstan xalıq artisti», 1992-jılı «Ózbekstanǵa xızmet kórsetken artist» ataqları berildi.

Xanım Saparova óziniń jaratqan ólmes obrazları menen xalqımızdıń kewlinen jay alǵan aktrisa. Óziniń teatrdaǵı kóp jıllıq miynetleri menen, Qaraqalpaq teatr kórkem óneriniń rawajlanıwında úlken úlesin qosıp ketti.

## Derekler
Piyshembi (mánisleri)

* Piyshembi – sársenbi hám juma kúnleriniń arasındaǵı hápteniń tórtinshi kúni
** Qara piyshembi
Saǵındıq Embergenov

**Saǵındıq Embergenov** *([[1952|1952-jıl]] [[27-dekabr]])* — shayır hám jurnalist.

## Ómir hám miynet jolı
S. Embergenov 1952-jılı 27-dekabrde Kegeyli rayonınıń Xalqabad aymaǵında tuwılǵan.

1961-jılı mektepti pitkergennen son, Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq instituttıń filologiya fakultetiniń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bólimin tamamlaǵan.

Xızmet jolın Qaraqalpaqstan televideniesinde redaktor bolıp jumıs islewden baslaǵan.

1989-1994-jılları «Jetkinshek», «Erkin Qaraqalpaqstan», «Qaraqalpaqstan jasları» gazetalarında juwaplı xatker hám redaktordıń orınbasarı bolıp islese, 1994-jıldan Qaraqalpaqstan televideniesinde bas redaktor wazıypasında islep atır.

S.Embergenov 2006-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
«Izleymen» (1984), «Ápende bala» (1986), «Bir atanıń ulları» (1988), «Atamnıń aytqanları» (2003) atlı qosıqlar toplamları óz aldına kitap bolıp shıqtı.

Sonday-aq Qaraqalpaqstan kinostudiyasında «Qara lalalar» (Chernıe tyulpanı) atlı hújjetli filmi hám Qaraqalpaqstan televideniesinde 2004-jılı eki serialı «Órmekshi» videofilmi, 2009-jılı «Awıldan kóshpeytuǵın boldıq» atlı videofilmleri tamashagóyler tárepinen jaqsı kútip alındı.

### Nama jazılǵan qosıqları
Baxadır Razımbetovtıń atqarıwındaǵı «Sulıwdı saǵınıp», «Seniń kózleriń» qosıqlarınıń avtorı.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Taldı-Suw (Alay rayonı)

**Taldı-Suw** — Qırǵızstannıń Osh wálayatı Alay rayonındaǵı awıl. Taldı-Suw awıl okrugı quramına kiredi.

## Xalqı
2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına bola, aymaq xalqı 3 000 adamdı quraydı.

## Derekler
Sarı-Mongol (Alay rayonı, Taldı-Suw awıl okrugı)

**Sarı-Mongol** — Qırǵızstannıń Osh wálayatı Alay rayonıdaǵı awıl. Taldı-Suw awıl okrugı quramına kiredi.

## Derekler
Özay Gönlüm

**Kemal Özay Gönlüm** (5-fevral 1940, Tercan, Erzincan - 1-mart 2000, Ankara) — túrkiyalı xalıq qosıqların atqarıwshı qosıqshı.

## Shıǵarmaları
Atqarǵan eń tanımalı xalıq qosıqları:
* Elif dedim be dedim 
* Evlerinin önü bulgur kazanı (Adım adım Denizlinin yolları) 
* Arabaya taş koydum 
* Asmam çardaktan 
* Denizli'nin horozları 
* Derbent Deresi
* Ninenin mektubu, Çil Horoz 
* Çöz de al Mıstıvali 
* Cemilemin gezdiği dağlar meşeli 
* Tepsi tepsi fındıklar 
* Sobalarında kuru da meşe yanıyor 
* Karahisar kalesi 
* Hatçam çıkmış gül dalına 
* Dağların başındayım
* Elindedir bağlama
* Gıcır gıcır gelir yarın kağnısı
* Manisayla Bergamanın arası
* Onikidir şu Burdur'un dermeni
* Hıkkıdık duttu beni
* Evren köy
* İki keklik
* Gımıldanıver
* Bağlamamın Dügümü

## Derekler
Ramazan

**Ramazan** (, , jáne de, amerikansha , britansha ) - Islam kalendarındaǵı toǵızınshı ay. Bul pútkil dúnya musılmanları tárepinen oraza, namaz, pikirlew hám jámáát ayı sıpatında belgilenedi. Sonday-aq, Islam dininde bul ayda Quran Allataala tárepinen Muhammed payǵambarǵa ayan etilgen dep iseniledi. Ramazan ayınıń hár jılı belgileniwi Islamnıń bes ámelinen biri sanalıp, yarım aydıń bir ret kóringeninen keyingisine shekem jigirma toǵız–otız kúnge shekem dawam etedi.

Eger ótkir yamasa sozılmalı keseli bar, sayaxatta júrgen, kekse, emiziwli, qantlı diabet, hámiledar hám hayz kórgen bolmasa, bárshe er jetken musılmanlar ushın tańnan quyash batqanǵa shekem oraza tutıw *parız* sanaladı. Tańnıń atıwı *[[sáhár]]*, iftarlıq keshesi bolsa *[[iftar]]* dep ataladı. Yarım túnde quyashlı yamasa polyuslı tún bolǵan aymaqlarda jasawshı musılmanlar Mekke kestesine ámel etiwi haqqında húkimler (*[[pátwalar]]*) shıǵarılǵan bolsa da, túndi kúndizden parıqlaw ushın eń jaqın mámleket kestesine ámel etiw ádetiy jaǵday sanaladı.

Ramazan ayında oraza tutıwdıń ruwxıy sawapları kóbeyedi, dep iseniledi. Soǵan muwapıq, oraza tutqan waqıtta musılmanlar tek ǵana awqatlanıw hám ishiwden emes, al Islamda gúna esaplanǵan hár qanday is-háreketlerden de ózlerin tıyıp, ibadat hám Quranı kárimdi úyreniwge ózlerin baǵıshlaydı.

## Etimologiyası
Ramazan sózi arabsha *R-M-Ḍ* () «jazirama ıssı» mánisin ańlatıp, klassik arabshadaǵı «*ramiḍa* ()» («qattı qızıp, janıp ketiw; kúydiriw; janıp turıw; nurlı bolıw») feyilindegi túbir sózden alınǵan.

Bazılar Ramazandı Islamdaǵı Allanıń atlarınan biri dep esaplaydı hám sonıń ushın kóplegen hádislerde kalendar ayına tek «Ramazan» dep aytıw qadaǵan etilgenligi hám Sunniy, Shia hám Zaydiy dereklerinde keltiriliwinshe «Ramazan ayı» dep aytıw zárúrligi bildirilgen. Biraq, bul xabar basqalar tárepinen Mawḍūʻ (toqıma) hám haqıyqıy emes dep bahalanǵan.

Arabshadaǵı  (*[[Ḍād]]*) háribi parsı tilinde /z/ dep aytıladı, sonlıqtan Awǵanstan, Ázerbayjan, Iran, Hindstan, Pakistan hám Túrkiya sıyaqlı tariyxiy parsı tásirine iye bolǵan ayırım mámleketlerdegi musılman jámáátleri *Ramazan* yamasa *Ramzan* sózlerin qollanadı. *Romzan* sózi Bangladeshte qollanıladı.

