open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eki jınıslı gúl

Gúller bir jınıslı yamasa eki jınıslı boladı. Bir gúlde atalıq hám analıq bolsa, bunday gúl eki jınıslı gúl dep ataladı (erik, shiye, alma, shabdal). Júdá kópshilik ósimliklerdiń gúli eki jınıslı boladı.
Orxon-Enisey

Orxon-Enisey jazıwları negizinen túrkiy tilinde tasqa
qashaw menen jazılǵan qosıqlar bolıp, VI ásirdiń ortasında
jazılǵan. Sadlanǵan jeri Monǵolstannıń Orxon dáryasınıń 
boyı. Sebebi ol wàqıttàǵı túrkiy qáwimler Tyan-Shan me-
nen Orxon, Enisey dáryalarınıń aralıǵında kóship-qonıp 
júrgen. Sońınan bunday qulpı taslar Qashqar jerinen 
de kóplep tabılǵan. Al, Orxon-Enisey qulpı tasında 
731-jılǵı qırǵın sawashta qaza tapqan túrk qaǵanı Qultegin, al, ekinshi qulpı tas 734-jılı qaytıs bolǵan belgili 
batır Bilke qaǵan húrmetine jazılǵan. Bul estelikler qara
sóz benen jazılıwına qaramastan, qosıq penen jazılǵan 
joqlqwlarǵa oǵada uqsas. Onda óz eliniń perzenti sıyaqlı 
súygen batırlar hám oǵan bolǵan óz xàlqınıń muhab-
batı jırlanadı. Jazıwdaǵı sózlerdiń hámmesi ekinshi bir 
adam tárepinen emes, bálki, batırdıń óz tilinen berilgen. 
(Mektep oqıwshılarınıń túsiniklerin esapqa alıp, tekst 
házirgi qaraqalpaq tiline awdarılıp berilmekte.
Biznes-reje

Biznes-reje — isbilermenlik xızmetin baslawdan aldın onıń 
sıpatlaması, xızmet dáwiri, kózde tutılǵan sarp-qárejetler hám 
kútilgen payda sıyaqlı áhmiyetli tárepleri bayan etilgen shól-
kemlestiriwshilik-ekonomikalıq sıpatlamadaǵı hújjet.
Ámeliyat sonı kórsetedi, biznes-reje hárqanday isbilermenlik 
xızmeti ushın áhmiyetli hám zárúr. Eger isbilermen óziniń xızmetin 
biznes-rejesiz baslasa, gózlengen maqsetke erise almaydı. Biznes-
reje isbilermenlik xızmetiniń kartası esaplanıp, onıń anıq maqseti, 
baǵdarları hám tiykarǵı basqıshların belgilep beredi. Isbilermenlik 
xızmeti baslanǵanınan keyin alınǵan nátiyjeler reje menen salıstırılıp 
barıladı, bar mashqalalar anıqlanadı. Keri jaǵdayda, isbilermenlik 
xızmetin basqarıw qıyınlasıp ketedi.
Biznes-reje dúziw onıń qatnasıwshılarınan úlken bilim, xızmetine 
baylanıslı maǵlıwmatlar, jańa texnologiyalar hám bazarlardı biliwdi 
talap etedi. Biznes-reje dúziwde barlıq táreplerdi itibarǵa almaw yamasa ayırım kemshiliklerdi jasırıw esap-kitap jumısların aljastıradı. 
Bul bolsa kárxana xızmetin buzıwı yamasa unamsız tásir kórsetiwi 
múmkin. Sonlıqtan, biznes-rejeni dúziwde tájiriybeli qánigeler, 
máselen,huqiqtanıwshılar, ekonomistler, buxgalterler, texnologlar 
xızmetlerinen paydalanıw maqsetke muwapıq.
Dórendi sóz

Túbir sózdiń keynine sóz jasawshı qosımtalar qosılıp ekinshi mánili sóz payda boladı.
Sóz túbirine yaki tiykarına sóz jasawshı
qosımtalardıń qosılıwınan jasalǵan sózler dórendi sózler dep ataladı.
Bir jınıslı gúl

Gúlde tek analıq yamasa atalıqtıń ózi bolsa, bunday gúl *bir jınıslı gúl* delinedi (terek, tal, qıshıtqı shóp, tut, qayıń).
Bir úyli ósimlikler

Ayırım ósimliklerdiń bir túbinde hám atalıq, hám analıq gúl bólek-bólek jaylasadı. Bunday ósimlikler *bir úyli ósimlikler* dep ataladı. Buǵan mákkeni hám asqabaqtı mısal etip keltiriw múmkin. Mákkeniń analıq gúlleri 
sota topgúlge jıynalǵan, atalıq gúlleri quramalı solqımǵa jıynalǵan.
Saray Múlk xanım

Saray Múlk xanım- shıǵatay ulısınıń manǵol xanlarınan biri bolǵan Qazanxannıń qızı bolıp 1341-jılda tuwılǵan.Qazanxan taxttan awdarılıp,óltirilgeninde ol bes jasta edi. Saray Múlk xanım boy jetkennen keyin ámir Xusayn onı nekesine aladı.Tábiy jaǵday onıń bir neshe hayalları bolıp haramnıń eń úlken biykesi - Tarmashirinxonniń qızı Suyunsh Qutluy Oǵo edi.Keyinshelik Ámir Temur Saray Múlk Xanımdı óz nekesine alǵannan keyin "Kóragon" dárejesin beredi.Kóragon sózi manǵol tilinde "kúyew" mánisin ańlatadı. Ámur Temur manǵol xanınına kúyew bolıp atırǵanı ushın "Ámir Temur Kóragon" atın aladı.Saxınqıran Ámir Temur onı nekesine alaman degenshe haramında basqa hayalları da bar edi.Bıraq xan áwladına tiyinsli Sayar Múlk xanım olardıń ulıǵraǵı esaplanıp, "Úlken xanım" yamasa "Bibixanım" degen atlarǵa miyassar bolǵan.Álbette, buǵan miyassar bolıw ushın aqıl,parasat,talǵam,pikirlew sheńberiniń úlkenligi bas sebep bolǵan.Tarixıy dáreklerde aytılıwınsha, Saray Múlj xanım zamanının eń aqıllı,parasatlı,shıray,isbilermenlik,náziklik tárepinen teńsiz edi deyiledi.
Eki úyli ósimlikler

Bir túrdegi ósimliklerdiń atalıq gúlleri bir túpte, al analıq gúlleri basqa túpte bolsa, bunday ósimlikler *eki úyli ósimlikler* dep ataladı. Máselen: aq tal, terek hám qıshıtqı shóp.
Túbir

**Túbir** – sózler mánili bóleklerden turadı. Olar qurılısına qaray túbir hám qosımtalardan turadı. Sózdiń dáslepki mánili bólegi túbir sóz delinedi. Túbir sózler basqa mánili bóleklerge bólinbeydi.
Blogerler chempionatı

**[[Bloger]]** sózi inglis tilinen alınǵan bolıp,"blog-yaǵnıy *sayt júrgiziwshisi*"mánisin ańlatadı.Ol júrgizetuǵın blogtı kishkene gazetaǵa uqsatıw múmkin,biraq bir waqıttıń ishinde hám avtor, hám redaktor sol adamnıń ózi boladı.Ol SMM,dizaynerlik,foto hám videolar montajshısı wáziypaların da atqarıwı múmkin.

2005-jıldan baslap 31-avgust "Xalıqaralıq blog kúni" sıpatında belgilenedi.Ózbekstanda bloggingdi jáne de rawajlandırıw maqsetinde 2014-jıldan berli "**Blogerler chempionatı**"ótkerilip kelinbekte.

Ózbekstan blogerler chempionatınıń nızamı:

1.Blogerler chempionatında internet tarmaǵında óziniń blog,veb-sayt, "Telegram"daǵı shaxsıy kanalı bolǵan,ózbek tilinde blog júrgiziwshi,respublikada yaki shet elde jasap atırǵan Ózbekstan puqaraları qatnasa aladı;

2.Qatnasıwshılar jası,milleti hám dinine qaramastan teń huquqqa iye;

3.Chempionatta qatnasıp atırǵan blogerdiń pikirleri shaxsıy xarakterge iye bolıp,onıń durıslıǵı ushın tek avtordıń ózi juwapker boladı;

4.Qatnasıwshılar tekst,audio,foto hám video kórinisindegi óz jumısların  saytına jaylastırıwı kerek boladı.
Dáribay Tóreniyazov

**Dáribay Tóreniyazov** — Músin óneriniń sheberi.

## Biografiyası
Dáribay Tóreniyazov respublikamızdaǵı talantlı músinshi (skulptor)lerdıń biri edi. Onıń aǵashtan islegen skulpturaları Ózbekstan kóleminde, Qazaqstan Respublikası, Moskva qalasında hám basqa sırt ellerde belgili bolǵan. Onıń dóretiwshilik iskerligi 1967-jılı Nókis qalasında Qaraqalpaq Mámleketlik kórkem-óner muzeyiniń ashılıwınan soń baslanǵan. 1978-jılı SSSR Xudojnikler soyuzı aǵzalıǵına qabıl etilgen.
## Dóretiwshiligi
Belgili skulpturalıq shıǵarmaları — «Úlken shógirme kiygen kekse», «Túrme tartqan hayal», «Qıyal qusı», «Suwǵa barǵan qız», «Jegde jamılǵan kelinshek» h.t.b.
## Dárekler
#Qaraqalpaqstan Respublikası Oraylıq Mámleketlik arxiv fondı.

## Derekler
Vashington konferenciyası

Vashington konferenciyası. Uzaq Shıǵıs hám Tınısh okeanındaǵı

tartıslı mashqalardı sheshiw hám teńizdegi qurallardı sheklew maqsetinde 1921-jıl 12-noya brden 1922-jıl 6-fevralǵa shekem toǵız mámleket wákilleri qatnasında Vashington konferenciyası bolıp ótt i. Konferenciya da tiykarǵı roldi AQSh, Ullı Britaniya hám Yaponiya atqardı. 1921-jıl dekabrde Vashington konferenciyasında tórt mámleket – AQSh, Ullı Britaniya, Franciya hám Yaponiya órtasında shártnamaǵa qol qoyılıp, bul mámleketlerdiń Tınısh okeanı baseynindegi óz atawlarına iyelik etiw huqıqlarına kepillik berildi.

1923-jılı Lozanna tınıshlıq shártnamasına qol qoyılıp, onda Turkiyanıń urıstan keyingi shegaraları belgilenip berildi hám ǵárezsizligi tán alındı.

Ol Birinshi Jáhán urısınan keyin júzege kelgen aymaqlıq ózgerislerge nızamlı tús berilgen sońǵı iri shártnama boldı.

1919 – 1923-jılları qol qoyılǵan shártnamalar hám jáhándeǵi kúsh lerdiń jańa qatnası xalıqaralıq qatnasıqlardıń Versal-Vashington sisteması atın aldı. Versal-Vashington sisteması bir topar mámleketlerdiń dúnyaǵa húkimdarlıǵın ornattı dúnya siyasatında AQSh tásiriniń sezilerli kúsheygenligin kórsetti.
Qazı Máwlik

**Qazı Máwlik Bekmuxammed ulı** (Қазы Мәўлик Бекмухаммед улы; 1885-1950) — qaraqalpaq shayır hám qıssaxanı.

## Biografiyası
Qazı Máwlik (ras atı Máwdid) 1885-jılı Shımbayda tuwıladı, ákesi Bekmuxammed óz dáwiriniń aldıńǵı qatardaǵı sawatlı adamlarınıń biri bolǵanlıqtan, balası Máwlikti dáslep eski mektepte, sońınan Buxara medresesinde oqıtadı. Jaslayınan bilimge qumar hám zeyinli Qazı Máwlik Buxara medresesin pitkerip kelgennen soń, Shımbay qalasınıń qazısı bolıw menen birge, mektep ashıp balalarǵa tálim-tárbiya beriw isleri menen de shuǵıllanǵan. Arab, parsı, eski túrk tillerin tereń ózlestirgen Qazı Máwlik aǵartıwshı shayır sıpatında Xiywa, Buxara, Kazan, Kabul, Orenburg sıyaqlı birneshe qalalardan sawda kárwanları arqalı kóplegen kitaplar aldıradı hám Shımbay bazarında kitap dúkanlarında sattıradı. Qazı Máwlik Bekmuxammed ulı xalıq awızeki ádebiyatı dóretpeleri menen klassikalıq ádebiyattıń úlgilerin, jáne de shıǵıs ádebiyatınıń bay dúrdanalın jaqsı bilgen hám olardı qıssa jolı menen de atqarǵan.

## Dóretiwshiligi
«Gárip-ashıq», «Yusup-Zliyxa», «Láyli-Májnun» sıyaqlı birneshe qıssa kitaplardı sawatlı jaslarǵa kóshirtip alıp, xalıqqa satıw hám qıssa jolı menen taratıwshı adam boladı. Ol shıǵıs ádebiyatınıń bay miyrası «Xilalay peri» dástanınıń tiykarında ózi de «Xilalay peri» dástanın dóretken.

«Gárip-ashıq» dástanın túrkmen tilinen qaraqalpaq tiline awdarǵan bolsa, Álisher Nawayınıń hám Maqtımqulınıń da ayrım qosıqların qaraqalpaq tiline awdaradı. Shayırdıń bul qosıqları 1930-jıllarǵa shekemgi aralıqta dóretilip, tuwǵan jer, ana Watan táriypin hám hayal-qızlarımızdıń gózzallıǵın jırlawǵa baǵıshlanǵan. Shayır qosıqları ózi tiri waqtında hám ólgennen soń da belgili qıssaxanlar tárepinen atqarılıp kelindi. Keńes húkimeti ornaǵannan keyin Qazı Máwlik Bekmuxammed ulı gúmanlı adam sıpatında kóp quwdalawlarǵa giriptar boladı hám ómiriniń kópshilik bólegin Túrkmenstanda ótkeredi. Bul quwdalawlar onıń dóretiwshiliginiń ósip-rawajlanıwına keri tásirin tiygizedi.

Ol 1950-jılı Qaraqalpaqstanǵa kelip qaytıs boladı. Hárbir adamǵa «tuwılǵan jeri Mısır sháhári» hám topıraǵı kózge totıya bolǵan bolsa, shayır «Shımbay bayazı» qosıǵında ózi tuwılıp ósken Shımbay eliniń sulıw kelbeti menen adamlarınıń darayı kelbetin perzentlik mehir-muxabbat penen maqtanısh etedi.

Bul qosıq otız toǵız shuwmaqtan ibarat bolıp, shayır onda tuwǵan jerdiń táriypin bir-birinen shoq bahadır hám márt ulları, bir-birinen ziyada, shiyrin tilli hám ádep-ikramlı sulıw qızları, shabandoz shaqqan jigitleri, jorǵa júrmel atları, bay úrp-ádet dástúrleri tımsalında barınsha sheber asha alǵan.

## Derekler
Tuwrı gúl

Gúller tuwrı hám qıysıq gúllerge bólinedi. Eger gúlqorǵan ekewden artıq teń bólekke bólinse, ol *tuwrı gúl* dep ataladı. Mısalı, alma, ǵawasha, qızılgúl, biyi, shabdal sıyaqlılardıń gúli.
Startap

Biznes jobalardan biri — startap bolıp tabıladı. Házirge shekem dúnyada nátiyjeli ámelge asqan iri startaplarǵa «Hewlett-Packard» 
(tiykarın salıwshıları — Devid Pakkard hám Uilyam Xyulett), «Microsoft» (tiykarın salıwshıları — Bill Geyts hám Pol Allen), «Apple Computer inc.» (tiykarın salıwshıları — Stiv Jobs hám Stiv Voznyak), «Google» (tiykarın salıwshıları — Lerry Peyj hám Sergey Brin)ni mısal keltiriwge boladı. Startap (ingl. startup company, startup — háreketti baslap atırǵan) — óz xızmetin innovaciyalıq ideyalar yamasa texnologiyalarǵa tiykarlanǵan jaǵdayda júrgiziwshi jańa shólkemlestirilgen kompaniya, firma yamasa biznes joba.
Startaplardıń jaratılıwı, nátiyjeli rawajlanıwı hám xızmetiniń dawam etiw sebeplerinen biri — iri korporaciyalardıń kem háreketligi 
hám tómenligi bolıp tabıladı. Sebebi, olar ózleri jolǵa qoyǵan ónimlerdi islep shıǵarıw menen bánt bolıp, jańa ónimlerdi jaratıw 
menen shuǵıllanbaydı. Startaptı jaratıwda jańa ideya tiykarǵı resurs esaplanadı. Bul ideyanıń nátiyjeli faktorı — onıń paydalılıǵı bolıp tabıladı. Startaptıń nátiyjesine onıń shólkemlestiriwshileriniń jası, ideya hám jumıs penen qızıǵıwı hám de mashaqatlı miyneti de tásir kórsetedi.

## Derekler
Grafika

Grafika—tildegi seslerdiń shártli tań-balar jıynaǵı.Grafika grekshe sóz bolıp, «grafho»Jaziw jazıw degendi bildiredi. Jazıwdıń tariyxı oǵada erte dáwirlerden baslanadı. Onıń piktografiya (súwretli jazıw), ideografiya(túsinik jazıwı) hám seslik jazıw degen túrleri bar. Biz házir seslik jazıwdan paydalanıp atırmız. Onda jazıw quralları sıpatında háripler, álipbe, irkilis belgileri, qosıw,alıw, bóliw, kóbeytiw hám t.b. belgiler úyreniledi.
Qosımta

Qosımta − túbir yaki tiykar sózden keyin jalǵanatuǵın mánili bólek qosımta delinedi. Qosımtalar atqaratuǵın xızmetine qaray sóz jasawshı qosımtalar, sóz túrlewshi qosımtalar hám forma jasawshı qosımtalar bolıp úshke bólinedi.
Networking

«Networking» — tarmaqlarǵa baylanıslı forum hám konferenciyalarda, startap tańlawlarında, venchur investiciyalaw boyınsha ilajlarda qatnasıw bolıp esaplanadı.
Usı ilajlarda finanslıq dereklerine iye bolıwdı qálewshi kóplegen kompaniyalar menen bir qatarda, bolajaq investorlar da qatnasadı.
Kompaniya startapı ushın investordı tartıwda tiyisli forum hám saytlarda daǵazalardı shıǵarıw úlken járdem beredi. Sonday-aq, startaplar birjası hám de startaplardı qarjılandırıwshı shólkemler de bar.
Reklama

**Reklama** — latınsha sóz bolıp, «reclamo» baqıraman, jar salaman, degen mánilerdi ańlatadı. Keńirek mániste bolsa, hár túrli jollar menen ǵalaba daǵazalaw, bildiriw, hámmeniń dıqqatın tartıw ushın islengen is-háreketler. Reklama marketing, daǵaza beriw, bilim beriw, ekonomikalıq hám sociallıq wazıypalardı orınlaydı.
Qarama-qarsı jaylasqan japıraqlar

Nartlarda hárbir buwınnıń eki jaǵında japıraqlar bir-birine qarama-qarsı jaylasqan bolsa, bunday japıraqlar **qarama-qarsı jaylasqan japıraqlar** dep ataladı.
Jer qabıǵı

Jer qabıǵı — Jerdiń eń betinde jaylasqan qattı qabıǵı. Qalıńlıǵı ortasha 35—40 km. Zatlardıń ortasha tıǵızlıǵı 2,7 gr/sm3. Jer kóleminiń 1% in, massasınıń 0,4 % in quraydı. Mantiyadan Moxo shegarası arqalı ajıralıp turadı. Jer qabıǵı ximiyalıq elementler, minerallar, taw jınıslarınan ibarat. Eń kóp tarqalǵan ximiyalıq elementler kislorod, kremniy, alyuminiy bolıp tabıladı.

Siz 6-klass sabaqlıǵında jer qabıǵı materik hám okean jer qabıǵına bólinedi, dep oqıǵansız. Endi bolsa, olarǵa qosımsha aralıq hám riftogen jer qabıqları da ajıratılıwın bilip alasız. Sizge belgili, materik jer qabıǵı 3 ke, yaǵnıy shógindi, granit hám bazalt qatlamlarınan dúzilgen. Bunday qatlamlardı ajıratıw shártli bolıp tabıladı. Shógindi qatlam eń júzede jaylasqan bolıp, qalıńlıǵı 15—20 km ge deyin, háktas, qum, saz, (gil) hám basqalardan ibarat. Granit hám bazalt qatlamlar hárbiriniń qalıńlıǵı 10—15 km di quraydı.

Okean jer qabıǵı okean túbine tuwrı keledi. Qalıńlıǵı 5—10 km bolıp, shógindili hám bazaltlı qatlamlardan dúzilgen.

Aralıq jer qabıǵı ortasha qalıńlıǵı 15—30 km, 3 bólimnen ibarat: 
# shetki teńiz sayızlıǵı; 
# atawlar ornı; 
# tereń shókpeler. 

Teńiz sayızlıǵı hám tereń shókpeler astında granit qatlamı joq, shógindi hám bazalt qatlamlarınan ibarat. Granit qatlam tek ǵana atawlar astında payda boladı. Evraziya materiginiń shıǵıs jaǵalarında, Arqa hám Qubla Amerikanıń shıǵıs hám batıs jaǵalarında bar.

Riftogen jer qabıǵı orta okean dizbeklerine tuwrı keledi. Qalıńlıǵı 1,5—2 km bolıp, 2 qatlamnan ibarat. Shógindi qatlamnıń qalıńlıǵı 1-2 km, bazalt qatlam rift oypatlıqlarında (jer jarıqlarına) áste-aqırın unıraydı hám onsha qalıń emes.
Kodeks-kumanikus

Ortà Aziya xalıqları arasında oǵuz-qıpshaq tili ádebiy 
tildiń payda bolıwına tiykàr salǵanı sıyaqlı, bul úlkeniń 
xalıqlarınıń payda bolıwında qıpshaqlardıń qáwimlik birligi 
hám qıpshaq tiliniń tásiri de úlken áhmiyetke iye bolǵàn.
Bul kitaptıń túp nusqası XIII ásirde Gota shrifti 
menen kóshirilgen bolıp, Venecianıń Mark áwliye kitapxa-
nasında saqlanbaqta. Onı bul kitapxanaǵa XIV ásirde 
jasaǵan, atı pútkil dúnyaǵa belgili Italiyanıń talantlı shayı-
rı F. Petrarka 1362-jılı sıylıqqa bergen. Petrarka
nıń ózi 
XIV ásirde jasaǵan bolsa da, kitaptıń kóshirilgen dáwiri 
XIII ásir, dep uqtırıladı.
Venger alımı Geza Kun 1880-jılı «Kodeks kumanikus» 
tı latın tiline awdarıp, Budapesht qalasında baspadan
shıǵardı. Bunnan keyin bul másele menen kórnekli orıs 
tyurkologi VRadlov shuǵıllandı. Bunnan keyin bul másele 
menen qazaq, ózbek hám qaraqalpaq alımları da keńnen 
shuǵıllanıp kiyatır. «Kodeks kumanikus»tı izertlewshilerdiń 
hámmesi de «bul miynet negizinen qıpshaq tili tiykarında
payda bolǵan házirgi qaraqalpaq, qazaq, qırǵız, ózbek, 
tatar,bashqurt, noǵay, qarashay, qumıq, qarayım tilleriniń 
negizi» sıpatında qaraydı. 
Bul kitapta sol XII—XIII ásirlerde jasaǵan ata-baba-
larımızdıń aytqan tolǵawları, naqıl-maqalları, ańız hám 
jumbaqları berilgen. Ondaǵı jumbaqlardıń, hátte, házirgi 
qaraqalpaq tilinde qollànılatuǵın jumbaqlardan parqı joq.
Sektorlıq

Sektorlıq — qurǵaqlıq ishkerisine qaray okeanlardan uzaqlasqan sayın klimat ózgeshelikleriniń ózgeriwi esabınan tábiyat komponentleri hám geosistemalardıń ózgerip barıwı.

Sektorlıq qurǵaqlıqlarda klimat poyaslarınıń ishinde klimat tipleriniń ajıratılıwında anıq kórinedi. Mısalı, ortasha klimat poyasında qurǵaqlıqta teńiz, ortasha kontinental, keskin kontinental hám musson klimat úlkeleri qáliplesken. Bul bolsa topıraq-ósimlik qaplamı hám, ulıwma, tábiyat zonalarında da kórinedi. Klimat úlkelerine baylanıslı halda aralas hám keń japıraqlı toǵaylar, toǵay-dala hám dalalar, yarım shóller hám shóller, musson toǵayları tábiyat zonaları qáliplesken. 

Klimat úlkeleriniń ózgesheligine say aralas hám keń japıraqlı toǵaylar hám de musson toǵayları meridianal baǵıtta, toǵay-dala hám dalalar hám de yarım shóller hám shóller bolsa keńlik boylap sozılǵan.
Xalıq awızeki dóretpeleri

Jazba ádebiyat xat jazıwı bar xalıqlarda ǵana 
bolıwı múmkin. Biraq, adamlar birdeyine óz turmısın 
kórkem sóz benen súwretlewge, ózleriniń pikirlerin 
hám sezimlerin bildiriwge umtılıp kelgen. Sonlıqtan, 
xat jazıw júzege shıqpastan kóp waqıtlar burın-aq, 
hárbir xalıq awızeki túrde ertekler, naqıl-maqalalar, jumbaqlar, jańıltpashlar, qosıqlar, dástanlar dóretip kelgen. Bunday awızeki shıǵarmalar áyyemgi 
zamanlardan beri qaraqalpaq xalqında da bolǵan. 
Pikirdiń mazmunına qarap sózlerdi durıs qollana 
alıwı kerek. Xat jazıw júzege shıqqannan keyin de 
xalıqtıń awızeki dóretpeleri ómir súriwin dawam etken. 
Sebebi, burın jazba ádebiyatqa xalıqtıń kópshiliginiń 
qolı jetpeytuǵın edi.
Xalıq shayırları dóretken awızeki dóretiwshilik 
kórkem shıǵarmalar ulıwma xalıqqa tez taralatuǵın 
hám geyde júz jıllar, hátte mıń jıllàr dawamında
awızdan-awızǵa, birewden-birewge ótip otıratuǵın 
bolǵan. Qosıqtı yamasa ertekti aytqan hárbir adam 
onıń geypara jerlerin ózgertip, taslap ketip yamasa 
óz oyınan qosıp aytatuǵın bolǵan. Sonlıqtan, mazmunı jaǵınan birdey bolǵan ertekti hárkim hár túrli etip aytqan. Usınday mazmunı jaǵınan birdey bolǵan 
ertektiń yamasa qosıqtıń hárqıylı túrleri variant dep 
ataladı. Awızeki dóretpe, dáslep àyırım adamlar 
tárepinen dóretilgen bolsa da, xalıq dóretpesi bolıp 
tabıladı.
Bul shıǵarmalarda xalıqtıń awır turmısı, oy-pikirleri, 
arzıw-ármanları, jaqsı turmıs ushın xalıqtıń gúresi, 
onıń kúshi hám túbinde óziniń jeńip shıǵatuǵınlıǵına 
onıń isenimi kórsetilgen. Awır jaǵdaylarda adamlar 
jaqsı turmısqa jetisiwdi árman etken. Olardıń usı 
ármanları da xalıq dóretpesinde kórinedi. Poezdlar 
menen avtomobiller bolmaǵan erte zamanlarda adamlar 
jer júzinde tez júriwdi árman etken, alıs jolǵa tez 
jetetuǵın júyrik tulparlar, qanatlı atlar obrazın oylap 
shıǵarǵan. Samolyotlar payda bolmastan neshshe 
júz jıllàr burın hawada ushıp júriwdi árman etken 
hám gilemge, sipsege, suymurıq qusqa minip ushıw 
tuwralı ertekler dóretken. Miynetkesh adamlar óz 
dushpanları bolǵan eziwshilerdi jeńiw haqqında qıyal 
etken, onı erteklerde, dástanlarda, qosıqlarda, naqıl 
sózlerinde súwretlegen. Máselen, erteklerde miynetkesh 
xalıqtan shıqqan qaharmanlar ózleriniń kúshli, aqıllı 
tapqırlıǵınıń arqasındà eziwshilerdi jeńip shıqqanı 
haqqında aytıladı.
Xalıq baxıt haqqında tek árman etip qoymastan, 
óziniń tuwılıp ósken jeri ushın, onıń dushpanlarına 
qarsı shıǵıp, óziniń jaqsı turmısqa jetiwi ushın 
gúresken. Onı xalıq awızeki dóretpesi úlgilerinde 
kóriwge boladı. Xalıq watanın qorǵaǵan qaharmanlarınıń 
obrazları arqalı baxıt ushın gúresken, óziniń dana 
basshıların jırlaǵan. 
Basqa tuwısqan xalıqlar sıyaqlı qaraqalpaq xalqı da 
bay xalıq awızeki dóretpesine iye. Xalıq dóretpeleri 
— naqıl-maqal, jumbaq, jańıltpash, turmıs-salt jırları, 
qosıqlar, ańız sózler, ertekler, qısqa tımsal áńgimeler, 
kúldirgi sózler hám dástanlar bolıp tabıladı.
Ápiwayı topgúller

**Ápiwayı topgúller** solqım (shashaq) topgúlde gúller uzın gúlpaqalda gúlbaldaǵı járdeminde izbe-iz jaylasadı. Mısalı, kapusta, qurtdana, shopanqalta, rediska sıyaqlı ósimlikler solqım (shashaq) topgúlin payda etedi. 
Zubturum (qozıqulaq)nıń mayda gúlleri uzın topgúl kósherinde baldaqsız jaylasadı. Bunday topgúl ápiwayı masaq dep ataladı.
Alma, almurt, shiye, qáreliniń topgúli ápiwayı qalqan tárizli boladı. Olarda hár qıylı uzınlıqtaǵı baldaqlı gúller kelte topgúl kósherinde izbe-iz jaylasadı. Bul gúllerdiń ústińgi bólimi bir qıylı tegislikte jaylasadı. Gúl kósherdiń tómengi bólimindegi gúllerdiń baldaǵı joqarıdaǵılarǵa qaraǵanda uzınıraq.
Quramalı topgúller

Quramalı topgúller. Geshir, ukrop, petrushka, shashir hám lala teregi (badian) sıyaqlı ósimliklerdiń gúlleri quramalı sayaman payda etedi. Quramalı sayaman tiykarǵı gúl kósherdiń ushqı bóliminde jaylasqan ápiwayš sayaman-shalardan quralǵan.
Shın miywe

Miyweler tiykarınan eki túrli boladı: 1. Eger ol tek túyinsheniń ózinen payda bolǵan bolsa, **shın miywe** dep ataladı (erik, alsha, shabdal, qáreli, shiye).
Jalǵan miywe

Eger miyweniń qáliplesiwinde túyinsheden tısqarı, gúldiń basqa bólimleri de qatnassa bunday miyweler *jalǵan miywe* dep ataladı. (àlmà, àlmurt, biyi)
Shireli miywe

Miywe etli, qalıń bolsa, bunday miyweler **shireli (hól) miywe** dep ataladı (erik, shabdal, alsha).
Qurǵaq miywe

Eger de aralıq bólimi juqa, etsiz, qurǵaq bolsa, bunday miyweler *qurǵaq miywe* dep ataladı. Mısalı, noqat, másh, lobiya, biyday, mákke miyweleri.
Topgúl

Bir-birine jaqın jaylasqan bir neshe gúller jıyındısı **topgúl** delinedi. Topgúl payda etpeytuǵın bólek-bólek ósimliklerge lala, binafsha hám biyini mısal etip keltiriw múmkin.
Kórkem óner

Kórkem óner. XX ásirdiń ekinshi Kórkem ónerde iskusstvoda abstrakcionizm (abstrakciya-qıyalıy) baǵdarı keń eń jaydırıldı. Abstrakcionizm fotografi onıń rawajlanıwına ózine tán juwap tárizde payda boldı. Abstrakcionizm wákilleri endi súwretleniwde háreketti, sezimlerdi ańlatıwǵa umtılar, olardıń pikirinshe, tap usı táreplerin fotografi yadda sáwlelendirip kórsetiwdiń ilajı joq edi. 

Abstrakcionizmge qarama-qarsı ráwishte pop-art (massalıq kórkem óner) payda boldı hám tez arada Evropaǵa tarqaldı. Pop-art ıqlasbentleriniń, dúnyadaǵı hár qanday buyım óziniń dáslepki tutınıwshılıq áhmiyetin joǵaltıp, kórkem, estetikalıq sıpat payda etiwi múmkin. 

Kórkem ónerdiń bul baǵdarlarında dúnya kórinisindegi logika hám 

anıqlılıqtıń joqlıǵı kórkem ónerdegi modernizm basqıshı óz imkániyatların juwmaqlap atırǵanlıǵınıń kórsetpesi edi. Endi Batıs hám Shıǵıs kórkem óneri, ótmish hám zamanagóy stiller, folklor hám massalıq mádeniyat elementlerin ózinde jámlegen postmodernizm stili payda boldı.
Sóz dizbegi

Sóz dizbegi eń kemi eki yamasa birneshe mánili 
sózlerdiń grammatikalıq baylanısınan dúziledi.Sóz diz-beginiń quramındaǵı sózlerdińbirewi (dáslepkisi) baǵı-nıńqı, ekinshisi baǵındırıwshı (bas) sóz bolıpqurıladı. 
Baǵınıńqı sóz bas sóz benen mánilik baylanısqatúsedi.Sóz dizbegi óz aldınasintaksislik birlik dep qaralǵan menen, kóbinese gáp ishinde qollanıladı. Mısalı: 
Awıldıń sulıw kórinisi meni uzaqtan ózine tarttı. 
(«Q.J.») Bul gáptegi sózler tómendegi sóz dizbeklerine tallanadı:1) awıldıń kórinisi;
2) sulıw kórinisi;
3) meni tarttı;
4) ózine tarttı;
5) uzaqtan tarttı sıyaqlı bes sóz dizbegine bólingen.
Eki yamasa birneshe tolıq mánili sózlerdiń mánilik hám grammatikalıq baylanısınan dúzilgen sózlerdiń dizbegine sóz dizbegi delinedi.
Sóz dizbegi tómendegi belgilerge iye boladı: 1)eńkemi tolıq mánili eki sózdiń dizbeginen dúziledi; 
2) óz ara grammatikalıq qurallar arqalı baylanısıp, biri 
ekinshisine ǵárezli baǵına baylanısadı; 3) óz ara sintaksislik mánisi jaǵınan anıqlawıshlıq,obyektlik (zatlıq), 
pısıqlawıshlıq qatnaslardı bildiredi.
Sóz dizbegin jasawǵa tiykar bolatuǵın sózdi bas 
sóz, al bas sózdiń mánisin túsindirip,keńeyttirip keletuǵın sózge baǵınıńqı sóz delinedi.
Shańǵalaqlı miyweler

Baǵlarımızdan keń orın alǵan qattı shańǵalaqlı, suwlı eti hám shańǵalaqtıń ishinde jaylasqan birewden (geyde ekewden) mójenesi menen ayırılıp turqtuǵın shireli miyweler: erik, qáreli, alsha, shiye, sıyaqlılar shańǵalaqlı miyweler 
bolıp esaplanadı.
Eftallar mámleketi

Eftallar mámleketi. V ásirdiń 20-jıllarınan VI ásirdiń 

70-jıllarına shekem bolǵan waqıtta Orta Aziyada Eftaliyler 

mámleketi húkim súrgen. Jazba dereklerde eftaliyler, eftallar, 

eftalitler, xaytallar sıyaqlı túrli atlar menen atalǵan bolıp, bul atlar Eftallar shaxı «Eftalon», bazı dereklerde «Vaxshunvar»dan 

alınǵan. 

Eftallar V ásirdiń baslarında Orta Aziya aymaǵına Shıǵıstan 

kirip kelgen. Eftaliyler mámleketiniń dáslepki paytaxtı Buxara 

jaqınındaǵı Paykent hám Varaxsha qalaları bolǵan.
Soǵdı

Soǵdı. Ǵárezsiz hákimlikler arasında eń irisi Soǵdı ixshidleri – oazis húkimdarı edi. Orta ásir mámleketleri 

birlespesi awqamında Soǵdı ixshidleri úlken siyasiy orınǵa 

iye edi. Usı awqamda Zarafshan hám Qashqadárya

alaplarında jaylasqan Samarqand, Buxara, Kesh oazisleriniń on bir iri múlkleri birlesken edi. Olardıń hárbiri óz 

hákimi, áskeriy shokarları hám mıs pulı birligine iye edi. 

Soǵdıda xalıq tıǵız jasaytuǵın edi. Soǵdılılar diyqanshılıq hám baǵshılıq penen shuǵıllanıp, ásirese júzim 

jetistiriwde oǵada sheber edi. Sharwashılıqta Soǵdınıń 

gissar qoyları hám tulparlarınıń dańqı shıqqan edi.

Soǵdı qalaları bul dáwirde ónermentshiliktiń orayına 

aylandı. 718-jılı sawǵa sıpatında Samarqandtan jiberilgen 

dubulǵadan nusqa alıp, Qıtay qural soǵıwshıları armiyanı 

temir qalpaq (dubulǵa)lar menen támiynlegen.
Faciya

**Faciya** — (latınsha facies — sırtqı kórinis mánisin ańlatadı) taw jınıslarınıń litologiyalıq quramı birdey, relyef dúzilisi, ıǵallanıwı birdey, mikroklimatı, topıraqları, ósimlik hám haywanat dúnyası birdey, yaǵnıy onı payda etiwshi komponentlerine tán bolǵan belgileriniń birdeyligi menen sıpatlanatuǵın eń ápiwayı dúzilgen hám eń kishi geosistema bolıp esaplanadı. Faciyalar relyeftiń mikroformalarına tuwrı keledi. Mısalı, jaralardıń ishi, pás jerlerdiń túbi faciyaları. Faciyalar geosistemalardıń ishinde eń ashıǵı esaplanadı hám tek ǵana qońsı faciyalar menen baylanıslı bolǵan sharayatta ǵana qáliplesedi, rawajlanadı. Olar ózinen úlken bolǵan basqa geosistemalarǵa qaraǵanda sırtqı kúshler tásirine beriliwsheń hám ózgeriwsheń boladı. Buǵan sebep faciya sheńberinde onıń komponentleri arasındaǵı baylanıs basqa geosistemalardaǵıǵa qaraǵanda mort, tez zıyanlanıwshań, sırtqı faktorlar tásirine shıdamsızraq ekenligi bolıp tabıladı. Sonıń ushın da, insannıń xojalıqtaǵı iskerliginiń geosistemalarǵa tásiri hám onıń ózine tán aqıbetleri dáslep faciyalar kóleminde júz beredi.
Venera

**Venera** (simbolı: ) — Quyash sistemasındaǵı planeta. Áyyemgi rim ápsanasında muhabbat qudayinıń atı menen atalatuǵın bul planetanıń Quyashtan ortasha uzaqlıǵı 108,81 million kilometr. Venera (ózbekshe atı Zuhra) orbitası boylap sekundına 35 kilometr tezlik penen háreketlenip, 225 kúnde Quyash átirapında bir ret tolıq aylanıp shıǵadı. Ayqınlıǵı jaǵınan Quyash hám Aydan keyin turatuǵın bul planeta júdá erteden adamlar dıqqatın ózine tartıp, qozǵalmaytuǵın juldızlar fonında háreketleniwi birinshi bolıp sezilgen «adasqan» jaqtırtqısh bolıp tabıladı. Ol tez-tez erte tańda Quyash shıǵıwınan aldın shıǵıstan kóringeni ushın onı «Tań juldızi»depte ataydı. 1610-jıldan-aq G. Galiley ózi soqqan teleskopta onı baqlap, Veneranıń Ay sıyaqlı fazalarda bolıwınıń guwası boldı. Bul hádiyse Venera da Ay sıyaqlı shar formasındaǵı aspan denesi ekenliginiń dáslepki dálili edi. Veneranıń úlkenligi Jerdikindey bolıp, diametri 12 mıń 104 kilometrdi quraydı. 1761-jıl 6-iyunda planetanıń háreketi Quyash diskinde proyekciyalanıp ótti. 
Bunday ájayıp hádiyseni baqlaǵan rus alımı M.V. Lomonosov Veneranıń qalıń atmosfera menen qaplanǵanıń anıqladı.Planetanı kosmik apparatlar járdeminde tekseriw XX ásirdiń 60-jıllarınan 
baslanǵan, bul Veneraǵa tiyisli kóplegen jumbaqlardı sheshiwge járdem berdi. 
Nátiyjede Veneranıń óz oqı hám Quyash átirapında haqıyqıy aylanıw dáwirleri anıqlandı. Bizge belgili bolǵanınday, planetanıń aylanıw oǵı onıń orbita tegisligine derlik tik jaylasqan bolıp(anıgı 93°), onda Jerdikindey jıl máwsimler ushıramaydı. Sonday-aq, planetanı radiotolqınlarda baqlaw, Veneranıń óz oǵı átirapında 
juldızlarǵa qaraǵanda aylanıw dáwiri 243,16 kúnge teń ekenligi hám de ol Quyash sistemasınıń (óz oǵı átirapında) shıǵıstan batısqa aylanıwshı jalǵız planetası ekenligi belgili boldı. «Tań juldızi»nıń bir kúni, yaǵnıy Quyashqa qaraǵanda óz oǵı átirapında aylanıw dáwiri 117 Jer kúnine teń bolıp, bir jılı onıń eki kúninen sal azlaw shıǵadı.
Yupiter

**Yupiter** – (simbolı: ) — quyash sistemasındaǵı 5-shi planetası. Quyash sistemasınıń planetaları ishinde eń irisi esaplanǵan Yupiter tábiyatı hám dúzlisi boyınsha jumbaqlarǵa baylıǵı menen astronomlar dıqqatın ózine tartqan. Yupiterdiń ortasha radiusı Jer radiusınan shama menen 11 esege 
úlken. Bul úlken planeta Quyash átirapında ortasha 778,5 million kilometrli aralıqta aylanadı. Planetanıń Quyash átirapında aylanıw tezligi sekundına 13 kilometr bolıp, 12 jılda bir ret aylanıp shıǵadı.Qızıǵı sonda, Yupiterdiń óz oǵı átirapında aylanıwı Jer tipindegi planetalardikinen parq etip, ekvator bólegi tezirek – 9 saat 56 minut dáwir menen, túrli keńlikleri bolsa túrlishe múyesh tezlik penen aylanadı. Onıń massası Jer massasınan 318 ese awır. Sonıń ushın da Yupiterdiń tartısıw kúshi Jerdikinen eki yarım esege artıq. Bul úlken planetaǵa tabiyatı elege shekem jumbaqlıǵın saqlap kiyatırǵan obyektler – eni bir neshe mıń kilometrge shekem baratuǵın onıń ekvatorǵa parallel qara-qızǵısh lentaları kiredi. Yupiter atmosferası vodorod, geliy, azı-kem metan hám ammiak gazlerinen quralǵan. Alınǵan maǵlıwmatlar onda geliydiń muǵdarı planeta atmosferasınıń 9 payızına teń ekenligin kórsetti. Planeta atmosferasıniń tiykarǵı bólegi vodorod 
(90%) quraydı.Gigant planeta atmosferasında suw puwlarıniń tabılıwı da úlken waqıya boldı. 
Sebebi, alımlar onıń bulıtlı qatlamlarıniń anıqlanǵan temperaturası –130°C tan 
tómen bolıp, bunday temperaturada suw puwları barháma muz túrinde bolıwı múmkin dep shamalaǵan edi. Gigant planetanıń magnit maydanı bolıp, ol Quyashtan kelip atırǵan oń hám 
teris zaryadlı kosmik bóleksheler menen tásirlesip, olardı óz sferasında «qápes»ke 
túsirgen, nátiyjede bunday jaǵday planeta átirapında Jerdikine uqsas kúshli 
radiaciya belbewleriniń payda bolıwına alıp kelgen.Yupiter Quyashtan Jerge qaraǵanda 5 ese zıyat aralıqta bolǵanı ushın, bul planeta beti birliginiń Quyashtan alatuǵın energiyası jerdikinen 27 esege kem. Biraq soǵan qaramastan onıń Quyashtan alatuǵın energiyası 2,5 esedey 
kóp energiya menen nurlanadı. Planeta haqqında qolǵa kirgizilgen eń sońǵı maǵlıwmatlar tiykarında bul úlken planetanıń ishki dúzilisi matematik modellestirildi. Usı model boyınsha, Yupiter atmosferasıniń shuqırlıǵı ≈104 km bolıp, bul shegaradan tómende suyıq faza kórinisindegi massası jaylasqan, planeta orayında awır elementlerden quralǵan qattı túrindegi yadro bar dep boljanǵan.Ol jerde basım bir neshe on mln. atom bolıp, temperatura 15 000 – 25 000°C qa shekem baradı.Yupiter óz joldasları menen úlken bir «semyani» quraydı, onıń tabılǵan joldaslarıniń sanı maydaları menen esaplaǵanda 60 tan asıp ketti. Planetanıń bul joldaslarınan tórtewi eń irisi 1610-jılda G.Galiley tárepinen tabılǵan.
## Derekeler
Naqıl-maqallar

Qaraqalpaq xalíq naqíl-maqallarí
 Naqíl-maqallardíń bahalí bolíw sebebi, kòbinese mísal
túrinde aytíladí Astarlí maánige iye boladí. Sonlíqtan
sòylewshi adam òz pikirine ílayílídegen naqíl-maqaldí
saylap alíp, sòlew barísínda qálegen orínda qollana
beredi: «Birewge gòr qazba, òziń túserseń, «Sòz
júyesin tapsa, mal iyesin tabadí», «Ájelli ǵarǵa búrkit
penen oynaydí» siyaqlí naqíl-maqallar xalíq awzínda
Oǵada kòp.
Naqíl-maqallar yadlap alíwǵa qolaylí, kútaá qísqa, juplastíríp aytíladí.
Naqíl-maqallar mazmunína qaray Watandí qorǵaw,
miynet etiw, birlik, doslíq, ádillik haám haqíyqatlíq
tuwralí, diyqanshílíq, sharwashílíq, balíqshílíq hám sawdaǵa baylaníslí, tazalíq, densawlíqqa baylaníslí, tábiyat
qubílíslarí, jíl máwsimlerine baylaníslí hám taǵí basqa
da túlerge bòlinedi.

## Densawliq haqinda
1. Altín, gúmis tas eken, 
Arpa, biyday as eken. 
2. Miynet etpey elge òkpeleme, 
Tògin tòkpey jerge òkpeleme. 
3. Jalqawdíń janí tatlí, 
Miynettiń naní tatlí 
4. Yeńbek etseń, emerseń. 
5. Jigerli jumís basínda, 
Jalqaw úydiń qasínda. 
6. Háreketke bereket. 
7. Qapta qalǵansha, 
Tapta qalsín. 
8. Jer qattí bolsa, 
Ògiz-ògizden kòredi. 
9. Salíníń arqasínda, 
Shigin suw ishedi. 
10. egin ekseń, erte ek, 
Aǵash tikseń, báhár tik. 
11.Ekkende joq, tikkende joq, qírmanda tayar. 
12. Aǵash ekpegen sayasínda jatpas.
Erkin Qaraqalpaqstan

**Erkin Qaraqalpaqstan** (Еркин Қарақалпақстан)  — Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi hám Ministrler Keńesiniń oraylıq basılımı. 

Qaraqalpaq tilinde háptede 3 ret shıǵadı. Gazeta dáslep 1924-jılı dekabr ayında «Birinshi adım» atı menen baspadan shıǵarılǵan. Keyinirek «Erkin Qaraqalpaqstan» (1928-jıl), «Miynetkesh qaraqalpaq» (1928-1932-jıllar), «Qızıl Qaraqalpaqstan» (1932-1957-jıllar), «Sovet Karakalpakstani» (1957-1992-jıllar) atları menen járiyalanıp kelgen. 1992-jıldan berli házirgi atında qalǵan. 

1975-jılda ol háptede bes márte 66 000 nusqada baaspadan shıqqan. 2007-jıl avgustta gazeta háptede úsh márte 2,7 mıń nusqada basılıp shıqqan. Tiykarınan jazılıw arqalı tarqatıladı.

1968-jılda «Húrmet belgisi» ordeni menene sıylıqlanǵan. 1994-jılda Ózbekstan Respublikasınıń Húrmet jarlıǵı menen sıylıqlanǵan. Erkin Qaraqalpaqstan gazetasınıń házirgi bas redaktorı K. Reymov esaplanadı.

## Bas redaktorları
Gazetaǵa túrli jıllarda A.Qudabaev, Q.Áwezov, J.Qurbanov, S.Májitov, K.Qudaybergenov, T.Qayıpbergenov, E.Murtazaev, Q.Begjanov, Q.Yusupov hám basqa da jurnalist, jazıwshılar redaktorlıq etken. 

Gazeta óz betlerinde qaraqalpaq xalqınıń jasaw jaǵdayın, sociallıq-siyasiy, ruwxıy-aǵartıwshılıq qarasların sáwlelendiriwge háreket etedi, respublika xalıq xojalıǵınıń túrli tarawlarına baylanıslı mashqalalardı kóterip shıǵadı. 

1994-jılı «Erkin Qaraqalpaqstan»nıń 70 jıllıǵı belgilendi. Onda gazeta ótken dáwirde Qaraqalpaqstan ómiriniń jılnamasına aynalǵanlıǵı haqqında sóz etildi. Nusqası 2553 (2002).

## Derekler
Reportaj

**«Reportaj»** - latınsha «reportare» sózinen kelip shıqqan bolıp, ol «xabarlaw, jetkeriw», «málim etiw» degendi ańlatadı.

**«Reportaj»** túsinigi XIX ásirdiń birinshi yarımında payda boldı hám dáslep reportaj janrı oqıwshılardı sud májlisleriniń, parlamenttegi pikir tartıslarınıń, hár qıylı jıynalıslardıń hám t.b. barısı haqqında xabardar etetuǵın materiallardan ibarat boldı. Sońǵılıǵında bunday «reportajlardı» «esabatlar» dep atay basladı. Al «reportajlar» dep basqaraq baǵdardaǵı, atap aytqanda, óziniń mazmunı, forması boyınsha házirgi zaman ocherklerine uqsas materiallardı atay basladı. Máselen, batıstıń kórnekli reporterlarǵa Djon Rid, Egon Ervin Kish, Ernest Xeminguey, Yulius Fuchik hám basqalar biziń túsinigimizde, reporterlarǵa qaraǵanda, kóbirek ocherkshiler boldı. Házirgi waqıtta Evropa jurnalisti reportaj haqqında sóz etkende, ol biz ocherk dep atap júrgenimizdi názerde tutadı. Batıs ocherkleri olardıń «ataması» kóz-qarasınan házirgi reportajdıń eń jaqın «tuwısqanları» bolıp tabıladı. Bunı watandarlıq reportaj teoriyasında paydalanǵan jaǵdayda batıs izertlewshileriniń teoriyalıq oy pikirlerin esapqa alıw zárúr boladı. 
Rus alımı A.A.Tertıchnıy reportaj waqıyalıqtı anıq hám jedel sáwlelendiriwde jetekshi janr ekenligin ayta kelip, Reportaj jurnalistlerdiń eń suyikli janrlarınıń biri bolıp tabıladı. Rossiya jurnalistikası tariyxı bir neshe onlaǵan kórnekli reporterlerdi, bárinen burın V.A.Gilyarovskiydiń («Gilyaya aǵay», «Reporterler koroli») isimin atap kórsetedi. Ol XIX ásirdiń aqırında – XX ásirdiń basında Moskvadaǵı Xitrov bazarınıń eń jarlı túpkirleri, Xodınsk maydandaǵı qorqınıshlı waqıyalar haqqında, Moskvanıń sanaat kárxanalarındaǵı jumısshı adamlardıń turmısı hám basqalar haqqında óziniń talantlı gúrrińleri, ocherkleri menen dańqı shıqqan. Kóplegen reporterler sońǵılıǵında belgili jazıwshılarǵa aylandı, olardıń dańqı bárinen burın reportaj arqalı kóterildi-dep ayrıqsha atap kórsetedi.
Bul janrdıń usı túriniń joqarı dárejedegi múmkinshilikleri menen túsindiriledi. Reportaj janrına tiyisli materiallardıń ózgesheligi bárinen burın baqlaw usılın keń qollanıw hám tekstte onıń barısın jáne nátiyjelerin kórsetiw arqalı juzege keledi.

## Derekler
Kók shay

**Kók chay**, onı hár kúni ishkende, bir qatar qáwipli keselliklerde insandı saqlap qalıwı múmkin dep esaplaydı dietologlar.

Bul ishimlik, birinshi gezekte nervti basıw qásiyetine iye. Sonlıqtan stress jaǵdayında kóp awqat jewden saqlaydı. Ekinshiden, kók chayda kóp muǵdarda **S vitamini** hám **katexinlar** bar. Bul vitamin organizmdi grippten tez táwir bolıwına járdem beredi.

*Katexinlar* — bul kúshli antioksidant ózgeshelikke iye bolǵan organikalıq elementler bolıp tabıladı. Chay quramındaǵı katexinlar insan immunitetine viruslargʻa qarsı gúresiwde járdem beredi. Suwıq máwsimlerde kók chay ishiw paydalı. Onnan tısqarı, katexinlar kapillyar qan tamırları diywalların bekkemleydi, rak kletkaları kóbeyiwiniń aldın aladı, skleroz keselligi payda bolıwına tosqınlıq etedi.

Sonday-aq, qan basımı tómen bolgʻan adamlar bawırı hám isheklerinde kesellik bar adamlar kók chaydı hádden tıs kóp ishiwge bolmaydı. Ol organizmge zıyanın tiygiziwi múmkin.

## Derekler
Ballada

**Ballada** (frans. ballade, sońǵı; lat. ballo — oyınǵa túsemen) — 1) 14 — 15-ásirler francuz ádebiyatınan qatań orın alǵan lirikalıq janr (F. Viyon); 2) inglis xalıq poeziyasında liro-epikalıq janr hám romantizm poeziyasındaǵı usınday janr (R. Berne, G. Byurger, I. V. Gyote hám basqalar). Romantikalıq B. fantastika, folklor, ápsanalıq - tarıyxıy, social temadaǵı syujetke iye qosıq qatarları menen jazılatuǵın shıǵarma. 20-ásirde B. qatań janr sıpatında óz qımbatlılıǵın joytadı (B. Brext, N. S. Tixonov hám basqalardıń ayırım balladaları ǵana bar). B. janrındaǵı shıǵarmalar úlgisi ózbek ádebiyatı (Saypı Sarayiy — "Suxayl hám Guldursun"; Alisher Nawayı — "Xotam Toy") hám zamanagóy ádebiyat (M. Shayxzada — "Sulh teregi"; Shuhrat — "Mártlik ápsanası"; H. Alimjan — "Ásker Tursun"; Gʻ. Gʻulam — "Suw hám nur")da da ushıraydı; 3) (qosıqta) — B. 12 — 13-ásirde trubador hám truverler dóretiwshiliginiń tiykarǵı janrı sıpatında keń rawajlandı. Oyanıw dáwirinde onıń polifonikalıq túrleri júzege keldi (Gilom de Masho). Muzıkalı romantizm usılında B. syujet (belgili bir tema)lı muzıka janrı sıpatında kamer-vokal (tiykarınan, Avstriya hám Germaniya kompozitorları dóretiwshiliginde — F. Shubert, R. Shuman, F. List, I. Brams, X. Volf) hám kamer-ásbap (tiykarınan, fortepiano ushın: F. Shopen, E. Grig hám basqalar) shıǵarmalarında óz sáwleleniwin tapqan. Ózbek ádebiyatında B. kóbirek qahramanlıq yaki muhabbat-qaharmanlıq, filosofiyalıq mazmunǵa iye. (D. Zakirov, I. Akbarov, D. Saydaminova). M. Burhanovtıń qosıqshı hám simfonikalıq orkestr ushın "Muhabbat otı" B.sı (1939, Mashrap ǵázelli) usı janrdıń Ózbekstandaǵı dáslepki úlgisi. . B.nıń ayırım qásiyetleri basqa janrǵa sińdirilgenligi sebepli bunday shıǵarmalar qospaq atamalar menen de ataladı. (mıs, B.-poema, B.simfoniya hám basqalar).

## Ádebiyatlar

* ÓzME. Birinshi toplam. Tashkent, 2000-jıl
FIFA jáhán chempionatı 2022

**2022-jılǵı futbol boyınsha jáhán chempionatı** (, ) 2022-jılda Qatar maydanlarında ótkerilǵen Futbol boyınsha jáhán chempionatı. Bul, tártip boyınsha 22-turnir bolıp esaplanadi. Bul chempionat 2022-jıldıń 20-qawısınan (noyabr) 18-jeldige (dekabr) shekem ótkerilgen. Bul Arab dúnyasında ótkerilgen birinshi jáhán chempionatı bolip tabıladı. Bunnan tısqarı, 2002-jılda Arqa Koreya hám Yaponiyada ótkerilgen turnirden keyin Aziyada ótkerilgen ekinshi jáhán chempionatı boladı. Bul turnir 32 qurama komanda qatnasıwındaǵı aqırǵı jáhán chempionatı bolıp, 2026-jılda AQSh, Meksika hám Kanadada ótkeriletuǵın turnirda, qatnasıwshı komandalar sanı 48ge kóbeyiwi rejelestirilgen. Qatarda jaz jazirama ıssı bolǵanlıǵı sebepli, bul jáhán chempionatı qawıs (noyabr) ayınıń aqırı jeldı (dekabr) ayınıń ortalarına shekem ótkerildi, bul bolsa may, iyun yaki iyul aylarında ótkerilmeytuǵın birinshi turnir esaplanadı. Turnirdaǵı birinshi oyın Al-xordagi Al Bayt stadioninda Qatar hám Ekvador saylandı komandaları ortasında bolıp ótti. Final oyını 2022-jıldıń 18-jeldisinde (dekabrında) bolıp ótti. Finalda, Argentina qurama komandası Franciyanı jeńdi. Jáhán chempionatınıń aldınǵi chempionı Franciya saylandı komandası esaplanadı. 

2011-jıldıń may ayında, FIFAda iskerlik júrgizetuǵın lawazımlı tulǵalarda, Qatar qanday etip jáhán chempionatın ótkeriw huqıqın qolǵa kirgizgeni menen baylanıslı sorawlar payda bolǵan. FIFAnıń ishki tekseriwi, jáhán chempionatın ótkeriw huqıqı Qatar mámleketine beriliwinde heshqanday paraxorshılıq jaǵday anıqlanbaǵanın járiyalaǵan. 2015-jıldıń 27-jawzasında (mayda) Shveycariya federal prokurorlari 2018-2022-jılǵı jáhán chempionatların ótkeriw ushın arzalar menen baylanıslı paraxorshılıq jaǵdayları boyınsha tergew baslaǵan. 2018-jıl 6-súnbıle (avgust) kúni FIFAnıń burınǵı prezidenti Zepp Blatter, Qatar «qara ámeliyat» qollaǵanın dawa etip, usınıs komiteti miyman kútiwshilik huqıqın qolǵa kirgiziw ushın aldaǵanın shama etdi.
Bunnan tısqarı, Qatar Jáhán chempionatına tayarlanıwda qatnasqan sırt ellik jumısshıları qattıǵa qiynalǵani tuwralı aytti. «The Guardian» gazetası tárepinen alıp barılǵan tergewge kóre, kóplegen jumısshılarǵa azıq-túlik hám suw berilmegen, olardıń tulǵasın iraslaytuǵın hújjetler alıp qoyılǵan, hám olarǵa waqıtında yamasa ulıwma miynet haqı berilmegen. https://www.theguardian.com/global-development/2022/nov/19/qatar-working-conditions-world-cup-guardian-reporting https://www.theguardian.com/football/2022/nov/18/qatar-accused-deafening-silence-migrant-workers-centre-reform-world-cup
Nobel fondı

**Nobel fondı** (Shved: Nobelstiftelsen) 1900-jıl 29-iyunda finans hám administraciyanı basqarıw ushın islengen jeke shólkem. Nobel sıylıqları. Fond aqırǵı shıdamlılıǵına tiykarlanadı. Alfred Nobel (1833-1896 ), dinamit oylap tabıwshısı. 
## Fond strukturası
* Shveciya akademiyası :
* Ádebiyat :
# 18 akademikalıq 
# Nobel institutı

* Shveciya Karolin pánler akademiyası :
# Fizika (25 akademikalıq )
# Ximiya (25 akademikalıq )
# Ekonomika (25 akademikalıq )
# Nobel institutı

* Karolin medicina institutı :
# Fiziologiya hám medicina (50 adamlıq assambliya)
# Nobel institutı.

* Norvegiya parlamenti
# Nobel komiteti (5 kisi)
# Nobel institutı

## Dárekler
#Q.Dosmuhammad, «Nobel sıylıǵın alǵan jazıwshılar»; «Ruwxıylıq», Tashkent 2002 y.
#Nobel Fondı
Enni Leybovic

**Enni Leybovic** 1949-jılı 2-oktyabrda Vestport (AQShtıń Konnektikut shtatınıń Uotberi qalası) kishi qalasında Samuel ha’m Merilin Leybovicler shańaraǵında tuwılǵan.
## Biografiyası
Enni Leybovictiń ákesi Áskeriy hawa kúshleri oficeri, al anası bolsa San-Francisko ma’deniyat instituti’nda zamanago’y tanca oqi’ti’wshi’si’ boladi’. Da’slep, Enni ma’deniyat oqi’ti’wshi’si’ boli’wdi’ qa’leydi ha’m oqi’wdi’ pitkerip anasi’ni’n’ isleytug’i’n instituti’na kiredi.
Ol da’slep fotosu’wret sanati’na 1-kurstan keyin Yaponiyag’a sapari’nda qi’zi’qqan. 3-kurstta oqi’wdi’ taslap Izrailg’a arxeologik ekspeditsiyag’a ketedi. Izraildan qaytqan son’ Enni Leybovic «Rolling Stone» jurnali’ni’n’ bas redaktori’ Jen Venner menen ushi’rasadi’ ha’m sol baspa ushi’n fotojurnalistke aylanadi’. 1975-ji’lda Enni Leybovic «Rolling Stones» jurnali’na AQSh sapari’ dawami’nda ra’smiy fotograf si’pati’nda birge isleydi.
## Dóretiwshiligi
Enni Leybovic 40 ji’lli’q do’retiwshiligi dawami’nda fotografiyani’n’ tu’rli janrlari’na isleydi: interyer fotografiya, peyzaj, natyurmort, reportaj ha’m janr eskizleri, jalan’ash ha’m a’lbette portret isi. Bulardi’n’ ishinde Ennidin’ tani’qli’l‘i’g’i’n portret janri’nda alg’an su’wretleri asi’rdi.
Enni Leybovic 13 ji’l dawami’nda o’z kamerasi’n belgili qosi’qshi’lar, aktyorlar ha’m siyasatshi’larg’a qaratadi’. Oni’n’ ko’plep fotosu’wretleri keyinshelik pu’tkil du’nya boylap belgili boldi’.
Enni Leybovic Miss Sarayevog’a baradi’ ha’m ol sol jerde o’zinin’ en’ qayg’ili’ su’wretin «Snayper ta’repinen o’ltirilgen o’spirimnin’ ji’g’I’lg’an velosipedi» degen su’wret aladi’. Minomyot hu’jiminde o’lgen o’spirimge tiyisli velosipedtin’ bul belgili fotosu’wreti Bosniya uri’si’ waqti’nda alınǵan.
1980-ji’li’ 8-dekabrde Enni «Double Fantasiy» albomi’ menen baylani’sli’ tu’rde jurnal ati’nan Jon lennan ha’m Yoko Ononi su’wretke tu’siredi. Buni’ ali’w an’sat bolmaydi’. Bul su’wret ke Yoko Ononi «Mag’an bul su’wret jurnaldi’n’ bas betinde boli’wi’na wa’de ber» deydi. Bul Jon lennanni’n’ son’g’I’ su’wreti boladi’. Sebebi fotosessiyadan 5 saat o’tken son’, tani’qli’ qosi’qshi’ du’nyadan o’tedi.
Bunday tan’lawda ja’ne 1991-ji’li’ avgust ayi’nda Vanity Fairdi’n’ muqovasi’nda iye boladi’. Bul muqovadag’I’ su’wret «8 ayli’q ha’miledar Demi Mur jalan’ash» degen su’wret edi. Bul jurnalg’a ol 1983-ji’li’ qosi’ladi’ ha’m 1990-ji’llardi’n’ basi’nda du’nyadag’I’ en’ tani’qli’, izleniwshen’ ha’m joqari’ ayli’qli’ fotojurnalistlerden birine aylani’p Nyu Yorkda o’z studiyasi’n ashadi’.
Leybovic xali’q arali’q professional ja’miyet ta’repinen 2013-ji’lda Asturiya shaxzadasi’ si’yli’g’I iyesi boladi’. Og’an usi’ fotosu’wreti ushi’n Londonni’n’ Milliy galereyasi’nda misli ko’rilmegen ko’rgezbe du’ziledi.
## Kitapları
Enni Leybovic o’miri dawami’nda birqansha kitaplar jazg’an: 
#«Fotografti’n’ o’miri: 1990-2005» 
#”Wonderland” 
#«Pilgrimage» 
#«Women» 
#«At work» 
#«Photography Annie Leibovitz 1978-1089» 
#«american Music» 
#«Image of a Lost Human» 
#«Nudes» 
#«The photojournalism»
Nobel sıylıǵı

**Nobel sıylıǵı** () — ullı ilimiy izertlewler, revolyuciyalıq oylap tabılıwlar yamasa mádeniyat hám jámiyettiń rawajlanıwına úlken úles qosqanlıǵı ushın hár jılı usınıs etiletuǵın eń abıroylı xalıq aralıq sıylıqlardan biri. Hár jılı ullı jumıslar menen shuǵıllanǵanlar ushın beriletuǵın xalıqaralıq sıylıq. Shólkemlestiriwshisi A. B. Nobeldiń wásiyatına qaraǵanda, onnan keyin qalǵan aqsha tiykarında Nobel fondı dúzilgen. Sol fondqa hár jılı kelip túsetuǵın dáramat 5 bólekke teń bólinip, rasası, milleti, jınsı hám dinine qaramastan, fizika, ximiya, fiziologiya yamasa medicina tarawındaǵı jańa ashılıwlar, shıǵarmalar, xalıqlar doslıǵı hám tınıshlıqtı bekkemlew jolında kórsetilgen iskerlik ushın beriledi (1968-jılda Shveciya mámleket banki óziniń 300 jıllıǵı munasábeti menen ekonomika pánleri salasındaǵı tabısları ushın beriletuǵın qosımsha Nobel sıylıǵı shólkemlestirilgen).
Nobel sıylıǵı Alfred Nobel súwreti túsirilgen altın medal, diplom hám muǵdarı Nobel fondındaǵı dáramatqa baylanıslı (ádette, 30 mıńnan 70 mıń dollarǵa shekem) bolǵan aqshadan ibarat. Alfred Nobeldiń wásiyatına qaraǵanda, Nobel sıylıǵın beriw wazıypası Stokgolmdaǵı Karollik FA ǵa (fizika, ximiya, ekonomika pánleri boyınsha), Stokgolmdaǵı Karollik medicina-xirurgiya institutına (fiziologiya yamasa medicina boyınsha) hám Stokgolmdaǵı Shveciya akademiyasına (shıǵarmalar boyınsha) tapsırılǵan. Tınıshlıqtı bekkemlew 4 jolında kórsetilgen iskerligi ushın 1 Nobel sıylıǵın Norvegiya parlamentiniń Nobel komiteti aǵzaları beredi. Tınıshlıq sıylıǵınan tısqarı hámme sıylıqlar tek individual tárizde beriledi. Dúnyadan ótkenlerge Nobel sıylıǵı berilmeydi. Nobel sıylıǵın tapsırıw bayramı Stokgolm hám Osloda Alfred Nobel dúnyadan ótken kúni (10-dekabr) ótkeriledi. Birinshi sıylıq 1901-jıl tapsırılǵan. Nobel sıylıǵın 1901—2003-jılda 565 adam alǵan.

Alfred Nobeldıń wásiyatına qaraǵanda, materiallıq tárepten quwatlanıp,1895-jılda nátiyjeni ámelde qollanıw kórsetilgen tómendegi bes jónelis boyınsha sıylıqlar bar:
* fizika boyınsha Nobel sıylıǵı,
* ximiya boyınsha Nobel sıylıǵı,
* fiziologiya hám medicina boyınsha Nobel sıylıǵı,
* ádebiyat boyınsha Nobel sıylıǵı,
* jáhánde tınıshlıq ornatıw jumısları boyınsha háreketler ushın (Tınıshlıq boyınsha Nobel sıylıǵı).
* 1969-jıldan baslap, ekonomika boyınsha Nobel sıylıǵı da berile basladı.
Házirgi waqıtta Nobel sıylıǵı 10 mln shved kronasına (1, 3 mln $ átirapında) teń.

## Derekler
Sanlıq

**Sanlıq** — attıń sanın, shamasın, qatar tartibin, bólsheklerin bildiretuǵın sózler. Sanlıqlar neshe?, neshinshi?, neshew?, qansha?, qanshadan? t.b. sorawlarǵa juwap beredi. Masalı: on oqıwshı, jigirma kitap, jetinshi qabat, onlaǵan qoy, on-on bes jılqı t.b. Bul masalladaǵı dıqqat etilgen sózler sanlıq. Olar zatlardıń sanın,qatar tártibin, bildirip kelgen sanlıq mánisinde qollanilatuǵın sózler esaplanadi. Sanliq mánisinde qollanilatuǵin sanliqlar 23jay sannan turadı. Olar: nol, bir, eki, úsh, tórt, bes, altı, jeti, segiz, toǵız, on, jigirma, otız, qırq, eliw, alpıs, jetpis, seksen toqsan, júz, mıń, million, milliard h.t.b.

## Derekler