23-avenyu

**23-avenyu** (kóshe) (''inglisshe'': 23 rd Street) — New Yorktıń Midtown Manhattan okrugindaǵi eki tárepleme kóshe. Araldı shıǵıstan batısqa kesip ótetuǵın tiykarǵı magistral jollardıń biri. Kóshe batıstaǵı On birinshi avenyudan shıǵıstaǵı FDR magistralina shekem dawam etedi.

23-avenyu 1811-jılda Manhattandi rawajlandırıw boyınsha keń qamtılǵan joba qabıl etilgeninen keyin payda boldı. Onda ataqlı mıymanxanalar, atap aytqanda, Fifth Avenue, sonıń menen birge, kóplegen teatrlar boy tiklegen. Bunnan tısqarı, kóshede 2013-jılda qurılǵan Flatiron Building, MetLife Tower hám One Madison sıyaqlı júdá bálent tariyxıy imaratlar jaylasqan.

## Jaylasıwı
Manhattandaǵi basqa nomerlengen kósheler sıyaqlı 23-kóshe de 5-avenyu tárepinen batıs hám shiǵis bólimlerge bólingen. Bul bólimlerdiń hár ekewi Flatiron aymaǵınıń bir bólegi bolǵan Madison maydanında jaylasqan. 6-avenyudan baslanıp, batıs 23-kóshe blogı arqalı ótedi. Shıǵısta Lexington avenyusinan baslanıp, kóshe arqada Kips qoltıǵı hám qublada Gramerci hám Piter Cooper Village shegaraları boylap ótedi.

## Tariyxı
Kósheniń qurılısı 1811-jılda qabıl etilgen Manhattandi rawajlandırıw jobası tiykarında baslanǵan. Onıń keńligi 100 fut (shama menen 30 metr) etip belgilengen. Keyinirek, 1847-jılda bul aymaqta maydanı 3 gektar bolǵan Madison square garden shólkemlestirilgen.

### Infrasisteması

XIX ásirdiń ortalarına kelip kóshe házirgi Gudzon Yards 30 hám 32-kósheler hám de onnan tómendegi kósheler arasındaǵı poezd stanciyasın baylanıstıratuǵın keń transport tarmaǵınıń bir bólegine aylanǵan. Sol waqıtlarda tez-tez júz berip turǵan parovozlardiń puw qazanı jarılıw qáwipi sebepli 30-kósheden tómende háreketleniw qadaǵan etilgen, sol sebepli de jolawshılar New York qalası jáne onıń arqasındaǵı qalalar ortasında reysshi poezdlerde stansiyaǵa barǵanlar hám odan keyin atlar tartıp júretuǵın tramvay (at qosıp júriletuǵin vagon) ǵa ótiwge májbúr bolǵan. Atlar tartıp júretuǵın tramvay bándirgileri tiykarınan 23, 14, Christopher hám Chambers kóshelerinde jaylasqan.

Sonıń menen birge, 1870-jıllarda Altınshı avenyu boylap estakadali temir jol jatqızılǵan, bul jergilikli dúkanlarǵa klientler aǵımın sezilerli dárejede asırǵan. 23-kóshede 1880-jılda Ekinshi avenyu, 1878-jılda Úshinshi avenyu hám 1867-jılda Toǵızınshı avenyu boylap bándirgileri bolǵan uzın jónelisler jatqızılǵan. XX ásirdiń ortalarına kelip parallell túrde jer astı metro jolları qurılǵaninan soń, olardıń barlıǵı buzip taslanǵan. Házirgi kúnde kóshede bes metro bándirgisi bar.

1869-jılda Hudson qirǵaǵinda Pavonia Ferry kompaniyasınıń parom terminalı ashılǵan. Onıń paromları Manhattan qarsısında jaylasqan Jersey-City qalasına jónep ketiwge mólsherlengen. XX ásirdiń baslarına kelip paromlar júdá eski jaǵdayǵa kelip qalǵan hám 1942-jılda terminaldıń ózi buzip taslanǵan.

## Tariyxıy arxitekturası

1825-jıl 1-yanvarda 22 hám 23-kósheler arasında jaylasqan burınǵı federal arsenal bınasında (házirgi Brodveyning bir bólegi) New York jas óspirimler qamaqxanası sánelgan Bloomingdale Road ashıldı. Ol sud tárepinen belgisiz múddetke húkim etilgen 16 jasqa deyingi balalar ushın mólsherlengen edi. Dáslepki 10 jıl dawamında 1120 dana bala usı qamaqxanada saqlanǵan. 1854-jılda qamaqxana New Yorkning East Riveridagi Jonǵıll's aralına kóshirilgen.

Shama menen 1860-jılǵa kelip New York irlandlari negrlerdi Five Points aymaǵınan quwıp shıǵıwdı hám qara tánliler Manhattan boylap jaylasıwǵa májbúr boldı. Solay etip, qubladan 23-kóshe, arqadan 40-kóshe hám shıǵıstan Altınshı avenyu menen shegaralanǵan blok bir yarım mıń qara tánlilerdiń turaq jayına aylandı.

Qara tánliler aǵımı kóshede zamanagóy imaratlar boy tiklewine tosqınlıq etpegen. 1845-jılda 23 hám 24-kósheler hám de Toǵızınshı hám Onınshı avenyular menen shegaralanǵan orında óz dáwiriniń ataqlı arxitektorı Alexandr Jekson Devis joybarı boyınsha tórt qabatlı London Terrace turaq jay kompleksi júzege kelgen. Qurılıs waqtında ol dúnyadaǵı eń iri turaq jay kompleksine aylanǵan. 1930-jılda London Terrace qayta qurılǵan: bul orında 16-18 qabatlı 14 jay júzege keltirilip, jámi 1670 shańaraqqa mólsherlengen.

1849-jılda Lexington prospekti menen kesilisken orında, qala xaliqliq nátiyjelerine kóre, New York qala kolledjiniń gotika usılındaǵı jayı qurılǵan (arxitektorı — James Ranwik). 1928-jılda jay buzip taslanǵan.

1857-jılda Besinshi avenyu menen kesilisken kósheniń bir bólegin satıp alǵan sawdager Aymosom Ano 1859-jılda bul aymaqta sawlatli miymanxana qurdirǵan. 6 qabatlı, 800 qonaqtı qabıllaw ushın mólsherlengen miymanxana sol dáwirler ushın dúnyadaǵı eń úlkeni edi. Mıymanxana Respublikashılar partiyasınıń shtab-kvartirasi bolıp xızmet etken hám prezidentler Ulysses Grant hám Chester Arthur da onda bolǵan. 1860-jılda Uels taxt miyrasxorı shahzadasi Edvard VII niń mıymanxanaǵa saparı onıń átirapındaǵı aymaqtıń kommerciya kórkemligin sezilerli dárejede asırdı. 14 hám 23-kósheler, Altınshı avenyu hám Brodvey ortasındaǵı bólim tez arada Lady's Mile dep at berildi. 1908-jılda mıymanxana buzib taslandı jáne onıń ornına Xaliq araliq oyınshıqlar orayı ashıldı.

Kóshede 1884-jılda júzege keliw etilgen taǵı bir ataqlı mıymanxana Chelsea dep atalǵan.

1863-jılda kóshediń Tórtinshi avenyu menen kesilisken jayında Milliy dizayn akademiyası jayı (arxitektorı — chikagolik Peter Bonnet) qurılǵan. Veneciyadagi Dojlar sarayına uqsatıp qurılǵan bul jay yarım ásirge barmay jaramsız jaǵdayǵa kelip qalǵan. XX ásirdiń baslarında bul orında MetLife Tower júdá bálent jayı qurılǵan.

1878-jılda úlken sawdager Stern Brothers Besinshi hám Altınshı avenyular ortasında kólemi tárepinen sol dáwir ushın aqıl bovar etpes sánelgan baza qurdirgan. Onıń joybarı arxitektor Henry Pherenbah tárepinen islep shıǵılǵan bolıp, 7 qabatlı hám keńligi 200 fut (shama menen 60 metr) ti quraǵan. Baza New Yorkdagi eń iri quyma temir úylerden birine aylanǵan.

### Teatrlar

Kósheniń Brodveyga jaqınlıǵı bul jerde XIX ásirdiń aqırına kelip kóplegen teatrlarning payda bolıwında qol kelgen. 1868-jılda Segizinshi avenyu menen kesilisken orında bir neshe million dollarlıq Grand Opera House teatri qurılǵan. 1938-jılda RKO Pictures kinokompaniyasi onı kinoteatrǵa aylantırǵan. Biraq usı kinoteatr 1960-jılda Penn-Saut turaq jay kompleksin qurıw programmasınıń bir bólegi retinde pútkilley buzib taslanǵan. 1869 -jılda Altınshı avenyu menen kesilisken orında Booth's Theatre ashılǵan. Jaqsı rawajlanbaǵan kommerciyalıq iskerlik artınan 1881-jılda ol qurılıs bahasınıń yarımına satıp jiberilgen hám keyinirek bazaǵa aylantırılǵan. 1888-jılda impresario F.F Proktor hám Segizinshi avenyu ortasında óz teatrini ashqan. Onıń jumısqa túsiriliwinde elektr jaqtirtqish hám fonograf sıyaqlı sol dáwir ushın úlken jańalıq esaplanǵan úskenelerden paydalanılǵan. 1907-jılda teatr kinoteatrǵa aylantırılǵan, aradan 30 jıl ótip órt nátiyjesinde wayranaǵa aylanǵan.


Fayl:E23 Marine & Aviation jeh.jpg|East River
Fayl:Whathappenedontwentythirdstreet-thomasedisoninc.ogv|23-avenyu. 1901-jıl
Fayl:23 St 8 Av SB entrance.JPG|23-avenyuda jaylasqan jer astı jolına túsiw


1966 -jıl 17-oktyabrde Arqa 22-kóshede jaylasqan 7-imarattıń jertólesinde órt júz bergen. Waqıya ornına jetip kelgen ot óshiriwshiler Arqa 23-kóshedegi 6-jay arqalı jalın oshaǵina barıwǵa háreket etken. Sol waqıtta 6-imarattiń aǵash pollari menen birge 12 ot óshiriwshi tómenge qulap túsken. Hádiyse 2001-jıl 11-sentyabr waqıyalarına shekem New-York ot óshiriwshileri arasında jábirleniwshiler sanı boyınsha eń úlkeni bolıp qalǵan.

2016-jıl 17-sentyabr kúni Batıs 23-kóshede Altınshı avenyu kóshe kesispesi qasında jarılıw júz berip, 29 kisi jaralanǵan. Awǵanistanda tuwılǵan 28 jaslı puqara terrorshiliq háreketin baslawda gúmanlanıp, qolǵa alınǵan.

## Qurılısı

23-kósheniń tiykarǵı qásiyetlerinen biri ol jaǵdayda 1902-jılda qurılǵan dúnyaǵa ataqlı 22 qabatlı Flatiron jayı qáddi retlegeni bolıp tabıladı. Ol 22 hám 23-kósheler, Brodvey hám Besinshi avenyu kóshe kesispesilerinen shólkemlesken kishi aymaqta jaylasqan.

### Batis 23-kóshe

Batıs 23-kósheniń Chelsea miymanxanasi boylap ótetuǵın bóleginde kóplegen kórkem-óner galleriyaları hám bir neshe teatrlar jaylasqan. Onınshı avenyudan onsha uzaq bolmaǵan orında burınǵı estakadali temir jol ornında qurılǵan High Line Park kósheni kesip ótedi.

## Ataqlı imaratları

*71 — Manhattan mason ibadatxanasi 1913-jıl.
*123 — Shirkew 1869-jıl qurılǵan hám 2013-jılda jabılǵan.
*222 — Chelsea miymanxanası.
*236 — Emuna Izrail sıyınıwxonasi (inglis: Emunath Israel) 1860-jıl.
*405-475 — London Terrace turaq jay kompleksi.
*517 — HL23, 14 qabatlı turaq jayi 2011-jıl.

West Side avtomagistrali hám 23-kósheniń batıs múyeshi aralıǵinda Chelsea suw parki jaylasqan. Onıń maydanı 1 gektardı quraydı. Parkte iytler seyil etiw maydanı, balalar maydanshası hám basketbol maydanları bar.

### Shıǵıs 23-kóshe
Kósheniń bul bóleginiń ayriqsha qásiyetlerinen biri ol jerde 1909-jılda Besinshi avenyu menen kesilisken orında qurılǵan 213 metrli MetLife minarasinıń jaylasqanlıǵı esaplanadı. Tórt jıl dawamında, 1913-jılda Wulwort jayı qurılǵanǵa shekem, ol dúnyadaǵı eń bálent jasalma qurılıs sánelǵan. Kóshedegi taǵı bir júdá bálent jay — 188 metrli Uan-Medisson 2013-jılda qurip pitkerilgen. Mediamagnat Rupert Merdok onıń 4 qabatın 57 million dollarǵa satıp alǵan.

Birinshi avenyu menen kesilisken 423-úyde Den sawlıqtı saqlaw orayı eń húrmetliler menen islew bóliminiń úlken kampusi jaylasqan. Úshinshi dárejeli profilaktika programmasına iye bul imaratta xirurgiya, kardiologiyaliq, urologiyaliq hám psixiatriya bólimleri ámelde bolıp, olarda hár qıylı izertlewler alıp barılmaqta.

FDR avtomagistrali menen kóshe kesispesinen onsha uzaq bolmaǵan orında, kósheniń arqa bólegi aqırında taǵı bir salamatlastırıw orayı — Acer Lewi ulıwma juwınıw bólmesi qurılǵan.

Bul jerde XX ásir baslarında qurılǵan juwınıw bólmeleri daslep qalaǵa birinshi bolıp kirip kelgen evrey emigrantları atı menen atalǵan. 1980-jılda juwınıw bólmeleri Milliy tariyxıy jaylar reestrina kiritilgen.

2002-jılda Arqa darya jaǵısı boylap 18 hám 23-kósheler ortasında burınǵı cement zavodı hám avtoturar jay ornında maydanı 8000 m² bolǵan Stuyvesant Cove Park qurılǵan. Kósheniń shiǵis tárepinen qarama-qarsi tárepte Gidroaeroport jaylasqan bolıp, onnan basqa jergilikli teńiz portlarına párwazlar ámelge asırılǵan.


Fayl:Grand Opera House, 23rd Street and 8th Avenue - crop.jpg|Grand Opera House. 1937-jıl.
Fayl:Edwin Booth's Theatre, 23rd St., between 5th and 6th Ave, from Robert N. Dennis collection of stereoscopic views - cropped.jpg|Booth Teatrı
Fayl:(King1893NYC) pg605 PROCTOR'S THEATRE,141 WEST 23 STREET, NEAR SIXTH AVENUE.jpg|Proctor’s Teatrı. 1893-jıl.


## Ekonomikası

23-kóshe tariyxan qalanıń tawıq hám bódeneden basqa quslardıń mákiyeni oraylarınan biri bolǵan hám kóshede házirde de kóplegen kiyim-keshek dúkanları bar. Kóshede dúkanları bolǵan iri usaqlap satıw sawda tarmaqları arasında Best Buy hám The Home Depotlar da bar.

23-kóshede jaylasqan restoranlar, kafelar, tez awqatlanıw shaqapshaları hám basqa awqatlanıw kárxanaları tiykarınan ofis xızmetkerlerine mólsherlengen bolıp, bul mákemelerdiń kóbisi ulıwma awqatlanıw xızmetlerin kórsetedi. Kóshe degi restoranlar tárepinen usınıs etiletuǵın milliy tamaqlar arasında tay, italyan, ispan hám fransuz tamaqları bar.

Kóshe abıraylı aymaqlardan ótedi, bul bolsa ol jaǵdayda jaylasqan kóshpelis múlktiń materiallıq ma`nisine sezilerli tásir etedi. 2017-jıl mart ayında Park hám Lexington avenyulari arasındaǵı 230 m² ofis maydanı ijarası jılına 240 000 dollarǵa jetken, Gramersidagi 93 metrli kvartiraning bahası 1 000 000 dollardı quraǵan. 2015-jıl iyul ayında kóp qabatlı úydegi tórt xanalı penthaus 6 440 000 dollarǵa satilǵan.

## Jámiyetlik transportı

Bul kóshede New York qalasınıń tómendegi metro stansiyaları jaylasqan:

* 23-kóshe (Broadway baǵdarı, BMT) — Besinshi avenyu hám Broadwey menen kesilisken orında;
* 23-kóshe (Segizinshi avenyu baǵdarı) — Segizinshi avenyu menen kesilisken orında;
* 23-kóshe (Altınshı avenyu baǵdarı) — Altınshı avenyu menen kesilisken orında;
* 23-kóshe (Broadwey hám jetinshi avenyu baǵdarı) — Jetinshi avenyu menen kesilisken orında;
* 23-kóshe (Lexington Avenyu baǵdarı) — Park Avenyu menen kesilisken orında.

Altınshı avenyu menen kesilisken orında Manhattan, Jersey City hám Hobokenni baylanıstıratuǵın PATH baǵdarları bándirgisi jaylasqan. M23 avtobus baǵdarı kóshe boylap háreketlenedi.

## Ádebiyatlar

*Alexiou A. S. The Flatiron: The New York Landmark and the Incomparable City That Arose with Íyt. — ISBN 1429923873
*Ótkirws E. G., Wallace M. Gotham:A History of New York City tap 1898. — New York. — 1383 p. — ISBN 978-0-19 -514049 -1
*Diamonstein-Spielvogel B. The Landmarks of New York, Fifth Edition: An Illustrated Record of the City's Historic Buildings. — SUNY Press, 2011. — 760 p. — (Excelsior Editions). — ISBN 1438437714
*The Encyclopedia of New York City / Jackson K. T., Keller L., Flood N.. — 2. — Yale University Press, 2010. — 1584 p. — ISBN 0300182570

## Derekler