## Tariyxı

## Derekler
Zulayxa Nurmetova

**Zulayxa Nurmetova** *([[1950|1950-jıl]] [[6-may]], Xorezm qalası)* — shayır. «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen jurnalist» (1998).

## Ómiri hám miynet jolı
Z. Nurmetova 1950-jılı 6-mayda Xorezm qalasınıń Yangiarık rayonında tuwılǵan.

Orta mektepti tamamlagannan soń, 1974-jılı Xorezm mámleketlik pedagogikalıq institutınıń filologiya fakultetin sırttan oqıp pitkerdi.

Miynet jolın Tórtkúl mámleketlik bankinde ekonomistbuxgalter bolıp islewden baslaydı.

Sońınan orta mektepte ózbek tili hám ádebiyatı muǵallimi (1977-78), Ellikqala rayonı gazetasında xabarshı, bólim baslıq, redaktor orınbasarı bolıp islegen.

Házirgi waqıtta «Davr ko'zgusi» gazetasınıń bas redaktorı bolıp isleydi.

Z. Nurmetova 2006-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Z. Nurmetovanıń «Еllikqala taronasi» (2002), «Istiqlol ilhomlari» (2006) qosıqlar toplamı kitap bolıp shıqtı.

## Jetiskenlikleri
Z. Nurmetova «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen jurnalist» (1998) ataǵına iye. 2018-jıl 27-iyunda «Doslıq» ordeni menen sıylıqlandı.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Islam kalendarı

Inglis tilinde **Musılman kalendarı** yamasa **Islam kalendarı** dep atalatuǵın **Hijriy jıl esabı** (), 354 yamasa 355 kúndi quraytuǵın 12 qamariy aydan ibarat ay kalendarı sanaladı. Ol jıllıq oraza sıyaqlı Islam bayramları hám máresimleriniń yamasa ullı ziyarat ushın jıllıq máwsimniń durıs kúnlerin belgilewde qollanıladı. Dini islam dini bolǵan derlik barlıq mámleketlerde diniy kalendar hijriy esaplanǵanı menen puqaralıq kalendarı Grigoriy kalendarı bolıp, ondaǵı ay atları Levant hám Mesopotamiyada (Irak, Siriya, Iordaniya, Livan hám Palestina) qollanılatuǵın suriyalı ay atları bolıp tabıladı.

Bul kalendar hijriy dáwirdi esaplap, ol boyınsha Islamda eramızdıń 622-jılı Jańa jıl sıpatında belgilengen. Sol jılı Muhammed hám onıń izbasarları Mekkeden Madinaǵa kóshti hám birinshi musılman jámáátin (*[[úmmet]]in*) dúzdi, bul waqıya hijrat sıpatında belgilenedi. Batısta bul dáwirdegi sáneler, ádette, **AH** () menen belgilenedi. Musılman mámleketlerinde ol geyde arabsha formasınan (, qısqartpası: ) **H** sıpatında da kórsetiledi.

## Aylar <span class="anchor" id="Length of months"></span><span class="anchor" id="Hilal"></span>
Islam kalendarınıń hárbir ayı jańa ay cikliniń tuwılıwı menen baslanadı. Dástúr boyınsha, bul aldınǵı ay cikliniń tamamlanıwı bolıp, sol aldınǵı aydı belgilewshi yarım aydıń () haqıyqıy baqlanıwına tiykarlanadı hám usınıń menen jańa ay baslanadı. Sonlıqtan, kalendardaǵı hárbir ay haqıyqıy Aydıń kórinisi, Jerdiń astronomiyalıq jaylasıwı hám hawa rayı sháráyatlarına qarap 29 yamasa 30 kúnnen ibarat bolıwı múmkin.

Hijriy on eki aydıń tórtewi muqaddes aylar esaplanadı:  (7) hám izbe-iz úsh  (11),  (12) hám  (1) ayları, bul aylarda urısıw (básekige keliw) qadaǵan etiledi.

## Derekler
Nurlıbay Dáwletbaev

**Nurlıbay Dáwletbaev** *([[1954|1954-jıl]] [[10-oktyabr]], [[Qanlıkól rayonı]])* — shayır.

## Ómir hám miynet jolı
N.Dáwletbaev 1954-jılı 10-oktyabrde Qanlıkól rayonınıń «Nawrız» puxaralar jıyını aymaǵında tuwılǵan.

1972-jılı rayondaǵı N. Dáwqaraev atındaǵı orta mektepti pitkergennen soń, 1978-jılı Nókis mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetiniń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bólimine oqıwǵa kirip, onı 1983-jılı tabıslı pitkerip shıǵadı.

Sol jıldan baslap №14 sanlı orta mektepte muǵallim bolıp isleydi.

N. Dáwletbaev 2006-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
1985-jılı «Qaraqalpaqstan» baspasınan «Úmit», 2001-jılı «El tilegi», 2007-jılı «Bilim» baspasınan «Ata-makan», «Altın bosaǵam» kitapları basılıp shıqtı.

## Jetiskenlikleri
2010-jılı «Jasorat» medali, 2021-jılı «Ardaqlı nuranıy» kókirek nıshanı menen sıylıqlanǵan.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Nazira Mátyaqubova

**Nazira Matyakubova** *([[1968|1968-jıl]] [[5-may]], [[Tórtkúl rayonı]])* — shayır hám publicist.

## Ómirbayanı
N. Matyakubova 1968-jılı 5-mayda Tórtkúl rayonında tuwılǵan.

1986-1991-jılları Ózbekstan Milliy universitetiniń jurnalistika fakultetinde oqıydı.

Ol házirgi waqıtta Ózbekstan Respublikası Oliy Májilisiniń Nızamshılıq palatası deputatı bolıp islep atır.

Nazira Mátyakubova 1995-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
### Poeziyası
Ol 1993-jıldan beri izbe-iz basılıp shıqqan «Ko'zlari shaxloginam», «Qalbim to'la salomdir», «Kim uchundir kerakman» qosıqlar kitaplarınıń avtorı.

### Publicistikası
N. Matyakubova respublikamızǵa belgili publicist sıpatında da jaqınnan tanıs. 1994-jılı shıqqan «Ardoqli oqsoqol» ocherkler kitabı menen respublika baspa sózinde
bir qatar publicistikalıq shıǵarmaları basılıp shıqtı.

## Shólkemlestiriwshilik jumısları
N. Matyakubova shayır hám publicist bolıw menen birge sheber shólkemlestiriwshi sıpatında respublikalıq «Amu tongi» gazetasınıń bas redaktorı bolıp isledi hám hayal-qızlardıń «Gúlayım» hápteliginiń shólkemlestiriwshisi bolıp xızmet etti.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Naǵıyma Jańabaeva

**Naǵıyma Jańabaeva** *([[1963|1963-jıl]] [[31-may]], [[Shımbay rayonı]])* — jazıwshı.

## Ómirbayanı
N. Jańabaeva 1963-jılı 31-mayda Shımbay rayonınıń házirgi «Taza jol» awılında tuwıldı.

1980-jılı Xojeli qalasındaǵı N-4 A. P. Chexov atındaǵı orta mektepti tamamlap, 1981-86-oqıw jıllarında Nókis mámleketlik universitetiniń filologiya fakulteti qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bólimin pitkeredi.

Miynet jolın 1987-2000-jılları Shımbay rayonındaǵı 31-sanlı mektepte qaraqalpaq tili hám ádebiyatı páni muǵallimi bolıp islewden baslaydı.

2000-jıldan házirgi kúnge shekem Shımbay pedagogikalıq kolledjinde qaraqalpaq tili hám ádebiyatı páni muǵallimi hám kafedra baslıǵı bolıp islep atır.

N. Jańabaeva 2005-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Onıń birinshi dóretpeleri 1977-jıldan respublikalıq, rayonlıq baspa sózde shıǵa basladı.

1990-jılı «Ana mexri», 1993-jılı «Sálem, muǵallim!», 1996-jılı «Qırıq bes minut» atamasında kitapları ba- sılıp shıqtı.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Aq-Jar (Ózgen rayonı)

**Aq-Jar** — Qırǵızstannıń Osh wálayatı Ózgen rayonındaǵı awıl. Aq-Jar APJ quramına kiredi.

## Xalqı
2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına bola, aymaq xalqı 5 800 adamdı quraydı.

## Derekler
Tursımurat Eshanov

**Tursımurat Eshanov** *([[1946|1946-jıl]] [[10-dekabr]], [[Shımbay rayonı]])* — balalar shayırı. «Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq bilimlendiriw aǵlası».

## Ómirbayanı
T. Eshanov 1946-jılı 10-dekabrde Shımbay rayonında tuwılǵan.

Ol Nókistegi pedagogikalıq instituttıń filologiya fakultetin tamamlaǵan. 1983-jıldan 2001-jılǵa shekem Nókis rayonındaǵı N-17 sanlı mektepte muǵallim, direktordıń ruwxıy-aǵartıwshılıq isleri boyınsha orınbasarı bolıp islegen.

T. Eshanov 1999-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
T. Eshanovtıń dáslepki qosıǵı 1970-jılı «Jetkinshek» gazetasında basılǵan. Sol waqıttan baslap onıń qosıqları, gúrriń, ocherkleri kúndelikli baspa sózde járiyalanıp kiyatır.

1996-jılı «Payǵazı», qosıqlar toplamı, 1997- jılı «Saqawatlı insan» ocherki, balalarǵa arnalǵan «Tayınshaq» kitabı «Qaraqalpaqstan» baspasınan basılıp shıqtı.

T. Eshanov «Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq bilimlendiriw aǵlası», Jurnalistler awqamınıń aǵzası.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Jılanlı (Ózgen rayonı)

**Jılanlı** — Qırǵızstannıń Osh wálayatı Ózgen rayonındaǵı awıl. Jılanlı awıl okrugı quramına kiredi.

## Xalqı
Xalqı —3 257 adamdı quraydı.

## Derekler
Biologiya fakulteti (QMU)

**Biologiya fakulteti** — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti quramındaǵı fakultet.

## Fakultet tariyxı
Fakultet 1943-jılı Oqıtıwshılar institutı quramında Tábiyattanıw-geografiya bólimi bolıp dúzilgen, 1948-jılı bolsa fakultet bolıp shólkemlestirilgen.

1976-jılı Nókis mámleketlik universitetiniń ashılıwı menen Ximiya-biologiya fakulteti bolıp qayta dúzilgen. 1989-jılı Biologiya hám Ximiya fakultetleri óz aldına eki fakultetke bólindi.

1993-1997-jılları Biogeografiya, 1997-2001-jılları Tábiyattanıw, 2011-2015-jılları Tábiyattanıw hám geografiya, 2015-2019-jılları Tábiyattanıw fakulteti dep atalıp keldi.

2019-jılı bul fakultet «Biologiya» hám «Geografiya hám tábiyiy resurslar» fakulteti bolıp ekige bólindi.

## Fakultet dekanları
* A. Bulashev
* S.Erejepov (1960-1965)
* A.Tilewbergenov (1967-1968)
* Doc. Q.Aytbaev (1968-1986)
* Prof. Q.Óteniyazov (1986-1987)
* Prof. B.Allamuratov (1988-1994)
* P.Xalmuratov (1994-2001)
* Doc. G.Xodjaeva (2001-2005)
* Doc. R.Tilegenov (2005-2006)
* Doc. M.Ayımbetov (2006-2007)
* Doc. A.Q.Óteniyazov (2007-2008)
* Doc. B.S.Gaipov (2008-2011)
* Doc. M.Jumanov (2011-2013)
* Doc. A.T.Esimbetov (2013-2018)
* Doc., prof. Y.Ametov (2019-házir)

## Kafedralar
* Ulıwma biologiya hám fiziologiya kafedrası
* Ekologiya hám topıraqtanıw kafedrası
* Dárilik ósimlikler agroekologiyası hám introdukciyası kafedrası

## Xalıqaralıq birge islesiw
Fakultette xalıqaralıq birge islesiw jaqsı jolǵa qoyılǵan bolıp, Rossiya, Qazaqstan, Turkiya, Qıtay hám Evropa mámleketleri joqarı oqıw orınları menen akademiyalıq mobillik, oqıw hám ilim-izertlew jumısları boyınsha tájiriybe almasıp kelmekte. Atap aytqanda:

# Lomonosov atındaǵı Moskva mámleketlik universiteti (Rossiya).
# Sankt-Peterburg mámleketlik pediatriya medicina universiteti,
# Astraxan mámleketlik universiteti (Rossiya),
# Altay mámleketlik universiteti (Rossiya),
# Kazan federal universiteti (Rossiya),
# Shirshov atındaǵı Okeanologiya institutı (Rossiya),
# Al-Farabiy atındaǵı Qazaq milliy universiteti (Qazaqstan),
# Qazaqstan milliy agrar ilimiy izertlew universiteti (Qazaqstan),
# Muxtar Auezov atındaǵı Qubla-Qazaqstan universiteti (Qazaqstan),
# EGE universiteti (Turkiya),
# Tyantszin awıl-xojalıǵı universiteti (Qıtay)
# PORTU universiteti (Portugaliya),
# Nitradaǵı Slovakiya awıl-xojalıq universiteti (Slovakiya),
# BOKU universiteti (Avstriya).

## Derekler
Sharapatdin Ayapov

**Sharapatdin Ayapov** *(Шарапатдин Аяпов, [[1954]])* — qaraqalpaq shayır.

## Ómirbayanı
Sh. Ayapov 1954-jılı Shımbay rayonınıń Shaxaman awılında tuwılǵan.

Ol 1971-jılı orta mektepti tamamlaydı, 1980-jılı Tashkent mámleketlik universitetiniń jurnalistika fakultetin sırttan oqıp pitkeredi, soń bir qansha jıllar dawamında Qaraqalpaqstan televideniesi hám radio esittiriwleri komitetinde isledi, Nókis mámleketlik universitetinde jurnalistika qánigeligi boyınsha oqıtıwshı (1983-1984) bolıp isledi.

«Qaraqalpaqstan» baspasında redaktor, bas redaktor lawazımların atqaradı. Házirgi waqıtda Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutında mádeniyattanıw kafedrasında oqıtıwshı bolıp isleydi.

Sh.Ayapov 1988-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Sh.Ayapovtıń «Qus jolı» (1986), «Jaslıqtıń hár demi» (1988), «Lirika» (1990) atlı toplamları baspadan shıqtı.

