open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
RSS

**RSS** (RDF sayt juwmaǵı yamasa haqıyqattan da ápiwayı birlespe) paydalanıwshılarǵa hám qosımshalarǵa standartlastırılgan, kompyuterde oqılatuǵın formatda veb-saytlarǵa kirisiw jańalanishlariga kirisiw imkaniyatın beretuǵın web-kanal bolıp tabıladı. RSS qayıslarına jazılıw bolıw paydalanıwshına birdey jańalıqlar agregatorida kóplegen túrli veb-saytlardı gúzetip barıw imkaniyatın beredi, bul saytlardı turaqlı túrde jańa kontentni gúzetip baradı hám paydalanıwshı basıw arqalı olardı qolda tekseriw zárúriyatın alıp taslaydı. Jańalıq agregatorlari (yamasa "RSS oqıwshıları") brauzerge ornatılıwı, jumıs stoli kompyuterine ornatılıwı yamasa mobil apparatqa ornatılıwı múmkin.

Web-saytlar ádetde RSS qayıslarınan blog jazıwları, jańalıqlar bas betları, audio hám video ceriyalar epizodlari yamasa podkastlarni tarqatıw sıyaqlı tez-tez jańalanıp turatuǵın maǵlıwmatlardı baspa etiw ushın paydalanadı. RSS hújjeti ("qayıs", "web qayıs" yamasa "kanal" dep ataladı ) tolıq yamasa ulıwmalastırılǵan tekstti hám baspa etilgen sáne hám avtordıń atı sıyaqlı metamálumotlarni óz ishine aladı. RSS formatları ulıwma XML faylı járdeminde belgilenedi.

RSS formatları 1999 - jıldıń mart ayınan baslap rawajlanǵan bolsa -de, RSS keń qollanılǵanda, 2005-2006 jıllar aralıǵinda bolǵan hám ("") belgisi bir neshe iri veb-brauzerler tárepinen belgilep qoyılǵan. RSS qayısı maǵlıwmatları jaqsısı paydalanıwshılarǵa jańalıqlar yiǵuvchisi dep atalatuǵın programmalıq támiynat hám veb-sindikatsiya dep atalatuǵın kontentning uzatılıwın usınıs etdi. Paydalanıwshılar qayıstıń URI kodın oqıwshına kirgiziw yamasa brauzerdiń qayıs belgisin basıw arqalı teginish qayıslarına jazılıw boladılar. RSS oqıwshı jańa maǵlıwmatlar ushın paydalanıwshı qayısların úzliksiz tekseredi hám eger bul funksiya qosılǵan bolsa, avtomatikalıq túrde iytni júklep alıwı múmkin.
Qutlımurat Allanazarov

**Qutlımurat Allanazarov** (Қутлымурат Алланазаров; 1947-jıl 21-fevral, Moynaq rayonı) — qaraqalpaq tilshi alımı, terminolog.
 
## Ómirbayanı
1947-jılı 21-fevralda Moynaq rayonınıń Mádeli awılında tuwıldı.

1968-jılı QMPI tariyx-filologiya fakultetiniń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bólimin tamamlap, Moynaq qalasınıń házirgi T.Jumamuratov atındaǵı mektebinde qaraqalpaq tili hám ádebiyatı muǵallimi bolıp isledi. 1968-69-jıllarda armiya qatarında xızmet etti. 1979–82- jıllarda QMU janındaǵı aspiranturanıń sırttan oqıw bóliminde oqıdı.

## Miynet jolı
1984–86-jılları Moynaq qalasınıń Kalinin atındaǵı mektebinde direktor oqıw-tárbiya isleri boyınsha orınbasarı, 1986–92-jılları Kuybıshev (házirgi D.S. Nasırov) atındaǵı orta mekteptiń direktorı bolıp isledi.1992–95-jılları Tashkent mámleketlik agrar universitetiniń Nókis filialında tiller kafedrasın basqardı, al 1995-jıldan baslap Berdaq atındaǵı QMU qarqalpaq til bilimi kafedrasınıń úlken oqıtıwshısı bolıp isledi.

## Ilim jolı
1986-jılı Tashkentte ÓzIA A.S.Pushkin atındaǵı Til hám ádebiyat institutında «Qaraqalpaq tilindegi ádebiyattanıw terminleri» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı. Onnan keyin Tashkent mámleketlik agrar universitetiniń Nókis filialında tiller kafedrasın basqardı hám házirgi waqıtta napaqada. Q. Allanazarov, tiykarınan, qaraqalpaq tili terminologiyası hám mekteplerde qaraqalpaq tilin oqıtıw máseleleri menen shuǵıllandı.

### Miynetleri
* Literaturovedcheskie terminı v karakalpakskom yazike. (T., 1985);
* Qaraqalpaq álipbesi (metodikalıq qollanba. N., 2002 J. Nurxanova menen birgelikte);
* Qaraqalpaq tili 5-klass ushın sabaqlıq (T., 2015. E.Berdimuratov, G.Patullaeva menen birgelikte);
* Oqıw kitabi 4-klass ushın sabaqlıq (N, 2017. E.Berdimuratov, J.Pirniyazov, J.Uspanova menen birgelikte).

## Ádebiyatlar
* Бекбергенов А., Пахратдинов Қ. Қарақалпақ тилин изертлеўшилер. Биобиблиографиялық очерклер. —Нөкис, «Қарақалпақстан», 2000. 52 бет, ISBN 5-8272-0196-0
Kenjebay Ubaydullaev

**Kenjebay Ubaydullaev** (Кенжебай Убайдуллаев; 1907-jıl 16-aprel, Sorkól awılı, Moynaq rayonı — 1970-jıl 31-avgust, Nókis) — qaraqalpaq lingvisti.

## Miynet jolı
1907-jılı 16-aprelde Moynaq rayonınıń Sorkól awılında diyqan shańaraqta dúnyaǵa keledi.

1924-25-jılları dáslep Xiywa qalasında, sońınan 1927-29-jılları Tórtkúldegi pedtexnikumda oqıdı hám balalar úyine muǵallim hám tárbiyashı, 1929-30-jılları Qońırat rayonında dáslep muǵallim, sońınan rayonlıq xalıq bilimlendiriw bóliminiń baslıǵı bolıp isledi. 1930-41-jılları Tórtkúldegi pedtexnikumda qaraqalpaq tili hám ádebiyatı boyınsha sabaq berdi hám Qaraqalpaqstan kompleksli ilim izertlew institutında úlken ilimiy xızmetker bolıp isledi. 1941-43-jılları Qaraqalpaqstan xalıq bilimlendiriw komissarı, 1943-44-jılları Qońırat rayonınıń Kirov atındaǵı mektebinde muǵallim, 1944–47-jılları Respublikalıq muǵallimlerdiń bilimin jetilistiriw institutınıń direktorı, 1947–49-jılları Qaraqalpaqstan xalıq bilimlendiriw ministriniń orınbasarı, 1950–53-jılları QMPI qaraqalpaq tili hám ádebiyatı kafedrasınıń baslıǵı hám 1951-53-jılları usı instituttıń direktorı bolıp isledi. 1949-53-jılları Moskvada Til bilimi institutınıń aspiranturasında oqıdı. 1955–59-jılları Nókiste ÓzIA Qaraqalpaqstan ekonomika hám mádeniyat institutında úlken ilimiy xızmetker, sońınan sektor baslıǵı bolıp isledi. 1959–66-jılları ÓzIA QF N.Dáwqaraev atındaǵı TTÁI házirgi qaraqalpaq tili sektorın basqardı. Al 1966-jılı ómiriniń aqırına deyin NMPI qaraqalpaq tili kafedrasında docent bolıp isledi. 1970-jılı 31-avgustta Nókiste qaytıs boldı.

## Ilim jolı
1955-jılı Moskvada **«Házirgi qaraqalpaq tilindegi anıqlıq meyildiń ótken máháli kategoriyası»** degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı. Ilimpaz 1930-jıllardan baslap qaraqalpaq jazıwın dúziwde, onıń álipbe hám orfografiyasın jetilistirip barıwda harımay-talmay xızmet etti. Qaraqalpaq tiliniń fonetikalıq sistemasın arnawlı miynetinde keńnen sóz etti. Qaraqalpaq tili leksikologiyası, ásirese leksikografiyası tarawında da kóp miynet etti. Ol «Miynette ayrıqshalıǵı ushın» medalı (1949), «Ózbekstan SSRına xızmet kórsetken muǵallim» (1946) hám «Qaraqalpaqstan ASSRına miyneti sińgen ilim hám texnika ǵayratkeri» (1964) húrmetli ataqları berildi.

### Miynetleri
* Kategoriya proshedshego vremeni glagolov v izyavitelnom naklonenii v sovremennom karakalpakskom yazike. (M., 1955);
* Qaraqalpaq tili jazıwınıń rawajlanıwı. (N., 1957); 
* Házirgi zaman qaraqalpaq tili. Fonetika. (N., 1965);
* Qaraqalpaq tili boyınsha tańlamalı miynetleri. (N., 1976);
* Kategoriya proshedshego vremeni glagolov izyavitelnom naklonenii v sovremennom karakalpakskom yazike. (N., 1978).

## Ádebiyatlar
* Бекбергенов А., Пахратдинов Қ. Қарақалпақ тилин изертлеўшилер. Биобиблиографиялық очерклер. —Нөкис, «Қарақалпақстан», 2000. 52 бет, ISBN 5-8272-0196-0
Oraqbay Sayımbetov

**Oraqbay Sayımbetov** (Орақбай Сайымбетов; 1954-jıl 12-aprel, Shımbay rayonı — 2016-jıl) — qaraqalpaq lingvisti. Filologiya ilimleriniń kandidatı (1998), docent.

## Ómir hám miynet jolı
Shımbay rayonında tuwıldı.

1973-jılı QMPI Tariyx filologiya fakultetiniń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bólimin pitkerdi. 1973-76-jılları Shımbay rayonındaǵı № 5-orta mektep muǵallimi bolıp isledi. 1978-91-jılları ÓzIA QF N.Dáwqaraev atındaǵı TTÁI qaraqalpaq tili tariyxı hám dialektologiyası sektorında dáslep úlken laborant, soń kishi hám úlken ilimiy xızmetker, onnan keyin usı instituttıń ilimiy xatkeri lawazımlarında isledi. 1991-98-jılları Ájiniyaz atındaǵı NMPI qaraqalpaq til bilimi kafedrasında úlken oqıtıwshı, soń instituttıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetiniń dekanı bolıp isledi.

## Ilim jolı
1998-jıl Nókiste «Qaraqalpaq tilinde menshikli adam atlarınıń quramı hám qurılısı» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı. Ilimpaz qaraqalpaq onomastikası máseleleri menen shuǵıllandı.

### Miynetleri

* Состав и структура каракалпакских личных имен (N., 1998);
* Qaraqalpaq tilindegi menshikli adam atları (N., 2000);
* Qaraqalpaq ádebiyatı klassik shayırları shıǵarmaları tilindegi antroponimler sózligi (N., 2013 O. Dospanov, N.O. Sayımbetova menen birgelikte).

## Ádebiyatlar
* Бекбергенов А., Пахратдинов Қ. Қарақалпақ тилин изертлеўшилер. Биобиблиографиялық очерклер. —Нөкис, «Қарақалпақстан», 2000. 52 бет, ISBN 5-8272-0196-0
Rudyard Kipling

**Rudyard Kipling** (aytılıwı: Redyard Kipling) (1865.30.12, Mumbay — 1936.18.1, London) — anglichan jazıwshısı. Nobel sıylıǵı laureatı (1907). Jaslıǵı Hindstanda ótken. "Mákeme qosıqları" (1886) qosıqlar toplamı, "Taw gúrrińleri" (1888) hám "Úsh soldat" (1888) novellaları, "Nur sóndi" (1890), "Kim" (1901) romanlarında Britaniya áskeriy kúshleri, inglis-sakson civilizaciyası maqtalǵan. "Kazarma qosıqları" (1892), "Jeti teńiz" (1896), "Bes millet" (1903) qosıqlar jıynaǵında ápiwayı adamlar turmısı hám belsendilikleri súwretlengen. Qosıqları xalıq awızsha atqarıw usılına jaqın. Balalar haqqındaǵı "Dawjúrek teńiz sayaxatshıları" (1897), "Jaysha ertekler" (1902) qıssaları, Mowgli () hádiyselerine arnalǵan "Jungli kitabı" (1-kitap, 1894; 2-kitap, 1895) keń tarqalǵan. "Rikki-Tikki-Tavi" (1964), " Mowgli" (1974) hám basqa da dóretpeleri ózbek tiline awdarma etilgen. Kipling dóretpeleri tiykarında balalar ushın multfilmler jaratılǵan.

## Derekler
Korney Chukovskiy

**Korney Ivanovich Chukovskiy** (; 1882-jıl 19-mart, Peterburg — 1969-jıl 28-oktyabr, Kunsevo, Moskva wálayatı) — rus jazıwshısı, balalar shayırı, awdarmashı hám ádebiyatshı qánige.

## Ómirbayanı
Keyin ala ózine Korney Chukovskiy degen ádebiy laqap alǵan Nikolay Korneychukov 1882-jılı 19-martta (31-martta) Sankt-Peterburg qalasında ukrain diyqanı Ekaterina Osipovna Korneychukovanıń shańaraǵında tuwıldı. Onıń ákesi Emmanuel Solomonovich Levenson (1851-1920) bolıp, onıń shańaraǵında Korneev Chukovskiydiń anası xızmetker bolıp jasaǵan. Rossiya imperiyası nızamları menen xristian hám evrey arasında nekege ruqsat berilmegen bolsa da, olar birneshe jıl birge jasaǵan. Nikolayǵa shekem Mariya (Marusya) degen úlken qızı tuwılǵan. Balası tuwılǵannan bir neshe jıl ótkennen keyin Levenson óziniń nızamsız shańaraǵın taslap, shıpaker Klara Isaakovna Rabinovichke úylenip, Baku qalasına kóship keldi hám ol jerde «Birinshi baspaxanashılıq birlespesi»n ashtı. Nikolaydıń anası Odessaǵa qaytıwǵa májbúr boldı.

Nikolay Korneychukovtıń balalıǵı Odessa hám Nikolaev qalalarında ótken. Odessada semya Novorıbnaya (házirgi Panteleymonovskaya) kóshesindegi 6-sanlı Makri úyindegi fligelge ornalastı. 1887-jılı Korneychukovlar kvartirasın ózgertip, Barshmannıń úyine, Kanatnıy prospektindegi 3-jayǵa kóship ótti. Bes jasar Nikolaydı Bexteeva xanımnıń balalar baqshasına berdi. Bolajaq jazıwshı bir qansha waqıt ekinshi Odessa gimnaziyasında oqıydı (keyin besinshi boldı). Sol waqıtta onıń klaslası Boris Jitkov (bolajaq jazıwshı hám sayaxatshı) edi, jas Nikolay Korneychukov onıń menen doslıq qatnasıqların ornattı. Gimnaziyanı tamamlaw Chukovskiydiń qolınan kelmedi, óziniń aytıwına qaraǵanda, onıń shıǵısı tómen bolǵanlıqtan onı besinshi klasstan shıǵarıp jiberdi. Bul waqıyalardı ol «Gúmis gerb» avtobiografiyalıq povestinde súwretlegen.

## Ádebiyatlar
* Sobraniye sochineniy, t. 1—6, M., 1965— 69; Moydodir, T., 1954.
* Li.: Petrove kiy M.S., KnigaoKorneye Chukovskom, M., 1966; Vospominaniya o Korneye Chukovskom, 2izd., M., 1983.

## Derekler
Carolyn Bertozzi

**Carolyn Bertozzi** (Aytılıwi': Karolin Bertotssi) (1966-ji'l 10 -oktyabr, Boston, AQSh) — Amerikali'q ximik. Molekulalardı hár qanday sharayatta alıw imkaniyatın beretuǵın úskenelerdi dóretkenligi ushın kimyo boyınsha Nobel sıylıǵı bayraqdori(2022).

Stenford universiteti professori, Lourens Tuyıqlı Milliy Laboratoriyası qasındaǵı Molecular Foundry atındaǵı nanotexnologiya izertlew orayı burınǵı direktorı. AQShning Milliy Pánler Akademiyasi(2005) hám Medicina pánler akademiyası (2011) aǵzası, Leopoldina (2008)  hám de London Korollıǵılıq jámiyetiniń shet el aǵzası (2018). Karolin Bertozzi ilimiy ishdagi jetiskenliklerinen dárek beretuǵın kóplegen sıylıqlarǵa iye bolǵan. 33 jasında ol MacArtur stipendiyasini alǵan. 2010 -jılda ol abıraylı Lemelson-MIT sıylıǵın alǵan birinshi hayal bolǵan.
## Ómirbayani'
Yadro fizigi,Massachusets texnologiya institutı professorı Uilyam Bertozzi shańaraǵında tuwılǵan (1931-jılda tuwılǵan), Bates sızıqlı tezlatgichining tiykarlawshisi hám uzaq múddetli direktorı bolǵan. Carolynning anası filolog Norma Gloria Bertozzi (burınǵı Berringer, 1933-2021), Gloria da perzent kóriwden aldın Massachusets texnologiya institutınıń fizika bóliminde islegen. Carolyn Massachusets shtatining Lexington qalasında ósińki, ush qızdıń ortanchasi bolǵan. Úlken opasi — matematikalıq Andrea Luisa Bertozzi (1965-jılda tuwılǵan ), singlisi — terapevt Diana Jay Hindermann (1969 -jılda tuwılǵan).

Ol Harvard universitetini 1988-jılda, ximiya boyınsha bakalavr basqıshın tamamlaǵan, onda professor Jo Grabowski baslıqlıǵında fotoakustik kalorimetrdi jaratıw ústinde islegen. 1993-jılda Tuyıqlida doktorlıq dárejesin aldı. i Poligosaxarid analoglarining kimyoviy sintezi ústinde islegen hám Kaliforniya universitetinde immunologiya boyınsha doktorlıq dissertatsiyasınıń bir bólegi retinde endotelial oligosaxaridlarning yalliǵlanish oshaqlarında hujayraadgeziyasi tásirin úyrengen.

1996 -jılda ol Tuyıqliga qaytıp, onıń ximiya bólimine kirgen. Házirde glikobiologiya hám bioortogonal ximiya salasında isleydi.

Carolyn Amerika kórkem óner hám pánler akademiyasınıń aǵzası (2003), Amerika pán rawajlanıwı assotsiatsiyasi aǵzası (2002) esaplanadı.

## Sıylıqlar hám ataqları

## Baspadan shi'ǵarǵan shi'ǵarmalari'

* Mahal L. K., Yarema K. J., Bertozzi C. R.|заглавие=Engineering Chemical Reactivity on Cell Surfaces Through Oligosaccharide Biosynthesis|издание=Science|год=1997|том=276|номер=5315|страницы=1125–1128|doi=10.1126/science.276.5315.1125
* Saxon E., Bertozzi C. R.|заглавие=Cell Surface Engineering by a Modified Staudinger Reaction|издание=Science|год=2000|том=287|номер=5460|страницы=2007–2010|doi=10.1126/science.287.5460.2007
* Bertozzi C. R., Kiessling L. L.|заглавие=Chemical Glycobiology|издание=Science|год=2001|том=291|номер=5512|страницы=2357–2364|doi=10.1126/science.1059820
* Prescher J. A.; Bertozzi C. R.|заглавие=Chemistry in living systems|издание=Nature Chemical Biology|год=2005|том=1|номер=1|страницы=13–21|doi=10.1038/nchembio0605-13
* Wang P. G., Bertozzi C. R.|заглавие=Glycochemistry: Principles, Synthesis, and Applications|место=New York|издательство=Marcel Dekker|год=2001|isbn=978-0-8247-0538-1
## Derekler
Morten Meldal

**Morten Piter Meldal** (1954-jıl 16 -yanvarda tuwılǵan) - Daniyalıq ximik.Daniyaning Kopengagen qalasındaǵı Kopengagen universitetida ximiya professori. Eń jaqsı CuAAC-klik reaksiyasın islep shıǵıwı menen ataqlı menen bir waqıtta, lekin olar ǵárezsiz valeriy v. Fokin hám K. Barri Sharpless. Meldal Carolyn R. Bertozzi hám Karl Barry Sharpless menen birgelikte "Klik ximiyası hám bioortogonal ximiyanı rawajlantirgani ushın" ximiya boyınsha Nobel sıylıǵına iye boldı.

## Ómirbayani'
Meldal Daniya Texnika Universitetinde (DTU) kimyo injenerligi boyınsha bakalavr hám PhD dárejelerin alǵan. Ilimiy jumısı Klaus Bock tárepinen qadaǵalaw etilgen hám oligosakkaridlarning sintetik ximiyasına qaratılǵan. 1983-1988-jıllarda DTU hám Kopengagen universitetida organikalıq ximiya boyınsha ǵárezsiz ilimiy xızmetker bolǵan. 1985-1986 -jıllar dawamında Kembrij universitetida doktorlıq jumısın qorǵaw etken. Medicinalıq izertlew keńesi orayı, molekulyar biologiya laboratoriyasında ilimiy xızmetker bolǵan. 1996 -jılda DTU dotsenti lawazımına tayınlanǵan. 1998-jıldan Karlsberg laboratoriyası ximiya kafedrasında sintez toparın basqargan hám 1997-jıldan berli qattı fazalı organikalıq ximiya hám fermentativ reakciyalar orayı (SPOCC) baslıǵı bolıp islegen.

Meldal óz iskerliginiń baslanıwına jaqın peptid sintezi ushın bir neshe texnika hám ásbaplardı islep shıqtı. Peptid hám organikalıq sintez ásbaplarında, úlken split-miks kompleksin jıynawda isletiletuǵın kóp ústinli sintezni islep shıqtı. Birinshi bolıp peptid hám belok konjugatsiyalarida, polimerlarda hám materialistik pánlerinde qollanılatuǵın asetilen hám azidlarning sikloadlanishini usınıs etdi. Meldal toparı bul reaksiyanı kópshilik funksional gruppa ximiyalarına tolıq ortogonal ekenligin kórsetdi. Keyinirek olar qattı fazalı peptid hám peptid-organikalıq ximiyanı qattı fazalı ximiyalıq biologiya hám belok ximiyası menen birlestiriwge járdem beretuǵın qattı tayanshlardı islep shıqtılar.

Jaqında Meldal optikalıq kodlaw usılın islep shıqtı.Organikalıq ximiya hám peptidlar ximiyasın qattı qollap-quwatlawda birlestiriwge qaratılǵan. Ol N-hasıl iminium ionların payda etiw boyınsha bir qatar jańa usıllardı islep shıqtı, bul birikpelerdiń kombinatsiyalanǵan kitapxanaları kletka tiykarındaǵı skriningda aktiv GPCR elementların jarattı hám skrining etdi.

2019 -jılda Meldal beta-deneler, yaǵnıy antikorlarning peptid eliklewleri kontseptsiyasına tiykarlanǵan Betamab Therapeutics ApS kompaniyasına tiykar salǵan. Biraq, kompaniya 2021-jılda jabılǵan.

## Derekler
Sergey Mixalkov

**Sergey Vladimirovich Mixalkov** (; 1913-jıl 13-mart — 2009-jıl 27-avgust) — sovet hám rus jazıwshısı, shayırı, dramaturgı, publisisti, mısalları menen tanımal bolǵan hám jámiyetlik isker. Ol sonday-aq SSSR mámleketlik gimniniń (ekı variantınıń da) hám Rossiya Federaciyası mámleketlik gimniniń tekstleri avtorı bolıp tabıladı. Mixalkov RSFSR Jazıwshılar awqamı basqarmasınıń baslıǵı lawazımında islegen.

## Dóretiwshiligi
Mixailovdıń «Balalar ushın qosıqlar» kitabı (1936) jaslardı miynetke muxabbat ruxında tárbiyalaydı. Ekinshi jáhán urısı jıllarında bir qansha ocherk, gúrriń, kúlgili qosıq hám felyetonlar jaratqan. «Shad kewilli qoyan» (1963), «Júziwdi qáleyman» (1965) toplamları baspadan shıqqan. Ol «Úshek Kenti» (1938), «Arnawlı wazıypa» (1945), «Maqtanshaq gójek» (1951), «Ózine estelik» (1953), «Kóbik» (1975), «Jańǵırıq» (1980), «Puerto Muertodaǵı qorqınıshlı tún» (1982) sıyaqlı dramalardıń avtorı. Urıstan keyingi dáwirde jazǵan «Úshek dayı hám qız», «Xrustal vaza», «Otız altı hám bes», «Sashanıń kashası», «Styopa ámeki» hám basqa dóretpelerinde balalar turmısı, olardıń ayrıqsha xarakteri kórsetilgen. SSSR gimniniń tekstin jazǵan (G.ElRegistan menen birgelikte). Ayırım dóretpeleri ózbek tiline awdarmalanǵan.

## Derekler
Vanda Vasilevskaya

**Vanda Lvovna vasilevskaya** (1905.21.1, Krakov - 1964.29.7, Kiev) — polyak hám orıs jazıwshısı, jámiyetlik ǵayratkeri. Polyak tilinde jazǵan. Krakov universitetin tamamlaǵan (1927). «Sol kúnniń túsi» (1934) qıssası, «Watan» (1935) romanında jumısshı hám dıyxanlardıń 20-ásir basları daǵı turmısı, Ekinshi jáhán urısındaǵı xalıq qaharmanlıq saltları maqtaw etilgen. v. «Oq jay» (1942), «Shın muhabbat» (1944), «Shıra janǵanda» (1946 ). «Ómir hám ólim gúresinde» (1958) qıssaları, «Suw uzra qosıq» trilogiyasi («Batpaqlıqtaǵı órt», 1940; «Kuldagi juldızlar» 1946; «Dáryalar yonmokda», 1951) sıyaqlı dóretpeler avtorı. "Shın muhabbat" shıǵarmasın Asqad Toliq huqıqlı ózbek tiline awdarma etken (1947).

## Derekler
Marek Grechuta

**Marek Michał Grechuta** (1945-jıl 10-dekabr, Zamość, Polsha — 2006-jıl 9-oktyabr, Krakov, Polsha) — polyak kompozitorı, shayır hám xudojnigi. Krakov politexnika institutın tamamlaǵan (1966).

## Derekler
Krakov

**Krakov**, Krakuv — Polshanıń qubla bólegindegi qala, visla dáryası boyındaǵı port. Krakov voyevodaliǵiniń basqarıw orayı. Xalqı 740, 6 mıń kisi (1999 ). K.ga 8—10 -ásirlerde tiykar salınǵan. XI — XVI ásirlerde Polsha mámleketi paytaxtı. Orta ásirlerde ónermentshilik hám sawdanıń iri orayı. 1809—15 jıllarda varshava gersogligi quramında, 1815—46 jıllarda Krakov Respublikası orayı bolǵan. Mámlekettiń zárúrli ekonomikalıq, ilimiy hám materiallıq orayı. Transport jolları túyini. Aeroportı xalıq aralıq áhmiyetke iye. Qara metallurgiya hám mashinasazliq (atap aytqanda, salmaqli mashinasazliq, elektrotexnika hám radioelektronika ) sanaatları rawajlanǵan. Ximiya, cement, mebel, kón-teri, tigiwshilik, farmacevtika, parfyumeriya, poligrafiya, temeki, azıq-awqat sanaatı kárxanaları bar. Universitet (1364) hám basqa joqarı oqıw orınları, taw kánshilik metallurgiya akademiyası, Milliy hám kórkem muzeyler, teatrlar bar. K. — turizmniń iri oraylarınan. K. dıń qáddi. bólegi — vislaning shep jaǵaındaǵı Sortel tóbeliginde. Arxitekturalıq esteliklerinen Bibi Maryam Kapellasi (10 -ásir), patsha qasri (13— 17-ásirler), kostyollar, Polsha Pánler akademiyası jayı hám basqalar 

## Derekler
Port-lui

**Port-lui** — Mavrikii mámleketi paytaxtı. Mavrikiy o. dıń arqası. batıs bóleginde. Port -Lui okrugining basqarıw orayı. Íqlımı tropik, ortasha temperatura fevralda 26°, avgustda 19°. Jıllıq jawın 2000&nbsp;mm. Xalqı 128 mıń kisi (2000). P.-L. — mámlekettiń siyasiy, ekonomikalıq hám materiallıq orayı. hind okeanı jaǵaındaǵı port. Shosse jollar túyini. Neftni qayta isleytuǵın, tóginler óndiriwshi zavodlar, azıqovqat (qumshekerqand, yog'moy, temeki) kárxanaları bar. Universitet, institut, muzeyler, kórkem galereya, kitapxana bar. Qáddi. fort hám qorǵan saqlanǵan. Qalaǵa 1736 -jılda tiykar salınǵan. Suvaysh kanalı ashılgunga shekem Hind okeanında iri sawda portı bolǵan.

File:Voie rapide à Port Louis (février 2020) - 2.jpg|thumb|Port-lui
File:Vue d'un quartier de Port Louis (février 2020) et d'une voie rapide.jpg|thumb|Port-lui
File: Voie rapide à Port Louis (février 2020) - 1.jpg|thumb|Port-lui
File:Le Costa Mediterranea dans la rade de Port Louis (Maurice) le 29 février 2020.jpg|thumb|Port-lui

## Derekler
## Derekler
Sen-lui

**Sen-lui** — Senegaldıń arqa-batıs bólegindegi qala. Sen-Lui wálayatınıń basqarıw orayı. Xalqı 132,5 mıń kisi (1990 -jıllar ortaları). Transport jolları túyini.Senegal (dárya) si'ni'n' Atlantikalıq okeanına quyili'w jerindegi port. Sawda-sati'q orayı.Balıq awlanadi. Azıq-awqat, poligrafiya sanaatları rawajlanǵan. Kustar usılda túrli buyımlar tayarlanadı. Universiteti bar. Qalaǵa 1659-jılda tiykar salınǵan. 1958-jılǵa shekem Senegal hám áyne waqıtta Mavritaniyanıń basqarıw orayı bolǵan.
## Derekler
Ráwiya Esemuratova

**Ráwiya Esemuratova** (Рәўия Есемуратова; 1927-jıl 13-iyun, Tórtkúl — 2019-jıl 24-oktyabr) — qaraqalpaq tilshi alımı, leksikolog. «Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen ilim ǵayratkeri» (1977).

## Ómir hám miynet jolı
1927-jılı 13-iyunde Tórtkúl qalasında tuwıldı. 1946-jılı Shımbay peduchilishesin pitkerip, 1946-1947-jılları Qaraqalpaqstan bilimlendiriw ministrliginde baslanǵısh mektepler boyınsha inspektor bolıp isledi. 1949-1952-jılları QMPI pitkergennen keyin Nókis qalasınıń mekteplerinde qaraqalpaq tili hám ádebiyatınan sabaq berdi. 1952-1956-jılları M.V.Lomonosov atındaǵı Moskva mámleketlik universitetinde oqıdı. 1956-1957-jılları ÓzIA Qaraqalpaqstandaǵı ekonomika hám mádeniyat institutında kishi ilimiy xızmetker islese, 1961-jıl ÓzIA QF N.Dáwqaraev atındaǵı TTAI sózlikler hám terminologiya  bóliminde úlken ilimiy xızmetker bolıp isledi.

Ilimpaz 2019-jılı 24-oktyabrde dúnyadan ótti.

## Ilim jolı
1964-jılı Tashkentte «Qaraqalpaq leksikasınıń Ullı Oktyabr revolyuciyasınan keyingi dáwirde rawajlanıwı» temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı.

## Sıylıqları
1977-jılı R.Esemuratovaǵa «Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen ilim ǵayratkeri» húrmetli ataǵı berildi.

1996-jılı ol tórt  tomlıq «Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi»n dúziwge qatnasqanlıǵı ushın Ózbekstan Respublikası ilim hám texnika tarawındaǵı Beruniy sıylıǵınıń laureatı  boldı.

## Miynetleri
* Razvitie karakalpakskoy leksiki posle Velikoy Oktyabrskoy socialisticheskoy revolyucii. (T., 1964);
* Oktyabr hám qaraqalpaq leksikası. (N., 1966);
* Qaraqalpaq tiliniń qısqasha orfografiyalıq sózligi. (N., 1989 basqa avtorlar menen birge);
* Qaraqalpaq tiliniń qısqasha orfoepiyalıq sózligi. (N., 1992 basqa avtorlar menen birge).

## Derekler

* Бекбергенов А., Пахратдинов Қ. Қарақалпақ тилин изертлеўшилер. Биобиблиографиялық очерклер. —Нөкис, «Қарақалпақстан», 2000. 52 бет, ISBN 5-8272-0196-0
Qudiyar Pirniyazov

**Qudiyar Pirniyazov** (Қудияр Пирниязов; 1927-jıl, Shımbay rayonı — 2003-jıl 3-iyul) — qaraqalpaq lingvisti.

## Ómir hám miynet jolı
Shımbay rayonınıń Taza jol awıl keńesinde tuwıldı. 1948-jılı Shımbay peduchilishesin pitkerip, 1948-49-jıl oqıw jılında Shımbay rayonında muǵallim bolıp isledi. 1949-51-jılları Nókis mámleketlik muǵallimler institutında oqıp, onı pitkergennen keyin 1952-53-jılları Qaraózek rayonlıq xalıq bilimlendiriw bóliminde pedkobinet baslıǵı, 1953-55-jılları Qaraózek ÓzLKSM rayonlıq komitetiniń sekretatı boldı. 1955-59-jılları Qaraózek rayonınıń Gagarin mektebinde islep muǵallim, sońınan oqıw bóliminiń baslıǵı bolıp isledi, al 1959-64-jılları usı rayondaǵı №1 mektep-internatınıń oqıw bólimin basqardı. 1964-jılı QMPI jumısqa ótti. Onnan keyin NMU qaraqalpaq tili kafedrasında docent lawazımında isledi. Sońınan NMPI baslawısh klass metodikası kafedrasında da docent bolıp isledi.

Ilimpaz 2003-jılı 3-iyul kúni dúnyadan ótti.

## Ilim jolı
1981-jılı 19-iyulde Qazaqstan IA til bilimi institutında **«Qaraqalpaq tili lingvistikalıq terminologiyasınıń qáliplesiwi hám rawajlanıwı»** degen temada kandidantlıq dissertaciyasın jaqladı. Q. Pirniyazov qaraqalpaq tili terminologiyası hám qaraqalpaq tilin oqıtıw metodikası menen shuǵıllandı.

### Miynetleri
* Formirovanie i razvitie karakalpakskoy lingvisticheskoy terminologii (A., 1981);
* Qaraqalpaq tiliniń lingvistikalıq terminologiyası (N., 1987);
* Orta mekteplerde qaraqalpaq tilin oqıtıw metodikası (N., 1988 E. Berdimuratov penen birgelikte);
* Baslawısh klaslarda qaraqalpaq tilin oqıtıw metodikası (N., 1993).

## Derekler
* Бекбергенов А., Пахратдинов Қ. Қарақалпақ тилин изертлеўшилер. Биобиблиографиялық очерклер. —Нөкис, «Қарақалпақстан», 2000. 52 бет, ISBN 5-8272-0196-0
Uzaqbergen Embergenov

**Uzaqbergen Embergenov** (Узақберген Ембергенов; 1938-jıl Qaraózek rayonı) — qaraqalpaq lingvisti. Filologiya ilimleriniń kandidatı (1971), docent.

## Ómiri hám miynet jolı
Qaraózek rayonınıń A. Dosnazov (Kalinin) sovxozı aymaǵında tuwıldı.

1962-jılı QMPI tariyx-filologiya fakultetin (qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bólimi) pitkerip, 1962-1964-jılları usı instituttıń sırttan oqıw bóliminde metodist bolıp isledi. 1964-1966-jılları ÓzIA QF N.Dáwqaraev atındaǵı TTAI házirgi qaraqalpaq tili sektorında laborant bolıp isledi. 1966-1969-jılları  aspiranturada oqıdı. 1969-1979-jılları instituttıń sol sektorında kishi ilimiy xızmetker bolıp isledi. 1979-1990-jılları Ózbekstan pedagogikalıq ilim izertlew institutınıń Qaraqalpaqstan filialınıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatın oqıtıw metodikası sektorında  úlken ilimiy xızmetker bolıp, sońınan usı sektordı basqardı. 1990-jıldıń sentyabrinen baslap Ájiniyaz atındaǵı NMPI baslawısh bilim beriw metodikası kafedrasında úlken  oqıtıwshı bolıp isledi. 1993-jıldıń oktyabrinen usı instituttıń qaraqalpaq til bilimi  kafedrasında úlken oqıtıwshı lawazımında isledi.

## Ilim jolı
1971-jıldıń 2-iyunda ÓzIA Til hám ádebiyat institutında **«Házirgi qaraqalpaq tilinde eliklewish sózler»** degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı.

U.Embergenov qaraqalpaq tili grammatikasınıń máseleleri menen shuǵıllandı.

### Miynetleri
* Podrajatelnıe slova v sovremennom karakalpakskom yazıke. (N., 1971);
* Házirgi qaraqalpaq tilindegi eliklewish sózler. (N., 1990).

## Ádebiyatlar
* Бекбергенов А., Пахратдинов Қ. Қарақалпақ тилин изертлеўшилер. Биобиблиографиялық очерклер. —Нөкис, «Қарақалпақстан», 2000. 52 бет, ISBN 5-8272-0196-0
Mámbetkárim Qudaybergenov

**Mámbetkerim Qudaybergenov** (Мәмбеткерим Қудайбергенов; 1968-jıl 27-yanvar, Shımbay rayonı) — qaraqalpaq lingvisti.

## Ómir hám miynet jolı
1968-jılı 27-yanvarda Shımbay rayonınıń May awıl keńesinde tuwıldı.

1992-jılı QMU filologiya fakultetiniń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bólimin pitkerip, qaraqalpaq tili kafedrasında oqıtıwshı etip qaldırıldı. 1993-1996-jılları QMU janındaǵı aspiranturada sırttan oqıdı.

## Ilim jolı
Ilimpaz qaraqalpaq tiliniń jańa tarawları bolǵanı morfemika, morfonologiya ilimlerin úyrendi. Onıń  qaraqalpaq  tiliniń basqa tarawlarınıń izertleniwinde de bir qansha ilimiy izertlewleri bar.

1997-jılı 28-fevralda Nókiste «Qaraqalpaq tilindegi atlıqlarda anıqlılıq hám anıqsızlıqtıń ańlatılıwı» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın, 2004-jılı «Qaraqalpaq tilinde morfonologiyalıq qubılıslar» degen temada doktorlıq dissertaciyasın jaqladı. 1998-jıldan docent. Ilimpaz qaraqalpaq tili morfonologiyası menen shuǵıllandı.

## Miynetleri
* Vırajenie opredelennosti i neopredelennosti imen sushestvitelnıx v karakalpakskom yazıke. (N., 1997);
* Qaraqalpaq tili antonimleriniń qısqasha sózligi. (N., 1995 T.Bashirov   penen  birge);
* Qaraqalpaq tiliniń morfemikası. (N., 2001);
* Qaraqalpaq til biliminiń tariyxı (N., 2001);
* Qaraqalpaq tili. Akademiyalıq liceylerdiń 1-kurslar ushın sabaqlıq (N., 2002);
* Jańa álipbe (N., 2004);
* Qaraqalpaq tiliniń morfonologiyası (T., 2006).

## Derekler
* Бекбергенов А., Пахратдинов Қ. Қарақалпақ тилин изертлеўшилер. Биобиблиографиялық очерклер. —Нөкис, «Қарақалпақстан», 2000. 52 бет, ISBN 5-8272-0196-0
* Пахратдинов Қ., Атабаев Қ. Қарақалпақ тил билими бойынша библиографиялық көрсеткиш. [Текст] —Нөкис, «Qaraqalpaqstan», 2000. 60 бет, ISBN 978-9943-7843-7-6
Mamıt Qálenderov

**Mamıt Qálenderov** (Мамыт Қәлендеров; 1934-jıl, Shımbay rayonı — 2010-jıl 24-yanvar) — qaraqalpaq lingvisti. Filologiya ilimleriniń doktorı (1970).

## Ómiri hám miynet jolı
Shımbay rayonınıń Q.Áwezov atındaǵı kolxozınıń Tazqara awılında tuwıldı. 1936-jılı ata-anası qaytıs bolǵannan keyin Shımbay qalalıq balalar úyinde tárbiyalandı.

1951-1955-jılları QMPI qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetinde oqıdı, onı tamamlaǵannan keyin 1955-1958-jılları Shımbay rayonınıń mekteplerinde muǵallim bolıp isledi. 1958-jılı «Jetkinshek» gazetasınıń xatlar bólimin basqardı. 1959-jılı ÓzIA QF N.Dáwqaraev atındaǵı TTAI dáslep úlken laborant bolıp kirdi, 1961-1972-jılları kishi ilimiy xızmetker, al 1972-1992-jılları sózlikler hám terminologiya bóliminde úlken ilimiy xızmetker, sońınan onıń baslıǵı bolıp isledi.

Ilimpaz 2010-jılı 24-yanvarda dúnyadan ótti.

## Ilim jolı

1970-jılı ÓzIA Til hám ádebiyat institutında «Qaraqalpaq tilindegi sinonimler» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı.

M.Qálenderov «Qaraqalpaq tiliniń orfografiyalıq sózligi»n, «Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi»n, «Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq sózligi»n dúziwshilerdiń biri. Ol qaraqalpaq tiliniń sinonimlerin hár tárepleme izertlep, birinshi ret qaraqalpaq tiliniń sinonimler sózligin dúzdi. Qaraqalpaq leksikografiyası máseleleri menen shuǵıllandı.

### Miynetleri
* Sinonimı karakalpakskogo yazıka. (T.,1970);
* Qaraqalpaq tilindegi sinonimler. (N., 1979);
* Qaraqalpaq tiliniń qısqasha orfografiyalıq sózligi. (N., 1989 basqa avtorlar menen birge);
* Qaraqalpaq tilindegi sinonimlerdiń grammatikalıq, strukturalıq hám leksika-semantikalıq ózgeshelikleri. (N.,1989);
* Qaraqalpaq tilindegi sinonimlerdiń qısqasha sózligi. (N., 1990);
* Qaraqalpaq tiliniń qısqasha orfoepiyalıq sózligi. (N., 1992 basqa avtorlar menen birge);
* Qaraqalpaq tiliniń qısqasha túsindirme sózligi. (N., 1992 basqa avtorlar menen birge);
* Qaraqalpaq isimleri. (N., 1994 basqa avtorlar menen birge);
* Kewli dárya insan (A.Esemuratov haqqında) (N., 1996).

## Sıylıqları
1992-jılı «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen ilim ǵayratkeri» ataǵı berildi. Al 1996-jılı ol 4 tomlıq «Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi»n dúziwge qatnasqanlıǵı ushın Ózbekstan Respublikası ilim hám texnika tarawındaǵı Beruniy sıylıǵınıń laureatı boldı.

## Derekler
* Бекбергенов А., Пахратдинов Қ. Қарақалпақ тилин изертлеўшилер. Биобиблиографиялық очерклер. —Нөкис, «Қарақалпақстан», 2000. 52 бет, ISBN 5-8272-0196-0

Kategorıya:Beruniy atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatları
Astronomiyalıq saatlar

**Astronomiyalıq saatlar** – Astronomiyalıq baqlawlarda qollanılatuǵın anıq hám qátesiz júretuǵın saatlar. Waqıttı joqarı anıqlıqta biliw astronometriyada hám ámeliy astronomiyanıń bir neshe baǵdarlarında júdá zárúr esaplanadı. Áyyemgi zamanlardan tap 15-ásirge shekem astronomiyada hám basqa da maqsetlerde quyash, qum hám suw saatlarınan paydalanıp kelingen. Mexanizmli saat astronomiyada birinshi ret 1484-jılda qollanılǵan. 1647-jılda Gyuygens (Gollandiya ) mayatnikli saatlardı oylap tapqannan keyin, bunday saatlar astronomiyada da paydalanıla basladı. Bunday saatlardan 20-ásir ortalarına shekem astronomiyalıq observatoriyalarda paydalanıp kelindi. Teńizde hám aviaсiyalıq astronomiyada mayatnikli saatlardan paydalanıw imkaniyatı joqlıǵı, xronometriya oylap tabılıwına alıp keldi. Onıń anıqlıǵı mayatnikli saatlardikinen kem. Eń kóp tarqalǵan mayatnikli Astronomiyalıq saatlar qatarında «Rifler», «Short», «Etalon» saatların kórsetiw múmkin.

20-ásirdiń 40-50-jıllarında astronomiyada kvarc saatları hám keyinala atom saatları qollanıla baslandı. Mayatnikli saatlarda terbelis dáwiriniń ózgermes bolıwın mayatnik támiynlese, kvarc saatlarında tan tayarlanǵan plastinkanıń pyezoelektrik terbeliwi, atom yamasa molekulyar saatlarda bolsa atomlardıń molekuladaǵı háreketi (mısalı, azot atomınıń ammiak molekulasındaǵı tákirarlanıwshı terbelisi) basqaradı. Atom saatlarınıń anıqlıǵı 109-1010 sek. Atom saatlarınıń 00 saat 00 minut 00 sekundı orınlardaǵı hárbir sutkanıń baslanıwına anıq durıs keliwi shárt. Bul másele aspanda aldınala tańlap alınǵan bir neshe on juldızdıń orınlardaǵı meridianlardan ótiw waqtınıń arnawlı passaj úskenesi járdeminde anıqlaw arqalı sheshiledi.

Ózbekstan Ilimler Akademiyası Astronomiya institutında joqarıda atları keltirilgen saatlardıń hár qaysısınan bar. Olardan «óz wazıypasın atqarıp» bolǵanlarınıń kem ushıraytuǵınları usı institutta shólkemlestirilgen muzeyde saqlanıp atır..

## Derekler

* Maʼlumotlar ombori Arxivlandi 2019-11-28 Wayback Machine saytida.
Latviya universiteti

**Latviya universiteti** — Latviyadaǵı birinshi milliy joqarı oqıw jurtı. Latviya daǵı iri oqıw, materiallıq hám ilimiy oray esaplanadı. Riga qalasında jaylasqan. 1919 -jıl islengen. 1940—58 jıllarda Latviya mámleket universiteti, 1958—90 jıllarda P. Stuchka atındaǵı Latviya mámleket universiteti dep atalǵan; 1990-jıldan házirgi ati'nda. 1990 -jıl teologiya fakulteti, 1998-jıl medicina fakulteti iskerligi tiklendi. Latviya universitetinde 12 fakultet hám 24 ilimiy izertlewler instituta, kitapxana (2, 1 mln. den artıqasar), botanika bogi, pán hám texnika muzeyi (6 filialı menen) bar (1999 ); 1998/99 oqıw jılı untda 20 mıńnan zıyat student tálim aldı, 1560 oqıtıwshı, atap aytqanda, 116 professor isledi. Latviya universitetinde tálim pánniń 24 tarmaǵı, atap aytqanda, medicina hám teologiya boyınsha bakalavr, magistr, doktorlıq dárejesin alıw támiyinlenetuǵın programma boyınsha alıp barıladı. Universitet bir neshe ilimiy jurnal baspa etedi.

## Derekler

## Derekler
Riga texnika universiteti

**Riga texnika universiteti** (RTU; 1958—1990 jıllarda **Riga politexnika institutı**, RPI) — Latviyadagi eń áyyemgi universitet. Ondaǵı 8 fakultet injenerlik tarawları boyınsha texnikalıq tálim beredi.
## Fakultetler
* Arxitektura hám qala joybarlaw fakulteti
* Qurıwshılıq fakulteti
* Kompyuter hám informaciya texnologiyaları fakulteti
* Energetika hám elektrotexnika fakulteti
* Injenerlik ekonomikası hám basqarıw fakulteti
* Materialtaniw hám ximiya fakulteti
* Transport hám mashinasazliq fakulteti
* Elektronika hám telekommunikaciya fakulteti
## Filiallar
* Daugavpils
* Liepaya
* Ventspils
* Sesu
## Tariyxı

* 1862—1896— Riga politehnikumi (Das Baltische Polytechnikum zu Riga)
* 1896—1919— Riga politexnika Institutı (RPI)
* 1915—1918Moskva hám Ivanovo-voznesenskga evakuatsiya
* 1919—1958— Latviya mámleket universitetidıń Texnika fakulteti
* 1958—1990— Riga politexnika institutı (RPI)
* 1990-jıldan baslap — Riga texnika universiteti (RTU)

## Veb saytlar
* Universitet veb sayti'

## Derekler
Tbilisi mámleketlik universiteti

**Tbilisi Mámleket Universiteti** (Gruzinshe: თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი) - Ivan Javaxishvili atındaǵı Tbilisi universiteti Gruziyadaǵı iri joqarı oqıw orınlarınan biri bolıp tabıladı. 1918-jılda tariyxshı alım hám akademikalıq I. A. Javaxishvili basshılıǵındaǵı gruzin ilimpazları ǵayratı menen islengen. 1930 -jıllarda Tbilisi Mámleket Universiteti negizinde awıl xojalıǵı, politexnika, pedagogika, medicina institutları, sonıń menen birge bir qansha ilimiy tayarlıq mákemeleri shólkemlesken. 1990 -jılı ǵárezsiz ilimiy oqıw shólkemi retinde qayta islengen.Fizika, matematika, ximiya, biologiya, psixologiya, geologiya, filosofiya,geografiya, tariyx, filologiya, ekonomika, huquq hám basqa qánigelikler boyınsha qánigeler tayarlaydı. Kitapxanasında 3 millionǵa jaqın dóretpeler bar. 35 mıńǵa jaqın student tálim aladı.

## Derekler
Túrkmen mámleketlik universiteti

**Túrkmenstan universiteti**, Maqtumquli atındaǵı Túrkmenstan mámleket universiteti — ilimiy hám pedagog kadrlar tayarlaytuǵın joqarı oqıw jurtı. 1950-jıl Ashxabatta pedagogika institutı tiykarında islengen. Mat., fizika, biologiya, ximiya, geografiya, tariyx, filologiya, huqıq, pedagogika hám basqa qánigelikler boyınsha qánigeler tayarlaydı. 10 mıńǵa jaqın student tálim aladı. Kitapxanasında 500 mińnen aslam dóretpe saklanadi. " Ilimiy informaciyalar" baspa etedi (1954-jıldan).
## Derekler

## Derekler
Ivan Chumakov

**Chumakov Ivan Davidovich** (1906. 17. 4, Qazaqstan, házirgi Jambıl wálayatı — 1980. 9. 11, Tashkent) — geologiyarazvedka texnikası salasındaǵı alım. Ózbekstanda xızmet kórsetken pán hám texnika ǵayratkeri (1966), texnika pánleri doktorı (1963), professor (1969). Orta Aziya universiteti fizikamatematika fakultetiniń geol. bólimin tamamlaǵan (1930). Túrkmenstan, Ózbekstan hám Tajikistanda geol. basqarmalarında islegen. Orta Aziya geol. hám mineral sheki onim ilimiy izertlew institutında direktor orınbasarı (195762), 1962-jıldan sol intda razvedka texnikası jumısları basshısı. Tiykarǵı ilimiy baǵdarı tawlıq sharayatlarda kánlerdi razvedka qılıw texnikası hám texnologiyası bolıp, onı shólkemlestiriwdiń ratsional usılların islep shıqqan.

## Derekler

* Ózbekstan milliy enciklopediyası *(2000-2005)*
Evgeniy Korovin

**Evgeniy Petrovich Korovin** (1891.25.2, Moskva — 1963.1.12) — botanik alım. Ózbekstan Pánler akademiyası akademikalıq (1947), Ózbekstanda xızmet kórsetken pán hám texnika ǵayratkeri (1940 ), professor (1932). Moskva universitetin tamamlaǵan (1917). Orta Aziya universiteti ósimlikler geogr. si hám sistematikasi kafedrası basqarıwshıı (1928-60 ). Universitet qasındaǵı Biologiya ilimiy izertlew institutı (1932—38), Ózbekstan Pánler akademiyası Botaniqa institutı (1944—48, 1950— 52) direktorı. K. dıń ilimiy jumısları, tiykarınan, ekologiya, geogr., flora, ósimlikler oramı hám filogenetikaga tiyisli. Ferula gruppaınan 60 tan artıq jańa turni pánge kirgizgen. Orta Aziya hám Kazaxstan boylap ótkerilgen 24 ekspediciyada qatnasıp, uchlamchi dáwir qazilma florası (Túrkmenstan kserofiti, Qoratov lezofili) ni tapqan. Orta Aziyada ǵózani rayonlastırıw haritasini dúzgen.

## Derekler
* Geobotanicheskaya karta Oʻzbekistona, T., 1949; Rastitelnost Sredney Azii i Kazaxstana, v 2 tomax, M., 1961, 1962.
Ashxabad (dem alıw orayı,Tashkent)

**Ashxobod baǵı** () —Tashkent orayındaǵı úlken dem alıw baǵı, 2018-jılda ashılǵan . Kishi qalqa jolı hám Mahtimguli shax kóshesi aralıǵinda jaylasqan. Búgingi kúnde ol 10 gektar maydandı iyeleydi. Qaladaǵı eń úlken hám eń ataqlı baǵlardan biri.

## Tariyxı
Eki qońsılas mámleket paytaxtları  — Ashxabad (Túrkmenstan) va Tashkent (Oʻzbekstan) biradarlasqan qalalar bolıp tabıladı. Ashxobod hám Tashkent qala administraciyaları ortasında tuwısqan qalalar munasábetlerin ornatıw haqqındaǵı pitimge 2017-jıl 20 -may kúni qol qoyılǵan edi.

Boǵning qurılısı 2017-jılda juwmaqlanǵan.

2018-jıldıń 24-aprel kúni Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziyoyev hám Túrkmenstan Prezidenti Gurbanguli Berdimuhamedov qatnasıwında boǵning saltanatli ashılıw máresimi bolıp ótti  30 -aprel kúni Ashxobod baǵı keliwshiler ushın ashıldı.

## Joybarlawı hám bezetiliwi
Boǵning arxitekturalıq kórinisi Túrkmenstan paytaxtı  — Ashxabad Qalası túsin ózinde jámlegen.

Dem alıw orayı shama menen 10 gektar maydandı iyeleydi. Boǵning tiykarǵı kirisiw bóleginde fantanlar ornatildi, Axalteke atlarınıń háykelleri ornatildi.Baǵda kewilashar mákánlar ,orınlıqlar, ulıwma awqatlanıw hám xizmet kórsetiw shaqapshaları qurıldı, náller egildi. Dem alıw orayında piyada hám velosiped jolları bar.

Baǵ aymaǵı Túrkmenstannıń rámziy tımsalların sáwlelendiriwshi estelikler menen bezelgen : duwtar, Kaspiy dengizi va aq marmardan islengen Ashxobod,naǵısaları, tábiyiy túrkmen jeriniń baylıqları

Baǵda 450 orınlı amfiteatr qurılǵan bolıp, onda eski, xalıq, estrada muzıkası koncertlari, házil-dálkek tamashaları ótkeriledi. Amfiteatr **suńqar** formasında qurılǵan. Bul obraz Ashxobod xalıqaralıq aeroportınan alınǵan.

### Dem alıw baǵında aylanatuǵın dońgelek de bar.

Dem alıw baǵınıń pútkil aymaǵı Wi-Fi tarmaǵı menen táminlengen.

## Derekler
Gandi Moxandas Karamchand

**Moxandas Karamchand Gandi** (1869, Gujarat wálayatı — 1948. 30. 1, Dehli) — Hindistan milliy azatlıq háreketi basshılarınan biri, belgili oyshıl. Ol 1869-jıl Gujarat wálayatı Porbandar qalasında tuwılǵan. Hind xalqı onı «Mahatma» («Ullı kewil») dep ataydı. Onıń atı menen baylanıslı bolǵan gandizm táliymatı Hindistandaǵı tiykarǵı húkimran partiya — Hindistan Milliy kongressiniń rásmiy ideologiyası esaplanadı. 1887 — 91-jıllarda Angliyada huqıqtanıw boyınsha oqıydı. 1891-jıldan advokatlıq wazıypasında, 1893—1914-jıllarda Qubla Afrikadaǵı (Angliya koloniyası) gujarat sawda firmasında yurist-másláhátshi waziypasında xızmet etti. Nataldaǵı almaz, kómir, altın kánlerinde, qumsheker-qamıs plantaciyalarında jallanıp islep atırǵan hind diyxanlarınıń insanıy huqıqların qorǵaw boyınsha 22 jıl gúres alıp bardı. Gandi «satyagraxa» («kúsh qollanbay gúresiw») taktikasın islep shıqtı. Ol 1915-jıldan Milliy kongress jumıslarında aktiv qatnasa basladı. Gandi ingliz kolonizatorlarına qarsı tınısh demonstraciyalar ótkeriw, sırt el tovarların boykot qılıw, rásmiy lawazım hám ataqlardan waz keshiw, salıq tólewden bas tartıw sıyaqlı gúres usılları arqalı miynetkesh xalıqtı gúreske shaqırdı. Gandi bir neshe ret qamalǵan (1922—24, 1930—31, 1942—44). Gandi hindler menen musılmanlardıń óz-ara doslıǵın bekkemlewge umtıldı. Kastashılıqqa qarsı gúresti. Gandi ninghinduizmtya táliymatına isengen; basqa dinlerge húrmet penen qaraǵan. Gandi pútkil iskerligi dawamında dinge sıyınıw menen siyasattı bir-birine baylanıstırıwǵa háreket etken. Gandidiń barlıq dinler sherikligi hám doslıǵı haqqındaǵı ideyaları Hindistandaǵı reaksion elementlerdiń ǵázebin oyatqan. Hindlerdiń reakcion shovinistlik shólkemi aǵzası tárepinen atıp óltirilgen. Mahatma Gandi 13 jasında turmıs qurǵan.

## Derekler
Akaki Cereteli mámleketlik universiteti

**Akaki Tsereteli mámleket universiteti** (Gruzinshe: აკაკი წერეთლის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი), sonıń menen birge **Kutaisi universiteti** (Gruzinshe: ქუთაისის უნივერსიტეტი) retinde ataqlı bolǵan universitet 1930-yilde Tbiliside islengen hám házirgi kúnde Kutaisi qalasında jaylasqan.
## Tariyxı
Universitet Tbilisi mámleketlik universiteti negizinde islengen. Tbilisi mámleketlik universiteti 1918-yilde gruzin tariyxchisi Ivane Javaxishvili basshılıǵında islengen.1930-jıl iyulde, Gruziya Sovet Birlespesi ıqtıyarına ótkeninde, húkimet Tbilisi mámleketlik universitetin biykar etti jáne onıń ornına tórt ǵárezsiz instituttı jarattı. Mámleketlik pedagogikalıq institutı mine usı universitetlerden biri edi.

1933-jıl 8-yanvardea Tbilisi mámleketlik universiteti qayta dúzildi hám Mámleketlik pedagogika institutı Kutaisiga kóshti. Házirgi kúnde universitet ፄ'Kutaisi universitetiፄ' dep atalǵan hám qalanıń orayında jaylasqan bolıp, ol 1933-jıl 13-fevraldan baslap jumıs baslaǵan. Universitette oqıwdı dawam etiw ushın Tbilisiden 700 danaǵa shekem student Kutaisiga kóshti.

1990-jılda universitet Gruziya shayırı hám milliy-azatlıq háreketi ǵayratkeri Akaki Tsereteliniń atı menen atalǵan ፄAkaki Tsereteli mámleketlik universitetiፄne aylandırıldı. 2006-jıl 23-fevralda húkimet universitetti 1974-jıl 1-sentyabrde islengen Kutaisi N. Musxelishvili Politexnika Institutı menen birlestirdi jáne onıń texnikalıq pánleri boyınsha oqıtıwshıları hám oqıw baǵdarlamaların rawajlandırdı.
## Fakultetleri
2019-jıldan baslap Akaki Tsereteli mámleketlik universiteti tómendegi fakultetlerde iskerlik kórsetedi:
* Gumanitar fakultet
* Pedagogika fakulteti
* Anıq hám tábiy pánler fakulteti
* Biznes, huqıq jáne social pánler fakulteti
* Medicina fakulteti
* Texnikalıq injenerlik fakulteti
* Texnologiyalıq injenerlik fakulteti
* Awıl xojalıǵı fakulteti
* Teńiz transportı fakulteti
## Rektorlar dizimi
### Kutaisi mámleketlik pedagogika institutı rektorları
* Gentor Ruxadze 1933-jıl 
* Devid Gvazava 1933-1935-jıllar 
* Aleksandr Papava 1935-1936 -jıllar 
* Devid Dolidze 1936 -1937-jıllar 
* Nestor Mekvabishvili 1937-jıl 
* Luka Chelidze 1937-1962-jıllar 
* Ivane Goshxeteliani 1962-1965-jıllar 
* Aqsaqal Konstantin 1965-1973-jıllar 
* Givi Chxaidze 1974-1978-jıllar 
* Otar Bakuradze 1978-1986 -jıllar 
* Nanuli Kakauridze 1986 -1990 -jıllar 
### Kutaisi Akaki Tsereteli mámleketlik universiteti rektorları
* Nanuli Kakauridze 1990 -1991-jıllar 
* Mısal Todua 1991-1995-jıllar 
* Avtandil Nikoleishvili 1996 -2005-jıllar 
* Giorgi Oniani 2005-2006 -jıllar 
### Kutaisi mámleketlik politexnika institutı rektorları
* Nodar valishvili 1973-1989 -jıllar 
* Archil Kostava 1989 -1993-jıllar 
### Kutaisi N. Musxelishvili mámleketlik texnika universiteti rektorları
* Archil Kostava 1993-2001-jıllar 
* Amiran Xvadagiani 2001-2006 -jıllar 
### Akaki Tsereteli mámleketlik universiteti rektorları
* Giorgi Oniani 2006 -2010 -jıllar 
* Giorgi Gavtadze 2011-2018-jıllar 
* Roland Kopaliani 2019 

## Derekler
Indonez tili

**Indonez tili** (óz atı - *Bahasa Indonesia*) — avstroneziya tillerinen biri. Indoneziyada rásmiy (1945-jıldan) hám xalıqlar aralıq sóylesiw tili esaplanadı. Bunnan tısqarı, ol Shıǵıs Timorda da jumısshı til dárejesine iye.

Kúndelikli turmısta, túrli esap-sanaqlarǵa kóre, 30 dan 50 millionǵa shekem adam paydalanadı. Bul tilde sóylewshilerdiń ulıwma sanı 200 millionǵa jaqın.

Indonez tili XX ásirdiń birinshi yarımında Golland Ost-Indiyasında regionda ádette "frank tili" retinde isletilgen malay tiliniń ádebiy kórinisi retinde qáliplesti. "Indonez tili" ataması 1928-jılda Jaslar Kongresinde qabıl etilgen hám az-azdan "malay tili" atamasın qısıp shıǵarǵan.

Jazıw imlası latın álipbesine tiykarlanǵan.

Tildiń indonezshe atı *Bahasa Indonesia* bolıp tabıladı, lekin mámleket sırtında ol geyde nadurıs ápiwayıǵana "baxasa" dep ataladı, yaǵnıy "til" degen mánisti ańlatadı. Morfologiyalıq dúzilisine qaray, bul til agglyutinativlik tillerge jatadı.

## Paydalanılǵan ádebiyatlar
* ИНДОНЕЗИЙСКИЙ ЯЗЫК • Большая российская энциклопедия - электронная версия. bigenc.ru. Дата обращения: 3 февраля 2022. Архивировано 3 февраля 2022 года.
* **[[Arakin, Vladimir Dmitrievich|Аракин В. Д.]]** Индонезийский язык. — М., 1965.
* **Алиева Н. Ф., Аракин В. Д., [[Oglobin, Akeksandr Konstantinovich|Оглоблин А. К.]], [[Sirk, Yulo Xenovich|Сирк Ю. Х.]]** Грамматика индонезийского языка. / Под ред. В. Д. Аракина. — М., 1972.
Kalimantan

**Kalimantan** (indon. *Kalimantan*) yamasa **Barneo** (malay. *Barneo*) — dúnyadaǵı úshinshi iri ataw. Kalimantan úsh mámleket ortasında bólingen birden-bir teńiz atawı: Bular Indoneziya, Malayziya hám Bruney mámleketleri. Jer maydanı 743,330 km². Ataw Qubla-Shıǵıs Aziyadaǵı Malay arxipelagınıń orayında jaylasqan.

Ataw evropalılar ushın 1521-jılda Magellan ekspediciyası teńizshileri tárepinen ashılǵan.

## Etimologiya
Ataw kóplegen atamalar menen belgili. Inglis tilinde ol Barneo atı menen belgili. Bul sóz Bruney qalası atınan kelip shıqqan.

Indoneziya xalqı atawdı "Kalimantan" dep ataydı. Bul sózdiń kelip shıǵıwınıń bir neshe versiyaları bar. Olardan biri boyınsha, ol sanskritsha "Kalamanthana" sózinen kelip shıqqan bolıp, "jandırıwshı hawa-rayı atawı" degen mánisti ańlatadı (atawdaǵı ıssı hám ızǵar tropik hawa-rayı sebepli). Eń keń tarqalǵan versiyaǵa bola, "Kalimantan" sózi jergilikli Klementan qáwimi atınan kelip shıǵadı. Terminniń basqa awdarmaları da bar: "mangolı jer" hám "almazlı dárya".
Versal universiteti

**Université de versailles-Saint-Quentin-en-Yvelines** (**UVSQ**) universitet bolıp, Fransiyanıń Versailles shtatında jaylasqan.

Ol 19000 ǵa jaqın studentlerdi qabıl etedi, 744 basqarıw-texnikalıq xızmetkerler menen isleydi hám 1110 oqıtıwshı-izertlewshi, izertlewshi hám oqıtıwshılardı birlestiradi. 285 waqtınshalıq oqıtıwshılar (emlewxana xızmetkerlerinen tısqarı) hár jılı usınıs etilgen tálimdi tamamlap atır.

Anıq pánler, gumanitar jáne social pánler, yuridikalıq hám siyasiy pánler, injenerlik, texnologiya hám medicina pánleri oqıtıladı. Sonıń menen birge, ol ekonomika, etika, átirap -ortalıq hám turaqlı rawajlanıw ortasındaǵı óz-ara munasábetlerdi úyretiwde aktiv.

## Derekler