Marco Polo

**Marko Poló** (Marco Polo) (1254-jıl 15-sentyabr, Veneciya — 1324-jıl 8-yanvar) — italiyalıq sayaxatshı hám jazıwshı. Marco Polo 1271—1275-jıllarda veneciyalıq sawdagerler menen birge kemede Kishi Aziya yarım atawınıń qubla-shıǵıs qırǵaqlarına, Ol jerden Baǵdad, Basra, Tebriz hám Kerman qalasına kelgen, soń Balx, Qashqar, Xotan, Kampichu (Gan-chjou) qalalarına hám Gobi shólin kesip ótip Qaraqurımǵa jetip barǵan. Marco Polo Qıtayda 17 jıll jasaǵan, Qúbilayxan sarayında 1292-jılǵa shekem onıń xizmetinde bolǵan. Ol mámlekettiń túrli wálayatların barıp kórgen. Marco Polo Xanbalıq (Pekin) qalasınan myanmarlıqlardıń birinshi mámleketi Pagannıń XI-XIII asirlerde paytaxtı bolǵan Pagan qalasına (mámleket orayına) sayaxat qılıp, jáne arqaǵa qaytqan. Soń, qubla Qıtay teńizi, Bengaliya qoltıǵı, Arabstan teńizi, Iran arqalı 1295-jılı Watanına qaytıp barǵan.

1291-jılları poloslar monǵol malikası Kököchin menen birge Iranǵa barıwdı usınıs etti; olar bul jerge 1293-jılları keldi. Knyazshadan shıqqan soń olar qurǵaqlıq arqalı Konstantinopolǵa, onnan Veneciyaǵa barıp, 24 jıldan soń úyine qaytadı. Bul waqıtta Veneciya Genuya menen urısıp atır edi. Marko Veneciya atınan urısqa qosılıp, genuyalılar tárepinen qolǵa alınadı. Tyurmada otırıp, óziniń kameradası Rustichello da Pisaǵa óziniń sayaxatları haqqında aytıp berip turadı. Ol 1299-jılı azat etilip, bay sawdager boladı, úylenip, úsh perzent kóredi. Ol 1324-jılı qaytıs bolǵan hám Veneciyadaǵı San-Lorenso shirkewine jerlengen.

Rustichano menen birge "Marco Polo kitabı"n (1298) jazıp qaldırǵan. Bul shıǵarma Kavkaz xalıqları, Iran, Qıtay, Mongoliya, Hindstan, Indoneziya hám basqa mámleketler geografiyası, etnografiyası hám táriyxı haqında kerekli maǵlıwmatlar beredi; jánede, onda xalıq miyrasları, ráwayatlar, ertekler hám bar. Basqa Evropa tillerine awdarılǵan bul kitap XIV-XVI ásirlerde jasaǵan teńizshiler, jazıwshılar hám sayaxatshılar (máselen X.Kolumb hám L.Ariosto)ǵa tásiri úlken bolǵan.

## Ómiri

Marco Polo 1254-jıl átirapında Veneciyada tuwılǵan, biraq tuwılǵan sánesi hám ornı arxivlerde anıq belgisiz but the exact date and place of birth are archivally unknown.. Marco Polonıń sayaxatları Marco Polonıń Veneciyalı shańaraǵı hám onıń Veneciyada tuwılıwı haqqındaǵı bazı bir tiykarǵı maǵlıwmatlardı óz ishine aladı; kitapta Marconıń ákesi, sayaxatshı sawdager Nikkolo Polo 1269-jıl átirapında óziniń tuwılǵan qalası Veneciyaǵa shańaraǵın kóriw ushın qaytqanı, ol jerde onıń hámiledar qaldırǵan hayalı qaytıs bolǵanın hám Marco atlı 15 jasar ulın qaldırǵanın anıqlaǵanı aytıladı.

Ulıwma jámiechiliktiń pikirine qarama-qarsı túrde Marco Polonıń tuwılǵan jeri Korchula atawı yamasa Konstantinopol degen teoriyalar bar, biraq bunday gipotezalar kópshilik ilimpazlar tárepinen qabıl etilmegen hám basqa izertlewler tárepinen qarsı qoyılǵan.

### Million laqabı
Onı tiri waqtında Millione (italyansha sózbe-sóz "Million" degen mánisti bildiredi) laqabı menen ataǵan. Onıń kitabınıń italyan tilindegi atı Il Libro di Marco Polo soprannominato Millione bolıp, "Milione" laqabı menen atalǵan Marco Polo kitabı" degen mánisti ańlatadı. XV ásirdegi gumanist Djovanni Battista Ramusio sózlerine qaraǵanda, ol Veneciyaǵa qaytıp kelgen waqıtta Qublay xannıń baylıǵı millionlar menen esaplanatuǵının ayta bergeni ushın jerlesleri oǵan usınday laqap bergen. Anıǵıraǵı, ol Messer Marko Millioni (Mr Marco Millions) laqabı menen atalǵan.

Biraq, onıń ákesi Niccolò da Millione laqabı menen atalganlıǵı sebepli, XIX ásir filologi Luidji Foscolo Benedetto Milione Emilioneniń qısqartılǵan versiyası ekenligine isendirdi. Bul laqap Niccolò hám Marconıń shaqabın basqa Polo shańaraqlarınan ajıratıw ushın qollanılǵan.

## Ólimi

1323-jılı Polo kesellik sebepli tósek tartıp jatadı. 1324-jılı 8-yanvarda táwiplerdiń onı emlewge háreketlerine qaramastan, Polo ólim aldında jatadı. Wásiyatnamanı jazıw hám tastıyıqlaw ushın onıń shańaraǵı San-Prokolonıń ruwxanıyı Djovanni Giustinianidi soraydı. Onıń hayalı Donata hám úsh qızı onıń tárepinen járdemshi atqarıwshılar etip tayınlanadı. Nızam boyınsha shirkew onıń múlkiniń bir bólegine iyelik etiw huqıqına iye bolǵan; ol bunı maqullap, ózin jerlewdi qálegen jerine San-Lorenconıń monastırına qosımsha muǵdar tólewdi buyıradı. Sonday-aq, ózi menen birge Aziyadan kelgen bolıwı múmkin bolǵan tatar xızmetkeri Petrdi azat etip,  Polo oǵan 100 lira Veneciya denarın miyras etip qaldıradı.

Ol óziniń basqa múlklerin, sonıń ishinde, bir neshe múlklerin fizikalıq shaxslar, diniy shólkemler hám ózi tiyisli bolǵan hár bir gildiya hám biradarlıqlar arasında bólip aladı. Sonday-aq, bir neshe qarızların, sonıń ishinde, jeńgesiniń oǵan qarızdar bolǵan 300 lirasın hám basqalardı San-Jovanni monastırı, Muǵallimler ordeniniń San-Paolo hám Benvenuto dayı atlı ruwxanıy ushın esaptan shıǵaradı. Ol notarius sıpatındaǵı jumısı hám ibadatları ushın Jovanni Justinianige 220 soldi tólewdi buyıradı.

Wásiyatnamaǵa Polo tárepinen qol qoyılmaǵan, biraq sol waqıtta áhmiyetli bolǵan "signum manus" qaģıydası menen tastıyıqlanǵan bolıp, wásiyat etiwshi hújjetti yuridikalıq kúshke iye etiw ushın oǵan tek qol tiygiziwi kerek bolǵan. Veneciya nızamında kún batıwı menen tamamlanıwı belgilengenligi sebepli Marco Polo óliminiń anıq sánesin anıqlaw múmkin emes, biraq ayırım alımlardıń pikirinshe, bul waqıt 1324-jıldıń 8-yanvarınan 9-yanvarına shekem bolǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler