Islamda Allahtıń 99 atı

**Islamdaǵı Allahtıń atları** () – bul islam dinindegi Allahtıń qásiyetlerin óz ishine alǵan ismler bolıp olardıń hár biri tiyisli atlar arqalı názerde tutıladı. Ayırım atlar Qurannan yamasa hádisten belgili, basqaları bolsa hár eki derekten de tabılıwı múmkin, biraq olardıń kópshiligi Quranda ushırasadı. 

*Allāh* - arabsha sóz bolıp, Ibrahim dinlerinde Qudayǵa tiyisli, «quday» mánisin ańlatıwshı «al-ilāh» sózinen qısqartırıp alınǵanlıǵı názerde tutılǵan, yaǵniy, jalǵız quday hám Qudaydıń ibraniy hám aramey tillerindegi El hám Elax sózleri menen baylanıslı. Allahtı Qudaydıń jeke atı dep esaplaw múmkin be yamasa joq pa, házirgi zaman iliminde tartıslı másele bolıp tabıladı. Islam dininde qollanılıwı hám úgit-násiyatlanıwı boyınsha Allah - qudaydıń eń ózine tán atı hám «Lafẓ al-Jalālah» (Ullı sóz) dep atalǵan. Allah qudaydıń jeke atı dep esaplaǵanlar bul attıń jasalma at ekenligin de biykarlaydı. Ayırım musılmanlar «Allah» sıyaqlı hár qıylı atlardı qollanıwı múmkin, máselen, Rabb, Rahman yamasa tek ǵana «Quday». Quranda Allahtıń sıpatları «eń gózzal ismler» menen atalǵan.  Bul atlar, musılmanlardıń isenimine kóre, Allahtıń maqtalıwı, shúkir etiliwi, ullılanıwı, tájim etiliwi, onıń kámil qásiyetleri, ullı hám aybatlı qásiyetleri, sonday-aq, hikmet, rahmet, máp hám ádillikke baylanıslı ámellerin bildiredi. Bul atlar namazlarda (salah), duwalarda (duʿā) hám zikirde (zikr) musılmanlar tárepinen tez-tez tilge alınadı, sebebi olar úlken ruwxıy hám dogmatikalıq áhmiyetke iye bolıp, musılmanlar ushın Allah penen baylanıs quralı sanalanadı. Bul atlardıń arabsha atamalarınan tısqarı, arab bolmaǵan musılman xalıqlar da geyde Allahtı óz tillerindegi atlar menen ataydı. Máselen, parsı, bengal hám urdu tillerinde «''Khuda''», osmanlı túrkler tilinde bolsa « yamasa Tengri» sózi Allah atınıń ekvivalenti sıpatında qollanılǵan.

Sufizmde, kóbinese, islamnıń ishki, sırlı (mistikalıq) hám sufizm tárepi sıpatında táriyiplenedi - Hu /  sózi ápiwayı «Ol» degen mánisti ańlatadı. Persi tilindegi *Párwardigar* sózi de Qudaydıń atlarınan biri.  sózi Allah sóziniń aqırǵı háribinen kelip shıqqan bolıp, gáp ortasında kelgende  túrinde oqıladı hám kóplegen ayatlarda ushırasadı. Máselen, «La ilaha illa Hu» Al Imran:18. Wahdat al-wujūd talqılawına muwapıq, pútkil barlıq Qudaydıń - absolyut bolmıstıń - atlarınıń kórinisi (tásiri) bolıp, ol haqıyqıy ǵárezsiz barlıqqa iye emes, al tek kórinis hám elesler bolıp tabıladı. Haydar Amuliy bul máselede hátte Shaytan sıyaqlı jawız jánlikler de Qudaydıń jaláliy (qúdiretli) atlarınıń kórinisi ekenligin atap ótken.

## Óz ara baylanıslar hám awdarma
Islam mádeniyatında Qudayǵa baylanıstırılǵan ayırım atlar túsiniwde jeke qudaydan ulıwma hám tolıq qudayǵa ótiwde mashqalalardı keltirip shıǵaratuǵın atlar bolıp tabıladı. ٱلْعَظِيمُ (al-ʿAẓīm), sózbe-sóz «ol súyeginde ullı edi yamasa ullı boldı» degen mánisti, al keyin ala awıspalı túrde «ullı» bolǵan hár qanday nársege aytıladı. Usı atlardı basqa tillerge awdarma jasaǵanda tanzih, yaǵnıy Qudaydı tolıq (mutlaq) tárizde túsindiriwge bolǵan urınıwlar, tómendegi mısallarda da kórinedi: al-Mutakabbir (maqtanıwshı), al-Jalīl (ǵázepli), al-Muntaqim (ósh alıwshı) hám at-Tawwāb (qaytıwshı).

Islam sózi Qudaydı Onıń jaratqanlarına teńlestiriwdi ańlatatuǵın táriyp hám ańlatpalardı biykarlaydı, sebebi Ol Óz káramatlarınıń hesh birinde jaratqanlarına teńlestiriliwi múmkin emes. Biraq, bul atlardıń kópshiligi salıstırmalı túrde - «eń...» túrinde awdarma jasalǵanlıǵı baqlanadı. Máselen,
** (  - ), bul atama islam uranı sıpatında da qollanıladı. Islam teologiyasında shirk túsinigi Qudaydıń erki hám ámellerinde hár qanday sheriklikti biykarlawdı ańlatadı hám onıń qásiyetlerin jaratılıslarınıń qásiyetlerine uqsatatuǵın hám de olardı sheklengen dep kóretuǵın túsiniklerdi óz ishine aladı.

## Atlar dizimi
Hár qıylı derekler 99 attıń túrli dizimlerin keltiredi. Eń belgili dizim al-Valid ibn Muslim ráwiyat qılǵan *[[Jámiy at-Termiziy]]* (IX ásir) shıǵarmasında ushırasatuǵın dizimge tiykarlanǵan. Biraq, at-Termiziy óz dizimine túsinik berip, bılay deydi: «Bul hádistiń (usı nusqası) *gárip* (ózgeshe); ol Abu Hurayra arqalı túrli jollar menen ráwiyat etilgen, biraq biz atlar kóplep tilge alınatuǵın ráwiyatlardıń usısınan basqasın bilmeymiz». Basqa hádislerde, máselen, al-Buxariy, Sahih Muslim, Ibn Maja, al-Hakim at-Termiziy yamasa Ibn ʿAsākir rawayatlarında túrlishe dizimler bar. Dáslepki musılman mufassirlerinen bir qanshaları, atap aytqanda, Jafar as-Sadıq, Sufyan ibn 'Uyayna, Ibn Hazm, al-Qurtubiy hám Ibn Hajar al-Asqalaniy da 99 attı óz versiyalarında keltirgen.

### al-Termiziy dizimi

Joqarıda keltirilgen at-Termiziy dizimine tiykarlanıp, dáliyli joq atlardı sheyx Abd al-Muhsin al-Abbad, sheyx Ibn Usaymin hám basqalar tómendegishe atap ótken:

## Derekler