open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sabina Tashkenbaeva

**Sabina Talatovna Tashkenbaeva** (tuw. 2000-jıl 27-noyabr, Tashkent, Ózbekstan) — kórkem gimnastika boyinsha ózbek sportshisi, xalqaralıq kategoriyadaǵi Ózbekstan sport ustasi, Ózbekstan terma jamaasi áǵzasi. Úsh márte Aziya chempioni (2017, 2018, 2019), Jazǵi Aziya oyinlari hám Islam birdemlik oyinlari jeńimpazi. 2020-jılǵi Jazǵi Olimpiada oyinlarina litsenziya utip aldi, biraq ol COVID-19 menen shartnama dúzgenligi úshin qatnasa almadi.

## Mártebe
2006-jılda ol Tashkentde murabbiy Irina Djumaeva basshılıǵinda sport ıskerligin baslaǵan. 2011-jıldan baslap ol Liliya Vlasova menen shınıǵıwlardi basladi. 2013-jılda Ózbekstan terma jamaasina kirgizilgen.

2017-jılda Baku qalasında (Azerbayjan) bolip otken Islam birdemlik oyinlarinda Tashkentbayeva Ózbekstan terma jamaasi tarkibinda Anastasiya Serdyukova hám Nurinisso Usmanovalar menen birgelikde toparda kopgúres oyinlarinda gúmis, jeke shınıǵıwlarda bolsa lenta hám tayaq menen bronza medallarin qolǵa kirgizdi. Sol jıli Astana qalasında (Kazakstan) kórkem gimnastika boyinsha otkizilgen Aziya chempionatinda ol toparliq shınıǵıwlarda altin, kopgúresde bronza, tayaq hám lenta menen jeke tartibte shınıǵıwlarda gúmis medallarin qolǵa kirgizdi.

2018-jılda Jakartada (Indaneziya) bolip otken Jazǵi Aziya oyinlarinda Ózbekstan terma jamaasi tarkibinde kopgúresde gúmis, sondayaq, jeke kopgúreste gúmis medaldi qolǵa kirgizdi. Kuala Lumpurda (Malayziya) kórkem gimnastika boyinsha otkizilgen Aziya chempionatinda ol kopgúresde ulıwma toparliq esapta aldin, jeke oyinlarda hám dógerek menen shınıǵıwlarda gúmis medaldi qolǵa kirgizdi.

2019-jılda Pattaya (Tailand) qalasinda otkizilgen kórkem gimnastika boyinsha Aziya chempionatinda ol kopgúresde úlıwma toparlıq esapta altin, jeke kopgúresde altin medaldi qolǵa kirgizdi. Sol jılıÓzbekstan mámleketlik dene tarbiya hám sport universitetine oqıwǵa kirdi.

2021-jılda Sofiya, Tashkent, Baku hám Pesaro qalalarında otkizilgen kórkem gimnastika boyinsha Jahan kuboginiń bir qatar basqishlarinda Sabina tábisli qatnasıp, 130 ball topladi, búl ese oni saralaw kestesınde ekınshı orinǵa koterdi hám sol gezekte Tokiodaǵi (Yaponiya) Jazǵi Olimpiada oyinlari mawsumine litsenziya aldi. 5 avgust kúni Sabina COVID-19 menen nawqaslanǵani hám Olimpiadada qatnasa almawı haqqinda aytti. Gimnastikashiniń litsenziyasi nominal bolǵani sabepli, ol sol mámleketdıń basqa sportshısına otkizilmegen,biraq FIG nizamlarina bóla, oni zaxira kestesınde birinshi bolǵan sportshi aladi (keste tómendegi shartlerge bóla dúzilgen 2019-jılǵi jahan chempionati nátiyjeleri). Litsenziyaǵa iye bolmaǵan gimnastikashilar kestesınde Ózbekstan qatnasshısı Yekaterina Fetisova da birinshi boldi. Sonday etip, Fetisova Tokioda Tashkenbaevaniń ornin iyeleydi.

## Derekler
Xalıqaralıq basketbol federaciyası

**Xalıqaralıq basketbol federasiyasi** (, qısqartpası. **FIBA**) - barlıq milliy basketbol federasiyaların birlestirgen hám jáhán basketbolın rawajlandırıwdıń tiykarǵı baǵdarların belgileytuǵın shólkem. FIBA basshılıǵında basketbol boyınsha jáhán chempionatı hám basqa xalıqaralıq jarıslar ótkeriledi. FIBAnıń shtab-kvartirası Shvetsariyanıń Jeneva qalasında jaylasqan.

Dáslepki, qısqartpası *Xalıqaralıq háwesker basketbol federasiyasi* (*Fédération Internationale de Basketball Amateur*) ataǵın alǵan edi. 1989-jılda «*Amateur»* sózi alıp taslandı (professional basketbolshılardıń xalqaralıq jarıslarǵa rásmiy túrde qabıl qılınıwı mánásebeti menen), biraq bul at qısqartılmadı.

## Tariyxı
Shólkem 1932-jıl 18-iyunda Shvetsariyanıń Jenevada bolıp ótken milliy basketbol assosiasiyalardıń birinshi xalıqaralıq konferensiyasında shólkemlestirilgen. Milliy basketbol komitetleri jıynalısında Xalıqaralıq basketbol assosiasiyaları federasiyasın (FIBA) shólkemlestiriw tuwrısında qarar qabıllandı, FIBA dúziliwinde segiz mámlekettiń milliy basketbol komitetleri bolǵan, olar: Argentina, Chexoslovakiya, Gresiya, Italiya, Latviya, Portugaliya, Ruminiya hám Shvetsariya. 1989-jılda Germaniyanıń Myunxen qalasında bolıp ótken FIBA kongressında professional basketbolshılardıń FIBA ataǵı astında hámme jarıslarda, sonday-aq Olimpiya oyınlarında qatnasıw tuwrısındaǵı tariyxıy qarar qabıl qılındı.

## FIBA qáwenderligindegi jarıslar
1950-jıldan baslap erkekller, 1953-jıldan bolsa áyeller ortasında basketbol boyınsha jáhán chempionatı ótkizile basladı. Búgingi kúnde eki turnir de bir-birinen ǵárezsiz túrde, hár tórt jılda bir ret, eki jıllıq interval menen Olimpiada basketbol turniri menen almasıp ótkeriledi. Bunnan tısqarı, FIBA basshılıǵında óspirimler (19 jasqa shekem) hám jaslar (21 jasqa shekem) er adamlar hám áyeller toparları arasında jáhán chempionatları ótkeriledi. FIBA, sonıń menen birge, barlıq bes kontinentte bolıp ótetuǵın barlıq kontinent chempionatların, olardan tısqarı,Afrika, Amerika hám Evropada ótkeriletuǵın óspirimler (18 jasqa shekem) hám jaslar (20 jasqa shekem) kontinent chempionatların da qadaǵalaydı.

1936-jıldan berli basketbol turniri Jazǵı Olimpiada oyınları programmasınıń ózgermeytuǵın bólegi bolıp kelgen; Olimpiada oyınlarına miyman kútiwshi mámleket XOK(Xalıq aralıq Olimpiada Komiteti) hám FIBA usı turnirdi shólkemlestiriwde teń ráwishte qatnasadı.

1972-jıldan 2002-jılǵa shekem onıń qáwenderliginde Ronketti kubogı turniri ótkiziledi. 2003-jılda ol áyeller Evro kubogına (FIBA EuroCup Women) ózgertirildi.

## Sırtqı siltemeler

* FIBA rásmiy saytı (Wayback Machine saytında 1996-11-04 sánesinde arxivlengen)
Konstantin Suxovix

**Konstantin Aleksandrovich Suxovix** (laqabı: K. N. K. S. K. Narodin, 1881-jıl 14-may,Tashkent-1920-jıldan keyin, Rostov-na-Donu) - Social revolyuciyashı, jurnalist hám jazıwshı. Pútkilrossiya Shólkemlestiriw Assambleyası delegatı.

## Turmısı
Konstantin Suxovix 1881-jıl 14 (yamasa 17)-mayda Tashkentte Mámleket banki, Mámleket máslahátshisi Aleksandr Suxovixtıń zadagan shańaraǵında tuwılǵan. Kisinyov haqıyqıy mektepti pitkergennen soń, Konstantin Kiev politexnika institutında oqıǵan. Ol birinshi ret 1902-jılda qamaqqa alınǵan, biraq úsh mıń rubl para ornına azat etilgen. Sol waqıttaǵı politsiyashılardıń aytıwına qaraǵanda, «isenimli revolyuciyashı» edi. Konstantin Sotsialistik revolyuciyalıq partiya (AKP) aǵzası bolǵan.

1912-jıldan Rostov-Donda «Priazovskiy úlkesi» gazetasında islegen. 1917-jılda Ukraina social revolyuciyashılarına (UPSR) qosılıp, UPSR Oraylıq Komitetiniń aǵzası etip saylanadı. Bunnan tısqarı, Kishi Rada aǵzası bolıp, Kiyev qala Duması jora (orınbasarı ) baslıǵı lawazımın iyelegen.

Usınıń menen birge, Konstantin Suxovix AKPdan Shólkemlestiriw jıynalısına májburiy kandidat boladı. Kiyev saylaw okrugınan da óz kandidatın qoyǵan. Keyin Bessarabiya okrugi boyınsha Assambleyaǵa delegat etip saylanadı (№ 2 dizim, Sotsialistik revolyuciyashılar ). Rásmiy jıynalıslar baslanar eken, ol AKP fraksiyası prezidiumına Oraylıq Radadaǵı fraksiya basshısı retinde Assambleya jıynalısında qatnasa almaytuǵınınan xabar beredi.

Puqaralar urısı waqtında Suxovix siyasattan uzaqlasıp,jazıwshı boladı. 1920 -jıllardıń baslarında Donpolitprosvettıń kórkem óner bólimi - Dán wálayat xalıq tálimi basqarması (DONO) sıyasıy hám bilimlendiriw jumıslar bólimine basshılıq etken. Onıń keleshektegi táǵdiri haqqında házirshe maǵlıwmat joq.

## Shańaraǵı
Akesi -Lev Aleksandrovich Suxovix (1884-jılda tuwılǵan ), sotsialistik revolyuciyashı hám Pútkilrossiya Shólkemlestiriw jıynalısı delegatı.

## Derekler

## Ádebiyatlar

* L. G. Protasov. Lyudi Uchreditel'nogo sobraniya: portret v inter'ere epoxi. M., ROSPEN, 2008.
* GA RF. F. 102 - Departament politsii Ministerstva vnutrennix del, 3 d/p, 1904, d. 1631; 7 d/p, 1905, d. 6665, ch. 20 ; OO, 1902, d. 1166 ; 1903, d. 2274.
* Ukraіns'ka Tsentral'na Rada: Dokumenti i materialı. T. 2. Kiiv, 1997.
* Masanov I. F. Slovar' psevdonimov russkix pisateley, uchenix i obshestvennix deyateley: V 4 t.- T. 4.- M., 1960.- S. 461.
* RNB. General'niy alfavitniy katalog
Rauf Parfi

**Rauf Parfi** (*haqıyqıy atı: Tursunali Parfiyev*) ózbek shayırı. Ákesi Parfi Muxammatdamin sawatlı bolıp, Ferǵana wálayatınıń Vodil awılınan quwǵın sebepli Shóralisayǵa kelip qalǵan. Anası - Sakinaxanım Isabek qızı da tiykarǵı Ferǵanadan edi. Rauf 1958-jılda 8-klasdı tamamlaǵannan soń, oqıwdı Jańajol qalasındaǵı keshki mektepte dawam ettiredi hám miynet iskerligin baslaydı. Shayır 1960 -1965-jıllarda Tashkent mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetin tamamlaǵan. Túrli jıllarda Kinematografiya mámleketlik komiteti, "Aydın", "Watan", "Túrkistan" gazetalarında Ǵafur Ǵulam atındaǵı Ádebiyat hám kórkem óner hám de "Jazıwshı" baspalarında redaktor bolıp islegen. Onıń birinshi qosıǵı 1958-jılı Jańajol rayonı gazetasında basılıp shıqtı.

Rauf Parfi ómiri dawamında siyasiy qarsılıqlar ushın ǵárezsiz Ózbekstan húkimeti tárepinen xoshlanbaǵan. Sol sebepli de, óliminen keyin 2013-jılda Rauf Parfi tuwılǵanina 70 jıl tolıwı múnasebeti menen, 2018-jılda bolsa 75 jıl tolıwı múnasebeti menen Tashkentte ótkeriw rejelestirilgen ilajlardıń barlıǵı Ózbekstan rásmiyleri basımı astında toqtatılǵan.

## Shıǵarmaları

Birinshi qosıǵı 1957-jılda daǵazalanǵan.

* «Karvon yoʻli» (1968);
* «Aks-sado» (1970);
* «Tasvir» (1973);
* «Xotirot» (1974);
* «Koʻzlar» (1976);
* «Qaytish» (1981);
* «Sabr daraxti» (1986);
* «Sukunat» (1991);
* «Tavba» (2001);
* "Adashgan ruh" dástanı avtorı

Rauf Parfi lirik qaharman ruwxıy áleminiń názik máselelerin uqıp penen súwretlegen qosıqları menen belgili. Shayır sózdiń reń hám sesler uyǵınlıqlarınan, poeziyalıq súwretlew qurallarınan ayrıqsha usılda paydalanadı. Rauf Parfi poeziyasınıń tiykarǵı teması - bul shaxs erki, watan ǵárezsizligi hám Tùrkistan, tùrkiy dúnyasınıń birligi bolıp tabıladı. Erkinlik haqqındaǵı qosıqlarına " Bir qushcha" qosıǵın mısal etip keltiriw múmkin.

"Bir qushcha derazam yonida

O‘tirar parishon va g‘arib.

Yig‘laydi ko‘zlari yonadi,

Ko‘zlari ikkita marvarid.

Bir ajib navoga o‘xshaydi,

Shoirga o‘xshaydi bir hassos.

Miskin soz chalmoqqa u shaydir,

Dardiga bordir-ku bir asos.

Men unga qarayman ohista,

Men qushcha holiga yig‘layman.

Va lekin bilmayman, ne istar,

Bilmayman, hech qachon, bilmayman..."

Rauftıń qosıqları bir neshe shet el tillerge awdarmalanǵan. Tolıǵıraq aytqanda: túrk, ázerbayjan, anglichan, rus, latish hám eston. Ol ózbek tilinen tısqarı túrk tilin jetik bilgen hám rus tilin jaqsı túsingen. Sol sebepli Rauf Parfi dilmash sıpatında Bayronnıń "Manfred", Nozim Hikmettiń "Insan kórinisileri", Karlo Kaladzent "Teńiz qıyalı“ hám basqa jáhán poeziyası klassikleriniń qosıqların ózbek tiline awdarmalaǵan.
## Ólimi
Rauf Parfi 2005-jıl 28-martda Tashkent qalasında 62 jasında dúnyadan ótken.

## Derekler


## Qosımsha siltemeler

* Rauf Parfi: Bul eldiń qaharmanları joqpa?
* Arboblar.uz saytındaǵı maqala
* Antologiyadaǵı rus tilindegi maqala
* Uzbek Wikipediasında Rauf Parfi haqqında maqala
* Russ Wikipediasında Rauf Parfi haqqında maqala
Yandex Awdarmashı

**Yandex Awdarmashı** ()—Yandex tárepinen usınıs etilgen web-xızmet bolıp, tekst yamasa web-betlerdi bir tilden basqa tilge awdarmalaw ushın arnalǵan.
Xızmet óz-ózinen uyreniwshi Statistikalıq mashina awdarmasınan paydalanadı. Yandex tárepinen islep shıǵılǵan sistema millionlaǵan awdarmalanǵan tekstlerdi analiz qılıw tiykarında bir sózli awdarmalar sózligin dúzedi. Tekstti awdarmalaw ushın kompyuter dáslep onı sózler bazası menen salıstıradı. Keyin kompyuter tekstti tiykarǵı til modelleri menen salıstıradı, soń tekst quramındaǵı ańlatpanıń mánisin anıqlawǵa háreket etedi.
2017-jıl sentyabr ayında Yandex Awdarmashı Statistikalıq mashina awdarması hám neyron mashina awdarması modellerin óz ishine alǵan gibrid jantasıwǵa ótti.
Awdarma beti birinshi márte 2009-jılda payda bolǵan.

## Qollap-quwatlawshı tiller
2010-jıl báhárinde awdarmashı beta rejiminde jumısqa túsirilgennen keyin, ol tek úsh tilde—inglis,rus hám ukrain tilinde bar edi hám 10000 belgi shegarasına iye edi.
Yandex Awdarmashıda Google Awdarmashıda jetispey atırǵan ayırım tiller bar.
2021-jıl mart ayındaǵı maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, awdarma 98 tilde bar bolǵan. 
Awdarma baǵdarı avtomatikalıq túrde anıqlanadı hám sózlerdi, gáplerdi yamasa web-betlerdi awdarmalay aladı. Awdarma hám negizgi nusqanı bir waqıttıń ózinde eki aynalı kóriniste kóriw múmkinshiligi de bar bolıp, mashina awdarmasınan tısqarı, inglisshe-russha hám russha-inglisshe sózlikleride bar.

## Sheklewler
Yandex Awdarmashı, basqa avtomatikalıq awdarma quralları sıyaqlı, óz sheklewlerine iye. Onlayn xızmet birinshi ret engizilgende, Yandex basshısı Translate, Aleksey Baitınnıń aytıwına qaraǵanda, mashina awdarmasın kórkem ádebiyatqa baylanıslı tekst penen salıstırıp bolmasa da, sistema tárepinen islep shıǵarılǵan awdarmalar shet tilindegi teksttiń ulıwma mánisin túsiniw ushın qolay varianttı usınıs etiwi múmkin.
Paydalanıwshılar ushın biypul versiyaǵa qosımsha túrde, birinshi náwbette Internet dúkanlar hám Sayaxatshılıq kompaniyaları saytların jergiliklestiriw ushın arnalǵan kommerciya API onlayn awdarmashı (10 million belgige shekem biypul, keyin pullı) bar.

## Qásiyetleri

* iOS ushın mobil qosımshada arab, qıtay, gruzin, grek, yapon, koreys hám parsı tillerin awdarmalaw múmkinshiligi bar;
* dawıslı tekst kirgiziw;
* fotosuwret tekstin awdarmalaw ózgesheligi;
* «Awdarmanı usınıs etiw» túymesi;
* virtual klaviatura.

## Derekler
Yandex

**Yandex** (aytılıwı: Yandeks) — Rossiyada eń ataqlı internet arqalı izlew sisteması hám de eń úlken internet-portalı. Yandex.ru kompaniyanıń saytı,1997-jıldıń gúz aylarında ashılǵan.

Yandex Internet boyınsha hújjetlerdi ózbek,rus,ukrain,qazaq,belarus,ingliz, hám fransuz tillerinde izlewge múmkinshilik beredi.

2006-jıldıń basınan «Yandex» izlewi Mail.ru portalına ornatılǵan.

2011-jıl may ayında Yandex birlemshi ǵalabalıq usınıstı ótkerdi hám 2004-jılda Googledıń IPÓ ǵa shıǵıwınan baslap barlıq internet-kompaniyalardan kóbirek dáramat keltirdi.

Kompaniyanıń basqalarǵa salıstırǵanda ústin turatuǵın baǵdarı - izlew sistemasın rawajlandırıw, biraq jıllar dawamında Yandex úlken muǵdardaǵı aktivlerge iye iri korporaciyaǵa aylandı; 2017-jılda Yandex 50 den artıq túrli web-xızmetlerdi usınıs etti. 2013-jılda Yandex izlew sisteması qayta islengen sorawlar sanı boyınsha dunya júzlik izlew sistemaları arasında tórtinshi orındı iyeledi. 2020-jıl dekabr jaǵdayı hám Alexa.com reytińine bola, yandex.ru saytı ataqlılıq boyınsha dúnyada 49-orındı hám Rossiyada 4-orındı iyeleydi.

## Yandextiń reklama kompaniyaları
Kóp jıllar dawamında Yandex derlik tutınıwshı hám atqarıwshı retinde isleytuǵın úshinshi tárep reklama agentlikleriniń xızmetlerinen paydalanbastan keldi biraq 2000-jıllardıń ekinshi yarımına kelip bul jaǵday ózgerdi.

## Dizayn
Yandekske tiykar salınǵan kúninen baslap, kompaniya Artemiy Lebedev Studiyasımenen sheriklikte islesedi.

## Servislerı
Informatsion izlewler :
* ru/ '''Poisk'''- Izlew 
* yandex. ru/ '''Katalog'''- web saytlardıń tematikalıq katalogı.
* yandex. ru/ '''Novosti'''- Kunnniń tiykarǵı jańalıqları. Jańalıqlar ishinde izlew múmkinshiligi bar.
* yandex. ru '''Poisk po blogam i forumam''' -RSS-koriniske iye bolǵan resurslar ishinde izlew hám de aktual sorawlardıń reytingi.
* yandex. ru/ '''Market'''- Satıw hám xızmet usınısları boyınsha izlew hám modeller ishinde tańlaw.
* '''Slovari'''- Enciklopedialar, málimlemeler, sózlik-dilmashlar.
* '''Kartinki'''– Súwretler izlewi.
* '''Karti'''- Rossiya hám Evropa kartaları, Rossiyanıń úlken qalası (hárbir úydiń anıqlıǵı menen), karta ishinde izlew.
* '''Adresa''' – Firmalardı hám shólkemlerdi kontakt informaciyası arqalı izlew.
* '''Pogoda''' – Hawa rayı jańalıqları.
* '''Teleprogramma''' –Tele-kórsetiwler programması.

## Derekler
Sashimi

Sashimi - yaponsha awqat. Balıqlardıń 3-4 qıylı sortı hám góshtiń jıyındısınan tayarlanatuǵın azıqlıq.

## Kelip shıǵıwı

*Sashimi* sózin yapon tilinen sózbe sóz awdarmalaytuǵın bolsaq, «tesilgen dene» degen mánisti beredi. Bul sóz Muromachi dáwirine tiyisli bolıp,  = *kiru* (kesiw), aspazshılıq basqıshı, samuraylardan basqa hesh kim tárepinen qollanılmaslıǵı ushın júdá qolaysız dep esaplanǵanında payda bolǵan bolıwı múmkin.

Kóplegen adamlar sushi hám sashami atların almastırıp qollanadı, biraq olar arasında ayırmashılıq bar. Sushi sirkelengen gúrish penen tayarlanǵan hár qanday taǵamdı ańlatadı. Sushidiń quramında shiyki balıq, suw otları hám túrli tatımlı qosımshalar bar. Shiyki balıq qollanılǵanda Yaponiyaǵa Qıtaydan, bálkim Kamakura dáwirinde (1185-1333) kiritilgen. 1489-jılda jazılǵan yapon tilindegi dáslepki asxana kitabında shiyki góshti tilim etip kesip, sirke hám duz hám otlar sıyaqlı tatımlı qosımshalar menen aralastırıw kerekligi aytılǵan.

## Xızmet qılıw

Yapon rásmiy tamaqları retinde sashami stolǵa birinshi náwbette tartıladı. Sebebi ol gúrish hám aldında misu sorpası menen sıylıq etildi.

## Tayarlanıw processi
Aspaz balıqtı hár qıylı qalıńlıqta, balıqtıń jası hám máwsimine hár qıylı forma hám ólshemde kesedi. *Hira-zukuri* kesimi (sózbe-sóz «tegis tilim») kópshilik sashimi ushın standart kesindi esaplanadı. Ádette bul kesiw usılı domino ólshemi hám qalıńlıqtı quraydı. Tuna, qızıl ikra hám patsha balıqları kóbinese bul usılda kesiledi. *Usu-zukuri* kespesi (sózbe-sóz «inglisshe bólek») júdá juqa, diagonal ráwishte kesilgen bólek bolıp, Ol tiykarınan qaymaq hám kambala sıyaqlı qattı balıqtı kesiw ushın isletiledi. Usı kesiwdiń ólshemleri ádette teń aralıqtan 2 mm den tuwraladı. *Kaku-zukuri* kespesi (sózbe-sóz «kvadrat tilim») - bul *sashimi* mayda kubiklerge bólingen metodı. Sonday etip aqırında duzlanıp, tayın jaǵdayǵa keltiredi.

## Derekler
Valeriy Fedyanov

**Valeriy Vladimirovich Fedyanin** (1971-jıl 12-may-2017-jıl 30-sentyabr) -Rossiya Federatsiyası Áskeriy-teńiz flotı ofitseri hám polkovnik. Birinshi Sheshen urısı hám Rossiyanıń Siriyadaǵı áskeriy operatsiyası qatnasıwshısı.

## Turmısı
Valeriy Fedyanin 1971-jıl 12-mayda Orenburg wálayatı, Quwandıq qalasında tuwılǵan.1988-jılda Sverdlovsk qalasındaǵı Suvorov áskeriy bilim jurtın tamamlaǵan. Sonnan keyin, SSSR Qurallı Kúshleri qatarına xızmetke shaqırılǵan. 1992-jılda SSSR bóleklengeninen keyin V. I. Lenin atındaǵı Tashkent joqarı qospa ásker komandirlik bilim jurtında oqıǵan. Ol sherek ásir dawamında Rossiya teńiz flotınıń teńiz piyadaları korpusınıń túrli bólindilerinde xızmet etedi. Tınısh okean flotınıń 55-teńiz diviziyasınıń 390 -teńiz polkında vzvod hám kompaniya komandiri, shtab baslıǵı hám koman orınbasarı bolǵan. Birinshi Sheshen urısı waqtında teńiz piyadaları rotası komandiri retinde áskeriy háreketlerde qatnasqan. Fedyanin áskeriy xızmetleri ushın «Mártlik ordeni» hám «Mártlik» ushın medalı menen táǵdirlengen. 2007-jılda Rossiya Federatsiyası Qurallı Kúshleriniń Qospa qurallar akademiyasın tamamlaǵan. Keyin bólek razvedka batalyonına komandirlik etip, teńiz diviziyasınıń razvedka baslıǵı hám Vladivostoktaǵı 155-bólek teńiz brigadası komandiriniń orınbasarı bolǵan.

2014-jılda Arqa flotqa ótkeriledi.Murmansk wálayatı, Kandalaksha rayonı, Alakurtti awılında jaylasqan 80-bólek motorlı mıltıq brigadası komandiriniń orınbasarı bolǵan. 2016-jıl may ayında Fedyanin Murmansk wálayatı, Pechenga rayonı, Sputnik awılındaǵı 61-bólek teńiz brigadası komandiri lawazımına tayınlanadı. Óz brigadası basshılıǵında 2017-jıl 9-may kúni Qızıl maydandaǵı paradta qatnasadı.

Valeriy Fedyanin Moskva wálayatı, Mytishchi qalasındaǵı Federal urıs esteligi áwliyesine jerlengen.

Rossiya Federatsiyası Prezidentiniń pármanı menen polkovnik Valeriy Vladimirovich Fedyanin óliminen keyin ekinshi «Mártlik ordeni» menen sıylıqlanǵan.

## Yadı
* Fedyanin húrmetine Arqa flottıń kemesi 21980 túrdegi «Grachonok» dep atalǵan.
* Fedyanin háykeli Furot dáryası jaǵasındaǵı Dayr-az-Zor qalasında ornatılǵan.

## Derekler
Vladislav Davidzon

**Vladislav Grigoryevich Davidzon** (1985-jıl 7-martta tuwılǵan ) - artist, jazıwshı, redaktor hám baspa, kino prodyuseri. Ol óziniń jurnalistika hám mádeniyat jumıslarına itibar qaratqanlıǵı menen ataqlı. «The Odessa Review»dıń burınǵı baspası hám bas redaktorı. Jurnal Ukrainanıń Odessa qalasınıń mádeniy turmısına arnalǵan bolıp, anglichan tilinde baspa etilgen. Davidzon Evraziya orayındaǵı Atlantikalıq Sovetiniń norezident jumısshısı. Zamanagóy Odessa haqqındaǵı romannıń hám " From Odessa with Love" ning avtori. 2022-jıl mart ayında Parijdegi Rossiya elshixanası aldında Estoniyanıń burınǵı prezidenti Toomas Xendrik Ilves penen ot aldırǵıshtı ustap turǵan halda Rossiya pasportın jaǵıp jibergen.

## Turmısı
Davidzon 1985-jıl 7-martta Tashkent qalasında yahudiy shańaraǵında tuwılǵan. Onıń babası respublikanı liberallastırıw sıyasıy maydanında aktiv bolıp, óltirilip jiberilgen. Ol 1991-jılda Nyu-York qalasına ketip shańaraǵı menen Moskvaǵa kóship ótken.

## Iskerligi
Davidzon Odessanı taslap ketkennen soń Parijde jasaǵan. Keyin, Tablet jurnalında xabarshı bolıp islegen. Ol frilanser retinde Evropa sıyasatı, mádeniy jumısları hám olardıń mádeniyatı haqqında jazadı. 2020 -jılda Davidzonǵa prezident Donald Tramptıń saylaw aldi kompaniyasına baylanıslı ukrainalı operativ xızmetkerler Xanter Baydenniń noutbugine tiyisli jańalıqlardı en jaydırıw usınısı menen shaqırıq qıladı.
2023-jılda onıń ekinshi kitabı Bernard Anri-Levidan sózbasın alǵan. Sózbasında Levi ukrain-evrey qatnasları haqqında jazıp, jazıwlarda Davidzon da tilge alınǵan.

## Jeke turmısı
Jigirma jastan asqan Davidzon Parijda oqıw dáwirinde óziniń bolajaq zayıbı Franko-Ukraina kinoprodyuseri bolǵan Regina Maryanovska-Davidzon menen ushrasqan. Ol sovet kompozitorı Isaak Dunaevskiydiń áwladı. Jańa mektep hám Parsons Parijde Arqa Evropa sıyasatı hám kórkem óner tariyxınan sabaq beredi.

Davidzon ózin evrey-banderit dep bilgen.

## Sıylıqları
* Eń jaqsı keyingi áwlad jurnalistik esabatı ushın Transatlantik jetekshilik tarmaǵı «Ǵalaba xabar quralları erkinligi» sıylıǵı, 2022-jıl.

## Derekler
Malxana (roman)

**Malxana** () Jorj Orueldiń metaforaliq til menen jazılǵan, totalitar jámiyetler hám hákimiyattıń buzıwshi tábiyatınıń keskin sın pikiri bolıp xızmet etetuǵın, kitapqumardi tereń oylandıratuǵın hám hár túrlı mánislerge bay allegorik (astarlı), siyasiy-satirik roman. Roman dáslep Ullı Britaniyada 1945-jılda baspadan shıǵarıldı. 1996 -jılda bolsa ótken zamanda jazılǵan dóretpeler ushın beriletuǵın Retro Hugo sıylıǵı menen siyliqlanǵan.Roman "Stalinizmge" qarsı sın pikir retinde jazılǵan. Ózin hár qanday totalitarizmge qarsı sotsial-demokrat retinde tanitqan Jorj Oruell romanda SSSR mámleketiniń payda bolǵannan keyin mámleket ishinde júz bergen waqıya hám hádiyselerdi *[https://uz.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Mutoyiba&diffonly=true yumor]* hám *astarli* jol menen ashıp beredi. 

Malxana shıǵarması baspadan shiǵarilǵan dáwirde túrli tartıslarǵa sebep bolıp, qattı sın pikirge de ushradı."Stalinizmge" sın kózqarasta jazılǵan bul dóretpe sebepli ekinshi jáhán urısındaǵı awqamlasi SSSR menen «oń» baylanıslarǵa ziyan jetiwin qálemegen Britaniya húkimeti bul shıǵarmaǵa ayırım cenzuralardı kiritedi. Roman ushın multifilm islenip atirǵan da CIA tárepinen ózgertirilgenide aytılǵan.  Romanniń túp mazmuni saqlanǵan film 1999 -jılda súwretke alınadı.Malxana Romanı Pink Floydtıń "Animals" muzıkalıq albomi ushın ilham deregi bolıp xızmet etedi.

## Qisqasha mazmuni
Fermada bolıp ótken waqıya ádalatlı hám teń huqiqlı jámiyet ornatıw oyi menen óziniń aldınǵı zalım ferma iyesin awdarıp taslaǵan haywanlar toparı átirapında júz beredi. Idealistik shoshqa, Ǵarrı Mayor basshılıǵındaǵı haywanlar " Barlıq haywanlar teń" mantrasi menen Jeti Arkon dep atalǵan bir qatar principler astında birlesedi. Biraq, waqıt ótiwi menen kúsh dinamikası rawajlanadı hám Napoleon hám Snoubol basshılıǵındaǵı shoshqalar áste-aqirin basqarıwdı qolǵa kiritip, fermaǵa tiykar salınǵan revolyuciyalıq principlerdi buzadı.

Oruelldiń haywanlardan qaharman retinde paydalanıwdı tańlawı hár tárepleme tereń oylanǵan bolıp, ol kitap oqiwshilarǵa siyasiy haqıyqatlıqtan alıslaw imkaniyatın beredi hám antiutopik dóretpe temaları haqqında qalıs oylawǵa jol ashadı. Jazıwshı haywanlar jámiyetiniń túrli qatlamların, atap aytqanda, proletariat, ziyalilar hám húkimran klasslar ómirin súwretleydi, bul kıtapqumarlarǵa fermadaǵı waqıyalar hám jámiyettegi húkimet ushın gúresler arasındaǵı uqsaslıqlardı parıqlawda járdem beredi.

Shoshqalar óz qadaǵalawın kúsheyter eken, olar áste-aqirin ózleriniń jeke máplerine mas túrde Jeti Arkondi qayta jazadı hám totalitar rejimler tárepinen qollanılatuǵın úgit-násiyatlaw hám manipulyatcıya menen paralellik jaratadı.

## Derekler
Lenur Temirov

**Lenur Serverovich Temirov** (1990 -jıl 1-yanvar, Almalıq qalası, Ózbekstan SSR) - klassik usıldaǵı Ukraina hám Rossiyagúresshisi. 2012-jıl Londonda hám 2020 -jıl Tokıoda bolıp ótken jazǵı Olimpiada oyınlarınıń qatnasıwshısı. 2018-jılǵı Jáhán chempionatınıń hám 2019 -jılǵı Evropa chempionatınıń bronza medalı bayraq iyesi. Ukraina chempionatlarınıń kóp márte jeńimpazı hám bayraq iyesi. Ukraina xalıq aralıq taypadaǵı sport ustası. Kelip shıǵıwı boyınsha-qrım tatar.

## Iskerligi
Lenur Temirov 2010 -jıldaǵı óspirimler arasındaǵı jáhán chempionatınıń hám 2018-jıldaǵı Jáhán chempionatı bronza medalı iyesi bolǵan. Ol Simferopoldıń házirgi rezidenciyasında jaylasqan «Dinamo» komandasınıń gúres boyınsha jámááti aǵzası bolıp, oǵan Ismet Saliyev ustazlıq etken.

Temirov 2012-jılı Londondabo'lıp ótken jazǵı Olimpiada oyınlarında Ukraina atınan qatnasıp, onda er adamlar arasında 60 kg salmaq qatlamında qatnasqan. Biraq, saralaw basqıshında qazaqstanlı Almat Kebispayevqa jeńiledi. Kebispayev izbe-iz eki gúreste segiz ochko jiynap, Temirovtı bir ochkosız qaldırǵan.

2014-jılda Qrım Rossiya Federatsiyasına qosıp alınǵannan keyin, uzaq waqıt dawamında keleshekte qaysı mámleket wákili bolıwın tańlay almaǵan. 2014-jıl 22-23-may kúnleri Zaporojye qalasındagrek-rum gúresi boyınsha Ukraina chempionatında qatnasıp, 66 kilogrammǵa shekem salmaq qatlamında bronza medalın qolǵa kirgizgen. Úsh hápteden keyin,Rossiya chempionatında debyut etip, finalda Asker Orshokdugovqa jeńiledi.
Qrım Rossiya Federatsiyası tárepinen anneksiya etilgennen keyin Temirov Rossiya milliy jarıslarında qatnasıp, Rossiya saylandı toparına shaqırıladı. 2015-jılda Qrım basshısı Sergey Aksyonov bayraqları ushın gúres boyınsha Pútkilrossiya turnirında jeńimpaz bolǵan. 2017-jılı Rossiya milliy chempionatında 5-orındı iyelegen.

Keyinirek, ol tek Rossiyaǵa wákillik ete baslaydı. 2016 -jılǵı gúres boyınsha Rossiya chempionatında qatnasqan. 2017-jılda Rossiya chempionatında 5-orındı iyelep, saylandı toparına shaqırılǵan. Keyin, taǵı Ukrainanıń wákili bolıwǵa qarar etedi. 2018-jılda Budapeshtta bolıp ótken jáhán chempionatında Ukraina saylandı toparı quramında 63 kilogramǵa shekem salmaq qatlamında bronza medalın qolǵa kiritedi.

2019 -jıl aprel ayında Buxarestte 60 kilogramǵa shekem bolǵan salmaq qatlamında Evropa chempionatınıń bronza medalı iyesi bolǵan. 2020 -jıl fevral ayında Italiya paytaxtıda bolıp ótken kontinent chempionatında 63 kilogramǵa shekem salmaq qatlamında qatnasqan. Ol jaǵdayda Lenur bronza medalı ushın bolǵan gúreste norvegiyalı sportshı Stig Andre Bergeni jeńiliske ushıratıp, Evropa chempionatındaǵı náwbettegi bronza medalın qolǵa kirgizgen.

Lenur Temirov V. I. Vernadskiy atındaǵı Taurida milliy universitetin tamamlaǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* iat. onı -leipzig. de/datenbanken/dbfoeldeak/daten.php? spid=1 F765508098 C46 BCB84 B6 D55 C930 A41 E Profil - Xalıq aralıq gúres maǵlıwmatlar bazası
* today/20130411105436/http://www. 2012. nbcolympics. com/athletes/athlete=khotsianivskyi-oleksandr-1051024/index. html NBC Olimpiadası profili
Balxash kóli

**Balxash** () -Qazaqstan Respublikası shıǵısındaǵı kól.Balxash-Alakól háwizinde, teńiz júzesinen 340 m biyiklikte jaylasqan. Maydanı suwı kóbeygende 22 mıń km², azayǵanda 17 mıń km² boladı. Uzınlıǵı 605 km, ortasha eni 41 km, eń keń jeri 74 km, eń tar jerı 8,5 km. Balxash arqa-shıǵıstan qubla-batısqa qaray yarım ay formasında sozılǵan. Suw kólemi 112 km³. Háwiziniń maydanı 501 mıń km². Ortasha shuqirliǵi 6 m, eń tereń jerı 26,3 m, eń sayız jerı 2 m. Suwı derlik dushshi, arqa bóleginde ashshilaw (5,21 g/l). Balxash kólinde aralshalar kem, olardan eń irileri: Bosorol hám Tosorol. Balxash suwdı tiykarinan dáryalardan aladı : qubladan Ili,[Qaratal](https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Qoratol_(daryo)), Aqsuw, Lepsa, arqadan [Ayakóz](https://uz.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Ayago%CA%BBz_(daryo)&diffonly=true) dáryaları quyıladı. Ili dáryası suwı kólga quyılatuǵın ulıwma suw kóleminiń 75 - 80% in quraydı. Balxashtıń batıs hám arqa jaǵalari (qirǵoq) paleozoy jınıslarınan dúzilgen, arqa hám qubla jaǵalari (qirǵoq) qumli oypatlıqtan ibarat.Jaǵa (qirǵoq) sızıǵı tegis emes. 

Kól júzesine jılına 120 mm jawın túsip, 950 - 1200 mm puwlanadi. Suwdiń temperaturası dekabrde 0°, iyulda 28°. Samallar kól suwın kúshli tolqınlantirip turadı. Kól noyabrden apreldiń yarımına shekem muzlaydi. Suw júzesiniń jilliq ózgeris amplitudasi derlik 3 m. Sariesik yarım aralsha kóldi gidrologik tárepten pariqlaniwshi eki bólim - batıs hám arqa bólimlerge bólıp turadı.Suwı ılaylı.Sıla,sazan,qarabaliq,alabuǵa balıqlari awlanadi. Suw qusı kóp. Balxashta keme qatnaydi. Tiykarǵı pristanlari: Bóril-baytal, Borlitòbe. Arqa jaǵasındaǵı [Balxash](https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Balxash_(shahar)) qalasında kán metallurgiya kombinati bar.

## Kóldiń kelip shiǵiwi

Balxash Neogen1 -Tórtlemshi2 dáwirlerde Turan plitasiniń áste shógiwi nátiyjesinde payda bolǵan hám keyinirek qumli dárya shógindileri menen toltırılǵan keń Balxash-Alakól háwiziniń eń shuqir bóleginde jaylasqan.Háwiz Jungar Alataw jarıqlar sistemasınıń bir bólegi bolıp, onnan basqa Sasiqkól,Alakól hám Ebi-Nur kóli de jaylasqan.(Jungar dárwazası arqasinda). Bul kól bir waqitlari pútkil Balxash-Alakól tómenligin iyelegen, biraq **Aral-Kaspiy** háwizi menen baylanıspaǵan áyyemgi Xanxay teńiziniń qaldıqları 

## Túsinikler
: 1 geologik dáwir, kaynozoy erasiniń ekinshi dáwiri

: 2 geologik dáwir, Jer tariyxiniń zamanagóy basqishi, kaynozoy erasiniń úshinshi (házirgi) dáwiri

## Derekler
Arduino

## '''Arduino'''
*Arduino* — bul onsha úlken bolmaǵan plata bolıp óziniń processori(mikrokontrolleri) hám yadına iye bolǵan qurılma esaplanadı.

#### Arduino túrleri
Arduino nıń kóplegen túrleri bar bolıp olarǵa mısal etip: Arduino Yun, Arduino Uno, Arduino Duemilanove, Arduino Diecimila, Arduino Nano, Arduino Mega, Mega 2560, Mega ADK, Arduino Leonardo, Arduino Micro hám t.b lardı alıwımız múmkin.

#### Arduino arqalı neler qılıw múmkin?
Arduino járdeminde siz cifrlı saatlar hám temperatura sensorları sıyaqlı ápiwayı qurılmalardan tartıp, robotlar hám úydi avtomatlastırıw sistemaları sıyaqlı quramalılaw joybarlarǵa deyin hár qıylı joybarlardı jaratıwıńız múmkin. Arduino motorlar, shıralar hám basqa elektron komponentlerdi basqarıw ushın qollanılıwı múmkin. Bunnan tısqarı, interaktiv kórkem instalyasiyalar, muzıka ásbapları hám hátte 3D printerlerdi jaratıw ushın da paydalanıw múmkin. Arduino — bul elektronika, programmalastırıw hám fizikalıq esaplawdı úyreniw ushın ájayıp platforma.

#### Arduino atınıń kelip shıǵıwı
Arduino atı Italiyanıń Ivrea qalasındaǵı bardan alınǵan bolıp, ol jerde joybar tıykarshılarınıń bir bólegi ushrashqan. Bar 1002-jıldan 1014-jılǵa shekem Ivrea martı hám Italiya patshası margravi bolǵan Ivrealik Arduin húrmetine atalǵan.

#### Arduino plataları haqqında
Arduino plataları ashıq derekli mikrokontroller plataları bolıp, olardan paydalanıw hám programmalastırıw ańsat bolıwı ushın jarańǵan. Olar interaktiv elektron joybarlardı jaratıw ushın qollanıladı hám háweskerler, óndiriwshiler hám studentler arasında ataqlı bolıp tabıladı. Arduino platalarında mikrokontroller, kirisiw/shıǵıw pinlari hám modelge qaray hár qıylı komponentler bar. Arduino plataları Arduino programmalastırıw tili hám Arduino IDE járdeminde programmalastırıw múmkin hám motorlar, LEDler, sensorlar hám basqa elektron komponentlerdi basqarıw ushın qollanılıwı múmkin.

#### Arduino uno
Arduino Uno — bul ATmega328P tiykarındaǵı mikrokontroller platası. Ol jaǵdayda 14 cifrlı kirisiw/shıǵıw pinlari (sonnan 6sı PWM shıǵıwı retinde qollanılıwı múmkin), 6 analog kirisiw, 16 MGts chastotalı kvarts kristallı, USB jalǵanıwı, quwat uyası, ICSP bası hám qayta tiklew tuymesi bar. Ol mikrokontrollerni qollap-quwatlaw ushın zárúr bolǵan hámme zattı óz ishine aladı. Arduino Uno pútkil Arduino shańaraǵınıń eń kóp qollanıladıgen platası bolıp tabıladı. Arduino Uno Arduino kontrollerler shańaraǵı daǵı basqa " aǵa" larına salıstırǵanda ádewir ıqsham, qolay, tez, ápiwayı hám álbette arzanlaw esaplanadı 

#### Derek
https://uzbekdevs.uz/wiki/arduino
Qan gruppaları

**Qan gruppaları**- qannnıń im munogenetikalıq qásiyetleri, bunda 1 qan gruppasına iye bolǵan individ qan gruppası basqasha individden eritrotsitler, leykotsitler, qan plazması (qarań Plazma), kópshilik toqımalar hám biologiyalıq suyıqlıqlarda málim qıylı antigenler bar yamasa joq ekenligi menen ajıralıp turadı. Q.g. qannnıń násilden-násilge ótetuǵın belgileri bolıp, ol gemagglyutinatsiya (eritrotsitlerdiń jabısıp qalıwı ) reaksiyası járdeminde anıqlanadı. Áne sol belgiler tiykarında barlıq adamlar qanı (rasası, jası hám jinsına qaramastan ) fuppalarǵa bólinedi. Adam qanınıń ol yamasa bul qan gruppasına tiyisliligi onıń individual biologiyalıq ózgesheligi bolıp (ana qarnındaǵı rawajlanıw dáwirinde-aq qáliplese baslaydı ), keyingi pútkil turmısı dawamında ózgermeydi.

Eritrotsitler (qızıl qan kletkaları ) quramındaǵı izoantigenler - izoantigen A hám izoantigen V, sonıń menen birge, normada ayırım adamlardıń qan sarısuwında bolatuǵın izoantitelalar - izoantitela a hám izoantitela (3 kóp ámeliy áhmiyetke iye faktorlar esaplanadı. Adam qanında tek hár qıylı izoantigenler hám izoantitelalar (mas, A+r hám V + a) boladı, sebebi birdey belgidegi izoantigenler hám izoantitelalar ushırassa (m/s: A hám a) eritropitler bir-birine jabısıp, adamdı ólimge alıp keledi.

Adam qanında A hám V izoantigenler, sonıń menen birge, a hám r izoantitelalar bolıwına qaray olardı shártli túrde háripler hám de nomerler menen túsindirip, 4 gruppaǵa bóliw múmkin. 0 a (3 (1) tek, a, r izoantitelaları bar qan gruppası ; A (3 (P) - quramında A izoantigeni hám r izoantitelası bar qan gruppası ; hám (Sh) - quramında V izoantigeni hám a izoantitelası bar qan gruppası ; AV0 (1 U) - quramında tek A hám V izoantigenleri bar qan gruppası.

Q.g.ǵa tán belgiler násillik faktorlar menen belgilenedi, yaǵnıy balalar qanınıń antigen qásiyetleri ata-ananıń qan gruppasına baylanıslı. Bul sud medicinasında balanıń ata-anasın anıqlap beriw máselelerin sheshiwge múmkinshilik beredi.

Q.g. standart sarısuwlar járdeminde eritrotsitlerdegi izoantigenlerdi tabıw jolı menen anıqlanadı. Q.g. sistemasın anıqlaw kóbirek ámeliy áhmiyetke iye. Qan quyıw Qg. nıń bir-birine sáykes keliwi itibarǵa alınadı. Haywanlar qanı, qaysı gruppada bolıwınan qattı názer, adam qanına tuwrı kelmeydi.
Turaqlı energiya

Turaqlı energiya kem uglerodlı elektr energiyasin islep shıǵarıwdı kóbeyttiriw, qáwipsiz energiyanı universal qılıw hám energiyanı tejew ámeliyatın óz ishine aladı. Joqarıdaǵı súwretlerde shepten saat jónelisi boyınsha: Ispaniyada erigen duz ıssılıq saqlaw menen kontsentrlengen quyash energiyasi, Qubla Afrikada samal energiyası, Singapurda elektrlestirilgen jámáát transportı hám Efiopiyada jasıl energiya arqalı azıq-awqat tayarlaw súwretleri keltirilgan. Energetika turaqlı taraw esaplanadı, eger ol «házirgi kún mútajliklerin qandırsa, keleshek áwladlar óz mútajliklerin qandırıw qábiletine ziyan jetkizbeydi»“. Turaqlı **energiyanıń** kópshilik táriypleri ıssıxana gazları emissiyasi sıyaqlı ekologiyalıq tárepler, energiya jetispewshiligi, social hám ekonomikalıq táreplerdi esapqa aladı. Samal, gidroenergetika, quyash hám geotermal energiya sıyaqlı qayta tiklenetuǵın energiya derekleri, ádette, qazıp alınatuǵın janar may dereklerine qaraǵanda talay turaqlı bolıp tabıladı. Biraq, qayta tiklenetuǵın energiya derekleriniń ayırım joybarları, mısalı,biojanılǵı islep shıǵarıw ushın ormanlardı kemeytiw átirap -ortalıqqa úlken ziyan jetkiziwi múmkin.

Qayta tiklenbeytuǵın energiya derekleriniń turaqlı energiya daǵı róli tartıslı bolıp kelmekte. Yadro energetikasi kem uglerodlı derek bolıp, onıń tawısıw dárejesin samal hám quyash energiyası menen salıstırıw múmkin. Biraq radioaktiv shıǵındlar, yadrolıq tarqalıw hám baxtsız hádiyseler menen baylanıslı qáweterler sebepli onıń turaqlılıǵın ele dodalanbaqta. Kómirden tábiyiy gazǵa ótiw átirap -ortalıqqa payda keltiredi, atap aytqanda, ıqlımǵa tásir etedi, biraq basqa variantlarǵa ótiwdiń keshigiwine alıp keliwi múmkin. Karbonat angidrid (CO2) shıǵındıların alıp taslaw ushın uglerodtı elektr stansiyalarına jaylastırıw múmkin. Biraq bul texnologiya qımbat hám kemnen-kem jaǵdaylarda qollanıladı.

Birlesken Milletler Shólkeminiń Brundtland Komissiyası 1987-jılǵı «Biziń ulıwma keleshegimiz» esabatında energiya tiykarǵı komponenti bolǵan turaqlı rawajlanıw konsepsiyasın suwretlab berdi. Ol jaǵdayda turaqlı rawajlanıw «Keleshek áwladlardıń óz mútajliklerin qandırıw qábiletine ziyan jetkizbewden házirgi kún mútajliklerin qandırıw» dep tariyp bergen . Turaqlı rawajlanıwdıń bul xarakteristikası sonnan berli turaqlı energiyanıń kóplegen táriypleri hám túsindiriwlerinde silteme etilgen.
## Derekler
Úsh mushketyor

**«Úsh mushketyor»** — Aleksandr Dyumanıń tariyxıy romanı.

Roman Franciyada Lyudovik XIII tusında korol gvardiyasında xızmet etken Atos, Portos hám Aramis atlı úsh mushketyor menen birge Parijge atlanǵan D'artagnan Romansı (Dartanyan) degen jas jigittiń basınan keshirgen waqıyaları tuwralı. Roman qaharmanlarınıń koroldı taxttan awdarǵısı kelgen kardinal Risheleniń tuzaqlarınan koroldı qorǵaw ushın kirisken waqıyaların bayanlaydı.

Ákesi francuz revolyuciyalıq urıslarınıń tiykarǵı komandiri bolǵanı ushın shıǵarmanı birinshi ret «Franciya Revolyuciyası»nan tórt jıl aldınǵı «Iyul Monarxiyası» waqtında 1844-jılı mart-iyul ayları aralıǵında «Le Siecle» jurnalında járiyalaǵan, sol jılı da kitap bolıp basılıp shıǵıladı. Roman úlken itibar kóredi, «Birew hámme ushın, hámme birew ushın!» uranı menen belgili boladı.

Bul avtordıń gáwhar shıǵarmalarınıń biri hám dúnya klassikasınıń birine aynaldı. Kóplegen filmler, multfilmler hám saxnalıq kórinisler túsirildi.

Roman qaharmanı Dartanyannıń waqıyası Dyumanıń «Jigirma jıldan soń» (1845) hám «Bragelonna hám vikont: on jıldan soń» (1847-1850) shıǵarmalarında dawam etedi.

Aleksandr Dyuma óz shıǵarmaların, ásirese, «Úsh mushketyor»dı jazıw barısında tariyxtı aytarlıqtay burmalap, kóp waqıyalardı yadınan toqıǵan. Usı qáwesetler onıń qulaǵına jetip kelgende Dyuma: «Meniń tariyxtı zorlap atırǵanımdı ayttı, biraq dım jaqsı balalar dúnyaǵa keldi», — dep aytqan.

## Mazmunı

1625-jılı aprelde Meung qalasındaǵı Shen Miller miymanxanasınıń qasında tóbeles boladı. Tóbelestiń sebebi — Gaskoniyalı ekenligi kórinip turǵan Dartanyan atlı kórimsiz jas jigit. Bul jas jigit rıcar bolıwdı ármanlaǵan, biraq bola alamaǵan, ákesiniń jibergen usınıs xatı hám uzın qılıshı menen at beline minip, Parijge barıw ushın jolǵan shıǵıp, usı qalaǵa shekem jetip keledi. Jas, kórimsiz túrin mazaq qılǵan qala turǵınları menen tóbelesedi, miymanxana iyesi hám adamları tayaq penen urǵanda talıp qalıp, qaltasınan korol gvardiyasınıń komandiri Travilge jazılǵan xattı tawıp aladı.

Jigit oyanǵanda miymanxanadan shıǵadı, Parijge jetip, ákesiniń dostısı Mosyo de Travildiń shtabın tabadı. Oǵan ne bolǵanın aytıp beredi. Shtab háwlisinde xattı urlaǵan adamdı kórip, artınan baradı, biraq ol adamdı uslaw ushın juwırıp baratırıp, eki adamdı qaǵıp ketedi, onnan soń bir oramal máselesi ushın úshinshi adam menen tartısadı. Hárqaysısı bir-birinen xabarsız túrde onı duelge shaqıradı. Bular ataqlı mushketyorlar Atos, Portos hám Aramis edi. Dartanyan olardıń hárbirine jekpe-jek ushın bólek-bólek saat belgileydi.

Atos Aramis penen Portostı gúwa retinde duel ótetuǵın jerge aparadı. Duel baslayın dep atırǵanda Kardinalinniń jigitleri ortaǵa shıǵadı, úsh mushketyor qorǵanıw poziciyasına ótedi hám Dartanyan da olar menen birge Kardinalinniń adamları menen tóbelesedi. Birgelikte Kardinalinniń adamların jeńgen Dartanyan úsh mushketyor menen doslasıp alıp, olarǵa qosıladı.

## Derek
Don Toliver

**Kaleb Zachari Toliver** (1994-jıl 12-iyunda tuwılǵan) — Don Toliver atı menen tanılǵan( Eng . Don Toliver — amerikalıq reper hám qosıqshı. 2018-jıl avgust ayında ol *Donny Womack* debyut mixtapın shıǵardı. Ol TikTok tarmaqlarında tarqalıp ketken "No Idea" qarındası menen ataqqa eristi. Ol Travis Skottıń *Astroworld* albomındaǵı "Can't Say" qosıǵıda qatnastı. Kaleb, sonlıqtan, Eminemdıń *Music to Be Murdered By* albomında "No Afsus" qosıǵıda qatnastı. Sonlıqtan ol Migos, Sheck Wes, Wiz Khalifa, YungJosh 93 hám basqalar menen sheriklik qıladı.

## Jaslıq
Toliver Xyuston rayonında tuwılıp ósken. Ol 2017-jılda qosıq shıǵarıwdı basladı hám sol jıldıń may ayında ol amerikalıq reper Yungjosh 93 penen *Playa Familia* atlı sherikliktegi mixtaptı shıǵardı.

## Karyera
2017-jıl, 17-mayda Kalebtiń *Playa Familia* atlı debyut mikstaypı shıqtı. Ol amerikalıq reper YungJosh 93 penen sheriklikte shıǵarılǵan edi.

2018-jıl, 2-avgustta Toliver óziniń debyut jeke mikstayp *Donny Womack* tı shıǵardı. Ol "Almaslar" qosıǵına video menen birge shıqtı.

Travis Skott óziniń *"Astroworld" atlı* úshinshi studiyalıq albomın shıǵardı, onda Toliver "Sayolmayman" qosıǵıda qatnastı. 6-avgust kúni Skott Toliver óziniń Kaktus Jek yarligi menen imzalanǵanlıǵın ayttı.

Toliver Eminemdıń 2020-jıl, 17-yanvarda shıǵarılǵan *Music to Be Murdered By* qosıǵıda qatnastı.

2020-jıl 13-martta Toliverdiń *«Heaven or Hell»* debyut albomı shıqtı. Bunda Travis Scott, Kaash Peige, Quavo, Offset hám Sheck Wes dan miymanlar shıǵıwları bar.

2021-jıl, 8-oktabrde *Life of a Don* ekinshi studiyalıq albomı shıqtı.

## Ekskursiyalar
### Basqa adamlardıń sayahatlarında qatnasıw
* Travis Skott — Astroworld Festival 2019 (2019)
* The Weeknd — Saattan keyin sayahat (2020-2021)

## Diskografiya

### Studiya albomı

## Derekler
Rapstar (albom)

**Rapstar** — Cezanıń 2004-jılı 12-avgustta "Hammer Muzik" arqalı shıǵarǵan ekinshi jeke albomı. 22 qosıqtan turatuǵın albomnıń tiykarın sońǵı jılları Ceza menen urısıp qalǵan Sagopa Kajmer (DJ Mic Check), sol menen bir qatarda, Túrkiyadan Mexmet Jan hám Baxadır, shet elli prodyuserler (Germaniya, Shveciya) islegen. Albomdaǵı bes qosıqqa videoklip túsirilgen: "Panorama harem", "Holocaust", "Rapstar", "Neyim var ki" (Sagopa Kajmer menen), "Sabah bastı geceyi" ("Savaş Çocukları" ekinshi bólim). Shama menen, 150 mıń satılıp, eń kóp satılǵan albomlardan biri boldı.

## Qosıqlar dizimi
# "Intro" – 1:41
# "Ben Ağlamazken" – 4:03
# "Holocaust" – 3:28
# "Rapstar" - 3:20
# "Bu Rap Muharebe" (Fuat Ergin menen) - 3:07
# "Araturka Faslı" - 0:50
# "Sinekler ve Beatler" (Sahtiyan, Ayben menen) - 2:35
# "Panorama Harem" - 3:17
# "Anneme" – 1:11
# "Tamam" (Fjarde Varlen menen) - 3:51
# "Sabah Bastı Geceyi ("Savaş Çocukları" ekinshi bólim)" - 2:34
# "Neyim Var Ki" (Sagopa Kajmer menen) - 3:27
# "Fatalrhyme V.I.P." - 2:42
# "Aratekrar" - 1:21
# "Rudeboy vs. Bad Boy" (Dj Fuchs penen) - 3:38
# "Alaturka Ceşmesi" - 3:37
# "Hasat Zamanı" - 4:00
# "Buna Dur Dedi General" - 2:24
# "Araba" (Ayben menen) - 1:36
# "Panorama Harem (Remix)" - 4:01
# "Ben Ağlamazken (Remix)" - 4:39
# "Hasat Zamanı (Saz áspablı)" - 3:54

## Derekler
Aki

**Aki** ( *Aki-shi?*) – Yaponiyanıń Kōchi prefekturasında jaylasqan qala.

## Geografiyası
Aki qubla-shıǵısındaǵı Kōchi prefekturasında jaylasqan bolıp, qublada Tinch okeanınıń Tosa qoltıǵına qaraǵan hám arqada tawlar menen shegaralas bolǵan. Qala aymaǵı Aki dáryası tegisliginde jaylasqan.

### Qońsılas municipalitetler
Kōchi prefekturası:
* Kōnan
* Kami
* Yasuda
* Umaji
* Geisei

Tokushima prefekturası:
* Naka

### Klimatı
Aki ıǵal subtropik klimatqa iye (Köppen klimat xarakteristikası *Cfa*). Jıl dawamında, ásirese iyun hám iyul aylarında aytarlıqtay dárejede jawın boladı. Aki qalasında ortasha jıllıq temperatura . Jıllıq ortasha jawın muǵdarı 2,099.5&nbsp;mm (82.66 nı) eń jawınlı ay sıpatında iyun. Avgustta eń joqarı temperatura  átirapında hám eń tómeni yanvarda, shama menen . Akida belgilengen eń joqarı temperatura 36.5&nbsp;°C (97.7&nbsp;°F) nı quraydı.2016-jıl 21-avgust; belgilengen eń suwıq temperatura −6.7&nbsp;°C (19.9&nbsp;°F) edi 1981-jıl 26-fevralda.

### Demografiyası
Yaponiya xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına qaraǵanda, 2020-jılda Aki xalqı 16, 243 adamdı quraǵan. Aki 1950-jıldan berli xalıqtı dizimge alıw jumısların alıp baradı.

## Tariyxı
Hámme Kōchi prefekturasında bolǵan sıyaqlı, Aki aymaǵı hám áyyemgi Tosa wálayatınıń bir bólegi edi. Edo dáwirinde, aymaǵı Kōchi qorǵanındaǵı ornınan Yamauchi urıwı tárepinen basqarılatuǵın Tosa domeniniń bir bólegi edi. Meiji restavratsiyasiınan keyin, 1889-jıl 1-oktyabrde zamanagóy municipalitetler sistemasın jaratıw menen Kōchi Aki rayonında Aki awılı quralǵan.

## Galereya

Fayl:Aki_City_Office.jpg|Aki qala hákimiyatı
Fayl:Aki_city_center_area_Aerial_photograph.2013.jpg|Aki qala orayınıń hawadan kórinisi
Fayl:Noradokei_04.JPG|Noradokei saatı
Fayl:Iwasaki_Yataro_birthplace_02.JPG| Ivasaki Yataronıń tuwılǵan jeri


## Derekler
Esmeralda (Notr Dam soborı)

**Esmeralda** *(yamasa tuwılǵanda qoyılǵan atı boyınsha Agnes)* — Viktor Gyugonıń 1831-jılı shıǵarılǵan «Notre Dame Soborı» (Notre Dame de Paris) romanınıń bas qaharmanı. Miyrimli, haq júrekli, 16 jaslı Esmeralda óziniń eliktiretuǵın oyınları menen erkeklerdi ózine tartsa, aqıllı eshkisi Jali de qasında júrip, hár túrli shoular kórsetetuǵın edi.

## Qaharmannıń gúrrińi
Anası 'la Chantefleuri' laqaplı shayırdıń qızı Paket Guybertaut. Paket jas bir aqsúyektiń arbawına túsip, ǵar boladı hám jarlılıq penen jalǵızliqta ómir súredi. Agnestiń tuwılıwı — Paketti ómirde uslap turǵan hám baxıtlı etken nárse edi. Balasına húrmet kórsetip, hátte, oǵan tabınatuǵın da edi. Cıganlar balanı urlap áketip, onıń ornına bir kózli, kórimsiz, búkir Kvazimodonı taslap ketedi. Úyge kelgeninde Agnestiń ornında Kvazimodonıń jatırǵanın kórip, Paket hám qala turǵınları «cıganlar Agnesti jep qoyǵan» degen pikirge keledi. Paket qızın izleydi, al kórimsiz Kvazimodo da úyden quwılıp, Notre Dame soborına aparıw ushın Parijge jiberiledi.

Cıganlardıń qolında ósken Esmeralda Parijdegi cıganlar, qaraqshılar menen ǵarlardıń arasında Mirakles minarasında baxıtlı ómir súrip, xalıqtıń aldında oynap júredi. Sonday-aq, cıganlar bergen paypaq penen anasın izlep te júredi.

Klod Frollo Esmeraldanı kósheden alıp qashıw ushın Notre Dame soborında tawıp, ósirgen ógey balası Kvazimodonı qasına aladı. Esmeraldanı baqlap barǵan shayır, filosof Pier Gringoir onı alıp qashıp baratırǵan waqıtta baqırıp, júzbası Febustıń waqıyaǵa aralasına sebepshi boladı. Kvazimodo qolǵa túsedi, al Klod Frollo qashıp ketedi. Esmeralda Febustı bir kórgennen unatıp qaladı hám qobaljıp, qashıp ketedi. Sonıń arasında Febus Kvazimodonı alıp ketedi. Jáne ash, jalǵız hám baspanasız qalǵan Pier Gringoir Esmeraldanı baqlawda dawam etedi. Qaraqshılar kóp bolatuǵın Mirakles sarayına kirgennen soń jas qızdıń izin joytıp aladı hám qaraqshılardiń qolına túsip, sorawǵa tartıladı. Eger ǵarlardıń arasınan birewi oǵan hayal bolıwdı qabıllasa, ólim jazasınan qutılıwın aytadı. Biraq heshkim qabıllamaǵanı ushın, Gringordı ólim jazasına tayarlaydı. Sol waqıtta Esmeralda oǵan hayal bolıwǵa razı boladı. Cıgan úlgisinde neke qıyılıp, bul neke 4 jıl dawam etiwin belgileydi.

Grev maydanında azaplaw jazasına kesilgen Kvazimodo maydandaǵı adamlardan suw soraydı, biraq oǵan heshkim suw bermeydi. Bir waqıtta Esmeralda ortaǵa shıǵıp, Kvazimodoǵa suw beredi, tap sonda cıgan qızı Esmeraldaǵa bir kórgennen ashıq boladı. Biraq ta, bas din xızmetkeriniń de kózi Esmeralda da edi. Al Esmeraldanıń júreginde bolsa, júzbası Febustan basqa heshkimge orın joq.
Bolıp atırǵanlar — muxabbat penen jek kóriwshilik, jaqsılıq penen jawızlıq arasında kesilisken gúres. Viktor Gyugo waqıyalardı jaqsılap, izbe-iz toqıǵan usı romanında adam ómirinde táǵdirdiń de ornına gúman menen qaraydı. Shıǵarma jazılǵanınan berli usı kúnge deyin, birneshe kórkem-óner shıǵarmalarınǵa, ásirese, filmlerge ilham bulaǵı boldı.

## Tiykarında

## Qarańız
* Kvazimodo
* Notre Dame Soborı (roman)

## Derekler
Prorektor

**Prorektor** (latınsha: pro - ornına da rektor) - joqarı oqıw ornı yamasa tájiriybeni asırıw institutında rektor orınbasarı. Joqarı oqıw ornı forması hám tálim alıwshılardıń sanınan kelip shıǵıp oqıw jumısları boyınsha, ilimiy isler hám basqarıw xojalıq jumısları boyınsha, sırtqı tálim boyınsha hám basqa tarawlardan prorektor lawazımı belgilenedi. Ózbekstandaǵı joqarı oqıw orınları hám bilimlerdi jetilistiriw institutlarında ruwxıylıq hám bilim jumısları boyınsha prorektor lawazımı da bar. Oǵan 1-prorektor mártebesi berilgen. Ózbekstandaǵı kadrlar qánigeligin asırıw hám olardı qayta tayarlaw institutlarında da 3 jónelis boyınsha Prorektor lawazımları bar.

## Derekler