open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ádebiyat teoriyası

1.Ǵázzel-sırlasıw 

2.Másnáwiy-arabsha-ekilik

3.Epitafiya-grekshe-qulpı tastaǵı jazıw. Ólgen adamlarǵa arnalǵan qosıq. 

4.Ritm-grekshe-sáykeslik(ırǵaq)

5.Sonet-italyansha-jańǵırıw 

6.Satira-grekshe-masqaralaw, ájiwalaw

7.Qasiyda-patshalardı maqtaw qosıǵı 

8.Epigramma-grekshe-jazıw, greklerdiń ıdıslarǵa jazǵan jazıwınnan alınǵan

9.Ballada-francuzsha-ayaq oyın qosıǵı

10.Parodiya-grekshe-qarsılıq qosıq 

11.Lirika-latınsha-háreketke keliw 

12.Didaktikalıq lirika-grekshe-aqıl násiyat

13.Publicistika-latınsha-kópshilik

14.Mif-grekshe-ańız,ápsana

15.Hádis-arabsha-ráwiyat 

16.Folklor-ingliz-xalıq danalıǵı

17.Ádebiyat-arabsha-hasıl sóz 

18.Dástan-parsı-bayanlaw,jırlaw

19.Janr-francuzsha-túr 

20.Realizm-latınsha-zatlıq

21.Shayır-arabsha-poeziyalıq shıǵarmalardı dóretiwshi

22.Quran-arabsha-qiráátli oqıw

23.Gimn-grekshe - maqtaw qosıǵı 

24.Fantaziya-grekshe - qıyal etiw

25. Rubayı- parsı - tórtlik

26.Dramma - grekshe - háreket 

27.Simvol - grekshe - waqıyalardı astarlı mánide aytıw

28.Epos - grekshe - bayanlaw, ángimelew

29.Allegoriya - grekshe - basqasha, ózgeshe aytaman

30.Ironiya - grekshe - dálkek, mısqıllaw

31.Sarkazm- grekshe - qıynaw, azar beriw

32.Litota- keńislik

33.Sinekdoxa - grekshe - uǵıw 

34.Giperbola-grekshe - asıra súwretlew

35.Metafora- grekshe - awısıw

36.Metonimiya - grekshe - qayta ataw

37. 2 qatarlı qosıq-báyit, másnáwiy

38. 3 qatarlı qosıq-Hakku, erkin wázin, verlibl 

39. 4 qatarlı qosıq-rubayı, murabba. Rubayı formulası- a, a, b, a

40. 5 qatarlı qosıq- muxammes, muxalles 

41. 6 qatarlı qosıq- musaddas 

42. 8 qatarlı qosıq- musamman 

43. 14 qatarlı qosıq-sonet, onıń, 8 qatarı katren, 6 qatarı tarcet
Maqsetbay Xábibullaev

**Xábibullaev Maqsetbay Esemuratovich**— 1975-jıl 27-noyabrde dúnyaǵa kelgen.
## Ómirbayanı
Qaraqalpaqstan Respublikası Shımbay rayonında tuwılǵan. Ol 1998-jılı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń jurnalistika qánigeligin tamamlaǵan. Maqset Xàbibullaev óz miynet jolın 1999-jılı Qaraqalpaqstan radiokanalında redaktor bolıp islewden baslaǵan. 1999-2007- jıllarda Qaraqalpaqstan radiokanalında social-ekonomikalıq esittiriwler alıp barǵan. 2007-2009- jıllarda Ózbekistan Mámleketlik Salıq basqarmasının Qaraqalpaqstan Respublikası bóliminde press-sekretar lawazımında islegen. 2009-2012-jıllarda Qaraqalpaqstan Mámleketlik tábiyat tanıw muzeyinde úlken ilimiy xizmetkeri lawazımında islegen. 2012-jıldıń dekabrinen baslap Ózbekistan Milliy málimleme Agentliginiń Qaraqalpaqstan Respublikasınındaǵı fotojurnalisti lawazımında islep kelmekte. 
Maqset Xábibullaev fotoreportaj, fotoetyud, fotopeyzaj janrında súwretler aladı. 2021-jıl 27-iyun Jurnalistler kúni Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesinıń prezidium qararı menen "Watan pidayısı" kókirek nıshanı menen sıylıqlandı.

## Derekler
Mırzagúl Sapaeva

**Mırzagúl Jumanazarovna Sapaeva** (Мырзагүл Сапаева; 1962-jıl 25-iyul) — qaraqalpaq teatr hám kino aktrisası, vokal artisti. Ózbekstan (2000) hám Qaraqalpaqstan xalıq artisti. 

## Ómiri hám bilimi
Mırzagúl Sapaeva 1962-jılı 25-iyulda tuwılǵan. Ol 1985-jılı Ostrovskiy atındaǵı Tashkent mámleketlik teatr hám súwretshilik kórkem óneri institutın (házirgi Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutı) «muzıkalı teatr aktyorı» qánigeligi boyınsha tamamlaǵan.

## Iskerligi
Aktrisa óziniń kásiplik iskerligin 1985-jıl 8-avgusttan baslap Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı teatrında vokal artisti sıpatında basladı hám házirgi kúnde de usı teatrda jemisli miynet etip kelmekte. 

M. Sapaeva qaraqalpaq kinosınıń rawajlanıwına da óz úlesin qosqan. Ol rejissyor Töreniyaz Qalimbetovtıń «Tanka» hám Bektilew Nizamatdinovtıń «Kurort» kórkem filmlerinde tiykarǵı rollerdi (Shaxsánem) atqarǵan

## Ataqları hám sıylıqları
Aktrisanıń kórkem óner tarawındaǵı kóp jıllıq miynetleri joqarı bahalanǵan:
* 1987 — Qaraqalpaqstan Respublikasında xızmet kórsetken artist;
* 1993 — Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken artist;
* 1994 — Túrkmenstan Respublikasında xızmet kórsetken artist;
* 2000 — Ózbekstan xalıq artisti.

## Derekler
Orazbay Ábdiraxmanov

**Orazbay Ábdiraxmanov** (Оразбай Әбдирахманов; 1949-jıl 29-avgust, Kegeyli rayonı) — qaraqalpaq ádebiyatınıń kózge kóringen wákili, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı, dramaturg hám jámiyetlik isker. Ol Quranı Kárimdi qaraqalpaq tiline dáslepki awdarıwshılardıń biri retinde belgili.

## Ómiri hám bilimi
Orazbay Ábdiraxmanov 1949-jılı 29-avgustta Kegeyli rayonında tuwılǵan. Ol Xojeli rayonındaǵı mektepte oqıp, 1973-jılı Tashkent Milliy universitetiniń (házirgi Ózbekstan milliy universiteti) jurnalistika fakultetin tamamlaǵan.

## Iskerligi
Jazıwshı óziniń iskerligi dáwirinde bir qatar juwaplı lawazımlarda isledi:
* «Jetkinshek» gazetası hám «Ámiwdárya» jurnalında ádebiy xızmetker, bólim baslıǵı hám juwaplı xatker;
* Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamında ádebiy másláhátshi hám baslıq orınbasarı;
* «Qaraqalpaqfilm» kinostudiyasında direktor;
* Qaraqalpaqstan Ruwxıylıq hám aǵartıwshılıq orayı baslıǵı orınbasarı;
* «Ózbektelefilm»niń Qaraqalpaqstan bólimi direktori;
* «Ámiwdárya» jurnalınıń bas redaktorı.

## Dóretiwshiligi
### Satira hám proza
Orazbay Ábdiraxmanov qaraqalpaq ádebiyatında satira janrın jańa basqıshqa kóterdi. Onıń «Bir muhabbat tariyxı» (1977) hám «Qońsı-qobalar» (1981) satiralıq gúrrińler toplamları keń jámiyetshilikke tanıldı. Onıń «Botinka», «Ázazúl», «Ógizdiń miyi», «Ójet», «Soqır ishek» sıyaqlı gúrrińleri óziniń ótkir yumorı hám sociallıq áhmiyeti menen ajıralıp turadı. 

Jazıwshınıń 1985-jılı járiyalanǵan «Bosaǵa» romanı qaraqalpaq prozasınıń áhmiyetli jetiskenlikleriniń biri bolıp, 2003-jılı ózbek tilindegi «Jahon adabiyoti» jurnalında basıldı.

### Dramaturgiya hám kino
Dramaturg sıpatında onıń «Ójet» (1981) komediyası Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik akademiyalıq muzıkalı teatrında uzaq jıllardan beri qoyılıp kiyatır. Sonday-aq, ol «Gúm-gúm» (1990) hám «Tıǵın» (1991) sıyaqlı dáslepki qaraqalpaq kórkem filmleriniń avtorı. 

Aral teńizi mashqalasına arnalǵan «Aralqum», «Dárya dárti», «Aral qızları» sıyaqlı hújjetli filmleri hám bir qatar tariyxıy-mádeniy baǵdardǵı videofilmleri ushın hár qıylı xalıqaralıq kinofestivallar laureatı bolǵan.

### Awdarmashılıǵı
Orazbay Ábdiraxmanov qaraqalpaq mádeniyatı tariyxında úlken waqıya bolǵan — Quranı Kárimniń qaraqalpaq tilindegi túsindirmeli awdarmasın islep shıqtı hám járyaladı.

## Miynetleri
* «Bir muhabbat tariyxı» (1977) — gúrrińler toplamı;
* «Qońsı-qobalar» (1981) — satiralıq gúrrińler;
* «Ne podpisivay, bratok» (1984) — rus tilinde;
* «Bosaǵa» (1985) — roman;
* «Ústirt, Ústirt ǵoy» — ocherk.

## Sıylıqları hám ataqları
* 1985 — YUNESKO medalı laureatı;
* 1999 — «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen kórkem-óner ǵayratkeri»;
* 2000 — «Ózbekstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri»;
* 2004 — «Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı»;
* 2018 — «Ózbekstan xalıq jazıwshısı».

## Derekler
Jiyenbay Izbasqanov

**Jiyenbay Izbasqanov** (Жийенбай Избасқанов; 1949-jıl 12-iyun, Shomanay rayonı — 2023-jıl 29-oktyabr) — qaraqalpaq shayırı.

## Ómir jolı
1949-jılı 12-iyunde Shomanay rayonında tuwılǵan. Ol 1972-jilı Qaraqalpaq mámleketlik universitetin pitkerip, tuwılǵan rayonında muǵallim, sońınan Qaraqalpaqstan televideniesi hám radioesittiriw komitetinde redaktor (1973 — 1982) «Jetkinshek» gazetasınıń bólim baslıǵı (1982 — 1985), Jazıwshılar awqamında juwaplı xatker (1985 — 1989), sońınan baspa sóz hám kitap sawdası boyınsha Qaraqalpaqstan Mámleketlik komiteti baslıǵınıń orınbasarı, «Qaraqalpaqstan» baspasınıń bas redaktorı, Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamında ádebiy xızmetker bolıp islegen.

Jiyenbay Izbasqanov 1982-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Shayır bir qosıǵın «Poeziya ómirimniń ózegi» dep biykarǵa jırlamaǵan. Poeziya janrına ayrıqsha ıqlas qoyǵan talant iyesiniń búgingi kúnge shekem «Tulpar haqqında ballada» (1975), «Jaz ótkende»(1979), «Lirika dápterinen» (1982), «Balalıqtıń nesin aytasań» (1984), «Ómirge qushtarlıq» (1987), «Muhabbattıń almaz qırları» (1990), «Muhabbat lirası» (1992), Tańlamalı shıǵarmaları «Men kútken kún» (1993), «Jollarım uzaq» (1995), «Saǵınısh paslı» (2009) sıyaqlı birneshe poeziyalıq toplamları basılıp shıqtı. Shayırdıń 2000-jılı «Saylandı shıǵarmaları» nıń 1 tomlıǵı basılıp shıǵıp, bul toplamı ushın Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq Mámleketlik sıylıǵınıń laureatı boldı.

### Awdarmashılıǵı
Jiyenbay Izbasqanov dúnya xalıqları dúrdanalarınan A.S.Pushkinniń, M.Yu.Lermontovtıń, A.Fettiń, Danilovtıń, V.A. Jukovskiydiń, E.Evtushenkonıń, A.Aripovtıń, A.Matjannıń, Shawket Raxmannıń, G.Apolliperdiń, Pol Elyuardıń, Ilya Chavchavadzeniń, Federiko Garsio Lorkanıń, Gyoteniń h.t.b. shayırlardıń shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdaradı. Bul kórkem awdarmalar óz gezeginde shayırdıń dúnya ádebiyatı úlgileri menen jaqınnan tanısıwına keń múmkinshilik jaratadı.

J. Izbasqanovtıń «Tuwılǵan jerge» dep atalǵan dáslepki lirikalıq qosıǵında insan ushın tuwılǵan jer quyash bolsa, insan tereń tamır bolıp pitken bir daraq, yaki bolmasa quyashqa baqqan ayǵabaǵar. Insan balasınıń aradan qansha waqıt ótiwine qaramastan alıslarda qalǵan awılına, shoq balalıǵı ótken tuwǵan jerine saǵınısh sezimleri menen umtılıp jasaytuǵınlıǵın sheber súwretley alǵan. Shayırdıń tuwılǵan jer haqqında oyları jıldan-jılǵa tolısıp, bayıp barǵanlıǵın «Tuwılǵan jer saǵınıshı» qosıǵınan da kóriwimizge boladı.

J. Izbasqanovtıń qáleminen dóregen «Tuwılǵan jerdiń tútini», «Aǵjap jaǵalıǵı», «Balalıq shaǵım», «Awıllar», «Ah, awıldıń altın aqshamları», «Tuwǵan jerdiń keń dalaları», «Tuwılǵan jer tolǵawı», «Tatlı eken awıl tárepte» h.t.b. qosıqları birin-biri qaytalamastan, ideyalıq-tematikalıq jaqtan da tolısıp baradı.

Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı J. Izbasqanov házirgi dáwir qaraqalpaq poeziyasın eki, úsh, tórt qatarlı qosıqlar hám klassikalıq poeziyamızdıń dástúrlik úlgileri menen birge verlibr (erkin) formasındaǵı qosıqları, elegiya janrları menen de bayıtıp bardı. Shayırdıń «Ótemis», «Qamal», «Tınımsız oylar yamasa oqıwshıma xat» poemaları da bar.

## Derekler
Uyqı

**Uyqı** - adam hám haywanlarda dáwirlik júz beretuǵın fiziologik jaǵday. Bunda fiziologik protsessler bir qatar ástenlesedi hám organizmniń, oraylıq nerv siztemalariniń jumıs qábiyleti tikleniwi ushın eńjaqsi sharayatlar jaratiladi. Ol hárbir insannıń zárúr ómirlik mútajligi. Insan pútkil ómirin ushden biri har keshe kúndizde dáwirlik kúzetiledi. Uyqi hám onın menen baylanıslı jaǵdaylardi somnologiya páni úyrenedi. Uyqi haqqındaǵı zamanagóy kóz qaraslarǵa qaraǵanda , uyqi tek ǵana dem alıw ushın emes , bálki kún boyı alınǵan túrli xabarlardi qayta islew hám ertesine jáne qabıl etiw qábiyletine erisiw ushın jaratilǵam protsesi.
Sapar Xojaniyazov

**Sapar Xojaniyazov** (Сапар Хожаниязов; 1910—1983) — qaraqalpaq ádebiyatınıń kózge kóringen wákili, belgili dramaturg, jazıwshı hám shayır. Ol qaraqalpaq milliy dramaturgiyasının qáliplesiwine hám rawajlanıwına úlken úles qosqan tulǵalardıń biri esaplanadı.

## Ómiri hám bilimi
Sapar Xojaniyazov 1910-jılı Kegeyli rayonınıń Xalqabad elatı aymaǵında diyqan shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Jaslayınan ata-anasınan ayırılıp (12 jasında), jetimshilik hám joqshılıq azabın kórgen. 1928-jılǵa shekem awıldıń malın baǵıp kúneltken.

1928—1929-jılları sawat ashıw kurslarında oqıǵan. Onıń kórkem ónerge bolǵan qızıǵıwshılıǵı 1936-jılı onı Moskvadaǵı Mámleketlik teatr iskusstvosı institutına (GITIS) alıp keldi. Moskvada oqıp júrgen dáwirinde V. Vishnevskiy, O. I. Pıjova hám N. A. Baskakov sıyaqlı iri ilimpaz hám kórkem óner ǵayratkerleri menen dóretiwshilik baylanısta bolǵan.

## Iskerligi
1939-jılı oqıwdı pitkerip kelgennen keyin, S. Xojaniyazov respublikanıń mádeniy turmısına belsendi aralastı:
* 1939—1953-jılları: K. D. Stanislavskiy atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik teatrında (házirgi Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik akademiyalıq muzıkalı teatrı) rejissyor;
* 1953—1962-jılları: Usı teatrdıń direktorı lawazımlarında isledi.

1944-jılı Jazıwshılar awqamınıń aǵzalıǵına qabıllandı.

## Dóretiwshiligi
### Dramaturgiya
S. Xojaniyazov qaraqalpaq ádebiyatı tariyxında eń dáslep dramaturg sıpatında tanıldı. Onıń «Aysha» (1940) pyesası dáslepki iri jetiskenligi bolıp, 1940-jılı dramalıq shıǵarmalar tańlawında birinshi sıylıqtı jeńip alǵan.

**Belgili pyesaları:**
* «Aysha» (1940)
* «Súymegenge súykenbe» (1945)
* «Zıyada» (1946)
* «Jas júrekler» (1953)
* «Talwas» (1962)
* «Aqmaq patsha» (1968)
* «Maman biy» (1971)

### Poeziya hám proza
Shayır retinde onıń Ekinshi jer júzilik urıs jıllarında jazǵan «Sálem ayt», «Periza», «Kolxoz qızı» sıyaqlı qosıqları Watan súyiwshilik ruwxı menen suǵarılǵan. 1948-jılı «Gúlistan» qosıqlar toplamı jarıq kórdi.

Ómiriniń sońǵı jıllarında proza tarawında da jemisli miynet etip, «Aq bota», «Hújdan», «Aydın jol», «Xalqıńnan sır saqlama» sıyaqlı shıǵarmaların jazdı.

## Sıylıqları
* Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı
* Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleketlik sıylıǵınıń laureatı

## Derekler
Mandarin

**Mandarin** () — Rutalar shańaraǵı Citruslar túrine kiriwshi ortasha boylı, bárqulla jasıl terek hám sol terektiń miywesi. Mandarinniń watanı Qıtay sanaladı. Áste-aqirin ol Aziyaniń basqa mámleketleri (Hindistan, Yaponiya) da jetilistirile baslaǵan. Miyweleri 6 aydan 8 ayǵa shekem pisedi. Bir terekten ortasha 600 danaǵa jaqın miywe terip alinadi.

Mayo ilimiy orayı alımları mandarinler keypiyatti kóteriwin aniqlaǵan.
Shokolad

Shokoladtiń paydalı qásiyetleri haqqında 

Shokolad paydalı yamasa zıyanlı ekenligi tuwrısında neshe  jıllardan berli ilimpazlar básekilesip kiyatır. Ayırım ilimpazlar bolsa, shokoladtiń tómendegi paydalı qásiyetlerin tastıyıqlaǵan :

Shokolad ózinde dofamin, serotonin hám feniletilamin gormonlarin saqlawı sebep  keypiyatti kóteriw ózgeshelikine iye;

shokolad bulshıq etlerdi kislorod menen tóyintiradi, nátiyjede shınıǵıwlardan keyin organizm tezde ózin tikleydi;

eger úzliksiz túrde qara shokolad (70% hám odan joqarı kakao saqlawshı ) qan tamırları bekkemlenip, júrek kesellikleriniń aldı alınadı ;

sonıń menen birge qara shokolad jaman xolesterindan asrap, insult qáwpin azaytadı, aritmiya hám júrek jetispewshiliginde de paydalı esaplanadı ;

shokolad diabetti saplastırıwda járdem beredi - onıń quramındaǵı antioksidantlar as qazan astı bezi iskerligin jaqsılaydı ;

shokolad mıy iskerligin jaqsılaydı, Alsgeymer keselligi rawajlanıwın aldın aladı, yadtı bekkemlenip, dıqqattı jaqsılaydı ;

shokolad ishek tımawlarında da járdem beredi, bawırǵa da unamlı tásir kórsetedi;

shokolad immunitetti kóteredi, hámledar hayallarǵa da júdá paydalı esaplanadı.

Shokoladtniń zıyanlı tárepleri:

Paydalı tárepi bolǵan ónimdiń záleli de bar degen sıyaqlı, shokoladtiń da ózine muwapıq zıyanlı qásiyetleri bar. Birinshi orında onıń muǵdarı : shokoladti normadan artıq tutınıw qılıw jaramaydı, keri jaǵdayda bul qandli diabetke, júrek-tamır keselliklerine, bas awrıwına alıp keliwi múmkin. Onı úzliksiz, biraq kóp bolmaǵan muǵdarda tutınıw qılıw kerek.

Onı qóllawǵa qarsı kórsetpeler de júdá kóp:

allergiyasi bar insanlarǵa odan ıqtıyatlılıq menen tutınıw qılıw usınıs etiledi;

asa salmaqli salmaq iyelerine de shokoladtan tutınıw qılıw usınıs etilmeydi;

tisler seziwsheńligi asqanda shokoladdan waz keshiw maqsetke muwapıq boladı ;

búyrekler qásteliginde de shokolad muǵdarın kemeytiw kerek;

migren keselligi qózǵagan waqıtta da shokoladdan tutınıw qılıw jaramaydı.
Ámet Shamuratov

**Ámet Shamuratov** *(Әмет Шамуратов; [[1912]]-[[1953]])* — shayır, jazıwshı hám jámiyetlik isker.

= Ómiri =
1912-jılı Xojeli rayonınıń aymaǵında tuwıladı

Ol 1924—25-jılları Xojelidegi internatta tarbiyalanadı, soń Shımbaydaǵı «Kammuna» mektebinde oqıydı. Á. Shamuratov 1931-jılı Moskvaǵa oqıwǵa jiberiledi. Ol oqıp júrip, Moskva metrosı qurılısında jumıs isleydi hám oqıwın 1938-jılı pitkerip shıǵıp, respublikalıq xalıq bilimlendiriw ministrliginde inspektor, sońınan baspa sóz orınlarında isleydi. 1947—50-jılları Moskvadaǵı partiya mektebinde oqıydı hám onı pitkergenen soń respublikamızdıń Ministrler Keńesi baslıǵınıń orınbasarı, Nókis qalalıq partiya komitetiniń birinshi xatkeri, Jazıwshılar Awqamınıń baslıǵı lawazımlarında isleydi. Ámet Shamuratov 1941-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası bolǵan.

1953-jılı talantınıń áyne gúllengen shaǵında awırıp qaytıs boladı.
 
= Dóretiwshiligi =
Ámet Shamuratovtıń «Sıylıq» (1940), «Eski mektepte» (1940), «Watan haqqında qosıqlar» (1943), «Baxıt» (1949) sıyaqlı poeziyalıq hám prozalıq toplamları basıldı. Jazıwshınıń «Tańlamalı shıǵarmaları» birneshe mártebe 1954, 1962, 1963, 1972-jılları qayta basıldı. Jazıwshınıń «Meniń jolbarıslar menen jolıǵısıwlarım» gúrrińler dúrkini ózbek hám rus tillerine awdarıldı. Á. Shamuratov J. Aymurzaev penen birge «Aral qızı», I. Yusupov penen birge «Qırq qız» pyesaların jazadı.

## Derekler
Rajapbay Saidov

**Rajapbay Saidov** (1919-1993 jj) – belgili baspasóz wákili, Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen jurnalist, «Erkin Qaraqalpaqstan» (burınǵı «Sovet Qaraqalpaqstanı») fotoxabarshısı.

## Biografiyası

**Rajapbay Saidov** 1919-jıldıń báhárinde Tórtkúl qalasındaǵı súwretshilikti kásip etken semyada tuwıldı. Balalıq dáwirinen-aq onıń súwretke bolǵan qızıǵıwshılıǵı joqarı boldı. 

Moskvadaǵı (Rossiya) Lunacharskiy atındaǵı teatr iskusstvosı institutında bilim aldı. Instituttı tamamlaǵannan soń Qaraqalpaqstannan barǵan dáslepki iskusstvo qarlıǵashları menen birge aktyorlıq diplomın alıp qaytqan jas qánigeniń ómiri birden súwretshilikke arnaladı hám bul óz aldına bir umıtılmas tariyxqa aylanadı.

## Dóretiwshiligi

Rajapbay Saidov óziniń qırıq jıldan aslamıraq ómir jolı dawamında «Erkin Qaraqalpaqstan» (burınǵı «Sovet Qaraqalpaqstanı») gazetasınıń fotoxabarshısı retinde jumıs isledi. Respublikamızdaǵı gúllán jańalıqlar hám bolıp atırǵan hár qıylı quwanıshlı waqıyalardı fotosúwretlerde sáwlelendirdi. Súwretke túsiriwde obektti tańlap biliwin hám principiallılıǵın ashıp kórsetetuǵın kóplegen sıpatlarǵa iye boldı. Ol óz qaharmanların kútpegen jerden, háreket yaki quwanısh, tolqıw ústinde, tek waqıttıń bir eki sekundliq bólegi ishinde súwretke alıwdıń sheberi boldı.
Usınday tınımsız óz ústinde islewi, jemisli miynetleriniń nátiyjesinde "Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen jurnalist" ataǵına iye boldı.
Rajapbay Saidov óz dáwirinde respublika xalıq xojalıǵınıń ósip, rawajlanıw jolları menen tıǵız baylanısqan hám siyrek ushırasatuǵın bay fotomateriallar arxivin ózinde puqta saqlap kelgen belgili fotojurnalist bolıp tanıldı. Bul fotojurnalisttiń belgili bir dáwirdiń shejiresin jazıwǵa qosqan úlken úlesi bolıp tabıladı. 
Rajapbay Saidov Ekinshi jer júzilik urıs qatnasıwshısı hám miynet veteranı bolǵan sap hujdanlı, joqarı mamanlıqtaǵı súwretke túsiriwdiń sheberi bolıp tariyx betlerinde atı qaldı.

## Derekler

# Qaraqalpaqstan Respublikası Arxiv isi basqarması
# Facebook.com
Volkswagen

**Volkswagen** (nemisshe aytılıwı :[ˈfɔlksˌvaːɡn̩] (qısqartirilgan vW ([faʊˈveː]))) shtab-kvartirasi Wolfsburg, Lower Saxony, Germaniyada jaylasqan nemis avtotransport óndiriwshisi. Ol 1937-jılda Natsistlar partiyası tárepinen islengen. 2016 hám 2017-jıllarda jáhán kóleminde sotilgan eń iri avtomobil óndiriwshi volkswagen Group kompaniyasınıń flagman brendi bolıp xızmet etedi. Onıń flagman modelleri: volkswagen Beetle (bul avtomobil óndiriwshisiniń ramziy modeli), volkswagen Golf (kompaniyanıń eń kóp sotilgan modeli)., volkswagen Polo, volkswagen Tiguan, volkswagen Touran hám volkswagen Touareg.

## Tariyxı
volkswagen 1937-jılda Germaniya Miynet fronti (Deutsche Arbeitsfront) tárepinen Berlinda islengen. 1930 -jıllardıń baslarında avtomobiller sánatli edi - kópshilik nemislar mototsikldan kóre quramalılaw zatlardı satıp alıwǵa ılayıq emes edi hám 50 dana nemisdan tek birewi mashinaǵa iye edi.

1937-jıl 28 mayda Berlindagi Deutsche Arbeitsfront tárepinen Gesellschaft zur vorbereitung des Deutschen volkswagens mbH (" Germaniya volkswagen Ltd. ni tayarlaw boyınsha kompaniya") yamasa qısqasha Gezuvor dúzildi. Bir jıldan kóbirek waqıt ótkennen, 1938-jıl 16 sentyabrde ol volkswagenwerk GmbH dep ózgertirildi.

1948-jıl mart ayında inglizlar volkswagen kompaniyasın Fordga biypul usınıs ettiler. Ford bul usınıstı qabıl etip, volkswagenni Nordhoff basshılıǵında qayta qurıw ushın qaldırdı.

1964-jılda volkswagen Auto Unionni, 1969-jılda bolsa NSU Motorenwerke AG (NSU) ni satıp aldı. Burınǵı kompaniya Ekinshi jáhán urısınan keyin joǵalǵan tariyxıy Audi brendiga iyelik etken. Oxir-aqıbet vW zamanagóy Audi kompaniyasın jaratıw ushın Auto Union hám NSOnı birlestirdi jáne onı sánatli avtomobil markası retinde rawajlandırıwdı dawam ettirdi.

1982-jılda volkswagen Ispaniyanıń SEAT avtomobil óndiriwshisi menen sheriklik shártnamasın imzoladi hám kompaniya 1986-jıl aqırına kelip SEATning tiykarǵı úlesin 75% ge shekem satıp alıw arqalı kengaydi, vW onı 1990-jılda pútkilley satıp aldı. 1985-jıl 4 iyulda volkswagenwerk AG atı volkswagen AG dep ózgertirildi.

volkswagen Daimler AG hám basqa kompaniyalar menen sheriklikte BlueTec taza dizel texnologiyasın Mercedes-Benz, volkswagen hám basqa kompaniyalar hám brendlarning avtomobilleri hám júk mashinalarında satıw ushın sheriklik etdi.

2017-jılda volkswagen elektr transport qurallarına (Ev) úlken itibar qaratıwdı joybarlawtirayotganini járiyaladı.
A (latın)

**Aa** háribi sózdiń barlıq esitilgen jerinde jazıladı: **aǵa, apa, bala, alma, asxana, vagon, taraq, ayna** t.b. Ayırım **albom, apelsin** t.b. sıyaqlı ózlestirme sózlerde qońsılas seslerdiń tásirinde **a** háribi **á** sesi túrinde jińishke aytılsa da, jazıwda ózgerissiz, **a** háribi jazıladı.

**1.** Qaraqalpaq álipbesiniń birinshi háribi, ashıq, juwan dawıslı eziwlik ses. «A» deseń ayaǵın «T» deseń ayaǵın kóteredi *(qaraqalpaq xalıq naqılı)*. **2.** Tirkewish. Ol ketti, a men qayttım. **3.** Dawıslaw, ún shıǵarıw, dawıs beriw, maqullaw, tańlanıw sezimlerin ańlatadı. *A… solay ma?*.

## Derek
Dmitriy Bernackiy

**Dmitriy Bernackiy** — Ekinshi jet júzilik urıs qatnasıwshısı, buxgalter.

## Mártlikleri
1941-jılı Armiya qatarına shaqırılıp, Orlov áskeriy uchilishesine oqıwǵa kiredi. 1942-jılı uchilisheni tabıslı tamamlaǵan ol sawash maydanına qaray atlanadı. Urısqa shekem Tórtkúlde buxgalter bolıp jumıs islegen jáne bir qaharman jerlesimiz. Sawashlarda óziniń batırlıǵı hám erjúrekligi menen kózge túsken ol 1-Ukraina frontınıń 5-gvardiya armiyası 4-atqıshlar diviziyasınıń 38-polkınıń 3-batalonında aǵa adyudant lawazımına shekem kóterilip, gvardiya kapitanı áskeriy dárejesine iye boladı.
Dmitriy Bernackiy ásirese, Ukraina hám Polsha mámleketleri aymaǵın fashistlerden azat etiwde ayrıqsha qaharmanlıqlar isleydi. Atap aytqanda, ol 1945-jıldıń 20-yanvarınan 21-yanvarına óter túnde Oder dáryasınan birinshiler qatarında keship ótip, ózi basqarǵan topar menen dushpanlar iyelep turǵan placdarmdı basıp alıwǵa miyasar boladı hám fashistlerdiń hújimlerin mártlershe qaytarıp turadı. Bul sawashta batır jerlesimiz Dmitriy Bernackiy awır jaraqat alıp qazalanadı hám Polsha mámleketiniń Klyuchbork Opolskogo voevodası aymaǵına jerlenedi.

## Jetiskenligi

SSSR Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń 1945-jıl 27-iyundegi Pármanı menen «Sawashlarda kórsetken erligi hám mártligi ushın» qaraqalpaqstanlı jawınger gvardiya kapitanı Dmitriy Vasilevich Bernackiyge óliminen soń Sovetler Awqamınıń Qaharmanı ataǵı beriledi.
Ol sawashlarda kórsetken qaharmanlıqları ushın Watandarlıq urıstıń I-II dárejeli, Lenin, Altın Juldız ordenleri menen de sıylıqlanadı.

## Atın máńgilestiriw
Qaharmannıń atına Tórtkúl qalasında kóshe qoyılǵan.

## Dárekler

# Karinform.uz

## Derekler
Inayat Nawrızbaev

**Inayat Nawrızbaev** - Ekinshi jer júzilik urıs qatnasıwshısı.

## Biografiya

1918-jıldıń 18-sentyabrinde Tórtkúl rayonında tuwılǵan. 
Inayat Nawrızbaev 1941-jılı urısqa birinshiler qatarında shaqırılıp, Watanımızdı fashist basqınshılarınan qorǵaw maqsetinde sawash maydanına qaray atlanadı.

## Urıstaǵı erlikleri

Voronej frontınıń 52-armiyası, 254-atqıshlar diviziyasınıń 933-polkında pulemyotshı bolıp xızmet etken ol óziniń er júrekligi hám batırlıǵı menen óz joldaslarına hár tárepleme úlgi boldı. Atap aytqanda, ol 1943-jıl 2-oktyabr kúni Ukrainanıń Dnepr dáryasın birinshiler qatarında keship ótip, dushpanlarǵa qarsı ayawsız sawash alıp bardı hám óz diviziyasınıń alǵa qaray ilgerilewine imkaniyat jarattı.
Ásirese, 1943-jıldıń 17-oktyabr kúni túnde Kreshatik awılı ushın júrgizilgen sawashta dushpannıń qural-jaraq saqlanatuǵın qoymaxanasın joq etip, awılǵa bastırıp kirip, onı fashistlerden tolıq tazalawǵa erisedi.

## Atın mángilestiriw

Inayat Nawrızbaevtıń Dnepr dáryasın keship ótiwdegi erligi Armiya komandirleri tárepinen ılayıqlı bahalanıp, SSSR Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń 1944-jıl 22-fevraldaǵı Pármanı menen oǵan «Altın juldız» medalı hám Sovetler Awqamınıń Qaharmanı ataǵı beriledi.
1945-jılı oficerler bilimin jetilistiriw kursın tabıslı tamamlaǵan Inayat Nawrızbaev óz awılına qaytıp kelip, Ellikqala rayonı aymaǵında jasap, 1999-jıldıń 29-apreli kúni qaytıs boladı.

## Dárekler
# Karinform.uz

## Derekler
B (latın)

**B** háribi túpliklikli sózlerdiń basında hám ortasında jazıladı: **bayraq, bayram, baǵ, baqsha, bala, bilim, baba, bazar, tabıs, balıq, sabın, jaba** t.b. Al, geypara ózlestirme sózlerdiń aqırında **p** bolıp aytılsa da, **b** háribi jazıladı: **arab, klub, shtab** t.b..

**1.** B qaraqalpaq álipbesiniń úshinshi háribi hám sol háriptiń jazılıw (grafikalıq) tańbası. **2.** Eki erinniń bir-birine sál jaqınlasıwınıń nátiyjesinde payda bolatuǵın erinlik dawıssız ses, fonema.

## Derek
D (latın)

**D** háribi sózlerdiń esitilgen jerlerinde jazıla beredi: **dúz, dúz, dos, dala, dana, dúnya, dıqqat, dizim, pada, adam, joldas, qurdas, abadan**. Awızeki sóylewde **shad, pud, yad, áwlad, sud, zavod, Xalqabad** sıyaqlı sózlerde **t** bolıp aytılǵanı menen, **d** jazıladı.

## Derek
E (latın)

**E** háribi túpkilikli hám basqa da ózlestirme sózlerdiń barlıq esitilgen orınlarında dara **e** túrinde jazıladı: **ertek, erik, egin, etik, emlewxana, eki, terek, mektep, besik, besew, kerege, egew, shelek, bereket, kesek, iyne, gúze, túye, shege, ekonomika, ekologiya, elektr, ekran, ekvator, eksport, epitet, Estrada, estetika, eston, etika, etil, Evropa** t.b. Túpkilikli sózlerdiń basında **ye** túrinde, shet tillerinen ózlestirilgen sózlerde **e** túrinde aytılǵanı menen, jazıwda **e** háribi jazıladı.

**1.** Til menen iyektiń sál tómen túsip, jaqtıń tar ashılıwı arqalı payda bolatuǵın jińishke dawıslı ses, fonema. **E** — tildiń qanday háripte bolıwı jaǵınan til aldı, erin qatnasıwı jaǵınan eziwlik ses. Máselen: **E** sózdiń barlıq buwınlarında kele beredi, ol túbirde de, qosımtada da qollanıladı. **2.** Usı jińishke dawıslı sesti bildiretuǵın qaraqalpaq álipbesindegi segizinshi háribi hám usınıń atı, ataması.

## Ańlatıw
Kirilshedegi ayırıw belgisi qoyılıp jazılatuǵın ayırım sózler esitiliwinshe buwın qurılısı saqlanǵan halda **obyekt, subyekt, syezd, razyezd** *(obiekt, subiekt, raziezd emes)* túrinde jazıladı.

## Derek
F (latın)

**F** háribi **[[feyil]], ferma, fermer, fizika, flot, foto, [[futbol]], [[fonetika]], Zulfiya, Fatiyma, Fayzulla, Feruza, fabrika, shkaf, buffet, professor, kofe, kafe, geografiya** t.b. sıyaqlı ózlestirme sózlerde jazıladı

**1.** Qaraqalpaq álipbesiniń jigirma toǵızınshı háribi hám usı háriptiń ataması, tańbası. **2.** Eki erinniń bir-birine jaqınlasıp, hawanıń awız quwıslıǵınan shıǵıwı arqalı jasalatuǵın ses. Bul erinlik-tislik dawıssızdı bildiredi de sózlerdiń basında, ortasında hám aqırında kelip: **fabrika, buffet, shkaf** t.b. sózlerde qollanılıp, **ef (эф) ** birikpeli dawıssız sestiń ornına jazıladı.

## Derek
G (latın)

**G** háribi kóbinese jińishke dawıslılar menen kelip, sózlerdiń basında, ortasında jazıladı: **gáp, gúl, geshir, gósh, gilem, gúrish, tógin, bóget, segiz, tegis, búgin** t.b., al ózlestirme sózlerdiń aqırında da jazıladı: biolog, xirurg, pedagog, filolog, geolog t.b..

## Derek
Ǵ

**Ǵ** háribi kóbinese juwan dawıslılar menen kelip, sózlerdiń basında, ortasında jiyirek, al ayırım jaǵdaylarda sóz aqırında jazıladı: **ǵaz, ǵayrat, ǵarbız, ǵumsha, ǵarǵa, ǵarrı, ǵalaba, ǵoza, baǵana, taǵa, aǵa, toǵay, shaǵala, toǵız, baǵ** t.b. Sonday-aq, **ǵálle, ǵárejet, ǵáziyne, ǵázzel, ǵálet, ǵárezsizlik** t.b. sıyaqlı sózlerde jińishke dawıslı menen de bir buwında jazıladı.

## Derekler
Á (latın)

**Áá** háribi kóbinese sózdiń birinshi buwınında jazıladı: **qálem, álem, Áwez, ájaǵa, áynek, bándirgi, ǵálle, báseki, kásip, láblebi, dárixana** t.b. Al, sózdiń ekinshi hám úshinshi buwınlarında siyregirek qollanıladı: **báhár, kútá, júdá, zúráát, másláhát, Mámbetshárip, Biybisánem, Ábiwbákir, Turdımámbet** t.b..

**1.** **Áá** qaraqalpaq álipbesiniń ekinshi háribi. **2.** Adamnıń kewil-kúyin, ishki sezimin ańlatadı. *Joǵ-á, olay emes*.

## Derek
H (latın)

**H** háribi tiykarınan sózlerdiń basında hám ortasında jazıladı: **hárre, házil, halat, haqı, hadal, haq, hal, hákke, hápte, haywan, hesh, hiyle, hinji, hól, hújdan, hújjet, húkimet, húrmet, máhál, báhár, náhán, sáhár, Hámiyda, Hámre** t.b. Ayırım **pah, ah, wah** sıyaqlı tańlaq sózlerdiń aqırında jazıladı.

**1.** Qaraqalpaq álipbesiniń otız birinshi háribi hám onıń tańbası. **2. H** háribin aytqanda awızdıń tolıq kerilip ashılıwınan jasalatuǵın dawıssız sesti bildirip, ol sózdiń basında, ortasında hám aqırında keledi.

## Derek
X (latın)

**X** háribi qaraqalpaq tiliniń túpkilikli sózlerinde ushıraspaydı. Ol tiykarınan arab-parsı hám basqa da shet tillerinen ózlestirilgen sózlerde jazıladı. Awızeki sóylewde **q** sesi esitilde de, jazıwda **x** háribi jazıladı: **xat, xabar, xalıq, xor, xoja, xojalıq, xana, dánxana, xızmet, xosh, xoshametlew, paytaxt, ximiya, xlor, paroxod** t.b..

**1.** Qaraqalpaq álipbesiniń otızınshı háribi hám onıń tańbası. **2.** Awızdıń kerilip ashılıwı, tańlayǵa tildiń tiyiwi arqalı payda bolǵan dawıssız sesti bildirip keledi. **3.** Ol sózdiń basında, ortasında, aqırında jazıla beredi.

## Derek
Í (latın)

**Í** háribi sózdiń barlıq esitilgen jerinde jazıladı: **ılaq, ılaqa, ıdıs, ıqlım, qıs, qızıq, ayıw, oyın, jazıw, qutı, uyqı, tarı, ıssı** t.b., al shet tillerden ózlestirilgen sózlerde ádettegiden sozıńqı aytıladı: **tıl, sır, cıgan** t.b. Bul aytılǵan eki jaǵdayda da **Í** háribi jazıladı.

**1.** Qaraqalpaq álipbesiniń otız jetinshi háribi hám onıń atı (kirilde). **2. Í** háribi **ıdıs, qızıq, shıǵıs, qızıl, cıgan, tıl** sıyaqlılarda **Í** háribi jazıladı da, bazı bir jaǵdaylarda túbir sózlerge tartım affiksi jalǵanǵanda sol sózdiń túbirindegi **Í** háribi túsip qalıp, **parqı, xalıq, xalqı** bolıp jazıladı.

## Derek
19-may

19-may kún tarıyxı

–Turkiyada Atatúrkti eslew , jaslıq hám sport bayramı

–Rossiyada pionerler kúni

–Rubik kubı tuwılǵan kúni

–1571-jılı Migel Lopez Lagaspi Manila qalasına tiykar salǵan

–1649- jılı Angliya Respublika dep daǵaza etilgen

–1712-jılı Rossiya paytaxtı Moskvadan Sank-Peterburgqa kóshitilgen

–1762-jılı Nemis filosofı Gotlib Fixte dunyaǵa kelgen

–1780-jılı «Qara kún» Qubla Amerikada quyash shıqpadı

–1801-jılı Sank-Peterburgta Aleksandr Saburovqa arnalǵan háykel kóshirildi

–1802-jılı Napaleon húrmetli legion ordeni engizilgen

–1861-jılı avstraliyalı qosıqshı Helen Porter Armstrongniń tuwılǵan kúni

–1890-jılı Vietnamdı 1951-69-jılları basqarǵan prezidenti Xo Shu Minniń tuwılǵan kúni

–1907-jılı Finlyandiya futbul federaciyası óz jumısın basladı

–1995-jılı Tashkentte Xalqaralıq islam izertlew orayı ashıldı

## 
 

## 

## 

## 
 

## Qosımsha qarań

## Derekler

* days.peoples.ru
20-may

20-may kún tarıyxı

–Dunyajúzlik pal hárreleri kúni

–Travmatologiya kúni

–Rossiyada Dnepr dáryası kúnu

–Shıǵıs Timorda ǵáresizlik kúni

–Kamerun Yunitar mámleket dep daǵaza etildi

–Saudiya Arabstanında mustaqıllıq kúni

–Ukrainada bank xizmetshileri kúni

–1202-jılı Suriyada jer silkiniw boldı

–1217-jılı Linkoln urısı bolıp ótti

–1498-jılı Vasko da Gama Afrikanı aylanıp ótip, Hindistanda kelgen birinshi evropalı boldı

–1570-jılı Belgiyanıń Antverpen qalasın kartograf Avraam Ortelius 53 úlken formatlı kartalardan ibarat zamanagóy atlastıń prototipin islep shıqtı

–1754-jılı imperator Elizavetta Petrovna Rossiya imperiyasında birinshi márte bank shólkemlestiriw haqqında párman shıǵardı

–1787-jılı Ekaterinoslav(házirgi Dnepr) qalasına tiykar salınǵan

–1795-jılı Parijde Sans-Sulottes Prarial qozǵalanı baslandı 

–1801-jılı Ispaniya hám Portugaliya ortasında «Apelsin urısı» dep atalǵan úsh hápte dawam etken kelispewshilik baslanǵan

–1813- jılı Bautzen urısı boldı

–1851-jılı Kanada da birinshi pichta markaları ashıldı

–1899-jılı Amerika fizika jámiyeti ashıldı

–1900-jılı Franciyada II olimiya oyınları baslandı

–1902-jılı Kuba Respublikası shólkemlestirildi

–1927-jılı Ullı Britaniya Saudiya Arabstanú ǵáresizligin tán aldı

–1941-jılı Bermaxt Krit atawların iyelewdi basladı

–1444-jılı italiyalı arxitektor oyanıw dáwiri arxitekturasınıń tiykarshısı Donato Brmente dunyaǵa kelgen

–1799-jılı fransuz jazıwshısı Onore de Balzak dunyaǵa kelgen

–1830-jıl fransuz jazıwshısı Ektor Malo dunyaǵa kelgen

–1918-jılı Edvardo Lepev amerikalı genetik, Nobel sıylıǵı laueriyatı dunyaǵa kelgen

## 

## 

## 
 

## Qosımsha qarań

## Derekler

* days.peoples.ru
Allaniyaz Óteniyazov

**Allaniyaz Óteniyazov** (Алланияз Өтениязов; 1936-jıl 1-iyun, Kegeyli rayonı — 2006-jıl 26-yanvar, Tashkent) — Ózbekstan Qaharmanı (2001), Ózbekstan xalıq oqıtıwshısı (1992), Qaraqalpaqstan Respublikasında xızmet kórsetken oqıtıwshı (1986 ), «Mehnat shuhrati» ordeni (1995).

## Ómiri
1936-jılı 1-iyun kúni Kegeyli rayonı Qazayaqlı awılda diyqan shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. 1949-jılda anası menen dayısınıń qasına — házirgi Nókis rayonı Uzınkól awılına kóship keledi. Allaniyaz Nókis qalasındaǵı mektepte oqıp júrgen waqtında úyinde miywe ham palız eginleri jetistirgen.

Ol 1956-jılı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutınıń (házirgi Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı) shet tilleri fakulteti inglis tili baǵdarına oqıwǵa kirip, 1962-jılı pitkeredi.

Studentlik jıllarında paxta terimine qatnasıp, hár jılı 15-16 tonnadan aslam paxta teretuǵın bolǵan. Ol 1962—2002-jılları Nókis rayonındaǵı 4-sanlı mektepte 42 jıl dawamında muǵallim bolıp isleydi.

Allaniyaz Óteniyazov ómirlik joldası menen birge bir ul, eki qızdı tárbiyalap, kámalǵa keltiredi.

## Iskerligi
Pidayı ustaz 1954-jıldan baslap oqıwshılarǵa sabaq ótiw menen bir qatarda qısqı hám jazǵı demalıs waqıtlarında jalǵız baslı, járdemge mútáj 42 dana qariyalarǵa úy-jay qurıp berip, bul miynetleri ushın aqsha almaǵan.

Ómiri dawamında 40 turaq jay, 2 mektep, 30 orınlıq 2 balalar baǵshası, 2 medicinalıq xızmet ornı, 1 kitapxana imaratın óz miyneti arqasında qurıp pitkerip, xalıqqa sawǵa etken. Hámme qurǵan úyleri ushın jeke ózi heshqanday texnikalardıń járdemisiz 860 mıń dana gerbish quyǵan.

1999-jılı Nókis rayonında «Saqawat» fermer xojalıǵın shólkemlestirip, alma, erik, shabdalı baǵların egedi. Bul baǵlardıń miywelerinen Xojeli rayonındaǵı Mehribanlıq úyi tárbiyalanıwshıları birinshi bolıp paydalanǵan. Xojalıq aymaǵındaǵı jumıssız xalıqtıń bántligin támiyinlegen. 2000-jılı 15 gektarlıq maydanǵa baǵ egedi. Onnan tısqarı 174 shańaraqtıń úyin kapital remontlaǵan. Hámme qurǵan úyleri ushın jeke ózi hesh qanday texnikalardıń járdemisiz 860 mıń dana gerbish quyǵan.

Allaniyaz Óteniyazovtıń bunday miynetleri joqarı bahalanıp, oǵan «Ózbekstan selekcionerleri» húrmetli ataǵı, «Mehnat shuhrati» ordeni menen sıylıqlanǵan. Onıń ómiri hám iygilikli jumısları haqqında 3 film islengen. Allaniyaz Óteniyazovtıń miynetleri dúnyada teńsiz atanıp, «Ginnes rekordları» kitabına kirgizildi.

Allaniyaz Óteniyazov 2006-jıl 26-yanvarda Tashkent qalasında qaytıs bolǵan.

## Sıylıqları
* Ózbekstan Qaharmanı (2001)
* Ózbekstan xalıq oqıtıwshısı (1992)
* «Mehnat shuhrati» ordeni (1995)
* Qaraqalpaqstan Respublikasında xızmet kórsetken oqıtıwshı (1986)

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Allaniyaz Óteniyazov haqqında maqala
George Washington

**George Washington** (aytılıwı: Jorj Vashington; 22-fevral, 1732 — 14-dekabr, 1799) — Amerika Qurama Shtatlarınıń birinshi prezidenti, Amerika Ǵárezsizlik Urısında Kontinent Armiyası bas komandiri bolǵan. Amerikadaǵı ǵárezsizlik ushın urıs waqtında (1775-83) kolonistler armiyasınıń bas komandiri (bul armiya inglis kolonizatorlıǵın toqtatıp, onıń jawınger háreketlerin AK. III ǵárezsizliginiń daǵaza qılınıwına alıp keldi). AQSh Konstituciyasin islep shıǵıw boyınsha Konvent baslıǵı (1787) hám Evropa mámleketleri ortasındaǵı básekishilik munasábetlerinde AQShtıń neytrallıǵın saqlawǵa háreket etken. Kandidatin 3-ret prezidentlikke qoyıwdan bas tartqan.

## Derekler
Aytbay Bekimbetov

**Bekimbetov Aytbay (1919-1979)** — qaraqalpaq jazıwshı.

## Ómiri hám miynet jolı
Aytbay Bekimbetov 1919-jılı 5-mayda Tórtkúl rayonınıń «Ullıbaǵ» awılında tuwılǵan. 

1939-jılı Tórkúldegi medicinalıq uchilisheni, 1944-jılı áskeriy aviaciyalıq ushqıshlar mektebin pitkergen, ekinshi jáhán urısınıń qatnasıwshısı. 

Urıstan sońǵı jılları A.Bekimbetov Tórtkúlde rayonlıq miliciya bóliminde isledi. Soń ishki isler ministrliginde jınayat qıdırıw bólimin basqardı. 

A.Bekimbetov 50-jıllardıń baslarınan-aq ádebiy dóretiwshilik penen shuǵıllanǵan. 

A.Bekimbetov 1958-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Onıń «Awır táǵdirdi jeńiwshiler» (1957), «Sırlı izler izinen» (1963), «Awır sınaqlar» (1975), «Ájayıp áwladlar» (1970), «Gúres» (1961) sıyaqlı povest hám romanları qaraqalpaq prozasında belgili orın iyeleydi.

Onıń kóplegen shıǵarmaları ózbek hám rus tiline awdarılǵan.

## Sıylıqları
«Sırlı izler izinen» shıǵarması ushın oǵan Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıǵı berildi (1972). 

Aytbay Bekimbetov Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары ( библиографиялық мағлыўмат ) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. -240 бет .

## Derekler
Begjan shayır

**Begjan shayır Nurım ulı** 1855-jılı Moynaq rayonınıń Aqbetkey degen jerinde tuwılǵan. 
= Ómiri hám dóretiwshiligi =
Jaslıǵ ınan-aq, qıyınshılıqlarǵa dus bolıp, sol dáwirdegi asharshılıqlar 
nátiyjesinde Qazaqstannıń Qazalı, Xorezmniń Gúrlen 
degen jerlerinde talap islep bala-shaǵasın baqqan. Aqırında 
awırıwǵa shatılıp 1908-jılı Gúrlen qalasınıń átirapında 
qaytıs boladı. Ózi tókpe shayır hám qıssaxan adam 
bolǵan. **«Yusip Zliyxa»** hám **«Ǵárip ashıq»** tı yadtan 
bilip, eskishe sawatı bar ekenligi haqqında aytıladı. Bul 
pikir onıń qosıq qatarlarında da ayqın beriledi. Mısalı:
Molla Begjan dep aytadı atımdı,
Qıssa oqıp jubataman xalqımdı, —dep jazıwına qaraǵan-
da onıń ádewir bilimli hám talantlı adam bolǵanlıǵı 
bayqaladı.
Ol talantlı shayır bolıw menen qatarda geyde diyqan, 
geyde kúnlikshi halında da kórinedi.
Qosıqlarında negizinen xalıq penen birge óz basınan 
keshirgen qıyınshılıqların jazǵan. Onıń «Mende ógiz, arba 
joq», «Harmańız», «Digildik» qosıqlarında sol dáwirdegi 
qaraqalpaq diyqanlarınıń haqıyqıy ómirin sezgendey bolamız. 
Begjan shayırdıń kóliginiń, arbasınıń hám egin egetuǵın 
jeriniń bolmawı onı uzaq jaqlarǵa talap islep ketiwine 
májbúr etti. Solay etip, ol Qazalıda tórt márte, Gúrlende 
segiz mártebe bolǵan. Sonıń ushın da, onda kúnlikshilik 
teması eń baslı orındı tutadı.
Onıń **«Kúnlikshiligi qurısın»**, **«Sálem deńiz»**, qosıqları 
negizinen usı tiykarda jazılǵan. Bul qosıqlarda negizinen 
gedey adamlardıń ishki dúnyası beriledi. Kúnlikshini 
jarlınıń úyi sıylaǵan menen baydıń úyi sıylamaydı. Bul 
haqqında shayır:
Jol boyı biz kórdik sonday azaplar,
Bir urtlam suw bermey nebir ǵázzaplar,
Onnan qalsa ermek etip mazaqlar,
Olar da bizlerdey bolǵay yaranlar. 
— dep táriyiplegen bolsa, jarlı adamlardıń miymanlarǵa 
bolǵan peyli haqqında:
*Kirip bardıq bir jarlınıń úyine,*
*Qarsı aldı bizdi paqır súyine,*
*Ishken suwsınımız túsip búyirge,*
*Lal bolıp bir maydan jattıq yaranlar* 
— dep jazıp, jarlı úyiniń úlken adamgershiligin bayan 
etedi.
Begjan shayır óziniń tuwılǵan jeri menen baylanıslı 
bolǵan **«Kók ózek»**, **«Qálli quw»**, **«Úsen shayıq»** hám 
**«Ulım qızǵa»** degen qosıqların jazǵan. 
Bul qosıqlar tematikalıq jaǵınan da hár qıylı. **«Úsen 
shayıqta»** tabıtlardı otqa jaǵıp kún kóretuǵın parasatsız 
shıyıqshı sóz etilse, **«Ulım qız»** qosıǵında paraxorlıq penen 
shuǵıllanatuǵın bi hayal qálemge alınǵan.
Begjan shayırdıń satirallıq hám yumorlıq sıpatqa iye 
bolǵan kóp ǵana qosıqları bar. Bul qosıqlardıń arasında 
onıń **«Qálli quw»** qosıǵı ayrıqsha dıqqatqa sazawar. 
Shayırdıń ómiri ádewir qıyınshılıqta ótse de kóp ǵana 
yumor hám satiralıq shıǵarmalardı da miyras etip qal-
dırǵanlıǵı quwanıshlı. Bul qosıqlarda kóbirek adamlardıń 
minezi nıshanaǵa alınǵan.
Saǵındıq Niyetullaev

## Ómiri
Sońǵı jılları óziniń filosofiyalıq mazmundaǵı poeziyalıq shıǵarmaları menen xalqımızǵa jaqınnan tanılıp úlgergen belgili talant iyesi Saǵındıq Nietullaev 1948-jılı 31-martta Moynaq rayonınıń «Madeli» awılına qaraslı «Porlı taw» aymaǵındà tuwıldı.

Orta mektepti pitkergennen soń, 1971-jılı Tashkenttegi rus tili hám ádebiyatı institutın, 1985-jılı Tashkent mámleketlik universitetiniń yuridika fakultetin pitkerdi.

## Dóretiwshiligi
Ol óziniń miynet jolın Moynaq rayonındaǵı orta mekteplerdiń birinde muǵàllim bolıp islewden basladı. Sońınan Moynaq rayonlıq Jaslar komitetiniń bolipbaslıǵı, rayonlıq partiya komitetinde instruktor, Ózbekstan Respublikası Ministrler Keńesinde aǵa referent, Ózbekstan Respublikası Oraylıq komitetinde instruktor, Qanlıkól rayonlıq partiya komitetiniń birinshi xatkeri, Nókis qalalıq partiya komitetiniń birinshi xatkeri Qaraqalpaqsatan Respublikası Ministrler Keńesiniń baslıǵı, Qaraqalpaqstan oblastlıq komitetiniń birinshi xatkeri, Ózbekstan Respublikası Oraylıq komitetiniń bólim baslıǵı, Qaraqalpaqstan Respublikası Ádillik ministri, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń sekretari baslıǵı, Salıq bas basqarması baslıǵınıń orınbasarı, Qaraqalpaqstan Respublikası kásiplik awqamları birlespesiniń baslıǵı lawazımlarında jemisli miynet etti. S. Nietullaev yuridika ilimleriniń doktorı, professor, «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen yurist» húrmetli ataǵınn iye. S. Nietullaev qanday juwapkerli xizmetlerde islewine qaramastan dóretiwshilik islerden oîl úzbesten óteån ásirdiń 70-jıllarınan baslap búgingi kúnge shekem «Men saǵan sshıqpan» (1981), «Gúlzar» (1997), «Jaqsı tilek» (2004), «Ómir haqqında oylar» (2006), «Táǵdir» (2002), «Elim meniń (2007), «Usı eldiń perzentimen» (2008), «Qádiriń de, qımbatıń da óz elińde» (2009) dep atalǵan birneshe poeziyalıq toplamların baspadan shıǵarıp úlgerdi.

## Derekler
Abdulla Aripov

*Shayır *'Abdulla Oripov** penen adastırıp jiberilmesin.''



**Abdulla Niǵmatovich Aripov''' — 1961-jıl 24-may Tashkentte (Ózbekstan) tuwılǵan. Mámleket ǵayratkeri, Respublika Bas wáziri.

## Ómirbayanı
1961-jıl 24-mayda Tashkent qalasında tuwılǵan. Maǵlıwmatı boyınsha qániygeligi — injener. 1983-jılda Tashkent baylanıs-elektrotexnika institutın (házirgi Tashkent xabar texnologiyaları universitetin) tamamlaǵan.

### Karyera
1983-jıldan 1992-jılǵa shekem Tashkent telefon-telegraf stansiyasında 1-dárejeli injener lawazımında iskerlik alıp barǵan. 1992—1993-jıllarda Ózbekstan Respublikasiı Baylanıs wázirliginda bas qánige sıpatında islegen. 1993—1995-jıllarda «Ózimpeksaloqa» sırtqı sawda firması direktorınıń orınbasarı, 1995-jılda qisqa múddet Ózbekstan Respublikası Baylanıs wázirliginiń qurılıs hám támiynat bólimi baslıǵı, 1995-1996-jıllarda «TashAfinalAL» kárxanası bas direktorı lawazımlarında islegen.

Abdulla Aripov 1996-1997-jıllarda Ózbekstan Respublikası Baylanıs wázirligi menshiklestiriw hám básekini kúsheytiriw bólimi baslıǵı, 1997-jılda Ózbekstan poshta va telekommunikatsiya agentligi baza reformaları hám qımbatlı qaǵazlar bólimi baslıǵı, 1997-2000-jıllarda Poshta hám telekommunikatsiyalardı rawajlandırıw mámleket fondı baslıǵı, 2000-2001-jıllarda Ózbekstan poshta hám telekommunikatsiya agentligi direktorı orınbasarı, 2001-2002-jıllarda Ózbekstan poshta hám telekommunikatsiya agentligi direktorı wazıypalarında islegen.

A. Aripov 2002-jıldan baslap húkimet quramına kiredi. 2002-2005-jıllarda Ózbekstan Respublikası Bas wáziri orınbasarı — Ózbekstan baylanıs hám ǵalabalastırıw agentligi bas direktori. 2005-2012-jıllarda Ózbekstan Respublikası Bas wáziri orınbasarı, baylanıs, telekommunikatsiyalar, social taraw, pán, tálim, den-sawlıqtı saqlaw, mádeniyat máseleler kompleksi baslıǵı lawazımlarında iskerlik alıp barǵan.

2012-jıl avgust ayında «MTS» baylanıs operatorı menen baylanıslı kelispewshilikler artında jumıstan bosatılǵan. 2012-jıldan 2016-jılǵa shekem Tashkent Xabar Texnologiyaları Universiteti marketing hám menejment kafedrası baslıǵı lawazımında islegen.

2016-jıl 13-sentabrdae Ózbekstan Respublikası Bas wáziri orınbasarı lawazımına qaytqan hám jaslar siyasatı, mádeniyat, xabar sistemaları hám telekommunikatsiyalar máseleleri kompleksi baslıǵı etip tayınlanǵan. 2016-jıl 13-dekabrde Ózbekstan liberal-demokratik partiyası tárepinen Bas wázirlik lawazımına kandidatı kórsetilgent. 14-dekabrde bul lawazımǵa tastıyıqlandı. 2020-jıl yanvar ayında Bas wázir lawazımına qayta tastıyıqlandı.

## Shańaraǵı
Shańaraqlı, bes qızı bar. Qudası — Alisher Xojayev, Ózbekstan milliy teleradiokompaniyası baslıǵı.

## Ilimiy dárejesi
2004-jılda Tashkent xabar texnologiyaları universiteti qasındaǵı qánigelestirilgen keńeske «Xabar-kommunikatsiya tarawında basqarıw sistemasına rawajlandırıw mashqalaları» temasında 08.00.05- «Menejment» qánigeligi boyınsha kandidatlıq dissertaciyasın qorǵaydı. Ekonomika pánleri kandidatı, docent.

## Derekler
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik bayraǵı

Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik bayraǵı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik suverenliginiń simvolı bolıp tabıladı.
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik bayraǵı:

Qaraqalpaqstan Respublikası aymaǵında ótkeriletuǵın xalıq aralıq konferenciyalarda, kórgizbelerde, sport jarıslarında Qaraqalpaqstan Respublikasın tanıtadı.

Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik bayraǵı tuwrı múyeshli borlat bolıp, ol aspan kók, toyǵın sarı hám jasıl reńlerdiń úsh gorizontal jolaqlarınan ibarat. Toyǵın sarı reńiniń jolaǵın aq hám qızıl jiyekler menen ajıratıp turadı.

Ózbekstan Respublikasınıń hám Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamları menen belgilengen bayram kúnlerinde – Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń, rayon hám qala hákimleriniń qararları menen belgilengen oraylıq kóshelerde, maydanlarda, basqa da jámiyetlik orınlarda hám obektlerinde;

– Ózbekstan Respublikasınıń Prezidenti saylawı, Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisiniń Nızamshılıq palatası deputatların, Senat aǵzaların, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlarınıń, xalıq deputatları rayonlıq, qalalıq Keńesleriniń deputatların saylaw yamasa referendum kúnleri dawıs beriw imaratları hám xanalarda kóteriledi;

– Qaraqalpaqstan Respublikası húkimetiniń buyrıǵı boyınsha;

– sport maydanlarında – Qaraqalpaqstan Respublikasınıń chempionatları hám birinshilikleri, milliy saylandı komandalardıń qatnasıwında Qaraqalpaqstan Respublikası aymaǵında xalıq aralıq sport jarısların ótkeriw waqtında hám milliy saylandı komandalarınıń wákilleri bolǵan jarıs jeńimpazların sıylıqlaw máresimleri waqtında Ózbekstan Respublikası mámleketlik bayraǵı kóterilgennen keyin.

Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik bayraǵı oǵan bolǵan tiyisli dárejedegi húrmet támiyinlengen halda ulıwmalıq bayramlar hám saltanatlı máresimler waqtında kóteriliwi múmkin.

Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik bayraǵı menen bir waqıtta bir neshe mámleketler hám (yamasa) xalıq aralıq shólkemlerdiń bayraqları kóterilgende Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik bayraǵı xalıq aralıq huqıq normalarına muwapıq kóteriledi.

Qaraqalpaqstan Respublikasınıń puqaraları, sonday-aq, Qaraqalpaqstandaǵı basqa da adamlar Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik bayraǵın húrmetlewi shárt.

## Siltema hám derekler
*https://web.archive.org/web/20200712090332/http://qrstat.uz/ru/551-flag-karakalpakstana/4356-gosudarstvennyj-flag-respubliki-karakalpakstan
Benjamin Franklin

**Benjamin Franklin** (17-yanvar 1706 -jıl [E. Ol. 6 -yanvar 1705-yil]— 17-aprel 1790 -jıl ) AQShning tiykarlawshi ákelerinen biri bolıp tabıladı. Ol jazıwshı, baspaxanashı, siyasiy filosof, siyasatshı, mason, pochtmeyster, alım, oylap shıǵarıwshı, yumorist, aktiv, mámleket ǵayratkeri hám diplomat bolǵan. Alım bolıp esaplanıw ol elektr energiyasına tiyisli jańa ashılıwları hám teoriyaleri artınan Amerika bilimparvarlari hám fizika tariyxında áhmiyetli shaxs bolǵan. Oylap shıǵarıwshı bolıp esaplanıw ol jıldırımǵa qarsı úskene, bifokal linza, Franklin pechkasi hám sol sıyaqlı basqa oylap tabılıwı menen belgili bolıp tabıladı. Ol kóplegen puqaralıq shólkemlerin, atap aytqanda Library Company, Filadelfiyaning dáslepki ot óshiriw departamenti Hám Pensilvaniya universitetin shólkemlestirgen.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler