Uzın pas

Associaciya futbolında **uzın pas** dep dárwazaman yamasa qorǵawshıdan tikeley hújimshi oyınshıǵa bir uzın hawa soqqısı arqalı toptı maydanda uzaq aralıqqa jıljıtıwshı pas háreketine aytıladı, bunda top ulıwma yarım qorǵawshılardı aylanıp ótedi. Qabıllawshı hújimshi oyınshınıń ayaǵına jetip barıwdıń ornına, hújimshiniń qarsılas qorǵanıwı menen hawada gúres alıp barıwı kútiledi, basqa hújimshi oyınshılar hám yarım qorǵawshılar top bosap qalsa, onı iyelewge háreket etiw ushın keledi. Bul tez yamasa uzın boylı hújimshileri bar komanda ushın ásirese nátiyjeli bolıwı múmkin usıl. Uzın pas texnikası sonday-aq qorǵanıw sızıǵınan ótiw hám soqqı beriwshi menen qorǵawshı arasında juwırıw jarısın jaratıw maqsetinde uzaqtan berilgen ótkeriw pası bolıp tabıladı. Kóbinese zeriktiretuǵın yamasa ápiwayı dep kemsitilse de, oyınshılar yamasa hawa rayı jaǵdayları bul stilge sáykes kelgende nátiyjeli bolıwı múmkin; ásirese, bul ayırım qorǵawshılar abaysızda uslap alıwı múmkin bolǵan nátiyjeli qarsı hújim stili.

Barlıq uzın paslar uzın pas oyını dep esaplanbaydı hám belgili bir komandalasqa berilgen uzın, biraq dál paslar bul táriyipke sáykes kelmewi múmkin. Uzın pas oyını ulıwma maydanǵa tebiwdiń salıstırmalı maqsetsiz tábiyatı menen xarakterlenedi, top hújimshilerdiń ulıwma jaylasıwına qaray hawaǵa joqarı 'tebiledi', olar toptıń hawada bolıw waqtın esapqa alıp, top túsetuǵın orınǵa jetip keliwge waqıt tabadı.

## Statistikalıq tiykar
'Uzın pas teoriyası' birinshi ret 1950-jılları Angliyada otstavkadaǵı RAF qanat komandiri Charlz Rip tárepinen talqılandı. Rip háwesker statistik bolǵan hám golǵa alıp kelgen paslar sanın ǵana emes, sol paslar baslanǵan maydan poziciyaların da analizledi. Rip óz tabısların hár qıylı basılımlarda, sonıń ishinde match kúni baǵdarlamalarında hújjetlestirgen.

Rip nátiyjeli uzın pas oyının táriyipleytuǵın bir qatar koncepciyalar islep shıqtı. 'Shuqanaqlar' penalti maydanına aqırǵı pastı beriw ushın múyesh bayraǵı menen altı yardlıq maydan arasındaǵı optimal poziciyanı ańlatadı; 'úsh paslı optimizaciya qaǵıydası' atqarılıwdan aldın tek úsh pas qatnasqan háreketlerde gollardıń joqarı procentiniń urılıwı faktınan kelip shıǵadı; 'hár toǵız soqqıǵa bir gol' maksimumı, ortasha esap penen hár toǵız soqqıǵa tek bir gol urılatuǵının kórsetedi; hám barlıq gollar urılatuǵın goldan ortasha aralıq bolǵan 'on eki punkt úsh yard' poziciyası. Uzın pas oyını sonday-aq Charlz Xyuzdıń «Jeńis formulası: Futbol Associaciyası futbol kónlikpeleri hám taktikası» sıyaqlı kitaplarda da usınıladı, ol statistika menen gollardıń kópshiligi toptıń 5 pasınan keyin urılatuǵının kórsetedi.

Djonatan Uilson Riptiń statistikalıq analizin júdá qáte dep sınaydı. Mısalı, 'úsh paslı optimum' ayrıqsha sınǵa ushıraydı. Uilson Riptiń statistikası úsh pas qatnasqan háreketlerde gollardıń joqarı procenti urılǵanın kórsetse de, olar sonday-aq úsh paslı háreketler barlıq soqqılardıń joqarı procentin quraytuǵının da kórsetedi dep belgileydi. Kerisinshe, úsh pas yamasa az pas esaplanatuǵın soqqılar procenti olar esaplanatuǵın gollar procentinen joqarı, bul kóbirek pas qatnasqan háreketlerdiń tabıs koefficientiniń joqarı ekenin ańlatadı. Bunnan tısqarı, Riptiń óz statistikası bul tendenciyanıń futboldıń joqarı dárejelerinde kúshlirek bolatuǵının kórsetedi, bul kóbirek pas sanı bar háreketlerdiń joqarı sapalı komandalar arasında nátiyjelirek bolatuǵının kórsetedi. Rip sonday-aq uzın paslardan kelip shıǵatuǵın úsh paslı háreketler menen hújim erkin soqqılarınan yamasa qarsılastıń yarım maydanında tabıslı taklingten kelip shıǵatuǵın basqa dereklerden statistikalıq túrde ajırata almaydı.

## Nátiyjelilik
Uzın pas strategiyası kóbinese Angliya milliy futbol komandasınıń rawajlanıwın artqa tartıp turǵan usıl retinde sınaldı. Xyuz 1990-jıllarda FA da trenerlik basshısı boldı hám bul poziciyanı Riptiń jumısınan kelip shıqqan óziniń uzın pas teoriyasın ilgeriletiw ushın paydalandı. Xyuz hám taktikanı qorǵaytuǵınlar tikeley oyın oynaytuǵın komandalar qayta-qayta kóbirek tabısqa erisetuǵının dálilleydi. Mısalı, 1994 FIFA Jáhán Kubogında jeńimpaz Braziliya komandası úsh yamasa azıraq pastan eń kóp gol urdı, al eń kóp pas qatnasqan háreketten gol urǵan komanda - Irlandiya Respublikası - ekinshi raundta shıǵıp qaldı. 1970 FIFA Jáhán Kubogı finalında Braziliyanıń Italiyaǵa qarsı yamasa 2006 FIFA Jáhán Kubogında Argentinanıń Serbiya hám Chernogoriyaǵa qarsı kóp paslı háreketleri futboldıń ayqın mısalları retinde keń maqtalsa da, bunday uzın háreketlerdiń tabısınıń siyrek bolıwı olardıń bahalanıwına alıp keledi.

Biraq bul match aqırına shekem gol urıwǵa umtılǵan komandalar tárepinen qollanıladı, biraq bul, balkim, áste-aqırın hújim qurıw ushın waqıttıń jetispewshiligi sebepli de, onıń qabıl etilgen nátiyjeliligi ushın da bolıwı múmkin. Uzın pas usılı tómengi dárejedegi futbol matchlarında da nátiyjeli, sebebi oyınshılar komanda bolıp islew hám toptı maydan boylap dál ótkeriw kónlikpesine iye emes. Uzın pas tez qarsı-hújim háreketi bolıp tabıladı hám tez hújimshi menen bir neshe gol urıwı múmkin.

## Mısallar

Uzın pas geyde az taktikalıq sheberlikke iye hálsiz komandalar tárepinen qollanıladı dep sınǵa alınadı. Ortasha komandalardıń qolında yamasa tómengi jas ligalarında bunday bolıwı múmkin. Biraq onıń dúnya dárejesindegi ámelge asırılıwın analizlew kórsetkenindey, uzın pas usıllarınan nátiyjeli paydalanıw kóp sanlı básekiles Jáhán Kubogı yamasa chempion klub komandalarında tabılıwı múmkin. Ol qarsı-hújim stili retinde yamasa oyın dawamında múmkinshilikler ashılǵanda batıl ótiw pası retinde qollanılıwı múmkin. Uzın pastı durıs ámelge asırıw ushın joqarı dárejedegi sheberlikti talap etedi. Jay pas beriw jalǵız ózgeris emes - keńislikke aqıllı juwırıw, jaqsı dribling hám anıq juwmaqlaw da talap etiledi.

Uzın pastıń eń jaqsı qollanıwlarınıń biri Niderland hújimshisi Dennis Bergkamptıń 1998 FIFA Jáhán Kubogındaǵı Argentinaǵa qarsı golı boldı. Golland qorǵawshısı Frank de Bur háreketti maydannıń ortasınan basladı, 7 qarsılas oyınshıdan ótken uzın pas penen. Bergkamp qıyın toptı basqardı, qorǵawshını aylanıp ótti hám onı dárwazaǵa urdı. Bul mısal uzın pas stiliniń kúshin kórsetedi, biraq sonday-aq ol toptı maydanǵa joqarı tebiwden kóbirek ekenin kórsetedi. Tek Bergkamptıń ájayıp kónlikpeleri de Burdıń ayrıqsha hám batıl pasınan paydalana aldı. Sonlıqtan, ol futboldıń tek jeke kónlikpelerdiń tolıq paketin ǵana emes, sonday-aq qıyal hám dóretiwshilikti de talap etetuǵın oyın ekenin ayrıqsha kórsetedi. Ekewi de uzın pas stilinde.

Norvegiya hám Shveciya sıyaqlı zamanagóy komandalar da joqarı oyınshılar tárepinen sheberlik, dállik hám dóretiwshilik penen orınlanǵanda uzın pas jaqınlasıwınıń múmkinshiligin kórsetti. Norvegiya 1990-jıllarda hám XXI ásirdiń basında xarakterli 4-5-1 formaciyasın oynadı. Shep qorǵawshı kóbinese Yosteyn Floǵa uzın krosslar beretuǵın edi, ol óz gezeginde toptı oraylıq yarım qorǵawshılardıń birine yamasa hújimshige bas penen beretuǵın edi. Bul Flo pası dep ataldı hám Norvegiya milliy komandası óziniń qabıl etilgen uzın pas jaqınlasıwı ushın kóp sınǵa ushıradı. Biraq, Egil Olsen milliy komandanı eki Jáhán Kubogına alıp bardı hám uzın pas oyın stili oǵan erisiwde áhmiyetli rol oynadı dep esaplanadı.

Bul stil menen urılǵan eń úlken norvegiyalı gollardıń biri 1998 Jáhán Kubogı dawamında hújimshi Ture Andre Flo tárepinen urıldı. Bergkamp golına uqsas, biraq qanattaǵı aldıǵa shıqqan adamǵa oynalǵan, ol Stig Inge Byornebeden júdá uzın pas penen baslandı. Flo toptı alǵanda jalǵız edi. Ol juwırıp, ishke kesip kirip, qorǵanıwshı qarsılasın jeńdi, keyin toptı dárwazaman Klaudio Taffarelden ótkizdi. Norvegiyalılar bul matchta kúshli Braziliya komandasın albıratıp jeńdi. Degen menen, bul oyın ótkerilgenge shekem Braziliya toparda jeńiske erisken edi, al Norvegiyaǵa jeńis kerek edi.

Belgili bir oyınshıǵa bagdarlanǵan dál paslar jeke uzın paslardıń mısalları bolıp tabıladı, biraq uzın pas oyının oynaytuǵın komandanıń ruwxın kórsetpeydi. Bul jaǵdayda komanda belgili bir oyınshıǵa emes, belgili bir maydanǵa qayta-qayta uzın paslar berip, hújimshi olardıń ayırımların aladı hám procentler uzaq múddette ózin aqlaydı dep úmit etedi.

Uzın pas basım jaǵdaylarda oyın jobasın ózgertiw retinde júdá nátiyjeli bolıwı múmkin. 2013-14 UEFA Chempionlar Ligasında Chelsidiń PSJ-ǵa qarsı sherek final jeńisinde, Fernando Torres Oskarǵa almastırıw retinde oyınǵa kirgende, PSJ ǵa ulıwma 3-2 esabındaǵı basımlıǵın jáne 10 minut qorǵawı kerek edi. Chelsidiń bul scenariy ushın tayarlanǵan oyın jobası maydannıń qálegen jerinen tikeley oynaw edi, hám PSJ-nıń qorǵanıw sızıǵı júdá tereń hám dım qısılǵan halǵa tústi. Chelsi yamasa PSJ oyınshılarınan barlıq ekinshi toplar tek Chelsi oyınshıları iyelegen keńisliklerge tústi, bul bir neshe gol urıw múmkinshiliklerine alıp keldi, olardıń biri aqırında Demba Ba tárepinen paydalanıldı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__