Qırǵızstanda korrupciya

**Qırǵızstanda korrupciya** sońǵı jılları ele de awırlastı. Qaǵaz júzinde kúshli nızamshılıq tiykarlarına iye bolıwına qaramastan, Qırǵızstanda nızam hám onıń ámelge asırılıwı arasında úlken ayırmashılıq bar qala berse, Qırǵızstan jámiyetiniń barlıq qatlamlarına, sonıń ishinde prezidentlikke shekem kirip barǵan kúshli korrupciyası aqır-ayaǵında 2005-jılı Asqar Akaevti awdarǵan «Lala revolyuciyası»na hám 2010-jılı Kurmanbek Bakievti hákimiyattan ketirgen Qırǵızstan revolyuciyasına sebep boldı.

Korrupciya Qırǵızstandaǵı mámleketlik basqarıw mexanizminiń ajıralmas bólimine aylandı. Korrupciya — mámlekettiń milliy qáwipsizligine, sociallıq-ekonomikalıq rawajlanıwına, jámiyet penen xalıqtıń párawanlıǵına tiykarǵı qáwip tuwdıratuǵın iri hám áhmiyetli másele bolıp, ol mámleketlik hákimiyat, sud uyımları, huqıq qorǵaw uyımları, jazanı ótep beriw sisteması, jergilikli ózin-ózi basqarıw uyımları, densawlıqtı saqlaw hám tálim sistemalarınıń xızmetine keri tásir kórsetedi.

Házirgi qırǵız nızamshılıǵına bola, korrupciya — bul materiallıq yamasa basqa da paydalardı hám artıqmashılıqlardı nızamsız alıw maqsetinde bir yamasa birneshe hámelli shaxslardıń jeke adamlar yamasa toparlar menen nızamsız turaqlı baylanıs ornatıwı, sonday-aq jámiyet yamasa mámleket máplerine qáwip tuwdıratuǵın bul paydalardı jeke hám yuridikalıq shaxslarǵa beriwden ibarat qasaqana islengen háreket.

Korrupciyanıń aldın alıwǵa baǵdarlanǵan nızamlar bar, biraq olardıń orınlanıwı júdá hálsiz. Korrupciyada ayıplanǵan hámelli shaxslardı juwapkershilikke tartıw dárejesiniń tómenligi Qırǵızstanda korrupciyanıń rawajlanıwına sebep bolatuǵın jáne bir faktor esaplanadı. Mámleketlik emes xızmetkerdiń mámleketlik xızmetkerdiń qararına tásir etiwi jınayiy juwapkershilikke tartılmaydı. Qırǵızstan sud sisteması sheklengen resurslar hám sud korrupciyası sebepli awır funkcional deficitke dus kelmekte.

Qırǵızstanda korrupciya jámiyet, biznes hám húkimettiń derlik barlıq dárejelerinde ushırasadı. Qırǵızstannıń iri altın hám kómir rezervleriniń ishinde Oraylıq Aziyadaǵı eń iri altın káni bolǵan Qumtór ayrıqsha orın iyeleydi. Mámleket byudjetine Qumtórdan túsetuǵın salıqlar hám tólemlerdiń tek kishkene bólimi tússe de, bul kán mámlekettiń joqarı ámeldar shaxsları arasındaǵı kóplegen korrupciyalıq jánjellerge hám ayıplawlarǵa sebep boldı.

«Tómen hám orta dárejeli ámeldar shaxslar arasındaǵı paraxorlıq kúndelikli ómirdiń bir bólimi hám geyde hátte ashıq-aydın júz beredi», — deydi Freedom House shólkemi hám keń tarqalǵan korrupciyanıń «imkaniyatlar teńligin sheklewge» járdem beretuǵının qosıp ótedi.

Qırǵızstannıń qublasındaǵı jergilikli hákimiyat hám miliciya joqarı dárejeli korrupciya hám ózbeklerge qarsı tózimsizlik penen sıpatlanadı. Iyun krizisi mámleketlik institutlardı ózbek diasporasınıń kriziske shekem de az bolǵan iseniminen tolıq ayırdı. Qırǵızstannıń qublasındaǵı jergilikli hákimiyat hám miliciyanıń korrupciyası 2010-jılǵı iyun waqıyalarına úlken tásir kórsetedi.