### Awdarmashılıǵı
Ol Nawayınıń, Abaydıń shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdarǵan.

Sh.Ayapov Qaraqalpaqstan Jaslar awqamı sıylıǵınıń laureatı.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Haj

**Haj** (); (; jáne de **Hadj**, **Haj** yamasa **Hajı** dep te aytıladı) — islamnıń 5 tiykarǵı rukninen biri. Hajǵa barıw aqıl-esi pútin, deni saw, erjetken hám shańaraǵınıń napaqasınan tısqarı, sapar qárejetlerine jetkendey qarjısı bolǵan hárbir musılmanǵa (ómirinde bir márte) parız sanaladı. Hajǵa barıwshılar miyqattan (ihramdı baylaw ushın aldın ala belgilep qoyılǵan arnawlı orın) baslap tazalanıp, shashların alıp yamasa qısqartıp Mekkegge barıw ushın tayarlıq kóredi. Soń ihramǵa kirip 2 rakat namaz oqıladı. Hajda Kaaba 7 márte tawaf etiledi. Zıyaratshılar hajar al-asvad (qara tas)tı súyip, keyin Safo hám Márwa tóbeshikleri arasında 7-márte juwıradı, soń zamzam suwınan ishedi. Arafa kúni (zulhijja ayınıń 9-kúni) Hajdıń tiykarǵı máresimi - Arafat alabı hám tawında turıw (vuquf) baslanadı. Zıyaratshılar ol jerde xutba tıńlaydı, ibadat etedi hám namaz oqıydı. Bul turıw kún batqansha dawam etedi. Soń hajılar Muzdalifa alabına jol aladı. Ol jerde tańǵa shekem ibadat penen shuǵıllanadı. Zulhijja ayınıń 10-kúninen (qurban hayıtı) baslap 3-4 kún Mino alabında shaytanlarǵa tas ılaqtırıladı hám janlıq soyılıp qurbanlıq etiledi. Madinaǵa barıp Muhammed qábirin ziyaratlaw da Hajı waqtında orınlanatuǵın ámelge aylanǵan. Bir adam basqa adam ushın Haj shártlerin orınlawı da múmkin. Bul hajji badal dep ataladı. Qaytıs bolǵan adam hám materiallıq támiyinlengen, biraq densawlıǵı yamasa ǵarrılıǵı sebepli Haj zıyaratına barıwǵa imkaniyatı bolmaǵanlar ushın Haj qádesin tólew múmkin boladı.

Hádiske muwapıq, Haj etiwdiń tiykarǵı qaǵıydaları Muhammed tárepinen 632-jılı "Xoshlasıw Hajı"nda (Hajjat alvado) belgilep berilgen. Keyin ala tiykarǵı huqıqıy mazhab wákilleri Haj zıyaratı qaǵıydaların islam derekleri tiykarında tolıq islep shiqqan.

Ózbekstan ǵárezsizlikke eriskennen soń, elimiz musılmanlarına Haj ámelin orınlaw ushın imkaniyatlar jaratıp berildi. 1991-jılı Hajǵa barıwshılar 1500 adamdı quraǵan bolsa, 2004-jılı bul san 4000 nan aslamdı quradı. Ǵárezsizlik dáwirinde 53056 adam Haj ibadatın orınladı (2005).

## Derekler
Allanazar Ábdiev

**Allanazar Ábdiev** *(Алланазар Әбдиев; [[1963|1963-jıl]] [[26-sentyabr]], [[Taxtakópir rayonı]])* — jazıwshı hám ádebiyatshı alım. Filologiya ilimleriniń kandidatı.

## Ómir jolı
A. Ábdiev 1963-jılı 26-sentyabrde Taxtakópir rayonınıń «Shaljuwıt» awılında tuwılǵan.

1985-jılı Nókis mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetine oqıwǵa kiredi.

Miynet jolın 1990-jılı Qaraqalpaqstan Respublikası televidenie hám radio esittiriw boyınsha mámleketlik komitetinde redaktor wazıypasınan baslaǵań.

Házirgi waqıtta «Mádeniyat hám sport» gazetasında bas redaktor bolıp xızmet etip kelmekte.

A. Ábdiev 1997-jıldan Jazıwshılar awqamınıń, 1998-jıldan Jurnalistler awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
### Ádebiy dóretiwshiligi
A. Ábdievtin «Bizler baxıtlı bolamız» (1992), «Qızıl qoshantay» (1995), «Berdaq shıǵarmaları boyınsha bibliografiyalıq kórsetkish» (A. Paxratdinov penen) (1999), «Jin-jıpırlar uyası» (2004), «Altın balıq» (A. Idireysov penen) (2006), «Ataqlı alım» (2007), «Alǵıs alǵan azamat» (2007), «Bekannıń avtomashinaları» (2008), «Еlza xanım» (2008), «Qızıl kóylekli jánan» (2009), «Aqqus» (2010), «Maqtanshaq qoraz» (2010) prozalıq kitapları basılıp shıqtı.

### Awdarmashılıǵı
A. Ábdievtin «Subhidam arafasida» romanı, «Еren saxiy» povest hám gúrrińleri Ózbekstannıń «Sharq yulduzi», «Yoshlik», «Tong yulduzi», «Xorijiy filologiya», Qazaq stannıń «Dala» hám basqa da gazeta-jurnallarında ózbek, qazaq, tillerinde járiyalandı.

Jáhán ádebiyatınıń sóz sheberlerinen: J. Simenon, Aziz Nesin, J. Oruell, Kikuti Kan, Ayzek Azimov, Sayd Axmad hám taǵı basqa jazıwshılardıń belgili shıǵarmaların ana tilimizge awdarıp, «Ámiwdárya» jurnalında járiyaladı.

### Ilimiy dóretiwshiligi
Ol 1995-jılı kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı.

## Jetiskenlikleri
Dóretiwshilik islerindegi tabısları ushın 2001-jılı «Shuxrat» medalı menen, «Mustaqıllıqtıń 10 jıllıǵı», «Mustaqıllıqtıń 15 jıllıǵı» estelik nıshanları menen, sonday-aq 2004-jıldıń «Jıl jurnalisti» nominaciyasınıń jeńimpazı boldı.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Ómirbay Embergenov

**Ómirbay Embergenov** *(Өмирбай Ембергенов; [[1942]]-[[2020]])* — jazıwshı.

## Ómir jolı
Ó. Embergenov 1942-jılı 24-dekabrde Qońırat rayonınıń 9-awılında tuwılǵan.

1960-jılı Nókis awıl xojalıq texnikumın, 1973-jılı Tashkent qalasındaǵı Respublika rus tili hám ádebiyatı institutın pitkergen.

1973-jıldan Qońırat qalasındaǵı N-53 sanlı mektepte rus tili hám ádebiyatı páninen muǵallim bolıp isledi.

Ó.Embergenov 1999-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Onıń «Erteńgi kún» (1987), «Nawrızdıń aqsha qarı» (1990), povest hám gúrrińler jıynaǵı «Íshqı - muhabbat sawdası», «Táwipshilik sırları» (1991) atlı hár qıylı dáreklerden jıynaǵan toplamları, «Jıqqın» (1995), «Birlikli Qońırat ellerim bardı» (2002) kitapları basılıp shıqtı.

2007-jılı «Qaraqalpaqfilm» kinostudiyası tárepinen túsirilgen «Hákim-Ata» kinofilminiń scenariyin jazǵan.

J. Shamuratov penen birgelikte jazǵan «Qońırat», «Hákim-Ata» kitabı hám óziniń «Tuyǵılar oyanganda» atlı qosıqlar toplamı jarıq kórdi.

## Jetiskenlikleri
Ol «Miynet veteranı», «Ullı Jeńistiń 20 jıllıǵı» medalları hám «Ózbekstan xalıq bilimlendiriw aǵlası» kokirek nıshanı menen sıylıqlanǵan.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Kóbeysin Ernazarov

**Kóbeysin Ernazarov** *(Көбейсин Ерназаров; [[1944|1944-jıl]] [[5-fevral]], [[Qońırat rayonı]])* — shayır hám jazıwshı.

## Ómirbayanı
K. Ernazarov 1944-jılı 5-fevralda Qońırat rayonında tuwılǵan. Ol 1962-1967-jılları Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutınıń tariyx, qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetin tamamladı.

1967-1985-jılları Respublikalıq úlketanıw muzeyinde, Ózbekstan Ilimler Akademiyasınıń Qaraqalpaqstan bóliminin N. Dáwqaraev atındaǵı Til hám ádebiyat institutında ilimiy xızmetker, «Qaraqalpaqstan» baspasında redaktor bolıp isleydi. Onıń qosıqları hám gúrrińleri studentlik jıllarda «Sovet muǵallimi», «Jetkinshek» gazetalarında járiyalandı.

Ol 1999-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Sonday-aq, «Bosaǵa» (1985), «Muzalar dúnyası» (1988), «Jaqsılıq hám jamanlıq haqqında ertek» (1990), «Keshki saat altıdan keyin» (1992), «Saqal» (1994), «Esitpegen elde kóp» (1996), «Adaq qalasın izlep» (1997) atamasındaǵı poeziyalıq hám prozalıq toplamları baspadan shıqtı. Ol «Daǵıstan shayırları» (1983), «Planeta hawazı» (1987) toplamlarına kirgen bir qatar shıǵarmalardı, sonday-aq túrkmen shayırı A. Mámbetovtıń «Kewilimniń shar aynası» (1991) toplamın qaraqalpaq tiline awdarǵan.

K. Ernazarov 1993-jılı Qaraqalpaq folklorının 20 tomlıǵın jıynaw hám baspaǵa tayarlawǵa belsene qatnasqanlıǵı ushın Qaraqalpaqstan Respublikası Berdaq atındaǵı Mámleketlik sıylıqtı alıwǵa miyasar boldı.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* «Adaq qalasın izlep...» kitabın júklep alıw;
* «Tımsallar» kitabın júklep alıw;
* «Ómirden uǵınǵanlarım hám ózgeler biz haqqında» kitabı júklep alıw.
Tosoy

**Tosoy** — Qırǵızstannıń Osh wálayatı Ózgen rayonındaǵı awıl. Zerger awıl okrugı quramına kiredi.

## Derekler
Xalıqaralıq hayal-qızlar kúni

**Xalıqaralıq hayal-qızlar kúni** — hár jılı 8-martta belgilenetuǵın bayram. Tariyxta bul kún, hayal-qızlardıń huqıqları háreketindegi itibar sıpatında payda boldı. 1975-jıl ‒ Xalıqaralıq hayal-qızlar jılı bolıp atalǵannan keyin, sol jıldan baslap BMSH rásmiy túrde 8-mart kúnin Xalıqaralıq hayal-qızlar kúni etip tastıyıqladı. Bul kún elimizde demalıs kúni bolıp tabıladı. 

Eń dáslepki versiya 1909-jıl 28-fevralda Amerika Qurama Shtatları Socialistlik partiyası tárepinen Nyu-York qalasında shólkemlestirilgen "Hayal-qızlar kúni" boldı. Bul 1910-jılı Kopengagende ótkerilgen Xalıqaralıq socialist hayal-qızlar konferenciyasında nemis wákillerine "arnawlı Hayal-qızlar kúni"n jıl sayın shólkemlestiriwdi usınıs etiwine túrtki boldı, biraq belgilengen sáne joq edi; kelesi jılı pútkil Evropa boyınsha Xalıqaralıq hayal-qızlar kúniniń birinshi demonstraciyaları hám eslew ilajları ótkerildi.

Xalıqaralıq hayal-qızlar kúni bir qatar ellerde mámleketlik bayram bolıp tabıladı. BMSH bul bayramdı hayal-qızlar huqıqlarındaǵı belgili bir másele, kampaniya yamasa temaǵa baylanıslı túrde belgileydi.

## Derekler
Jiyde (Ózgen rayonı)

**Jiyde** — Qırǵızstannıń Osh wálayatı Ózgen rayonındaǵı awıl. Iyri-Suw awıl okrugı quramına kiredi.

## Xalqı
2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına bola, aymaq xalqı 3 381 adamdı quraydı.

## Derekler
Zakat

**Zakat** (arabsha: *زكاة*; mánisi: tazalanıw, sadaqa beriw) — mal-múlk hám tabıstan beriletuǵın sadaqa, qayırqomlıq. Islamnıń 5 tiykarǵı talaplarınan biri. Sháriyatqa muwapıq, belgili baylıqqa iye bolǵan musılman zakat beredi. Zakat beriwshi adamnıń qarjısı ózi hám qaramaǵındaǵılardıń zárúrli mútájliklerinen artıq bolıwı kerek. Bul qarjıǵa kisiniń qarjısı, dúkánda satılatuǵın zatları, sataman dep alıp qoyǵan zatları, birewge bergen qarızı kiredi. Quranı kárimniń ayırım súrelerinde zakat namaz benen birge tilge alınǵan. Ol jılına bir márte beriliwi shárt bolǵan qayırqomlıq (sadaqa) qatarına kiredi hám házirgi waqıtta ibadat esaplanadı. Zakat muǵdarı qarjınıń 1/40 úlesine (2,5%) teń. Zakattı zakat bere almaytuǵın musılmanlar alıwına haqlı. Zakat, dáslep, tuwısqanlar arasındaǵı mútájlerge, bunday tuwısqanlar bolmasa, kámbaǵal, qarızdar, músápirlerge beriledi. Diyqanlar hám sharwalardan alınatuǵın zakat muǵdarı biraz basqasha belgilengen. Zakattıń baslı hikmeti — paqır hám mútájlerdiń mútájligin qandırıw bolıp tabıladı.

## Musılman mámleketlerinde zakat máselesi

## Ádebiyatlar
* Imam al Buxariy, Hádis, 1j. T., 1991; Marǵınaniy Burhaniddin, Hidaya, 1j., T., 2000.

## Derekler
Álibek Kóbentaev

**Álibek Kóbentaev** *(Әлибек Көбентаев; [[1950]]-[[2007]])* — jazıwshı.

## Ómirbayanı
Á. Kóbentaev 1950-jılı 13-iyulde Nókis qalasında tuwıldı. Orta mektepti pitkergennen soń, Xojeli pedagogikalıq uchilishesin pitkerip shıǵadı.

