Qozıw

**Qozıw** — bul oyanǵan yamasa seziw organlarınıń qabıllaw noqatına deyin stimulaciyalanıwınıń fiziologiyalıq hám psixologiyalıq jaǵdayı. Ol miydegi kóteriliwshi torlı aktivlestiriwshi sistemanıń (ARAS) aktivleniwin óz ishine aladı, ol sergeklik, avtonom nerv sisteması hám endokrin sistemanı basqaradı, bul júrek soǵıwınıń tezlesiwine hám qan basımınıń kóteriliwine hám seziw sergekligi, qálew, háreketshil hám reaktivlik jaǵdayına alıp keledi.

Qozıw bir neshe nerv sistemaları arqalı ámelge asırıladı. Sergeklik ARAS tárepinen regulyaciyalanadı, ol miy baǵanasınan baslanatuǵın hám pútkil korteks boylap baylanıslar quratuǵın bes tiykarǵı neyrotransmitter sistemasınıń proekciyalarınan ibarat; ARAS ishinde belsendilik norepinefrin, acetilxolin, dofamin, serotonin hám gistamin neyrotransmitterlerin shıǵaratuǵın neyronlar tárepinen regulyaciyalanadı.

Bul neyronlardıń iske túsiriliwi kortikalıq belsendiliktiń hám sońınan sergekliktiń artıwın payda etedi.

Qozıw sananı, dıqqattı, sergeklikti hám informaciyanı qayta islewdi retlewde áhmiyetli. Ol háreketshillik, awqatlanıwǵa umtılıw, gúresiw yamasa qashıw reakciyası hám jınıslıq belsendilik (Masters hám Djonsonnıń adam jınıslıq reakciyası cikliniń qozıw fazası) sıyaqlı belgili minez-qulıqlardı motivaciyalawda zárúr. Ol emociya ishinde áhmiyetke iye hám Djeyms-Lange emociya teoriyası sıyaqlı teoriyalarǵa kirgizilgen. Xans Ayzenktiń aytıwınsha, tiykarǵı qozıw dárejesindegi ayırmashılıqlar adamlardıń ekstravert yamasa introvert bolıwına alıp keledi.

Yerks-Dodson nızamı kórsetkish ushın qozıwdıń optimal dárejesi bar ekenin hám júdá az yamasa júdá kóp qozıw tapsırma kórsetkishine keri tásir etiwi múmkin ekenin aytadı. Yerks-Dodson nızamınıń bir túsindirmesi — «Isterbruk belgi-paydalanıw gipotezası». Isterbruktıń gipotezası joqarı-stress jaǵdaylarında adamlar belgilerdiń tarıraq jıynaǵına itibar beriwge beyim hám tiyisli informaciyanı itibarǵa almawı múmkin, bul sheshim qabıllaw nátiyjeliliginiń tómenlewine alıp keledi dep boljaydı.

## Neyrofiziologiya

Sergeklik kóteriliwshi retikulyar aktivlestiriwshi sistema tárepinen regulyaciyalanadı, ol bes tiykarǵı neyrotransmitter sistemasınan ibarat — norepinefrin, acetilxolin, dofamin, serotonin hám gistamin sistemaları (hárbiri tómendegi abzaclarda qarastırılǵan) — miy baǵanasınan kelip shıǵadı hám pútkil miy korteksine tarqalatuǵın baylanıslardı dúzedi. Stimullanǵanda, bul sistemalar kortikalıq belsendilikti hám sergeklikti payda etedi.

Noradrenergikalıq sistema — bul locus coeruleus ta baslanıp, jańa kortekske, limbik sistemaǵa hám bazal aldıńǵı miyge kóteriletuǵın aksonlar dástesi. Neyronlardıń kópshiligi seziw informaciyası hám sergeklik ushın áhmiyetli bolǵan artqı kortekske proekciyalanǵan. Locus coeruleus aktivleniwi hám norepinefrinniń bóliniwi sergeklikti payda etedi hám sergeklikti arttıradı. Bazal aldıńǵı miyge proekciyalanatuǵın neyronlar miy qabıǵına acetilxolinniń aǵıp kiriwine alıp keletuǵın xolinergikalıq neyronlarǵa tásir etedi.

Acetilxolinergikalıq sistema neyronları kópіrde hám bazal aldıńǵı miyde jaylasqan. Bul neyronlardıń stimullanıwı EEG jazbalarınan kórinetuǵın qabıq iskerligin hám sergeklikti payda etedi. Basqa tórt neyrotransmitterdiń barlıǵı acetilxolin neyronların aktivlestiriwde rol oynaydı.

Basqa qozıw sisteması, dofaminergikalıq sistema, substantia nigra tárepinen payda etilgen dofamindi bólip shıǵaradı. Neyronlar miydiń orta bólimindegi ventral tegmental aymaqta payda boladı hám nucleus accumbens ke, striatum aldıńǵı miyge, limbik sistemaǵa hám aldıńǵı mańlay qabıǵına proekciyalanadı. Limbik sistema keyipti baqlaw ushın áhmiyetli, al nucleus accumbens quwanısh hám qozıwdı signal etedi. Aldıńǵı mańlay qabıǵında tamamlanatuǵın jol qozǵalıs háreketlerin, ásirese marapatlawǵa baǵdarlanǵan háreketlerdi regulyaciyalawda áhmiyetli.

Serotoninergikalıq sistemanıń derlik barlıq serotoninergikalıq neyronları rapx yadrolarınan baslanadı. Bul sistema limbik sistemaǵa hám aldıńǵı mańlay qabıǵına proekciyalanadı. Bul aksonlardıń stimullanıwı hám serotoninniń bóliniwi qabıq qozıwın payda etedi hám háreketke hám keyipke tásir etedi.

Gistaminergikalıq sistemanıń neyronları gipotalamustıń tuberomemillarlıq yadrosında jaylasqan. Bul neyronlar miy qabıǵına, talamusqa hám bazal aldıńǵı miyge jollar jiberip, ol jerde acetilxolinniń miy qabıǵına bóliniwin stimullaydı.

Bul bes sistemanıń barlıǵı baylanısqan hám uqsas artıqmashılıqtı kórsetedi. Súwretlengen jollar kóteriliwshi jollar, biraq sonday-aq tómenleytuǵın qozıw jolları da bar. Bir mısal ventrolateral preoptikalıq aymaq, ol sergeklik hám qozıwdı toqtatatuǵın GABA qayta alınıw ingibitorların shıǵaradı. Qozıw sistemasınıń neyrotransmitterleri, mısalı acetilxolin hám norepinefrin, ventrolateral preoptikalıq aymaqtı tormozlaw ushın isleydi.

## Áhmiyeti
Qozıw sananı, dıqqattı hám informaciyanı qayta islewdi regulyaciyalawda áhmiyetli. Ol háreketshillik, awqatlanıwǵa umtılıw, gúresiw yamasa qashıw reakciyası hám jınıslıq belsendilik (Masters hám Djonsonnıń adam jınıslıq reakciyası ciklinde qozıw fazası retinde belgili) sıyaqlı belgili minez-qulıqlardı motivaciyalawda zárúr. Qozıw sonday-aq Djeyms-Lange emociya teoriyası yamasa Cirkumpleks modeli sıyaqlı kóplegen tásirli emociya teoriyalarında zárúrli element bolıp tabıladı. Xans Ayzenktiń aytıwınsha, tiykarǵı qozıw dárejesindegi ayırmashılıqlar adamlardıń ekstravert yamasa introvert bolıwına alıp keledi. Keyingi izertlewler ekstravertler hám introvertlerdiń hár qıylı qozıw qábiletine iye bolıwı múmkinligin kórsetedi. Olardıń bazalıq qozıw dárejesi birdey, biraq stimulyaciyaǵa reakciyası hár qıylı.

Yerks-Dodson nızamı qozıw hám tapsırma kórsetkishi arasında baylanıs bar ekenin aytadı, tiykarınan kórsetkish ushın optimal qozıw dárejesiniń bar ekenin hám júdá az yamasa júdá kóp qozıw tapsırma kórsetkishine keri tásir etiwi múmkin ekenin aytadı. Yerks-Dodson nızamınıń bir túsindirmesi — Isterbruk belgi-paydalanıw teoriyası. Ol joqarı qozıw dárejeleri dıqqattıń tarayıwına alıp keletuǵının boljadı, bul waqıtta stimuldan hám qorshaǵan ortalıqtan keletuǵın belgiler diapazonı azayadı. Bul gipotezaǵa sáykes, dıqqat tiykarınan stimuldıń qozdırıwshı detallarına (belgilerine) qaratıladı, solay etip emocionallıq qozıw deregine oraylıq informaciya kodlanadı, al shetki detallar kodlanbaydı.

Pozitiv psixologiyada qozıw subyekt ortasha kónlikpelerge iye bolǵan qıyın máseleniń juwabına reakciya retinde súwretlenedi.

## Jeke ózgeshelik

### Introversiya hám ekstraversiya
Ayzenktiń qozıw teoriyası introvert hám ekstravert adamlardıń miyiniń hár qıylı tábiyiy jiyiligi yamasa qozıw jaǵdayların súwretleydi. Teoriya ekstravertlerdiń miyiniń tábiyiy túrde azıraq stimullanǵan bolatuǵının, sonlıqtan bul tiplerdiń qozıwdı stimullaytuǵın jaǵdaylardı izlewge hám minez-qulıqlarǵa qatnasıwǵa beyim ekenin aytadı. Ekstravertler tábiyiy túrde jetkiliksiz stimullanǵan hám sonlıqtan belsendi túrde qozdırıwshı jaǵdaylarǵa qatnassa, introvertler tábiyiy túrde shamadan tıs stimullanǵan boladı hám sonlıqtan kúshli qozıwdan qashadı. Kempbell hám Xouli (1982) kitapxanadaǵı belgili jumıs ortalıqlarına introvertler hám ekstravertlerdiń reakciyalarındaǵı ayırmashılıqlardı izertlegen. Izertlew introvertlerdiń shawqım yamasa adam az yamasa ulıwma bolmaǵan tınısh aymaqlardı tańlaw itimallıǵı joqarı ekenin anıqladı. Ekstravertler kóbirek shawqım hám adamları bar belsendi aymaqlardı tańlawǵa beyim bolǵan. Daussis hám MakKelvidiń (1986) izertlewi introvertler tınıshlıq penen salıstırǵanda muzıka bolǵanda yad tapsırmalarında jamanıraq nátiyje kórsetkenin dálilledi. Ekstravertlerge muzıkanıń bolıwı azıraq tásir etken. Usıǵan uqsas, Belojevich, Slepcevich hám Yokovljevich (2001) introvertlerdiń jumısı sırtqı shawqım yamasa alańlatıwshı faktorlar menen birge bolǵanda, dıqqattı jámlewde kóbirek qıyınshılıqlarǵa hám psixikalıq proceslerinde sharshawǵa ushıraytuǵının anıqladı. Adamlardı qorshaǵan qozıw dárejesi olardıń tapsırmalardı orınlaw hám minez-qulıq kórsetiw qábiletine keri tásir etti, bunda introvertler ekstravertlerge qaraǵanda kóbirek tásirlengen, sebebi olardıń hárbiriniń tábiyiy joqarı hám tómen stimul dárejeleri bar.

### Emocionallıq turaqlılıq hám introversiya-ekstraversiya
Nevrotizm yamasa emocionallıq turaqsızlıq hám ekstraversiya — bul «Úlken beslik» tulǵalıq indeksiniń eki faktorı. Jeke ózgesheliktiń bul eki ólshemi adamnıń qáweterleniwdi payda etiwshi yamasa emocionallıq stimullar menen qalay gúresetuǵının, sonday-aq adamnıń óz ortalıǵındaǵı tiyisli hám tiyisli emes sırtqı stimullarǵa qalay háreket etetuǵının hám juwap beretuǵının súwretleydi. Nevrotikler shiyelenisken qozıwdı basınan keshiredi, ol shiyeleniw hám nevrozlıq penen xarakterlenedi. Ekstravertler joqarı energiyalıq qozıwdı basınan keshiredi, ol kúsh hám energiya menen xarakterlenedi. Grey (1981) ekstravertler introvertlerge salıstırǵanda jaza signallarına qaraǵanda marapatlaw signallarına joqarıraq sezimtallıqqa iye ekenin málimledi. Marapatlaw signalları energiya dárejesin kóteriwge baǵdarlanǵan. Sonlıqtan, ekstravertler ádette marapatlawlarǵa kóbirek juwap bergeni sebepli joqarı energiyalıq qozıwǵa iye.

### Tórt jeke ózgeshelik tipi
Gippokrat tórt tulǵalıq tipi bar dep teoriyalaǵan: xolerik, melanxolik, sangvinik hám flegmatik. (Galendi qarań.)

Tulǵanıń bes faktorlı dárejesi boyınsha alǵanda, xolerik adamlarda nevrotizm hám ekstraversiya joqarı. Xolerik dárriw reakciya kórsetedi, qozıw kúshli, uzaq dawam etedi hám uqsas jaǵdaylar, ideyalar yamasa tásirler haqqında ańsatlıq penen jańa qızıǵıwshılıq payda ete aladı. Melanxolik adamlarda nevrotizm joqarı, al ekstraversiya tómen (yamasa kóbirek introvert). Melanxolik áste reakciya kórsetedi hám eger tásir qaldırılsa, onıń payda bolıwı ushın waqıt kerek. Biraq, bir nárse menen qozdırılǵanda, melanxolikler, ásirese uqsas tájiriybelerge ushıraǵanda, tereń hám uzaq dawam etetuǵın reakciyaǵa iye. Sangvinik adamlarda nevrotizm tómen (yamasa kóbirek emocional turaqlı) hám ekstraversiya joqarı. Sangvinik xolerikler sıyaqlı tez qozadı hám qızıǵadı, biraq xoleriklerden ayırmashılıǵı, olardıń qozıwı sayız, ústirtin hám tez payda bolǵanınday tez joǵaladı. Flegmatik adamlarda nevrotizm hám ekstraversiya tómen. Flegmatik áste reakciya beredi hám qozıw waqıtsha boladı.

Hár qıylı temperamentlerdegi qarama-qarsılıqlar adamnıń miy baǵanası, limbik sisteması hám talamokortikalıq qozıw sistemasındaǵı jeke ózgerislerden kelip shıǵadı. Bul ózgerisler miy iskerligin baqlaytuǵın elektroencefalogramma (EEG) jazbaları arqalı baqlanadı. Limbik sistemanıń belsendiligi ádette nevrotizm menen baylanıslı, joqarı belsendilik joqarı nevrotizmdi kórsetedi. Kortikalıq qozıw introversiya–ekstraversiya ayırmashılıqları menen baylanıslı, joqarı qozıw introversiya menen baylanıslı. Limbik sistema da, talamokortikalıq qozıw sisteması da miy baǵanasınıń belsendiliginen tásirlenedi. Robinsons (1982) izertlewi melanxolik tiplerde eń úlken tábiyiy jiyilikler yamasa «qozıwdıń basım bolıwı» bar ekenin anıqladı, yaǵnıy melanxolikler (introversiya menen xarakterlenetuǵın) joqarı ishki qozıw dárejesine iye. Sangvinik adamlar (yamasa joqarı ekstraversiya hám tómen nevrotizmge iye adamlar) eń tómen ulıwma ishki qozıw dárejesine yamasa «tormozlanıwdıń basım bolıwına» iye bolǵan. Melanxoliklerde sonday-aq eń joqarı ulıwma talamokortikalıq qozıw bolǵan, al xoleriklerde (joqarı ekstraversiya hám joqarı nevrotizmge iye adamlar) eń tómen ishki talamokortikalıq qozıw bolǵan.

Ishki sistema dárejelerindegi ayırmashılıqlar Ayzenk introvert hám ekstravert arasındaǵı ayırmashılıqlardı túsindiriw ushın qollanǵan dálil bolıp tabıladı. Klassikalıq shártli refleks tiykarshısı Ivan Pavlov ta haywanlar menen temperament izertlewlerine qatnasqan. Pavlovtıń haywanlar menen tapqan nátiyjeleri Ayzenktiń juwmaqlarına sáykes keledi. Onıń izertlewlerinde melanxolikler barlıq sırtqı stimullarǵa tormozlawshı reakciya bergen, bul melanxoliklerdiń sırtqı qozıwdan tıs qalıwın, sebebi olardıń ishki jaqtan tereń qozǵalǵanın bildiredi. Pavlov xolerikler stimullarǵa agressiya hám qızıǵıwshılıq penen juwap bergenin, al melanxolikler depressiyaǵa túskenin hám juwap bermegenin anıqladı. Melanxolikler hám xoleriklerdi xarakterleytuǵın joqarı nevrotizm olardaǵı hár qıylı ishki qozıw dárejeleri sebepli eki tipte hár túrli kórindi.

## Emociya

### Kennon-Bard teoriyası
Kennon-Bard teoriyası — differenciallanbaǵan qozıw teoriyası, onda fizikalıq hám emocional jaǵdaylar waqıyanıń juwabına bir waqıtta júz beredi. Bul teoriya emocionallıq qozdırıwshı waqıyanıń nátiyjesinde fiziologiyalıq qozıw hám emociyanıń bir waqıtta júz beretuǵının aytadı. Mısalı, eger adamnıń qádirli shańaraq aǵzası qaytıs bolsa, potencial fiziologiyalıq juwap adamnıń júzinen aqqan kóz jaslar hám tamaǵınıń qurǵawı bolıwı múmkin; olar «qayǵılı». Kennon-Bard teoriyası kóz jası hám qayǵınıń ekewi de bir waqıtta júz beretuǵının aytadı. Process bılay ótedi: waqıya (shańaraq aǵzası qaytıs boladı) → fiziologiyalıq qozıw (kóz jasları) hám emociya (qayǵı) bir waqıtta. Adamlardıń birdey fiziologiyalıq qozıw úlgisine iye bolǵanda hár qıylı emociyalardı bastan keshiriwi — Kennon-Bard teoriyasın qollaytuǵın bir dálil. Mısalı, adam ashıwlanǵan yamasa qorqqan waqıtta júregi tez soǵıp, dem alıwı jiyilesiwi múmkin. Teoriyaǵa tolıq sáykes kelmese de, fiziologiyalıq reakciyalardıń geyde emociya tájiriybelerine qaraǵanda ásterek júz beriwi Kennon-Bard teoriyasın qollaytuǵın bir dálil retinde qabıllanadı. Mısalı, eger siz toǵayda bolsańız, tosattan payda bolǵan ses dárriw qorqınısh juwabın payda etiwi múmkin, al qorqınıshtıń fizikalıq simptomları sol sezimnen keyin keledi hám onnan aldın bolmaydı.

### Djeyms-Lange teoriyası
Djeyms-Lange teoriyası emociyanıń emocional qozdırıwshı tájiriybeni yamasa ortalıqtı qabıllawdan kelip shıǵatuǵın denedegi ózgerisler sebepli qalay payda bolatuǵının súwretleydi. Bul teoriya waqıyalar avtonom nerv sistemasınıń fiziologiyalıq qozıwdı payda etiwine sebep bolatuǵının aytadı, bul bulshıq et shiyeleniwi, júrek soǵıwınıń tezlesiwi, terlew, awızdıń qurǵawı, kóz jasları hám t.b. menen xarakterlenedi. Djeyms hám Langeniń aytıwınsha, emociya fiziologiyalıq qozıwdıń nátiyjesi retinde payda boladı. Jaǵdayǵa reakciya retindegi dene sezimi haqıyqatında emociyanıń ózi. Mısalı, eger birew bir adamdı hám onıń shańaraǵın qattı mazaqlasa, sol adamnıń judırıqları túyiliwi, terlep baslawı hám pútkilley shiyeleniwi múmkin. Adam judırıqlarınıń túyilgenin hám shiyeleniskenin sezedi. Soń adam ashıwlanǵanın túsinedi. Bul jerdegi process: waqıya (mazaqlaw) --> fiziologiyalıq qozıw (túyilgen judırıqlar, ter, shiyeleniw) --> interpretaciya («Meniń judırıqlarım túyilgen hám shiyeleniw bar») --> emociya (ashıw: «Men ashıwlıman»). Bul túrdegi teoriya fiziologiyalıq qozıwdı tiykarǵı nárse retinde atap ótedi, sebebi tek ǵana kognitiv procesler emociyanıń jetkilikli dálili bola almaydı.

### Shaxter-Zingerdiń eki faktorlı teoriyası
Shaxter-Zingerdiń eki faktorlı teoriyası yamasa kognitiv belgilew teoriyası fiziologiyalıq qozıwdı hám emocionallıq qozdırıwshı jaǵdayǵa juwap beretuǵın kognitiv proceslerdi esapqa aladı. Shaxter hám Zingerdiń teoriyası emocionallıq jaǵday — bul fiziologiyalıq qozıw hám qozıw jaǵdayına baylanıslı kogniciyanıń ónimi ekenin aytadı. Solay etip, kogniciya fizikalıq juwaptıń qalay belgileniwin anıqlaydı; mısalı, «ashıw», «quwanısh» yamasa «qorqınısh» retinde. Bul teoriyada emociya qozıw jaǵdayı hám birewdiń oylaw procesleriniń házirgi jaǵdaydı qalay bahalawı arasındaǵı óz-ara tásirdiń ónimi retinde qaraladı. Fiziologiyalıq qozıw emociya ushın belgini bermeydi; bunı kogniciya isleydi. Mısalı, eger bir adamdı seriyalıq adam óltiriwshi quwıp baratırsa, ol adamnıń terlep, júregi tez soǵıwı itimal, bul onıń fiziologiyalıq jaǵdayı bolıp tabıladı. Adamnıń kognitiv belgisi onıń tez soǵıp atırǵan júregin hám terin «qorqınısh» retinde bahalawdan kelip shıǵadı. Sonnan keyin ol «qorqınısh» emociyasın sezedi, biraq tek kogniciya arqalı ornatılǵannan keyin ǵana. Process tómendegishe: waqıya (seriyalıq adam óltiriwshi adamdı quwmaqta) --> fiziologiyalıq qozıw (ter, júrektiń tez soǵıwı) --> kognitiv belgi (oylaw; «bul qorqınısh») --> emociya (qorqınısh).

## Yad
Qozıw este saqlaw procesinde informaciyanı anıqlaw, saqlaw hám qayta shıǵarıwǵa qatnasadı. Emocionallıq jaqtan qozdırıwshı informaciya yadta jaqsıraq kodlanıwǵa alıp kelip, informaciyanıń jaqsıraq saqlanıwına hám qayta shıǵarıwǵa tásir etedi. Qozıw kodlaw procesi waqtında saylap alıw dıqqat penen baylanıslı bolıp, adamlar biytárep informaciyaǵa qaraǵanda qozdırıwshı informaciyanı kodlawǵa kóbirek beyim ekenin kórsetedi. Qozdırıwshı stimullardı kodlawdıń tańlanıwı biytárep stimullardı kodlawǵa qaraǵanda jaqsıraq uzaq múddetli yad nátiyjelerin beredi. Basqasha aytqanda, qozdırıwshı waqıyalarǵa yamasa informaciyaǵa ushıraǵanda informaciyanı saqlaw hám jıynaw kúsheyedi. Qozdırıwshı informaciya sonday-aq anıǵıraq hám dálirek qayta shıǵarıladı yamasa este saqlanadı.

Qozıw kóp jaǵdaylarda yadtı jaqsılasa da, ayırım nárselerdi esapqa alıw kerek. Oqıw waqtındaǵı qozıw informaciyanı qısqa múddetli eslewge qaraǵanda uzaq múddetli eslew hám qayta shıǵarıw menen kóbirek baylanıslı. Mısalı, bir izertlew adamlardıń qozdırıwshı sózlerdi úyrengennen keyin eki minuttan soń qaraǵanda bir hápteden keyin jaqsıraq esley alatuǵının anıqladı. Basqa bir izertlew qozıwdıń adamlardıń yadına hár qıylı tásir etetuǵının anıqladı. Ayzenk yad hám introvertler menen ekstravertlerdiń qozıwı arasında baylanıs bar ekenin anıqladı. Joqarı qozıw dárejeleri ekstravertler tárepinen qayta shıǵarılǵan sózler sanın arttırdı hám introvertler tárepinen qayta shıǵarılǵan sózler sanın azayttı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__