Óz waqtında hátte Akaev te jınayatshılıq hám korrupciyanıń «Aq úydiń» (prezident hám bas ministrdiń keńseleri jaylasqan jer) jetinshi qabatına bekkem jaylasıp alǵanın moyınlaǵan edi. Bul bayanat Bakiev dáwirinde de óz áhmiyetin joǵaltpadı. Mısalı, onıń «Aq Jol» partiyasınıń dizimi boyınsha 2007-jılı qubla shólkemlesken jınayiy toparınıń liderleriniń biri Sanjar Kadıraliev parlamentke kirdi, keyinirek ol óziniń xızmetlik avtomobilinde atıp óltirildi. Basqa da shólkemlesken jınayiy topar liderleri — Iskender Matraimov, Bayaman Erkinbaev, Rısbek Akmatbaev, Ómúrbek Bakirov, Ulan Sholponbaev, Bakıtbek Jetigenov, Altınbek Sulaymanovlar da mámleket parlamentine saylandı.

## Tariyxı

### SSRA dáwiri
Qırǵızstandaǵı korrupciya SSSRdaǵı korrupciyanıń bir bólegi retinde payda bolǵan.

Dáslep, Sovet Qırǵızstanında paraxorlıq kontrrevolyuciyalıq xızmet retinde tán alınǵan hám 1922-jılǵı Jınayat kodeksinde bul jınayat ushın ólim jazası belgilengen edi. Jınayiy normalardıń qatańlıǵına qaramastan, SSRAda sud sisteması hám huqıq qorǵaw uyımlarında korrupciya jasawdı dawam ettirdi.

Solay etip, awqamlıq oray esabınan mámlekettiń eń tómengi buwını bolǵan kárxanalar — korporaciyalar ekonomikalıq jaqtan kúsheyip, direktorlar qadaǵalay alatuǵın aqsha aǵımları áhmiyetli dárejede arttı.

Tawar islep shıǵarmaytuǵın, biraq nızamsız bizneske jol ashılatuǵın hám tek administraciyalıq emes, bálkim, eń baslısı, ekonomikalıq «hákimiyat basında» turǵanlardı jaqsı baǵıwǵa imkaniyat beretuǵın jalǵan ekonomika payda boldı hám isledi. Buǵan artıqsha, sapasız hám jasalma ónimler islep shıǵarıw; inflyaciyalıq hám spekulyativ bahalardıń ósiwi kiredi. Rejeniń orınlanıwına qosıp jazıwlar ayrıqsha kózge taslanadı. Bulardıń barlıǵı óndiriske qanday da bir túrde qatnası bar jeke shaxslar tárepinen qosımsha qundı iyelep alıwǵa xızmet etti.

Mámleketlik qáwipsizlik komiteti (KGB) generali A. G. Sidorenkonıń eslewishe, Andropov birneshe ret Brejnevke ayırım partiya basshılarının paraxorlıǵı haqqında operativ materiallardı jibergen, biraq olar, ádette, «Bayan etildi, joq etilsin» degen belgi menen qaytıp kelgen.

Qayta qurıw (perestroyka) baslanǵan waqıtqa kelip, mámleketlik (hám múmkin partiyalıq) strukturalardaǵı «óz adamları» tek ishki «jasırın» kompaniyalarǵa emes, bálkim, sonday jol menen Sovet mámleketiniń siyasatına tásir etiw imkaniyatına iye bolǵan sırt elli kapitalǵa da iye boldı.

1989-jılı qabıllanǵan kooperaciya haqqındaǵı nızam jasırın ustaxanalardıń nızamlastırılıwına hám mámleket múlkiniń menshiklestirilwine tiykar saldı.

«Eger 1986-jılı tuwrıdan-tuwrı eksport hám import xızmetleri menen shuǵıllanıw huqıqıy eksperiment retinde sheklengen kárxanalar hám shólkemlerge berilgen bolsa», — dep jazılǵan KPSS Oraylıq Komitetiniń «Izvestiya» betlerinde, «1989-jıl 1-aprelden baslap derlik barlıq sovet mámleketlik hám kooperativlik kárxanaları, basqa da shólkemler óz ónimlerin tuwrıdan-tuwrı eksport qılıw hám óndiristi rawajlandırıw hám de miynet jámiyetleriniń mútájliklerin qandırıw ushın islep tapqan aqshasına tawar satıp alıw huqıqına iye boldı».

Solay etip, ele 1986–1987-jılları sovet aqshasın (sonıń ishinde, bálki, eń birinshi náwbette húkimet hám partiya aqshasın) shet elge shıǵarıw baslanadı. Ol jerde aqshalar dollarǵa, funtqa, markaǵa hám t.b. almastırıldı, bul bolsa olardıń «shok terapiyası» tásirinde qádirsizleniwiniń aldın alıwǵa imkaniyat berdi, keyinirek, 1991-jıldan soń Qırǵızstanǵa hám basqa burınǵı sovet respublikalarına qaytarıldı.

SSRAda 1980-jıllardıń basına shekem korrupciya teması ashıq kóterilmeytuǵın edi. 1950-jıllardıń ortasınan 1986-jılǵa shekem jınayiy operaciyada dizimge alınǵan paraxorlıqtıń 25 ese artqanı haqqında sovet puqaralarına xabar berilmeytuǵın edi...

Sovet Awqamında 1000 turǵınǵa tuwra keletuǵın hámeldar shaxslar sanı: 1922-jılı 5,2; 1928-jılı 6,9; 1940-jılı 9,5; 1950-jılı 10,2; 1985-jılı 8,7 bolǵan.

## Házirgi Qırǵızstanda
### 1992–2000-jılları
Post-sovet Qırǵızstanda korrupciyanıń tarqalıwında tabıslı islep turǵan mámleketlik kárxanalar menen zavodlardıń bankrotlıǵı hám olardıń hákimiyat basındaǵılar tárepinen qaldıq, simvollıq bahaǵa menshiklestiriliwi áhmiyetli rol oynadı. Olar mámleket múlkiniń urlanıwı sebepli rásmiy túrde dollar millionerlerine aylandı. Keyinirek, awıl xojalıǵı jerleriniń menshiklestiriliwi jańadan payda bolǵan korrupciyashı hámeldarlarǵa úlken jer maydanların berip qoydı. Bunday jınayiy jol menen Qırǵızstandaǵı xalıq, xalıqtıń birneshe áwladınıń miyneti menen jaratılǵan hám hákimiyat basındaǵı mámleketlik xızmetkerlerdiń jeke menshigine ótken jámiyetlik múlkten ayırıldı. Mámleket múlkin simvollıq bahaǵa iyelep alıw arqalı kapitaldıń dáslepki toplanıwı jınayatqa ótkeni bar adamlardıń Qırǵızstanda hákimiyatqa umtılıwına sebep boldı. Nátiyjede, mámleket xalqınıń, shama menen, 30 procenti jarlılıq shegarasınan tómen jasaydı hám Qırǵızstan dúnyadaǵı eń kambaǵal on mámlekettiń qatarına kiredi.

Ulıwma korrupciya kontrabandanıń úlken aǵımına járdem beredi.

1998-jılı huqıqtanıw ilimleriniń doktorı N. I. Matuzov «házirgi basshılardıń jeńillikleri, qıyanetleri hám korrupciyası sonday forma hám masshtablarǵa iye boldı, bular sovet dáwirindegi partiya nomenklaturasınıń túsine de kirmegen» dep atap ótti.

«Birinshi nomerli maqset» (Goal number one) kitabında Mixail Antonov hám Qırǵızstan Respublikası Prezidenti Administraciyasınıń huqıq bólimi baslıǵı Marat Ukushov Qırǵızstandaǵı korrupciyanı «ulıwma» (total) dep bahaladı.

2019-jıldıń basında Transparency International Kyrgyzstan orayınıń xızmetkeri A. Sharshenbaev Qırǵızstannıń dúnyadaǵı eń korrupciyashı on mámlekettiń biri ekenin hám korrupciya qırǵız mámleketindegi eń wayran etiwshi kúshlerdiń biri ekenin málimledi.

Qırǵızstan Respublikasınıń 2013–2017-jıllarǵa arnalǵan Turaqlı rawajlanıw boyınsha milliy strategiyasında Qırǵızstandaǵı húkimet hám biznes sisteması korrupciya hám jınayiy bizneske qanıqqanı, ayırım mámleketlik strukturalardıń jınayıylasqanı atap ótildi. Huqıq qorǵaw hám nızam sistemalarınıń jaǵdayı olardıń korrupciyaǵa qarsı tura almaytuǵının kórsetedi, sebebi olar kóbinese ózleri onıń subyekti bolıp tabıladı.

### 2000-jıldan baslap
2024-jılı Transparency International Qırǵızstandı óziniń Korrupciyanı qabıllaw indeksinde basqa 180 mámleket penen salıstırıp bahaladı. Bul indekste mámleketler 0 den 100 ge shekemgi shkala boyınsha ball iyeleydi: 0 — mámleketlik sektordaǵı korrupciyanıń júdá joqarı dárejesiniń kórsetkishi, al 100 — júdá turaqlı, taza mámleketlik sektor mánisin bildiredi. 2024-jılı pútkil dúnyadaǵı eń tómen hám eń joqarı ballar 8 hám 90 bolıp, ortasha ball 43 boldı. Qırǵızstannıń ballı 25 ti quradı. Transparency International, sonday-aq, Qırǵızstandı Evropa hám Oraylıq Aziya regionındaǵı basqa on segiz mámleket penen salıstırdı, olar birgelikte 17 den 53 ke shekem ball jıynap, ortasha kórsetkish 35 ti quradı. Qırǵızstannıń ballı 2020-jılǵı 31 den 2023-jılı 26 ǵa túskenine silteme berip, Transparency International mınanday dep jazdı: «Tek tórt jıl ishinde Qırǵızstan (26) janlı puqaralıq jámiyetine iye demokratiya tayanıshınan sud sistemasın sınshılardı nıshanǵa alıw ushın qollanatuǵın bekkem avtoritar rejimge aylandı».

2022-jılı húkimet birneshe jańalıqlar veb-saytlarına kiriwdi bloklaw ushın «Jalǵan maǵlıwmattan qorǵaw haqqındaǵı nızam»dı qolladı. Transparency International 2021-jılı Qırǵızstan COVID-19 pandemiyasınan jurnalistika hám jámiyetlik jıynalıslardı bastırıw ushın sıltaw retinde paydalanǵanın hám COVID-19 járdem qarjılarınıń bólistiriliwi jasırılǵanın xabar qıldı.

Ekspertler jasırın ekonomikanıń aylanısı mámleket JIÓniń ortasha 60% in quraytuǵınınıń atap ótedi, bul, shama menen, 130 milliard somdı quraydı, sebebi korrupciya — belgilengen salıq salıw hám mámleketlik esabat beriw sistemasınan qashıwdıń jollarınıń biri. Korrupciya arqalı dáramatlardıń ayırım korporativlik hám sociallıq toparlar paydasına, paraxorlıqqa hám basqa da korrupciyalıq qıyanetlerge qarsı tura almaytuǵın xalıqtıń eń hálsiz qatlamlarınıń esabınan qayta bólistiriliwi málim.

Sonday-aq, ayırım analitikler Qırǵızstanda korrupciyaǵa qarsı gúres joq ekenin, orta dárejeli mansaplılardıń qamaqqa alınıwı paraxorlıq sistemasın buzbaytuǵınlıǵın hám korrupciyaǵa qarsı hesh qanday siyasat islep shıǵılmaǵanın alǵa súrmekte.

Házirgi Qırǵızstandaǵı korrupciyanıń bekkemlengen formalarınıń biri — barlıq dárejedegi mansaplılardıń tuwısqanların joqarı dáramatlı strukturalarda jumısqa jaylastırıwı bolıp, bul olardıń «asırap alıwshılarǵa» hám olardıń strukturalarına bolǵan sadıqlıǵı ushın tólem retinde qaralıwı múmkin. Tuwısqanlar kóbinese menshik huqıqın qayta jazıw arqalı hámeldarlardıń biznesi hám múlki ushın «perde» (panas) boladı. Baspasózde bunday gúmanlı jaǵdaylar atap ótildi. Atap aytqanda, aǵa-inili Matraimovlardıń hayalları haqqında.

## Tariyxı hám jaǵdaylar

### Akaev administraciyası
2005-jılı Prezident Akaevti awdarǵan revolyuciyadan keyin onıń biznes aktivlerin izertlew ushın komissiya dúzildi; boljawlı dizimde Qumtór altın kánin de óz ishine alǵan 42 biznes bar edi. Ele 2002-jılı Akaev hám onıń ulı Aydardıń óziniń eki aeroport xızmet kórsetiw kompaniyası arqalı jámi 119 million dollar, sonıń ishinde 2 million dollar ijara tólemlerin alǵanı shamalanǵan edi. Biraq, izertlewler kompaniyalardıń anıq iyesin anıqlawda úlken qıyınshılıqlarǵa dus keldi.

### Bakiev administraciyası
Prezident Bakiev 2006-jılı hákimiyatqa kelgennen keyin óziniń ulı Maksim Bakievti milliy rawajlanıw agentligine tayınladı. Qıtay menen qaranǵı kelisimlerge qol qoyıldı hám aktivler shet eldegi «salıq jánnetlerine» (offshorlarǵa) ótkerildi.

### Jeenbekov administraciyası
Sooronbay Jeenbekovtıń prezidentligi dáwirinde júz bergen iri korrupciyalıq jánjellerdiń biri Qırǵızstan Mámleketlik bajı xızmeti baslıǵınıń burınǵı orınbasarı Raimbek Matraimov penen baylanıslı. 2019-jıl may ayında «Azattyq» radiosınıń (Azatlıq radiosınıń qırǵız xızmeti) qırǵız bólimi izertlew járiyaladı, onda jurnalistler Matraimovtıń 2015–2017-jılları bajı hámeldarı bolıp islep júrgende korrupciyalıq sxemanıń bólegi bolıp, úlken baylıq arttırǵanın málimledi. Izertlewge bola, Matraimov jasırın Abdukadır shańaraǵı basqarǵan qıtaylı kompaniyalar toparına tawarlardı Qırǵızstanǵa hesh qanday bajı tólemlerisiz alıp kiriwge imkaniyat berip otırǵan.

Tergewdiń dereklerinen biri, ózin-ózi moyınlaǵan, Abduqadirlerge jumıs islegen pul jıynawshı Ayerken Saimaitiy 2019-jıldıń noyabr ayında Istanbulda óltirilgen..

Matraimov Saimaitiniń ólimi menen baylanısı bar ekenin biykarlasa da, ol haqqındaǵı jurnalistlikalıq izertlewdiń Saimaiti menen bolǵan intervyularǵa tiykarlanǵan keyingi bólimi 2019-jıl 21-noyabrde, Saimaiti óltirilgennen on kún ótip járiyalandı. Bul saparı ol «Azattyq» radiosı, OCCRP hám Qırǵızstannıń «Kloop» media basılımınıń birlesken izertlewi boldı hám ol qırǵız bajı xızmetindegi korrupciyalıq sxemalar haqqında kóbirek detallardı ashıp berdi.

Noyabr izertlewlerine qaray, Matraimov tek Abdukadır shańaraǵı biznesiniń nızamsız xızmetlerin qollap qoymastan, bálki olar menen keminde bir birlesken jıljımaytuǵın múlk joybarına da qatnasqan: Matraimovtıń hayalı Uulkan Turgunova Abdukadır shańaraǵınıń aǵzalarınıń biri menen Dubaydaǵı múlktiń birlesken iyesi ekenligi málim boldı. Matraimovtıń da, onıń hayalınıń da bunday qımbat joybarǵa investiciya kiritiwge imkaniyat beretuǵın rásmiy dáramatı hesh qashan bolmaǵan.

### Sud sisteması

Sud sistemasına xalıq tárepinen kúshli isenimsizlik kórsetiledi. Prezident Akaev dáwirinde sudlar oppoziciyanı bastırıw ushın qollanılǵan bolsa, Prezident Bakiev dáwirinde sudlar sol maqsetti dawam ettirip, 2007-jılǵı saylawlar ushın isenimli oppoziciyalıq partiyalardı dizimnen shıǵarıp tasladı. Joqarǵı suddıń 2001-jıl mart ayında Aksı rayonında miliciya tárepinen 6 adamnıń óltiriliwi boyınsha (ol waqıtta Prezident Bakiev bas ministr bolǵan) isti jabıw haqqındaǵı qararına qarsı keń tarqalǵan narazılıqlar boldı. Sud sistemasındaǵı endemiyaǵa aylanǵan korrupciyadan gázepleniw hátte ayırımlardıń jeke huquq qorǵaw sistemasın ornatıwına sebep boldı. 2000-jılı ótkerilgen sorawnamaǵa bola, 2100 respondent sud sistemasın eń korrupciyashı ekinshi shólkem dep esaplaǵan hám respondentlerdiń 83% i ol jerde korrupciya kúshli ekenin aytqan.

## 2011-jılǵı haj nızamına kiritilgen ózgerisler
Qırǵızstan parlamenti Saudiya Arabstanı tárepinen mámleketke bólingen haj zıyaratı orınlarınıń korrupciyalıq bólistiriliwinen hámeldar shaxslardıń payda kóriwiniń aldın alıw ushın nızamlarǵa ózgerisler kirgizdi. Hámeldar shaxslar kvotanı ádil bólistiriw ornına, orınlardı óz tuwısqanları hám doslarına satıwda yamasa bólistiriwde ayıplanǵan edi.

## Korrupciyaǵa qarsı gúres háreketleri

Korrupciyaǵa qarsı nızamshılıq Qırǵızstannıń Jınayat kodeksin óz ishine aladı, ol korrupciyalıq xızmettiń tiykarǵı formaların, sonıń ishinde passiv paraxorlıq, korrupciyaǵa urınıw, paraxorlıq, aqsha jew hám hámel wákilligin asıra paydalanıwdı jınayat retinde belgileydi.

Mámlekettegi endemiyaǵa aylanǵan korrupciya menen gúresiw ushın Korrupciyaǵa qarsı isbilermenlik keńesi hám «Puqaralar korrupciyaǵa qarsı» (Citizens Against Corruption) Mámleketlik emes shólkemi sıyaqlı bir qatar shólkemler dúzildi. Húkimet 2011-jıl mart ayında jańa korrupciyaǵa qarsı veb-sayttı iske túsirdi hám húkimet, Bas prokuratura hám miliciya hár bir jaǵdaydı tekseriwine wáde berdi, degen menen kópshilik bul veb-sayttıń paydalılıǵına gúman menen qaraydı.

## Mámlekettegi korrupciyanı analizlew
Shveciyalı siyastanıwshı Yoxan Engvall (Johan Engvall) óziniń «Korrupciya — bul pútkil Qırǵızstan. Mámleket investiciya bazarı retinde: Qırǵızstandaǵı siyasat hám byurokratiyanı túsiniw ushın analitikalıq tiykar» (Corruption is the whole of Kyrgyzstan. The state as an investment market: an analytical basis for understanding politics and bureaucracy in Kyrgyzstan) dep atalatuǵın izertlewinde mınanday dep jazǵan: «Qırǵızstan dep atalatuǵın pútkil mámleketti húkimetlik hámeldarlar satılatuǵın hám satıp alınatuǵın bazar retinde kóz aldına keltiriwge boladı». Mámlekettiń tarqalıwınıń eń joqarı noqatı burınǵı prezident Bakiev tárepinen tárbiyalanǵan huqıq qorǵaw uyımları hám shólkemlesken jınayatshılıq arasındaǵı derlik rásmiy simbioz boldı. Doktor J. Engvall óz dissertaciyasında hár túrli maǵlıwmat derekleri kórsetken hám ǵárezsiz Qırǵızstan tariyxınıń hár túrli dáwirlerine tiyisli bolǵan sanlardı keltiredi. Onıń sóylesiwshileriniń aytıwınsha, Akaev dáwirinde ministr lawazımı júz mıńnan eki júz mıń dollarǵa shekem turıwı múmkin edi. Gubernator bolıw ushın 40 mıń dollardan kóbirek, al (h)ákim (qala administraciyasınıń baslıǵı) bolıw ushın 20 mıń dollardan baslap tólew kerek bolǵan. 2011-jıl fevral ayında burınǵı sudya hám ministr orınbasarınıń aytıwınsha, Bishkektegi birinshi instanciya sudında sudyanıń ornı ushın 10 000 dollar hám 50 000 dollar arasında tólew kerek bolǵan.

## Jergilikli hákimiyattaǵı korrupciya
Wákilliklerdiń keńeyiwi, decentralizaciya hám kóplegen funkciyalardıń tuwrıdan-tuwrı jergilikli ózin-ózi basqarıw uyımlarına ótkeriliwinen keyin, jergilikli hákimiyat Qırǵızstandaǵı tiykarǵı korrupciyalıq «jemtik»lerdiń birine aylandı. Jergilikli hákimiyat baslıqları administraciyalıq, qadaǵalaw hám basqarıw wákilliklerine iye boldı, olardı bolsa jeke bayıw maqsetinde paydalandı. Decentralizaciya nátiyjesinde salıqlardıń hám tólemlerdiń barlıq túrlerin jıynaw jergilikli hákimiyat uyımlarına ótti. Jergilikli hákimiyatlar jergilikli byudjetti qáliplestirdi. Jergilikli byudjetten úlken muǵdardaǵı qarjılar gúmanlı joybarlarǵa baǵdarlandı, olar ushın dawıslı (bahalı) tenderler ótkerildi, olardaǵı «otkat»lar (kickbacks) tender muǵdarınıń 30–40% in quradı. Jergilikli hákimiyatlardıń basqa korrupciyalıq komponentleri jeke turaq-jay qurılısı ushın jer maydanların bólistiriw boldı, bul jaǵday úlken paralar esabına ámelge astı, sonday-aq municipal múlkti ijaraǵa beriw hám jeke menshikke satıw, qurılısqa ruxsatnamalar beriw hám obyektlerdi turaq-jay emes fondına ótkeriw kirdi. Jergilikli mansaplılar arasında hámel wákilligin asıra paydalanıw basqasız masshtablarǵa jetti, bul haqqında mámleket bas prokurorı xabar berdi.

Qızıl-Qıshlaq awıl húkimeti baslıǵı Sharabidin Kaparovtıń dáwirinde ol Qırǵızstandaǵı eń korrupciyashı hámeldar retinde tán alındı.

Bul dáwirde jer aldawshılıǵı, mámleketlik sociallıq obyektlerdi (atap aytqanda, mektep aymaqların, Qızıl-Bayraq awılındaǵı monshalardı, Tólóykón emlewxanasınıń bir bóliminiń) nızamsız túrde jeke menshikke ótkeriw tarawında jınayatlar dizimge alındı.

Sharabidin Kaparov jasalma hújjetlerden paydalanıp, mámleketlik áhmiyetke iye strategiyalıq obyektti — Osh qalasınıń Batıs aeroportın jeke menshik retinde rásmiylestirdi, keyinirek ol jerdegi sociallıq obyekt — Qızıl-Bayraq awılındaǵı monshanı óz ákesiniń atına ótkerip aldı. Ol Osh mámleketlik sovxoz-texnikumınıń 4 qabatlı oqıw imaratın nızamsız qumarxana shólkemlestiriw ushın óz tuwısqanlarına tapsırdı.

Sh. Kaparov awıl xojalıǵı suwǵarmalı jerlerinde hám Osh qalasınıń Batıs (rezerv) aeroportınıń qáwipsizlik zonasında nızamsız kapital qurılıslar alıp bardı, municipal múlk penen municipal jerlerdi haqıyqıy bazar bahasınan júzlershe ese tómen bahaǵa ótkizip, mámleket máplerine ayrıqsha úlken materiallıq zıyan keltirdi, Suratash awılındaǵı tutas kóshelerdi jeke menshik retinde nızamsız rásmiylestirdi, úlken paralar esabına turaq-jay qurılısı ushın jer maydanların bólistirdi, smeta bahasın hám jumıs kólemin arttırıw arqalı byudjet qarjıların ózlestirdi. Sh. Kaparov balalar, kambaǵal shańaraqlar hám mayıplar ushın bólingen byudjet qarjıların ózlestiriwden de tartınbadı.

Korrupciyashı hámeldar Sharabidin Kaparovtı juwapkershilikke tartıw ushın keńes turǵınları Rossiya Prezidenti V. V. Putinǵa jazba túrde shaǵım etiwine tuwra keldi, paytaxtqa uranlar menen júrisler shólkemlestirdi, kóplegen mitinglerge shıqtı, ózin-ózi órtep jiberiw háreketlerin kórsetti. Sh. Kaparov belsendilerdi quwdaladı hám óltiriw menen qorqıttı.

## Bajıdagı korrupciya, kontrabanda, dári-dárman (narkotik) jetkerip beriw
Qırǵızstandaǵı korrupciyashı hámeldarlar ushın ekonomikalıq hám korrupciyalıq tiykar úlken finanslıq aǵımları bar bajı (tamojnya) boldı. Bul resursqa jaqınlıq, sonday-aq, mámleketke ayırım «klanlardıń» (toparlardıń) ajıralıp shıǵıwına alıp keldi, dáslep bular partiya-aymaqlıq birlespeler tiykarında qáliplesti. SSRA tarqaǵannan hám ǵárezsiz Qırǵızstan payda bolǵannan keyin, «Korrupciyalıq klanlar» oligarxiyalıq toparlarǵa aylandı, sebebi burınǵı partiya nomenklaturasınıń wákilleri tiykarınan menshiklestiriwden payda kórdi.

SSRA tarqaǵanı menen qırǵız bajı xızmeti «sur» korrupciyalıq sxemalardı engize basladı, kontrabandanı rawajlandırdı, Tájikstannan Qırǵızstan arqalı Qazaqstanǵa, onnan keyin Rossiyaǵa sistemalı túrde narkotik jetkerip beriwdi qadaǵalay basladı. Huqıq qorǵaw uyımlarınıń korrupciyashı basshıları Arqa baǵıttıń (Northern Route) qırǵız bólimin, awǵan narkotikleriniń Rossiya, Qıtay hám basqa mámleketlerge jetkeriliwin qadaǵaladı.

Qıtay hám Túrkiyadan keletuǵın úlken kontrabanda aǵımı hám bul kontrabanda tawarlarınıń keyinirek Evraziya Ekonomikalıq Awqamı (EEA) mámleketlerine bajısız re-eksport qılınıwı EEA mámleketleriniń basshıları arasında birneshe ret jánjeller keltirip shıǵardı. Mısalı, 2017-jıl oktyabr ayında Qazaqstan, hátte, Qırǵızstan menen shegaranı jawıp, qırǵız hákimiyatınan «sur» kontrabandaǵa shek qoyıwdı talap etti. Biraq, Qırǵızstan hákimiyatı qırǵız bajısınıń «sur kardinalı» arqalı bajı hám kontrabandadan jasırın dáramat alǵanlıǵı sebepli, «sur» kontrabanda menen baylanıslı jaǵday elege shekem sheshilmegen. Bul korrupciyashı hámeldarlarǵa qol keledi, sebebi tawarlar kontrabandası hám shegara arqalı narkotik jetkerip beriw — hámeldarlardıń jasırın dáramatlarınıń tiykarǵı bólimi esaplanadı hám jınayiy dáramatlardıń bir bólimin mámleket basshıları menen bólisedi, sol sebepli bajıdagı korrupciyashı hámeldarlar Qırǵızstandaǵı hár qanday húkimet dáwirinde de qol tiygizgisiz bolıp qala beredi.

17 jıl ishinde qırǵız bajısı Qıtaydan jámi 11,64 milliard dollarlıq tawarlardı dizimge alǵan. Sol waqıttıń ózinde Qıtay bajısı Qırǵızstanǵa 61,667 milliard dollarlıq tawar jiberildi dep esaplaǵan. Ayırmashılıq 50 milliard dollardan artıq. Solay etip, Matraimov klanı tárepinen bajıǵa engizilgen «sur» sxemalar sebepli Qırǵızstan mámleketlik byudjetine 10 milliard dollardan az aqsha túsken. Bul Qırǵızstannıń sırtqı qarızı 4,5 milliard dollar bolıwına, mámleket húkimeti byudjetti toltırıw ushın aqsha qarızǵa alıwǵa májbúr bolıwına hám Qırǵızstan dúnyadaǵı eń kambaǵal on mámlekettiń biri bolıwına hám de bir million qırǵızstanlı óz watanında keleshek hám jumıs joqlıǵı sebepli májbúriy migraciyada júrgenine qaramastan júz bergen...

17 jıl ishindegi qırǵız bajısı maǵlıwmatlarına qaray, Túrkiyadan kelgen tawar jetkerip beriw kólemi 1,129 milliard dollardı quradı. Túrkiya maǵlıwmatlarına qaray bolsa, 2,968 milliard dollarlıq tawar jiberilgen. Ayırmashılıq 1,839 milliard dollar.

Amerika Qurama Shtatlarınan keletuǵın tawarlar Qırǵızstan importında áhmiyetli úleske iye. Rásmiy sanlar Túrkiya importına jaqın. Biraq bul jerde de AQSh bajı maǵlıwmatları áhmiyetli dárejede parqlanadı: 884 million dollarǵa qarsı 2,039 milliard dollar.

Qırǵız bajısınıń jáne bir korrupciyalıq komponenti — Tájikstanǵa janar-may hám maylaw materiallarınıń kontrabandası. Qırǵızstan EEA aǵzası retinde Rossiyadan úlken muǵdardaǵı janar-maydı bajısız satıp aladı hám Rossiya janar-mayınıń bir bólimin bajı rásmiylestiriwisiz janar-may qımbatıraq bolǵan Tájikstanǵa jetkerip beredi. Tólem mámleket byudjetine emes, korrupciyashı hámeldarlardıń qaltasına ketedi.

Ózbekstan menen shegara ashılǵanı menen bul mámleketke turmıslıq texnika, mobil telefonlar hám tutınıw tawarlarınıń kontrabandası jolǵa qoyıldı.

Mámlekettiń korrupciyashı hámeldarları ayrıqsha úlken masshtabta aqsha jew menen shuǵıllanadı, olar nızamsız túrde hám deklaraciyasız jılına Qırǵızstannan altın hám birneshe milliard dollar shıǵarıp ketedi, bul ushın mámleket byudjetine salıqlar da tólemler tólenbeydi.

## Eskertiwler

## Derekler