Miynet jolın M. Gorkiy atındaǵı orta mektepte jaslar awqamınıń baslıǵı bolıp islewden basladı. 1973-83-jılları Taganrog pedagogikalıq institutın tamamlaydı. 1982-jıldan Nókis pedagogikalıq kolledjinde muǵallim bolıp isledi.

Á.Kóbentaev 1995-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Á. Kóbentaevtıń «Nurlı jaǵıs» (1992), «Alaǵadalı keshe» (1993), «Kórgenli perzent» (1993) atlı prozalıq shıǵarmaları menen «Pán hápteliklerin ótkeriw» (1993), «Oqıwshı - praktikantlarǵa esletpe» (1993) metodikalıq qollanbaları kitap bolıp shıqtı.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Abdulqasım Qudabaev

**Abdulqasım Qudabaev** *(Абдулқасым Қудабаев; [[1952]], [[Shımbay rayonı]] — [[2006]]) — [[jazıwshı]].*

## Ómirbayanı
A. Qudabaev 1952- jılı 15-aprelde Shımbay rayonınıń «May» awılında tuwıldı. Orta mektepti pitkergennen soń Shımbay gaz mákemesinde, paxta tazalaw zavodında slesar bolıp isledi. 1970-75-jılları Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutınıń tariyx-filologiya fakultetinde oqıydı.

Miynet jolın 1975-jıldan Shımbay rayonındaǵı keshki mektepte muǵallim bolıp islewden baslaydı. 1975-77-jılları áskeriy xızmette boladı. 1977-jıldan ómiriniń aqırına shekem Shımbay ekonomikalıq kolledjinde muǵallim bolıp isleydi.

A. Qudabaev 1998-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
A. Qudabaevtıń «Apa úyge qaytayıq», «Kópir ústinde», «Ay tolısqan aqsham edi», «Ala tayınshaq», «Tırnalar kiyatır», «Márdikar», «Sońǵı ótinish», «Jasaw baxtı», «Jumka» atlı prozalıq shıǵarmaları kitap bolıp shıqtı.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Baekesh Qálimbetov

**Baekesh Qálimbetov** *(Баекеш Қәлимбетов; [[1934|1934-jıl]] [[21-dekabr]], [[Kegeyli rayonı]])* — ádebiyat izertlewshisi, ájiniyaztanıwshı.

## Ómir hám miynet jolı
B. Qálimbetov 1934-jılı 21-dekabrde Kegeyli rayonınıń Xalqabad aymaǵında tuwılǵan. Ol orta mektepti pitkergennen soń, miynet jolın Nókis poligrafkombinatında hárip teriwshi xızmetinen baslaǵan.

B. Qálimbetovtıń birinshi maqalası 1950-jılı «Qızıl Qaraqalpaqstan» gazetasında járiyalanǵan. 1951-55-jılları Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutınıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetinde oqıydı. 1975-jıldan baslap házirgi kúnge shekem Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi N. Dáwqaraev atındaǵı Til hám ádebiyat institutında úlken ilimiy xızmetker bolıp islep atır.

B. Qálimbetov Jurnalistler awqamınıń hám 1995-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Ilim jolı
B.Qálimbetov 1982-jılı «Ájiniyaz lirikası» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı. Ol «Lirika Ajiniyaza» (1991), «XIX ásirdiń akırı XX ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq ádebiyatında realizmniń rawajlanıwı» (2005) ilimiy kitapları hám ulıwma orta bilim beriw mektepleriniń 2,3,4,-klassları ushın oqıw kitaplarınıń avtorlarınıń biri.

## Awdarmashılıǵı
B. Qálimbetov dúnya xalıqları ádebiyatınan «Tatar xalıq ertekleri»n, orıs fantast jazıwshısı A.A. Belyaevtıń «Professor Doueldin bası» romanın qaraqalpaq tiline awdarǵan. Klassik shayır Ájiniyazdıń «Bir páriy» (1993) kitabın baspadan shıǵardı.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Ámiwdárya (jurnal)

**Ámiwdárya jurnalı** (ққ. Әмиўдәрья журналы) — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń kórkem ádebiyat, sın hám jámiyetlik oy-pikir jurnalı.

## Dúziliwi
«Ámiwdárya» jurnalı 1932-jıl 19-iyulda dáslepki atı «Miynet ádebiyatı» degen at penen basılıp shıqqan. 1933-jılı «Awdarıspaq jalını», 1935-jılı «Jeńis hawazı», 1939-jıldan «Qaraqalpaq ádebiyatı hám iskusstvosı», al 1958-jıldan «Ámiwdárya» atı menen hár jılı bir neshe mıń nusqalarda basıp shıǵarılıp, usı kúnge shekem bir neshe júzlegen baspa tabaq kólemindegi jurnal basılımları keń jámiyetshilik ishine barıp jetken.

Jiyen jıraw, Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq, Ótesh, Ayapbergen, Abbaz, Sadıq, Tilewbergen, Ibrayım, Tólepbergenler arbasın aydasqan ádebiyatımızdı olardıń izgi áwladları dawam ettirmekte.

## Bas redaktorları
Ótken dáwirlerde «Ámiwdárya» jurnalına bir neshe bas redaktorlar basshılıq etti. Jurnaldıń eń birinshi bas redaktorı Asan Begimov, soń Mırzaǵaliy Dáribaev, Bayniyaz Qayıpnazarov, Marat Nurmuxammedov, Jumabay Táshenov, Ibrayım Yusupov, Máten Seytniyazov, Abat Áliev, Ismayıl Qurbanbaev, Ulmámbet Xojanazarov, Tájetdiyin Seytjanov, Tolıbay Qabulov, Keńesbay Allambergenov, Saǵınbay Ibragimov, Ábilqasım Ótepbergenov, Allanazar Ábdiev, Orazbay Ábdiraxmanovlar usı xalıqlıq xızmetti atqarıstı.

### Búgingi kúni
Búgingi kúnde jurnaldıń bas redaktorı lawazımında Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Xalila Dáwletnazarov jumıs alıp barmaqta.

## Derekler
Marat Tawmuratov

**Marat Tawmuratov** *(Марат Таўмуратов; [[1950]], [[Nókis]])* — jazıwshı, jurnalist hám miynet veteranı. «Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen jurnalist» (2023).

## Ómirbayanı
M. Tawmuratov 1959-jılı Nókis qalasında tuwılǵan. 1983-jılı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń matematika fakultetin pitkergen.

Óziniń miynet jolın awıllıq mektepte muǵallim bolıp islewden baslaǵan.

Sońınan Qaraqalpaqstan televideniesi, «Qaraqalpaqstan» baspasında redaktor, «Ámiwdárya» jurnalında bólim baslıǵı,
«Qaraqalpaqfilm» kinostudiyasında, «Janlan Aral» gazetasında bas redaktor bolıp islegen.

Házirgi waqıtta Qaraqalpaqstan telekanalında jumıs isleydi.

M. Tawmuratov 1997-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Onıń «Muhabbat dápterin betlegende» (1985), «Erteń shıǵarmız tawǵa» (1991), «Ta, Aralǵa shekem» (1992), «Aq túnniń kóleńkesi» (1994), «Sáwirdiń aq jamǵırı» (1996), «Qısqa roman» (2004) toplamları jarıq kórgen.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Saparbay Saliev

**Saparbay Saliev** *(Сапарбай Салиев; [[1933|1933-jıl]] [[23-sentyabr]], [[Shımbay]])* — jazıwshı hám publicist. «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri».

## Ómirbayanı
S. Saliev 1933-jılı 23-sentyabrde Shımbay qalasında tuwılǵan.

Ol mektepti pitkergennen keyin jollama menen tıń jerlerdi ózlestiriwshiler arasında boldı, «Ámiwdárya» jurnalında isleydi, Moskvadaǵı Joqarı ádebiy kurstı pitkeredi hám húrmetli dem alısqa shıqqanǵa shekem «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasında jumıs isledi.

S. Saliev 1970-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Jazıwshınıń shıǵarmaları 50-jıllardıń ortalarınan baslap járiyalandı.

Onıń «Óristen qaytqanda» (1957), «Zontik» (1965), «Kút meni» (1960), «Ústirtke adam keldi» (1963), «Kárwan mánzildi gózler» (1968), «Ústirt povesti» (1972), «Jer menen tilleskenler» (1982), «Tırnaq» (1985) degen publicistikalıq shıǵarmaları, povestleri hám romanı basılıp shıqtı. Onıń «Ústirt povesti», «Kárwan mánzildi gózler» shıǵarmaları rus tiline de awdarılǵan.

S. Saliev Sh. Aytmatovtıń «Botakóz», «Jámiyla» shıǵarmaların, Yu. A. Leontichevtiń bir neshe povestlerin qaraqalpaq tiline awdarǵan.

Jazıwshı «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri» húrmetli ataǵına iye.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Jan-Shoro

**Jan-Shoro** — Qırǵızstannıń Osh wálayatı Ózgen rayonındaǵı awıl. Qarawıl awıl okrugı quramına kiredi.

## Derekler
Mırza-Arıq

**Mırza-Arıq** — Qırǵızstannıń Osh wálayatı Ózgen rayonındaǵı awıl. Qarawıl awıl okrugı quramına kiredi.

## Xalqı
2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına bola, aymaq xalqı 5 065 adamdı quraydı.

## Derekler
Qabasan

**Qabasan** - Qaraqalpaq ruwlarınan biri bolıp, Qońırat arısınıń Ashamaylı ruwınan shıǵatın ruw bolıp esaplanadı.
Ápsánalarǵa qaraǵanda Qabasan Ruwı Atası Asan biy bolıp tabıladı.

Qabasan Ruwınan Aqqabasan hám Qaraqabasan ruwı shıǵadı.

Aqqabasan ruwınan Ótemis, Jańsarı, Aqnazar, Tampısh, Qudaybergen hám Esen ruwları shıǵadı

Qaraqabasan Ruwınan Bóybiyshe Ruwı Shıǵadı.

## Jasaw Ornı
Qabasan Ruwı kópshiligi Moynaq Rayonında jasaytın edi. Keńes Húkimeti(Sovet Húkimeti- SSSR) 1930-1940 jılları Qabasanlardıń bólegin Qanlıkól rayonına Kóshiredi.Sol menen házir Qanlıkól Rayonı Jańa Qala APJsında Qabasan awıl bar.

## Naqıl-Maqallar
Há qabasan qabasan
Qapqa salıp sabasań
Esbergen Ótepbergenli

**Esbergen Ótepbergenli** *(Есберген Өтепбергенли; [[1944]], [[Bozataw rayonı]])* — qaraqalpaq jazıwshısı, ilimpaz. Filologiya ilimleriniń kandidatı, docent. German tilleri boyınsha belgili qánige.

## Ómir hám miynet jolı
E. Ótepbergenli 1944-jılı házirgi Bozataw rayonındaǵı Qarakemir kóliniń eteginde tuwılǵan. Ol 1960-jılı orta mektepti tamamlap, awılda jumısshı bolıp islegen, al 1966-jılı Samarqand mámleketlik universitetin pitkerip (1961-1966), Qaraqalpaq mámleketlik pedinstitutında oqıtıwshı bolıp isleydi. Bakudegi tilshilik institutında aspiranturada (1971-1973), M. V. Lomonosov atındaǵı Moskva mámleketlik universiteti qanigelikti asırıw kurslarında (1979, 1986) oqıǵan. Sońınan pedinstituttaǵı oqıtıwshılıq isin dawam etedi, 1966-jıldıń 1-sentyabrinen baslap házir de burınǵı T. G. Shevchenko atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutı, házirgi Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti nemis tili hám ádebiyatı kafedrasında oqıtıwshı, 1981-1986 jılları universitet fakultetler ara shet tiller kafedrasın, 1995-1999 jıllarda nemis tili kafedrasın basqarǵan.

E. Ótepbergenli 1993-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
### Ilimiy dóretiwshiligi
1991-jıldıń 27- dekabrinde Baku qalasında M. F. Axundov atındaǵı Ázerbayjan pedagogikalıq rus tili hám ádebiyatı institutınıń D 054.07.01 Ilimiy Keńesinde 10.02.19-Til bilimleri teoriyası qánigeligi boyınsha dáslep professor N.G. Aǵazade, sońınan professor R.I. Mogilevskiy ilimiy basshılıǵında jazǵan «Leksiko-semanticheskaya struktura glagolov deystviya v nemeckom i karakalpakskom yazıkax» atlı temadaǵı kandidatlıq dissertaciyasın jaqlaǵan, filologiya ilimleri kandidatı, docent, «Lingvisticheskoe ponyatie valentnosti i rol ego osvoeniya v processe prepodavaniya nemeckogo yazıka v karakalpakskoy auditorii», NGU, Nukus, 1979, «Sopostavitelnıy analiz sochetaemosti perexodnıx glagolov nemeckogo i karakalpakskogo yazıkov», NGU, Nukus, 1980, «Leksiko-semanticheskaya struktura glagolov v raznosistemnıx yazıkax», «Bilim», Nukus, 1993 atlı ilimiy kitaplar, kóplegen ilimiy maqalalar avtorı.

### Ádebiy dóretiwshiligi
Jazıwshınıń eki ret «Qumar» (1988,1993), «Táǵdirler» (1993), «Lala» (2008), «Aysha» (2009), «Laura» (2010) degen povest hám gúrrińler toplamı baspadan shıqtı.

Eń tuńǵısh shıǵarmaları bolmısh «Ádalatxan», «Góhiyxap», «Ana júregi» ápsanalarınıń, «Nazlı», «Sóngen ómir» «Aygúl», «Eles-eles balalıǵım menen delbe-delbe jaslıǵım meniń» povestleri, «Jaqınǵa xat», «Joytılǵan xat», «Ómirimizdiń qısqa hám uzın qıssası» hám jáne birqansha novellalar, gúrrińler avtorı. Onıń baspasózde dunya ádebiyatı juldızları A. Chexov, S. Cveyg, Ch. Aytmatov shıǵarmaları qatarında bahalanǵan ásirese «Qumar» povesti kóp jıllardan beri ilimiy izertlewler obyekti bolıp kiyatır.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
4+1 arxitekturalıq kórinis modeli

**4+1** — bul «bir neshe, parallel kórinislerdi qollanıw tiykarında programmalıq támiyinattı kóp talap etetuǵın sistemalardıń arxitekturasın súwretlew ushın» qollanılatuǵın kórinis modeli. Kórinisler sistemanı hár qıylı mápli táreplerdiń, mısalı, aqırǵı paydalanıwshılar, baǵdarlamashılar, sistema injenerleri hám proekt menedjerleriniń kóz-qarası boyınsha súwretlew ushın qollanıladı. Modeldiń tórt kórinisi — logikalıq, rawajlandırıw, process hám fizikalıq kórinis bolıp tabıladı. Oǵan qosımsha, arxitekturanı súwretlew ushın tańlanǵan paydalanıw jaǵdayları yamasa scenariyler 'qosımsha bir' kórinis retinde xızmet etedi. Solay etip, model 4+1 kórinisti óz ishine aladı:

* **Logikalıq kórinis**: Logikalıq kórinis sistemanıń aqırǵı paydalanıwshılarǵa usınatuǵın funkcionallıǵına baylanıslı. Logikalıq kórinisti súwretlew ushın UML diagrammaları qollanıladı hám olarǵa klass diagrammaları hám jaǵday diagrammaları kiredi.
* **Process kórinisi**: Process kórinisi sistemanıń dinamikalıq aspektleri menen baylanıslı bolıp, sistema processlerin hám olardıń qalay baylanısatuǵının túsindiredi hám sistemanıń jumıs waqtındaǵı háreketine itibar beredi. Process kórinisi parallellik, tarqatıw, integraciya, ónimdarlıq hám masshtablanıwshılıq hám t.b. máselelerdi qamtıydı. Process kórinisin súwretlew ushın UML diagrammalarına izbe-izlik diagramması, baylanıs diagramması, háreket diagramması kiredi.
* **Rawajlandırıw kórinisi**: Rawajlandırıw kórinisi (yamasa implementaciya kórinisi dep te ataladı) sistemanı baǵdarlamashınıń kóz-qarasınan súwretleydi hám programmalıq támiyinattı basqarıw menen baylanıslı. Rawajlanıw kórinisin súwretlew ushın qollanılatuǵın UML diagrammalarına Paket diagramması hám Komponent diagramması kiredi.
* **Fizikalıq kórinis**: Fizikalıq kórinis (yamasa ornalastırıw kórinisi dep te ataladı) sistemanı sistema injeneriniń kóz-qarasınan súwretleydi. Ol programmalıq komponentlerdiń fizikalıq qatlamdaǵı topologiyası, sonday-aq usı komponentler arasındaǵı fizikalıq baylanıslar menen baylanıslı. Fizikalıq kórinisti súwretlew ushın qollanılatuǵın UML diagrammalarına ornalastırıw diagramması kiredi.
* **Scenariyler**: Arxitekturanıń súwretleniwi paydalanıw jaǵdaylarınıń yamasa scenariylerdiń kishi toplamın qollanıw arqalı kórsetiledi, bul besinshi kórinis bolıp esaplanadı. Scenariyler obektler arasındaǵı hám processler arasındaǵı óz-ara tásirlesiwler izbe-izligin súwretleydi. Olar arxitekturalıq elementlerdi anıqlaw hám arxitektura dizaynın kórsetiw hám tastıyıqlaw ushın qollanıladı. Olar jáne de arxitektura prototipin sınawdıń baslaw noqatı sıpatında xızmet etedi. Bul kórinis paydalanıw jaǵdayı kórinisi dep te ataladı.

4+1 kórinis modeli ulıwma bolıp, qálegen belgilew, qural yamasa dizayn usılı menen sheklenbeydi. Kruxtenniń sózlerin keltirsek:

«4+1» kórinis modeli anaǵurlım «ulıwma»: basqa belgilewler hám qurallar qollanılıwı múmkin, basqa dizayn usılları, ásirese logikalıq hám process bóliniwleri ushın qollanılıwı múmkin, biraq biz tabıslı qollanǵan usıllardı kórsettik.

## Derekler
Beknazar Ernazarov

**Beknazar Ernazarov** *(Бекназар Ерназаров; [[1954|1954-jıl]] [[11-avgust]], [[Taxtakópir rayonı]])* — qaraqalpaq jazıwshı hám jurnalisti.

## Ómirbayanı
B. Ernazarov 1954-jılı 11-avgustta Taxtakópir rayonında tuwılǵan. 1977-jılı Nókis mámleketlik universitetin pitkergen.

Miynet jolın «Qaraqalpaqstan jasları» gazetasınıń xabarshısı bolıp islewden baslaydı.

Sońınan Qaraqalpaqstan Respublikası teleradio kompaniyası redaktorı, «Jetkinshek» gazetasınıń bólim baslıǵı, «Ǵumsha» jurnalınıń bas redaktorı, «Qaraqalpaqstan» baspası bas redaktorınıń orınbasarı, «Qaraqalpaqstan mádeniyatı» gazetasınıń bas redaktorı, Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamı baslıǵınıń orınbasarı, «Jazıwshı» qorınıń direktorı bolıp isledi.

«Kásiplik bilimlendiriw» gazetasınıń bas redaktorı hám qatar gazeta jurnallardıń shólkemlestiriwshisi.

Ol 1989-jıldan jurnalistler awqamınıń, 2001-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Birinshi dóretpesi 1972-jılı «Jas Leninshi» gazetasında járiyalandı. B. Ernazarovtıń «Aq qus» (1992), «Ministrdiń shofyorı» (1994), «Mıń qızdıń ashıǵı» (1995), «Shek» (1997), «Puls izlegen bala» prozalıq kitapları «Qaraqalpaqstan» baspasında basılıp shıqtı.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Qarabay Ermanov

**Qarabay Ermanov** *(Қарабай Ерманов; [[1903]]-[[1977]])* — jazıwshı. «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri».

## Ómir hám miynet jolı
Q. Ermanov 1903-jılı Qońıratta tuwılǵan. Eskishe sawat ashqan ol dáslep Xiywa qalasında, sońınan Moskvadaǵı Shıǵıs xalıqları universitetinde oqıp bilim aladı, 30-jılları bilimlendiriw tarawında hám nızam organlarında xızmet isledi, bir qansha jıllar dawamında Respublikalıq kitapxanada jumıs atqardı, 1961-72-jılları N. Dáwqaraev atındaǵı Tariyx, til hám ádebiyat institutında ilimiy xızmetker boladı.

## Dóretiwshiligi
### Prozası
Jazıwshınıń dáslepki shıǵarmaları 20-jıllardıń aqırında járiyalana basladı, sońınan onıń «Qaraqalpaq qızı» (1931), «Jaqtılıq» (1932), «Ótken waqlarda» (1933) degen pyesaları hám prozalıq shıǵarmaları basıldı.

Q. Ermanov 30-jılları proza tarawında «Ayjamal», «Balıqshılar», «Ótken waqlarda» sıyaqlı povest hám
tariyxıy shejire sıpatındaǵı shıǵarmaların dóretti hám
járiyaladı.

Jazıwshı sońǵı waqıtları «Balıqshılar» pyesasın, «Ótken kúnler», «Oyanıw», «Shımbay» romanların jazdı.

### Poeziyası
Q. Ermanovtıń birinshi qosıqlar toplamı 1934-jılı Moskvada qaraqalpaq tilinde basıldı, sońǵı jılları onıń «Maqtanısh» (1977), «Bultlı kúnniń quyashı» (1993) degen kitapları basılıp shıqtı.

Jazıwshı «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri» húrmetli ataǵına iye boldı.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler