Ilham Aliev

**Ilham Aliyev** (1961-jıl 24-dekabr) — ázerbayjanlı siyasatshı, 2003-jıldan berli Ázerbayjannıń tórtinshi prezidenti. Ol 2005-jıldan berli «Jańa Ázerbayjan» partiyasınıń jetekshisi.

Ol Ázerbayjannıń burınǵı prezidenti Geydar Alievtiń balası bolıp, 2003-jıldıń 31-oktyabrinde Ázerbayjannıń bas ministri sıpatında eki aylıq múddetinen soń, ákesiniń óliminen sál aldın ótkerilgen prezidentlik saylawı arqalı mámleket prezidenti boldı. Ilham Aliev 2008-jılı ekinshi múddetke qayta saylandı hám 2009-jılǵı konstituciyalıq referendum sebepli 2013, 2018 hám 2024-jıllarda saylawlarda múddeciz qatnasıwǵa ruxsat berildi. Ol sonday-aq, Ázerbayjan vice-prezidenti Mehriban Alievanıń kúyewi.

Ázerbayjannıń neftke bay aymaǵı Áliev rejiminiń turaqlılıǵın sezilerli dárejede bekkemledi hám mámlekettiń basqarıwshı elitasın bayıttı, saltanatlı xalıqaralıq ilajlardı ótkeriw, sonday-aq, keń kólemli lobbistlik jumısların ámelge asırıw imkaniyatın berdi. Alievlerdiń shańaraǵı da mámleketlik kárxanalar menen baylanıslar arqalı bayıǵan. Olar Ázerbayjannıń bir qatar iri bankleri, qurılıs hám telekommunikaciya kompaniyalarında, sonday-aq, mámlekettiń neft-gaz tarawında salmaqlı úleske iye. 2012-jılı Áliev jınayatshılıq hám korrupciya haqqındaǵı gúrrińlerde belgili orın iyelegeni ushın shólkemlesken jınayatshılıq hám korrupciya haqqında xabar beriw joybarı tárepinen «Jıl adamı» dep tán alındı. 2017-jılı Áliev hám onıń shańaraǵı Ázerbayjan kir juwıw kárxanasına, yaǵnıy Áliev haqqındaǵı sınlardı saplastırıw hám onıń rejiminiń unamlı imidjin úgit-násiyatlaw maqsetinde Evropanıń belgili siyasatshılarına haqı tólew ushın pul jıynawdıń quramalı sxemasına qatnasqanı málim boldı.

Kópshilik Alievti erkin hám ádalatlı saylawlar ótkerilmeytuǵın, korrupciya hám insan huqıqlarınıń awır buzılıwı menen ajıralıp turatuǵın avtoritar húkimetke basshılıq etetuǵın diktator dep biledi. Sonday-aq, Aliev rejimi súnniylikti úgit-násiyatlawı, shialardıń Islam ústinen qadaǵalawın kúsheytiw hám Túrkiyaǵa jaqınlasıw maqsetinde olardı bastırıwı menen de belgili. Onıń rejimi jurnalistler hám húkimetlik emes shólkemlerdi qıynaw, sonday-aq, Tawlı Qarabaqtı etnikalıq tazalaw menen belgili. Tawlı Qarabaq mashqalası Áliev prezidentligi dáwirinde dawam etti hám 2020-jılı keń kólemli urısqa aylanıp ketti, onda Ázerbayjan Tawlı Qarabaq átirapındaǵı Armeniya basıp alǵan aymaqlar, sonday-aq, Tawlı Qarabaq wálayatınıń bir bólegi ústinen qadaǵalawdı qayta tikledi. Keyin 2023-jıldıń gúzinde Ázerbayjan áskeriy hújim baslap, ózin-ózi járiyalaǵan Arsax Respublikasınıń tapsırılıwı hám 100 mıńnan aslam etnikalıq armyanlardıń Tawlı Qarabaqtan ǵalabalıq quwıp shıǵarılıwı menen juwmaqlandı.

## Erte ómiri hám miynet jolı
Ilham Aliev 1993-2003-jılları Ázerbayjannıń prezidenti bolǵan Geydar Alievtiń balası. Anası Zarifa Alieva ázerbayjanlı oftalmolog edi. Onıń Sevil Alieva degen ájapası da bar. 1977-jılı Ilham Aliev Moskva mámleketlik xalıqaralıq qatnasıqlar institutına (MGIMO-MSIIR) oqıwǵa kirip, 1982-jılı aspirant sıpatında bilim alıwdı dawam ettirdi. 1985-jılı tariyx ilimleri boyınsha filosofiya doktorı ([PhD[[) ilimiy dárejesin aldı. 1985-jıldan 1990-jılǵa shekem Aliev MSIIRda lekciya oqıǵan. 1991-1994-jılları bir topar jeke menshik sanaat-kommerciyalıq kárxanalarına basshılıq etken. 1994-2003-jılları Ázerbayjannıń «[SOCAR» mámleketlik neft-gaz kompaniyasınıń vice-prezidenti, keyin ala birinshi vice-prezidenti boldı. 1997-jıldan berli Aliyev Ázerbayjan Milliy olimpiada komitetiniń prezidenti bolıp islep kelmekte Since 1997, Aliyev has been the president of the National Olympic Committee of Azerbaijan..

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Azerbayjan prezidentiniń rásmiy veb-saytı
* BBC profili: Ilham Aliev
* Ilham Alievtiń siyasiy portreti