Oyındı baslaw (futbol)

**Oyındı baslaw** — bul futbol oyının baslaw hám ayırım jaǵdaylarda qayta baslaw usılı. Oyındı baslaw haqqındaǵı qaǵıydalar Oyın Nızamlarınıń 8-babına kiredi.

## Beriw tártibi
Oyındı baslaw hárbir taymnıń basında hám kerek bolǵan jaǵdayda qosımsha waqıttıń hárbir dáwirinde qollanıladı. Oyın aldındaǵı shek taslawda jeńgen komanda tómendegilerdiń birewin tańlay aladı:

* dáslepki oyındı baslawdı óz moynına alıw (bunday jaǵdayda shek taslawda jeńilgen komanda birinshi taymda maydannıń qaysı tárepinen hújim etiwdi tańlaydı), yamasa
* birinshi taymda maydannıń qaysı tárepinen hújim etiwdi tańlaw (bunday jaǵdayda shek taslawda jeńilgen komanda dáslepki oyındı baslaydı).

Ekinshi taymdı baslaw dáslepki oyındı baslamaǵan komanda tárepinen ámelge asırıladı. Eger qosımsha waqıt oynalsa, bul dáwirdiń basında jáne bir shek taslaw ótkeriledi.

Oyındı baslaw jáne gol kirgizilgennen keyin oyındı qayta baslaw ushın da qollanıladı hám gol jibergen komanda tárepinen ámelge asırıladı.

## Orınlaw tártibi
Top qozǵalmay turıwı hám oray noqatında bolıwı kerek. Toptı tebiwshi oyınshıdan basqa barlıq oyınshılar oyın maydanınıń óz yarımında bolıwı kerek, al barlıq qarsılas oyınshılar top oyınǵa kirgizilgenshe onnan keminde 10 yard (9.15 m) aralıqta (bul aralıq maydanda oray sheńberi menen belgilengen) turıwı kerek.

Tóreshi oyındı baslaw ushın belgi bergennen soń, top qálegen baǵdarǵa tebiledi. Top tebilip, anıq qozǵalǵannan soń oyında bolıp esaplanadı. Oyındı baslaǵan oyınshı toptı basqa oyınshı tiymegenshe jáne bir márte tiye almaydı. Oyındı baslawdan qarsılas komandanıń dárwazasına tuwrıdan-tuwrı gol kirgiziw múmkin.

## Qaǵıyda buzıwlar
Eger oyın qozǵalıstaǵı top penen yamasa nadurıs orınnan baslansa, ol qayta baslanadı. Eger tebiwshi oyınshıdan basqa oyınshı qarsılastıń yarım maydanında bolsa, yamasa qarsılas oyınshı oray noqatınan 10 yardtan jaqın tursa, oyın jáne qayta baslanadı. Oyındı qayta baslawdı artıqsha keshiktirgen oyınshıǵa eskertiw beriledi.

Tebiwshi oyınshınıń toptı basqa oyınshı tiymey turıp ekinshi márte tiyiwi qaǵıyda buzıwshılıq bolıp esaplanadı; bul jaǵdayda qarsılas komandaǵa buzıwshılıq bolǵan orınnan janapay erkin soqqı beriledi, eger ekinshi márte tiyiw jáne de awır qol menen oynaw buzıwshılıǵı bolmasa, bunday jaǵdayda tuwrıdan-tuwrı erkin soqqı beriledi.

## Tariyxı

### 1863-jılǵa shekem

Inglis dástúrli futbolınıń qaǵıydaları haqqında belgili bolǵan az nárselerdiń biri - bul matchlardıń qalay baslanǵanı: bir neshe jerde oyınnıń biytárep wákil tárepinen oyın maydanınıń ortasında toptı «joqarıǵa ılaqtırıw» menen baslanıwı ádetke aylanǵan kórinedi. Surrey Futbol Klubınıń 1849-jılı járiyalanǵan qaǵıydalarında da oyınnıń «maydannıń ortasında toptı joqarıǵa ılaqtırıw» menen baslanatuǵını kórsetilgen

1841-jılı Rojdestvo kúni ótkerilgen oyın toptı maydannıń ortasına qoyıw menen baslanǵan. Matchtıń baslanıwın bildiriw ushın tapanshadan atılǵan, sonnan keyin hárbir komanda «birinshi soqqını» beriwge háreket etken.

Futboldıń eń eski járiyalanǵan nızamlarında (Regbi mektebi, 1845) oyınnıń maydannıń ortasınan «oyındı baslaw» menen baslanıwı kerek ekenligi hám bul jerden tebiw bolıwı kerekligi kórsetilgen. Bul dáwirdegi kópshilik nızam kodeksleri maydannıń ortasınan usınday «oyındı baslaw»dı názerde tutadı; bularǵa 1856-jılǵı Kembridj qaǵıydaları, 1858-jılǵı Sheffild qaǵıydaları hám 1858-jılǵı Xarrou futbol qaǵıydaları kiredi. Bir ayırmashılıq - bul Iton dala oyını nızamları (1862), onda maydannıń ortasında «bulli» (regbi-yuniondaǵı sxvatkaǵa uqsas) kórsetilgen.

«Tom Brown's School Days» romanı (1857-jılı járiyalanǵan, biraq avtordıń 1834-jıldan 1842-jılǵa shekem Regbi mektebindegi tájiriybelerine tiykarlanǵan) oyındı baslawdıń tolıq táriyplemesin beredi:
Eski Bruk óziniń baxıtlı yarım tıyını menen shek taslawda utıp, dárwazalardı tańlaw hám oyındı baslaw huqıqın almadı ma? Jańa toptıń maydannıń ortasında jalǵız ózi, mektep yamasa ataw dárwazasına qarap turǵanın kóriwińiz múmkin; jáne bir minuttan keyin ol sol jaqqa jol aladı [...] Eski Bruk altı tez adım taslaydı, hám top Mektep dárwazasına qaray aylanıp ushıp ketedi; jerge tiymey turıp jetpis yard jol ótedi hám hesh bir noqatta on eki yamasa on bes futtan joqarı kóterilmeydi, úlgili oyın baslaw; hám Mektep-úyi quwanıshlı baqırıwlar menen alǵa umtıladı; top qaytarıladı, hám olar onı qarsı alıp, álleqashan qozǵalısqa kelgen Mektep massaları arasına qaytarıp jiberedi.
Joqarıdaǵı úzindi Regbi oyınında shek taslawda jeńgen komanda hám oyındı baslaw, hám dárwazalardı tańlaw huqıqın alǵanın kórsetedi. Bul 1863-jılǵı Kembridj Qaǵıydalarında da usılay bolǵan, al 1859 hám 1860-jıllardaǵı Melburn FK Qaǵıydalarında shek taslawda jeńgen komanda dárwazalardı tańlaǵan, al jeńilgen komanda oyındı baslaǵan.

### 1863-jılǵı FA Nızamları
1863-jılǵı dáslepki FA nızamlarında «shek taslawda jeńgen komanda dárwazalardı tańlaw huqıqına iye boladı. Oyın shek taslawda jeńilgen komanda tárepinen maydannıń ortasınan jerden tebiw menen baslanadı, basqa komanda top tebilmegenshe oǵan 10 yardtan jaqınlaspawı kerek» dep kórsetilgen. «Jerden tebiw» jáne «toptı jerde turıp, tebiwshi tańlaǵan qálegen poziciyadan tebiw» dep anıqlanǵan. Solay etip, toptıń jerde bolıwın talap etetuǵın oyındı baslaw, «tebiwshi qálegen usılda» orınlay alatuǵın erkin soqqıdan ózgeshelengen, bul sózler qoldan tebiwge (túsirip tebiw yamasa punt) ruqsat beretuǵın etip túsindirilgen.

Basqa bir nızamda «gol kirgizilgennen keyin jeńilgen komanda oyındı baslaydı hám dárwazalar almastırıladı» dep kórsetilgen.

### Keyingi rawajlanıwlar

#### Dáslepki oyındı baslaw
1863-jılǵı dáslepki nızamlarda dáslepki oyındı baslaw shek taslawda jeńilgen komanda tárepinen ámelge asırılıwı kerek ekenligi kórsetilgen edi. 1873-jılı shek taslawda jeńgen komandaǵa táreplerdi tańlaw yamasa dáslepki oyındı baslaw múmkinshiligi berildi. 1997-jılı nızam qayta ózgertilip, dáslepki oyındı baslaw jáne bir márte shek taslawda jeńilgen komanda tárepinen ámelge asırılatuǵın boldı. 2019-jıl 1-iyunnan baslap nızam jáne bir márte ózgertilip, shek taslawda jeńgen komanda jáne oyındı baslaw hám táreplerdi tańlaw arasında tańlaw huqıqına iye boldı. Bul qaǵıyda ózgerisiniń tiykarı: «Sońǵı nızam ózgerisleri oyındı baslawdı kóbirek dinamikalı etti (mısalı, oyındı baslawdan tuwrıdan-tuwrı gol kirgiziw múmkin), sonlıqtan shek taslawda jeńgen kapitanlar kóbinese oyındı baslawdı soraytuǵın boldı.»

