Qırǵızstan telekommunikaciyaları

**Qırǵızstandaǵı telekommunikaciyalar** fiksaciyalanǵan hám mobil telefonlar menen internetten ibarat.

## Kommunikaciya siyasatı
Húkimettiń informacionlıq hám kommunikaciyalıq texnologiyalar strategiyasınıń uzaq múddetli maqseti — telekommunikaciya sektorınıń jalpı ishki ónimge úlesin 2010-jılǵa shekem 5 procentke jetiwi bolǵan. 2006-jıl iyunda Qazaqstannan «KazSat» baylanıs joldasın ushırıw barlıq Oraylıq Aziya mámleketleriniń Evropa hám AQSh telekommunikaciya joldaslarına mútájligin azaytıwı kútilgen edi. Ekinshi «KazSat»tı ushırıw 2009-jılǵa jobalastırılǵan.

## Telefonlar
2000-jıllardıń basında Qırǵızstan óz telekommunikaciya sistemasın qayta dúziw ushın xalıqaralıq investiciya járdeminen paydalandı. 2002-jılda hár 100 turǵınǵa 7,7 telefon liniyası tuwra kelgen bolsa, 2007-jılda 1 100 000 mobil telefon isletilgen. Modernizaciya procesiniń bólegi retinde húkimet mámleketlik «Kyrgyztelecom» telekommunikaciya kompanyasınıń úlken bólimin shet el investorlarına satıwǵa urındı. Rossiya, Shveciya hám Túrkiya kompanyaları satıp alıwshı bolıwı múmkin edi. Biraq, 2005-jılda shama menen 100 000 mútáj adam telefon liniyasın ornatıwdı kútip turǵan edi.

* Telefon sisteması:
** *ishki:* tiykarınan, mikrotolqınlı radioreleylik baylanıs; bir mobil provayder, tiykarınan Bishkek regionı menen sheklengen bolıwı múmkin;
** *xalıqaralıq:* baylanıs liniyaları yamasa mikrotolqınlı radioreleylik baylanıs arqalı basqa MDH mámleketleri menen hám Moskva xalıqaralıq shlyuzı hám joldaslıq baylanıs arqalı basqa mámleketler menen baylanıs; joldaslıq jer stanciyaları — 1 Intersputnik hám 1 Intelsat; xalıqaralıq Trans-Aziya-Evropa (TAE) optikalıq-talshıqlı liniyasına jalǵanǵan.

2010-jıllardıń ortasınan baslap Qırǵızstandaǵı mobil baylanıs 4G LTE standartınıń engiziliwi menen tezlik penen rawajlandı. Mámlekettiń tawlı relyefine qaramastan, mobil tarmaq operatorları qamtıp alıw aymaǵın shetki hám jetiw qıyın bolǵan orınlarǵa shekem belsendi túrde keńeytti. 2020-jıllardıń ortasına kelip mobil tarmaqlar Qırǵızstannıń xalqı jasaytuǵın aymaǵınıń 99% ten aslamın qamtıǵan.

## Internet

2000-jıllardıń basında internetten paydalanıw tezlik penen keńeydi. 1999 hám 2005-jıllar aralıǵında internetke jazılıwshılar sanı 3 000 nan 263 000 ǵa jetti. 2004-jılda shama menen 12 300 Internet xostı islep turǵan edi. Mámleket kodı boyınsha joqarı dárejeli domen — .kg.

Mámleketlik telefon kompanyası Kyrgyz Telecom (8 Mbit/s-qa shekem júklew) hám jeke Internet xızmetin kórsetiwshiler (ISP) (10 Mbit/s-qa shekem júklew) arqalı xDSL texnologiyası boyınsha hár túrli júklew tezlikleri bar. Ádette, hár ayda uzatılatuǵın maǵlıwmatlar muǵdarına sheklewler qoyıladı, bunda maǵlıwmattıń Qırǵızstan ishinde qalıwı yamasa shegaradan shıǵıwına qaray bólek sheklemeler bar. Sheksiz xalıqaralıq trafigi bar keń polasalı Internetke kiriw provayderler tárepinen júdá qımbat bahaǵa siyrek usınıladı. Bul, shaması, mámlekettiń telekommunikaciya qábiletiniń (bandwidth) jetispewshiliginen bolıwı múmkin.

Provayderler internetke kiriwdi Rossiya, Germaniya, Ukraina hám Qazaqstanǵa jalǵanǵan joldaslıq baylanıs liniyaları arqalı támiynleydi. Qıtaydıń Shanxay hám Germaniyanıń Frankfurt qalaların baylanıstıratuǵın 622 Mbit/s quwatlılıqtaǵı Trans-Aziya-Evropa optikalıq-talshıqlı liniyası boyınsha iri telekommunikaciya joybarınıń qurılısı dawam etip atır, Qırǵızstan óz bólimin juwmaqladı. Bul joybarıń pitkeriliwi Qırǵızstandaǵı keń polasalı Internet bahalarına tásir etiwi múmkin.

xDSL, ISDN, Leased Line hám Ethernet sıyaqlı hár túrli texnologiyalardan paydalanıp keń polasalı internetke kiriwdi támiynleytuǵın birneshe provayderler bar. Qırǵızstandaǵı provayderler dizimine Kyrgyz Telecom, Elcat, Asiainfo, Transfer Ltd, Totel, Megaline, Aknet, Intranet, Saima Telecom, My4G, Rikonet, AlaTV, ExNET hám IPSWICH kireedi.

2020-jıllardıń basınan baslap Qırǵızstanda Internet sektorı tez pát penen rawajlanıp, baylanıs kanallarınıń keńeyiwi hám infrastrukturanıń modernizaciyalanıwı menen birge júrdi. Internet provayderleriniń kópshiligi trafigi sheklengen tariflerden bas tartıp, paydalanıwshılarǵa sheksiz Internetke kiriwdi usınbaqta. Ayırım jaǵdaylarda baylanıs tezligi 1 Gbit/s-qa shekem jetiwi múmkin. 2020-jıldan baslap pútkil mámleket boylap qala aymaqların hám shetki eldi-mekenlerdi qamtıp alatuǵın optikalıq-talshıqlı liniyalardı úlken masshtabta tartıw jumısları alıp barılmaqta, bul pútkil mámleket boylap joqarı tezliktegi Internet qamtıwınıń keńeyiwine járdem bermekte.

### Internet cenzurası hám gúzetiw
OpenNet Initiative (ONI) tárepinen 2010-jıl dekabrinde siyasiy hám sociallıq tarawlarda selektiv Internet filtrlewi bar, al báseki/qáwipsizlik hám Internet quralları tarawlarında filtrlew dálilleri az yamasa joq dep dizimge alınǵan.

Qırǵızstanda kúsheygen siyasiy turaqsızlıqlar ekinshi hám úshinshi áwlad baqlaw kórsetkishleriniń jiyilewi sebepli Internetke kiriw jaǵdayı jamanlastı. Húkimet Internetniń ishki siyasatqa tásirine sezimtal bolıp qaldı hám bul sektordı tártipke salıw boyınsha óz wákilliklerin arttıratuǵın nızamlardı qabılladı.

Qırǵızstanda telekommunikaciya bazarınıń liberallasıwı Internetni xalıqtıń kópshiligi ushın qoljetimli qıldı. Biraq, Qırǵızstan — Qazaqstan hám Rossiyadan tarmaq (bandwidth) satıp alıwǵa mútáj bolǵan «kiber-bloklanǵan» (cyberlocked) mámleket. Qazaqstandaǵı avtoritar rejimdiń Internetni qatań baqlawǵa qaray ótiwi Qırǵızstandaǵı Internet provayderlerine tásir etetuǵın «joqarı aǵım filtrlewi» (upstream filtering) jaǵdaylarına alıp kelmekte.

## Qosımsha qarań
* Qırǵızstan mediası

## Derekler