#### Ekinshi taymdaǵı oyındı baslaw
1863-jılǵı dáslepki nızamlarda birinshi taym haqqında hesh qanday kórsetpe bolmaǵan. 1870-jılı Wanderers FK usınısı tiykarında birinshi taymda táreplerdi almastırıw kirgizilgen, biraq tek birinshi taymda gol kirgizilmegen jaǵdayda ǵana; nızamda ekinshi taymda oyınnıń qalay baslanıwı kerekligi kórsetilmegen edi. 1874-jılı Harrow Chequers usınǵan nızam ózgerisi boyınsha, eger sol waqıtqa shekem gol kirgizilmegen bolsa, ekinshi taymnıń basında oyındı baslaw bolıwı kerek ekenligi belgilendi; bul oyındı baslaw dáslep oyındı baslaǵan komanda tárepinen ámelge asırıldı. 1875-jılı Queen's Park FK usınǵan jáne bir ózgeris qabıl etildi; hár waqıtta birinshi taymda úzilis hám táreplerdi almastırıw boladı, al ekinshi taymdaǵı oyındı baslaw birinshi taymda oyındı baslamaǵan komanda tárepinen ámelge asırıladı.

#### Oyınshılardıń jaylasıwı
1863-jılǵı dáslepki nızamlarda oyındı baslaw waqtında oyınshılardıń jaylasıwına (ofsaydtan basqa) hesh qanday sheklew qoyılmaǵan, tek qarsılaslar topqa 10 yardtan jaqınlasa almaytuǵını kórsetilgen. 1874-jılı barlıq oyınshılar óz yarım maydanında bolıwı kerek degen jańa sheklew qosıldı. 2017-jılı nızam ózgertilip, tebiwshi oyınshınıń qarsılastıń yarım maydanında bolıwına ruqsat berildi.

#### Soqqınıń baǵdarı

1882-jıldıń dekabrindegi Xalıqaralıq Futbol Konferenciyasınıń nátiyjesinde, oyındı baslaw soqqısı alǵa qaray tebiliwi kerek dep sheshildi. Bul ózgeris 1883-jılı Oyın Nızamlarına kirgizildi. 2016-jılı bul sheklew alıp taslandı.

#### Toptı oyınǵa kirgiziw
1905-jılı top «oyında bolıwı ushın tolıq aylanıw islewi yamasa óz sheńber uzınlıǵına teń qashıqlıqtı júriwi kerek» dep belgilendi. 1997-jılı bul talap biykar etildi: top tebilip, qozǵalǵan waqıtta-aq oyında bolıp esaplanatuǵın boldı. 2016-jılı toptıń «anıq» qozǵalıwı kerek ekenligi kórsetip ótildi.

#### Dribling
1875-jılı oyındı baslaǵan oyınshıǵa toptı basqa oyınshı tepkenge shekem qayta oynawǵa tıyım salındı.

#### Oyındı baslawdan gol urıw
1875-jılı oyındı baslawdan tuwrıdan-tuwrı gol kirgiziwge tıyım salındı. 1997-jılı bul sheklew biykar etilip, oyındı baslawdan tikkeley gol urıwǵa taǵı ruqsat berildi. 2016-jılı, artqa qaray oyındı baslaw nızamlastırılǵan waqıtta, oyındı baslawdan tuwrıdan-tuwrı óz dárwazasına gol kirgiziw (júdá siyrek jaǵday) múmkinshiligi alıp taslandı, onıń ornına qarsılas komandaǵa múyesh soqqısı beriletuǵın boldı.

#### Maydan belgileri
1891-jılı maydannıń ishki belgileri kirgizildi. Bularǵa maydannıń ortasındaǵı «sáykes belgi» hám qarsılaslarǵa kiriwge tıyım salınǵan aymaqtı belgilew ushın «radiusı 10 yard bolǵan sheńber» (házir «oray sheńberi» dep ataladı) kiredi.

#### Nızam buzıwshılıqlar ushın jaza
1882-jılı oyındı baslaǵan oyınshı toptı basqa oyınshı tiymey turıp ekinshi márte tiygen jaǵdayda qarsılas komandaǵa janapay erkin soqqı beriletuǵın boldı. 1887-jılı basqa da nızam buzıwshılıqları ushın janapay erkin soqqı beriletuǵın boldı; 1903-jılı bul qayta oyındı baslawǵa ózgertildi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__