Paydalanıwshı interfeysi

Adam-kompyuter óz-ara baylanısınıń industriallıq dizayn tarawında, **paydalanıwshı interfeysi** *([[Inglis tili|ing]]<nowiki/>l. user interface(UI))* ‒ bul adamlar menen mashinalar arasındaǵı óz-ara tásirlesiw keńisligi bolıp tabıladı. Bul óz-ara tásirlesiwdiń maqseti - adam tárepinen mashinanı nátiyjeli basqarıw hám baqlawǵa múmkinshilik beriw, sol waqıtta mashina operatorlardıń sheshim qabıllaw procesine járdem beretuǵın informaciyanı qaytaradı. Paydalanıwshı interfeysiniń bul keń koncepciyasınıń mısallarına kompyuter operaciyalıq sistemalarınıń interaktiv tárepleri, qol ásbapları, awır texnika operator basqarıw quralları hám processlerdi basqarıw kiredi. Paydalanıwshı interfeyslerin jaratıwda esapqa alınatuǵın dizayn faktorları ergonomika hám psixologiya sıyaqlı ilimler menen baylanıslı.

Ulıwma alǵanda, paydalanıwshı interfeysin dizaynlawdıń maqseti - qálegen nátiyjege (yaǵnıy, maksimal qolaylılıqqa) erisiw ushın mashinanı ańsat, nátiyjeli hám qızıqlı (paydalanıwǵa qolaylı) etip isleytuǵın paydalanıwshı interfeysin jaratıw bolıp tabıladı. Bul ulıwma jaǵdayda operator qálegen nátiyjege erisiw ushın minimal kirgiziwdi támiyinlewi kerek degendi bildiredi, sonday-aq mashina paydalanıwshıǵa qálemegen nátiyjelerdi minimallastırıwı kerek.

Paydalanıwshı interfeysleri bir yamasa bir neshe qatlamnan turadı, sonıń ishinde ádette mashinalardı fizikalıq kirgiziw quralları (klaviatura, tıshqansha yamasa oyın pultleri sıyaqlı) hám shıǵarıw quralları (kompyuter monitorları, dinamikler hám printerler sıyaqlı) menen baylanıstıratuǵın **adam-mashina interfeysi (HMI)** bar. HMI ámelge asıratuǵın qural adam interfeys quralı (HID) dep ataladı. Miy menen mashina arasındaǵı aralıq basqısh sıpatında dene bólekleriniń fizikalıq qozǵalısınan bas tartatuǵın paydalanıwshı interfeysleri elektrodlardan basqa hesh qanday kirgiziw yamasa shıǵarıw quralların paydalanbaydı; olar miy-kompyuter interfeysleri (BCIs) yamasa miy-mashina interfeysleri (BMIs) dep ataladı.

Adam-mashina interfeysleriniń basqa atamaları - adam-mashina interfeysi (MMI) hám, eger gáp kompyuter haqqında bolsa, adam-kompyuter interfeysi. Qosımsha UI qatlamları adamnıń bir yamasa bir neshe seziw organları menen baylanısa aladı, olardıń qatarına: taktil UI (seziw), vizual UI (kóriw), esitiw UI (dawıs), iyis biliw UI (iyis), teń salmaqlılıq UI (teń salmaqlılıq) hám dám biliw UI (dám) kiredi.

**Qurama paydalanıwshı interfeysleri (CUI)** — eki yamasa onnan kóp seziw organları menen tásirlesetuǵın UIs. Eń keń tarqalǵan CUI - bul grafikanı kórsete alatuǵın taktil UI hám vizual UI dan ibarat grafikalıq paydalanıwshı interfeysi (GUI). GUI ǵa ses qosılǵanda, ol multimedialıq paydalanıwshı interfeysine (MUI) aylanadı. CUI dıń úsh keń kategoriyası bar: standart, virtual hám tolıqtırılǵan. Standart CUI klaviatura, tıshqansha hám kompyuter monitorları sıyaqlı standart adam interfeys quralların paydalanadı. CUI virtual reallıqtı jaratıw ushın haqıyqıy dúnyanı bloklaǵanda, CUI virtual boladı hám virtual reallıq interfeysin paydalanadı. CUI haqıyqıy dúnyanı bloklamaǵanda hám tolıqtırılǵan reallıqtı jaratqanda, CUI tolıqtırılǵan boladı hám tolıqtırılǵan reallıq interfeysin paydalanadı. UI barlıq adam sezimleri menen tásirleskende, ol kvaliya teoriyası boyınsha atalǵan kvaliya interfeysi dep ataladı. CUI sonday-aq olar neshe sezim menen tásirlesiwine qaray X-sezimli virtual reallıq interfeysi yamasa X-sezimli tolıqtırılǵan reallıq interfeysi dep klassifikaciyalanıwı múmkin, bunda X - interfeyslengen sezimler sanı. Mısalı, Smell-O-Vision - bul vizual displey, ses hám iyisleri bar 3-sezimli (3S) Standart CUI; virtual reallıq interfeysleri iyis hám seziw menen interfeyslengende, bul 4-sezimli (4S) virtual reallıq interfeysi dep ataladı; al tolıqtırılǵan reallıq interfeysleri iyis hám seziw menen interfeyslengende, bul 4-sezimli (4S) tolıqtırılǵan reallıq interfeysi dep ataladı.

## Ulıwma sholıw

Paydalanıwshı interfeysi yamasa adam-mashina interfeysi - bul mashinanıń adam-mashina tásirlesiwin basqaratuǵın bólimi. Membranalı óshirip-jandırǵıshlar, rezina klaviaturalar hám sensorlı ekranlar - bizler kórip hám tiyip seze alatuǵın Adam Mashina Interfeysiniń fizikalıq bóliminiń mısalları.

Quramalı sistemalarda adam-mashina interfeysi ádette kompyuterlestirilgen boladı. Adam-kompyuter interfeysi termini usınday sistema túrine tiyisli. Esaplaw texnikası kontekstinde, bul termin kóbinese adam-kompyuter tásirlesiwi ushın paydalanılatuǵın fizikalıq elementlerdi basqarıw ushın arnalǵan baǵdarlamalıq támiynatqa da qollanıladı.

Adam-mashina interfeyslerin injenerlik jobalaw ergonomikanı (adam faktorların) esapqa alıw arqalı jetilistiriledi. Bul tarawǵa tiyisli pánler - sistemalıq injeneriyanıń bir bólimi bolǵan adam faktorları injeneriyası (HFE) hám paydalanıw qolaylılıǵı injeneriyası (UE).

Interfeys dizaynına adam faktorların kirgiziw ushın qollanılatuǵın qurallar kompyuter grafikası, operaciyalıq sistemalar, programmalastırıw tilleri sıyaqlı kompyuter ilimi bilimleri tiykarında islep shıǵılǵan. Házirgi waqıtta bizler kompyuterlerdegi adam-mashina interfeysi ushın grafikalıq paydalanıwshı interfeysi sózin qollanamız, sebebi olardıń derlik hámmesi házir grafikanı paydalanadı.

Kóp rejimli interfeysler paydalanıwshılarǵa birden kóp paydalanıwshı kirgiziw rejimin paydalanıp tásirlesiwge múmkinshilik beredi.

## Terminologiya

Paydalanıwshı interfeysi menen operator interfeysi yamasa adam-mashina interfeysi (HMI) arasında ayırmashılıq bar.

* "Paydalanıwshı interfeysi" termini kóbinese (jeke) kompyuter sistemaları hám elektron quralları kontekstinde qollanıladı.
** Bul jerde úskeneler yamasa kompyuterler tarmaǵı informaciyanı kórsetiw ushın MES (Óndiris Orınlaw Sisteması) yamasa Xost arqalı baylanısqan boladı.
** Adam-mashina interfeysi (HMI) ádette bir mashina yamasa úskenege tiyisli boladı hám adam menen úskene/mashina arasındaǵı interfeys usılı bolıp tabıladı. Operator interfeysi - bul xost basqarıw sisteması arqalı baylanısqan bir neshe úskenege kiriw yamasa olardı basqarıw ushın qollanılatuǵın interfeys usılı.
** Sistema hár qıylı paydalanıwshılarǵa xızmet kórsetiw ushın bir neshe paydalanıwshı interfeysin usınıwı múmkin. Mısalı, kompyuterlestirilgen kitapxana maǵlıwmatlar bazası eki paydalanıwshı interfeysin beriwi múmkin: birewi kitapxana oqıwshıları ushın (sheklengen funkciyalar toplamı, qollanıw qolaylılıǵı ushın optimallastırılǵan) hám ekinshisi kitapxana xızmetkerleri ushın (keń funkciyalar toplamı, nátiyjelilik ushın optimallastırılǵan).
* Mexanikalıq sistema, kólik yamasa óndirislik qurılısınıń paydalanıwshı interfeysi geyde adam-mashina interfeysi (HMI) dep ataladı. HMI - bul dáslepki MMI (adam-mashina interfeysi) termininiń modifikaciyası. Ámeliyatta, MMI qısqartpası ele de jiyi qollanıladı geybirewler MMI házir basqa nárseni ańlatadı dep aytıwı múmkin bolsa da. Basqa qısqartpa - HCI, biraq ol kóbinese adam-kompyuter tásirlesiwi ushın qollanıladı. Qollanılatuǵın basqa terminler - operator interfeys konsoli (OIC) hám operator interfeys terminalı (OIT)., Qalay qısqartılǵanına qaramastan, bul terminler mashinanı basqarıp atırǵan adam menen mashinanıń ózin ajıratıp turatuǵın "qatlam"ǵa tiyisli. Taza hám qolaylı interfeys bolmasa, adamlar informaciyalıq sistemalar menen tásirlese almaǵan bolar edi.

Ilimiy fantastikada, HMI geyde tuwrı neyral interfeys dep jaqsıraq súwretlenetuǵın nársege qatnaslı qollanıladı. Degen menen, bul sońǵı qollanıw joǵalǵan dene bólegin almastıratuǵın jasalma keńeytiw (mısalı, koxlear implantlar) bolǵan (medicinalıq) protezlerdiń haqıyqıy turmısta qollanılıwında kóbirek ushırasıp atır.

Geybir jaǵdaylarda, kompyuterler paydalanıwshını baqlap, arnawlı buyrıqlarsız olardıń háreketlerine qaray juwap qaytarıwı múmkin. Dene bóleklerin qadaǵalaw quralları talap etiledi, hám bas ornı, kóz qarap turǵan baǵıt hám taǵı basqalardı belgileytuǵın sensorlar eksperimental túrde qollanılǵan. Bul ásirese immersiv interfeyslerge tiyisli.

## Tariyxı
Paydalanıwshı interfeysleriniń tariyxın ústemlik etiwshi paydalanıwshı interfeysi túrine qaray tómendegi basqıshlarǵa bóliwge boladı:

### 1945–1968: Toparlı interfeys

Toparlı dáwirde esaplaw quwatı júdá az hám qımbat edi. Paydalanıwshı interfeysleri ápiwayı edi. Paydalanıwshılar kompyuterlerge beyimlesiwi kerek edi, kerisinshe emes; paydalanıwshı interfeysleri qosımsha júk dep esaplandı, hám baǵdarlamalıq támiynat processordı minimal qosımsha júk penen maksimal paydalanıw ushın jobalanǵan edi.

Toparlı mashinalar ushın paydalanıwshı interfeysleriniń kiris tárepi tiykarınan tesik kartalar yamasa qaǵaz lenta sıyaqlı uqsas qurallarınan ibarat edi. Shıǵıs tárepine usı qurallar menen birge qatar printerler qosıldı. Sistema operatorı konsoliniń sheklengen ayrıqshalıǵın esapqa almaǵanda, adamlar toparlı mashinalar menen haqıyqıy waqıt rejiminde ulıwma tikkeley baylanıspadı.

Toparlı mashinaǵa tapsırmanı jiberiw baǵdarlama hám onıń maǵlıwmatlar toplamın sáwlelendiretuǵın tesik kartalar toplamın aldın ala tayarlawdı talap etti. Baǵdarlama kartaları kompyuterdiń ózinde emes, al mexanikalıq buzılıwǵa beyim, qáteni keshirmeytuǵın hám ádetten tıs úlken, jazıw mashinkasına uqsas arnawlı qurallar - klavishalı tesgishlerde tesildi. Baǵdarlamalıq interfeys te usınday qatań edi, eń kishi kompilyatorlar hám interpretatorlar tárepinen talqılanıwı ushın júdá qatań sintaksisler menen jobalanǵan edi.

Kartalar tesilgennen keyin, olardı tapsırmalar gezegine taslap kútiw kerek edi. Aqır-aqıbetinde, operatorlar kartalar toplamın kompyuterge júklep, basqa maǵlıwmatlar toplamın yamasa járdemshi baǵdarlamanı beriw ushın magnit lentaların ornatatuǵın edi. Tapsırma aqırǵı nátiyjelerdi yamasa qáte jurnalı qosılǵan toqtatıw bildiriwin óz ishine alǵan baspa shıǵarıwın payda etetuǵın edi. Tabıslı orınlanıwlar jáne magnit lentasına nátiyje jazıwı yamasa keyingi esaplawlarda paydalanılatuǵın maǵlıwmat kartaların payda etiwi múmkin edi.

Bir jumıstıń orınlanıw waqtı kóbinese bir neshe kúnge sozılatuǵın edi. Eger adam júdá baxıtlı bolsa, bul bir neshe saat bolıwı múmkin; haqıyqıy waqıt rejimindegi juwap bolmadı. Biraq kartalar gezeginen de jamanıraq táǵdirler bar edi; ayırım kompyuterler konsol túymelerin paydalanıp, eki sanlı kodta baǵdarlamalardı kirgiziwdiń jáne de mashaqatlı hám qátege beyim processin talap etetuǵın edi. Eń dáslepki mashinalar baǵdarlama logikasın ózlerine biriktiriw ushın qosıw taxtaları dep atalǵan qurallar járdeminde qayta toqılıwı kerek edi.

Erte toparlı sistemalar házirgi waqıtta jumıs islep atırǵan tapsırmaǵa pútkil kompyuterdi berdi; baǵdarlama kartaları hám lentaları kiris-shıǵıs quralları menen baylanısıw hám basqa da kerekli xojalıq jumısların orınlaw ushın házir biz operaciyalıq sistema kodı dep oylaytuǵın nárseni óz ishine alıwı kerek edi. Toparlı dáwirdiń ortalarında, 1957-jıldan keyin, hár qıylı toparlar "júkle-hám-isle" sistemaları dep atalǵan sistemalar menen tájiriybe ótkeriwdi basladı. Olar kompyuterde bárqulla turaqlı bolǵan monitorlaw baǵdarlamasın paydalandı. Baǵdarlamalar xızmetler ushın monitorǵa baylanısa alatuǵın edi. Monitordıń jáne bir funkciyası jiberilgen tapsırmalardı jaqsıraq qátelerin tekseriw, qátelerdi erterek hám aqıllıraq anıqlaw hám paydalanıwshılarǵa paydalıraq keri baylanıs payda etiw edi. Solay etip, monitorlar operaciyalıq sistemalar hám anıq jobalanǵan paydalanıwshı interfeysleri baǵdarında birinshi qádem boldı.

### 1969-házirgi kúnge shekem: Komandalar qatarı paydalanıwshı interfeysi

Komandalar qatarı interfeysleri (CLI) sistema konsoline jalǵanǵan toparlı monitorlardan rawajlandı. Olardıń óz-ara tásir modeli arnawlı sózlikte tekst komandaları túrinde berilgen soraw-juwap tranzakciyalarınıń izbe-izligi edi. Keshigiw toparlı sistemalarǵa qaraǵanda ádewir tómen bolıp, kúnler yamasa saattan sekundlarǵa qısqardı. Sáykesinshe, komandalar qatarı sistemaları paydalanıwshıǵa aldınǵı nátiyjeler boyınsha haqıyqıy waqıt rejiminde yamasa oǵan jaqın rejimdegi keri baylanısqa juwap retinde tranzakciyanıń keyingi basqıshları haqqında pikirin ózgertiwge múmkinshilik berdi. Baǵdarlamalıq támiynat burın múmkin bolmaǵan usıllarda izlew hám interaktiv bolıwı múmkin edi. Biraq bul interfeysler ele de paydalanıwshıǵa salıstırmalı túrde úlken este saqlaw júgin salıp, onı meńgeriw ushın kúsh hám úyreniw waqtına úlken investiciya talap etetuǵın edi.

Eń dáslepki komandalar qatarı sistemaları teleprinterlerdi kompyuterler menen biriktirip, adamlar arasında sımlar arqalı informaciya beriwge ortaqshılıq etiwde nátiyjeli ekenligi dálillengen jetilisken texnologiyanı beyimledi. Teleprinterler dáslep avtomat telegraf beriw hám qabıllaw quralları sıpatında oylap tabılǵan edi; olardıń tariyxı 1902-jılǵa barıp taqaladı hám 1920-jılǵa kelip jańalıqlar bólimlerinde hám basqa jerlerde álleqashan jaqsı jaylasıp úlgergen edi. Olardı qayta paydalanıwda únemlew álbette esapqa alındı, biraq psixologiya hám eń az tańlanıw qaǵıydası da áhmiyetli edi; teleprinterler kóp injenerler hám paydalanıwshılarǵa tanıs bolǵan sistema menen baylanıs noqatın támiyinledi.

Video-displey terminallarınıń (VDT) 1970-jıllardıń ortasında keń tarqalıwı komandalar qatarı sistemalarınıń ekinshi basqıshın baslap berdi. Bular keshigiwdi jáne de qısqarttı, sebebi háripler printer bası yamasa karetkanıń qozǵalıwınan góre ekrannıń fosfor noqatlarına tezirek shıǵarıla alatuǵın edi. Olar sıya hám qaǵaz sarıplanıwın qısqartıw arqalı interaktiv programmalastırıwǵa bolǵan konservativ qarsılıqtı basıwǵa járdem berdi hám 1950-jıllardıń aqırı hám 60-jıllardaǵı birinshi televidenie áwladına, 1940-jıllardaǵı kompyuter jetekshileri ushın teleprinterler bolǵanınan da kóbirek belgili hám qolaylı edi.

Sonıń menen birge, qoljemtimli ekrannıń - tez hám keri qaytarılıwı múmkin bolǵan tekstiń eki ólshemli displeyiniń bolıwı baǵdarlama dizaynerlerine tekstlik emes, al vizual dep sıpatlanıwı múmkin bolǵan interfeyslerdi qollanıwdı ekonomikalıq jaqtan múmkin etti. Bunday túrdegi jetekshi qollanbalar kompyuter oyınları hám tekst redaktorları boldı; eń dáslepki úlgilerdiń ayırım jaqın násilleri, mısalı rogue(6) hám vi(1), ele de Unix dástúriniń aktiv bólegi bolıp qalmaqta.

### 1985: SAA paydalanıwshı interfeysi yamasa tekstke tiykarlanǵan paydalanıwshı interfeysi
1985-jılı Microsoft Windows hám basqa da grafikalıq paydalanıwshı interfeysleriniń payda bolıwı menen, IBM Sistemalı Qollanba Arxitekturası (SAA) standartın dúzdi, oǵan Ulıwma Paydalanıwshı Kiriw (CUA) tuwındısı kiredi. CUA búgingi kúnde Windows-ta biletuǵın hám qollanatuǵın nárselerimizdi tabıslı dúzdi, hám sońǵı kópshilik DOS yamasa Windows Konsol Qollanbaları da usı standarttı qollanadı.

Bul standart tómendegilerdi belgiledi: tómen túsiriletuǵın menyu sisteması ekrannıń joqarǵı bóliminde, status qatarı tómende bolıwı kerek, barlıq ulıwma funkciyalar ushın qısqa jol túymeleri birdey bolıwı kerek (mısalı, F2 Ashıw ushın SAA standartın qollanǵan barlıq qollanbalarda isleydi). Bul paydalanıwshılardıń qollanbanı úyreniw tezligin ádewir jaqsıladı, sonlıqtan ol tez qabıl etildi hám industriya standartına aylandı.

### 1968–házirgi kúnge shekem: Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi

* 1968 – Duglas Engelbart NLS sistemasın kórsetti, ol tıshqansha, kórsetkishler, gipertekst hám bir neshe aynalardı qollanadı.
* 1970 – Xerox Palo Alto Izertlew Orayınıń izertlewshileri (kópshiligi SRI-den) WIMP paradigmasın (Aynalar, Belgisheler, Menyuler, Kórsetkishler) rawajlandırdı.
* 1973 – Xerox Alto: qımbatlıǵı, paydalanıwshı interfeysiniń jamanlıǵı hám baǵdarlamalardıń jetispewshiligi sebepli kommerciyalıq áwmetsizlikke ushıradı.
* 1979 – Stiv Djobs hám basqa Apple injenerleri Xerox PARC-qa baradı. "Silikon maydanınıń qaraqshıları" filmi waqıyalardı dramalastırsa da, Apple bul sapardan aldın Macintosh hám Lisa joybarları sıyaqlı GUI rawajlandırıw ústinde islep atırǵan edi.
* 1981 – Xerox Star: WYSIWYG-ke itibar qarattı. Bahası ($16K hárbiri), ónimdarlıǵı (fayldı saqlaw ushın minutlar, qulaǵannan keyin qayta tikleniw ushın bir neshe saat) hám jaman marketing sebepli kommerciyalıq áwmetsizlikke ushıradı (25K satıldı).
* 1982 – Rob Payk hám Bell Labs-taǵı basqalar Blit-ti proektlestirdi, ol 1984-jılı AT&T hám Teletype tárepinen DMD 5620 terminalı sıpatında shıǵarıldı.
* 1984 – Apple Macintosh GUI-di keń tarqattı. Super Bowl reklaması eki ret kórsetildi, sol waqıtta eń qımbat reklama boldı.
* 1984 – MIT-tiń X Window System: UNIX sıyaqlı sistemalarda GUI rawajlandırıw ushın apparatlıq-ǵárezsiz platforma hám tarmaq protokolı.
* 1985 – Windows 1.0 – MS-DOS ushın GUI interfeysin támiyinledi. Bir-birin jawıp turatuǵın aynalar joq (onıń ornına mozaikalı).
* 1985 – Microsoft hám IBM aqır-aqıbette MS-DOS hám Windows-tı almastırıwǵa arnalǵan OS/2 ústinde jumıstı basladı.
* 1986 – Apple, Digital Research kompaniyasınıń GUI desktopı Apple-dıń Mac-ine júdá uqsas bolǵanı ushın olardı sudqa beriwge qáwip saldı.
* 1987 – Windows 2.0 – Bir-birin jawıp turatuǵın hám ólshemin ózgertiwge bolatuǵın aynalar, klaviatura hám tıshqansha jetilistiriwleri.
* 1987 – Macintosh II: birinshi tolıq reńli Mac.
* 1988 – OS/2 1.10 Standard Edition (SE) Microsoft tárepinen jazılǵan GUI-ge iye, Windows 2-ge kóp uqsaydı.

## Interfeys dizaynı
Interfeys dizaynında qollanılatuǵın tiykarǵı usıllar prototiplew hám simulyaciyanı óz ishine aladı.

Ádettegi adam-mashina interfeysi dizaynı tómendegi basqıshlardan turadı: óz-ara tásir specifikaciyası, interfeys baǵdarlamalıq támiynat specifikaciyası hám prototiplew:

* Óz-ara tásir specifikaciyası ushın ulıwma qollanılatuǵın ámeliyatlarǵa paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan dizayn, persona, iskerlikke baǵdarlanǵan dizayn, scenariyge tiykarlanǵan dizayn hám bekkemlik dizaynı kiredi.
* Interfeys baǵdarlamalıq támiynat specifikaciyası ushın ulıwma qollanılatuǵın ámeliyatlarǵa paydalanıw jaǵdayları hám óz-ara tásir protokolları arqalı sheklewlerdi ámelge asırıw (paydalanıw qátelikleriniń aldın alıw ushın) kiredi.
* Prototiplew ushın ulıwma qollanılatuǵın ámeliyatlar interfeys elementleri (basqarıw elementleri, bezew hám t.b.) kitapxanalarına tiykarlanǵan.

### Sapa principleri
Keń mániste, ulıwma paydalanıwshıǵa dos, nátiyjeli, intuitiv hám t.b. dep esaplanatuǵın interfeysler bir yamasa bir neshe ózgeshe qásiyetler menen sıpatlanadı. Mısal retinde, bunday qásiyetlerdiń tolıq emes dizimi tómende keltirilgen:

# Anıqlıq: Interfeys til, aǵım, ierarxiya hám kóriw elementleri ushın metaforalar arqalı hár nárseni anıq etip, eki mánililikten qashadı.
# Qısqalıq: Biraq, táájip túrde, informaciyanı júdá anıq etiw - máselen, ekranda bir waqıtta kórsetilgen zatlardıń kópshiligin, eger pútkil emes bolsa da, belgilew, hám paydalanıwshıǵa haqıyqatında belgili bir zattı anıqlaw ushın qanday da bir kóriw indikatorı kerek bolıwına qaramastan - informaciyanıń quramalasıwına alıp keliwi múmkin hám kópshilik normal jaǵdaylarda alıp keledi.
# Tanıslıq: Hátte eger birew interfeysti birinshi márte paydalansa da, ayırım elementler bári bir tanıs bolıwı múmkin. Mánisin jetkeriw ushın haqıyqıy ómir metaforaları qollanılıwı múmkin.
# Juwap beriwshilik: Jaqsı interfeys áste isleytuǵın bolıp sezilmewi kerek. Bul interfeys paydalanıwshıǵa ne bolıp atırǵanı hám paydalanıwshınıń kirgizgen maǵlıwmatları tabıslı qayta islenip atırǵanı haqqında jaqsı keri baylanıs beriwi kerek degendi ańlatadı.
# Birdeylik: Interfeysińizdi pútkil qollanbańız boyınsha birdey saqlaw áhmiyetli, sebebi bul paydalanıwshılarǵa qollanıw úlgilerin tanıwǵa múmkinshilik beredi.
# Estetika: Interfeysti óz wazıypasın orınlawı ushın tartımlı etiw shárt emes, biraq onı jaqsı kórinetuǵın etiw paydalanıwshılarıńızdıń siziń qollanbańızdı paydalanıw waqtın kóbirek ráhátli etedi; al quwanıshlı paydalanıwshılar tek jaqsı nárse bolıwı múmkin.
# Nátiyjelilik: Waqıt - pul, al ullı interfeys qısqa jollar hám jaqsı dizayn arqalı paydalanıwshını kóbirek ónimli etiwi kerek.
# Keshirimlilik: Jaqsı interfeys paydalanıwshılardı qáteleri ushın jazalamawı kerek, al onıń ornına olardı dúzetiw usılların beriwi kerek.

### Eń az tań qaldırıw principi
Eń az tań qaldırıw principi (EATQP) barlıq túrdegi interfeyslerdi jobalawdaǵı ulıwma princip bolıp tabıladı. Bul princip adamlar bir waqıtta tek bir nársege tolıq dıqqat qarata aladı degen ideyaǵa tiykarlanǵan, bul jańalıqtı minimumǵa túsiriw kerek degen juwmaqqa alıp keledi.

### Ádet qáliplestiriw principi
Eger interfeys úziliksiz qollanılsa, paydalanıwshı sózsiz onı qollanıw boyınsha ádetler payda etedi. Solay etip, dizaynerdiń wazıypasın paydalanıwshınıń jaqsı ádetlerdi qáliplestiriwin támiyinlew dep sıpatlawǵa boladı. Eger dizayner basqa interfeysler menen tájiriybege iye bolsa, olar da usıǵan uqsas ádetlerdi rawajlandıradı hám kóbinese paydalanıwshınıń interfeys penen qalay óz-ara tásir etiwi haqqında biyixtıyar boljamlar isleydi.

### Dizayn kriteriyleriniń modeli: Paydalanıwshı tájiriybesi hárreniń uyası

Google kompaniyasınıń Piter Morvilli 2004-jılı paydalanıwshı interfeysi dizaynında operaciyalardı basqarǵanda Paydalanıwshı tájiriybesi hárreniń uyası strukturasın dizayn etti. Bul struktura paydalanıwshı interfeysi dizaynın basqarıw ushın jaratılǵan edi. Ol on jıl dawamında kóplegen veb-rawajlandırıw studentleri ushın kórsetpe xızmetin atqardı.

# Qolaylı: Sistemanıń dizaynı qollanıwǵa ańsat hám ápiwayı ma? Qollanba tanıs bolıp kóriniwi kerek hám onı qollanıw ańsat bolıwı kerek.
# Paydalı: Qollanba qanday da bir zárúrlikti qanaatlandıra ma? Biznestiń ónimi yamasa xızmeti paydalı bolıwı kerek.
# Qálewge ılayıq: Qollanbanıń dizaynı sulıw hám nátiyjeli me? Sistemanıń estetikası tartımlı hám ańsat túsiniwge bolatuǵın bolıwı kerek.
# Tabılatuǵın: Paydalanıwshılar izlegen informaciyanı tez taba ala ma? Informaciya tabılatuǵın hám navigaciya ápiwayı bolıwı kerek. Paydalanıwshı siziń ónimińizdi yamasa informaciyańızdı hesh qashan izlep júrmewi kerek.
# Qoljetimli: Qollanba strukturanı buzbastan úlkeytilgen tekstti qollay ala ma? Qollanba imkaniyatı sheklengen adamlar ushın qoljetimli bolıwı kerek.
# Isenimli: Qollanba isenimli qáwipsizlik hám kompaniya maǵlıwmatların kórsete me? Qollanba ashıq, qáwipsiz hám haqıyqıy bolıwı kerek.
# Bahalı: Aqırǵı paydalanıwshı onı bahalı dep esaplay ma? Eger barlıq 6 kriteriy orınlansa, aqırǵı paydalanıwshı qollanbaǵa qunlılıq hám isenim sezedi.

## Túrleri

# Dıqqatlı paydalanıwshı interfeysleri paydalanıwshınıń dıqqatın basqaradı, paydalanıwshını qashan bóliw, eskertiwlerdiń túri hám paydalanıwshıǵa beriletuǵın xabarlardıń tolıqlıq dárejesin sheshedi.
# Toparlı interfeysler - interaktiv emes paydalanıwshı interfeysleri, onda paydalanıwshı toparlı islew processinen aldın barlıq toparlı tapsırma detalların aldın ala kórsetedi hám barlıq islew processi tamamlanǵannan keyin nátiyjeni aladı. Islew processi baslanǵannan keyin kompyuter qosımsha kiris maǵlıwmatların soramaydı.
# Komandalıq qatar interfeysleri (CLIs) paydalanıwshıdan kompyuter klaviaturası arqalı komanda qatarın teriw arqalı kiris maǵlıwmatların beriwdi soraydı hám kompyuter monitorına tekst shıǵarıw arqalı juwap beredi. Programmistler hám sistema administratorları, injenerlik hám ilimiy ortalıqlarda, sonday-aq texnikalıq jaqtan rawajlanǵan jeke kompyuter paydalanıwshıları tárepinen qollanıladı.
# Sáwbetlesiw interfeysleri paydalanıwshılarǵa grafikalıq elementler ornına ápiwayı inglis tili tekstin (mısalı, tekst xabarları yamasa chatbotlar arqalı) yamasa dawıslı komandalar arqalı kompyuterge buyrıq beriwge múmkinshilik beredi. Bul interfeysler kóbinese adamlar arasındaǵı sáwbetlesiwdi elikleydi.
# Sáwbetlesiw interfeys agentleri kompyuter interfeysin animaciyalanǵan adam, robot yamasa basqa personaj (mısalı, Microsoft kompaniyasınıń Clippy qaǵaz qısqıshı) túrinde kórsetiwge hám óz-ara tásirlesiwdi sáwbetlesiw túrinde usınıwǵa háreket etedi.
# Kesip ótiwge tiykarlanǵan interfeysler - bul tiykarǵı wazıypası nárselerge kórsetpe ornına shegaralardı kesip ótiwden ibarat bolǵan grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri.
# Tikkeley basqarıw interfeysi - bul paydalanıwshılarǵa usınılǵan obektlerdi, hesh bolmaǵanda fizikalıq dúnyaǵa sáykes keletuǵın háreketler arqalı basqarıwǵa múmkinshilik beretuǵın ulıwma klasstaǵı paydalanıwshı interfeysleriniń atı.
# Ímlaw interfeysleri - bul qol ımlasıwları túrindegi yamasa kompyuter tıshqanshası ya bolmasa stilus penen sızılǵan tıshqansha ımlasıwları túrindegi kiris maǵlıwmatların qabıl etetuǵın grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri.
# Grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri (GUI) kompyuter klaviaturası hám tıshqashı sıyaqlı qurılmalar arqalı kiris maǵlıwmatların qabıl etedi hám kompyuter monitorında anıq grafikalıq shıǵıs beredi. GUI dizaynında keń qollanılatuǵın kem degende eki hár qıylı princip bar: Obyektke baǵdarlanǵan paydalanıwshı interfeysleri (OOUIs) hám qollanbaǵa baǵdarlanǵan interfeysler.
# Apparatlıq interfeysler - bul tosterlerden baslap avtomobil panellerine hám samolyot kabinalarına shekem haqıyqıy dúnyadaǵı ónimlerde tabılatuǵın fizikalıq, keńislikli interfeysler. Olar ádette uslaǵıshlar, túymeler, slayderler, giltler hám sensorlı ekranlardıń aralaspasınan ibarat.
# Golografiyalıq interfeysler elektronlıq yamasa elektro-mexanikalıq qurılmalarǵa kiris maǵlıwmatların barmaqtı hawada erkin júzip júrgen, tolqın deregi tárepinen anıqlanatuǵın hám seziw tásiri bolmaytuǵın, ádettegi seziletuǵın basqarıw elementleriniń golografiyalıq kóshirmeleri arqalı ótkiziw jolı menen beredi.
# Aqıllı paydalanıwshı interfeysleri - bul paydalanıwshı, taraw, tapsırma, sóylesiw hám media (mısalı, grafika, tábiyiy til, ımlaw) modellerin kórsetiw, pikir júritiw hám háreket etiw arqalı adam-mashina óz-ara tásiriniń nátiyjeliligin, tásirsheńligin hám tábiyiyligin jaqsılawǵa baǵdarlanǵan adam-mashina interfeysleri.
# Háreketti qadaǵalaw interfeysleri paydalanıwshınıń dene háreketlerin baqlaydı hám olardı buyrıqlarǵa aylandıradı, házirgi waqıtta Apple tárepinen rawajlandırılmaqta.
# Kóp ekranlı interfeysler bir neshe displeylerdi qollanıp, kóbirek iykemli óz-ara tásirdi támiyinleydi. Bul kóbinese kompyuter oyınlarınıń óz-ara tásirinde hám kommerciyalıq arkadalarda, hám sońǵı waqıtları qol qurılmaları bazarlarında qollanıladı.
# Tábiyiy til interfeysleri izlew sistemaları hám veb-betlerde qollanıladı. Paydalanıwshı sorawdı terip jazadı hám juwaptı kútedi.
# Buyrıqsız paydalanıwshı interfeysleri paydalanıwshınıń anıq buyrıqlar beriwin talap etpesten, onıń mútájlikleri hám maqsetlerin anıqlaw ushın paydalanıwshını baqlaydı.
# Obektke baǵdarlanǵan paydalanıwshı interfeysleri (OBPI) obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw metaforalarına tiykarlanǵan bolıp, paydalanıwshılarǵa simulyaciyalanǵan obyektler hám olardıń qásiyetlerin basqarıwǵa múmkinshilik beredi.
# Ruqsat etiwge tiykarlanǵan paydalanıwshı interfeysleri paydalanıwshınıń ruqsat dárejesine baylanıslı menyu opciyaların yamasa funkciyaların kórsetedi yamasa jasıradı. Bul sistema paydalanıwshıǵa qoljetimsiz bolǵan elementlerdi alıp taslaw arqalı paydalanıwshı tájiriybesin jaqsılawǵa baǵdarlanǵan. Qollanıwǵa múmkin emes funkciyalardı kórgen paydalanıwshı narazı bolıwı múmkin. Sonday-aq, bul ruqsatsız adamlardan funkcional elementlerdi jasırıw arqalı qáwipsizlikti jaqsılaydı.
# Refleksiv paydalanıwshı interfeysleri - bunda paydalanıwshılar pútkil sistemanı tek paydalanıwshı interfeysi arqalı basqaradı hám qayta anıqlaydı, mısalı, onıń buyrıq feyllerin ózgertiw ushın. Ádette, bul tek júdá bay grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri menen ǵana múmkin boladı.
# Izlew interfeysi - bul sayttıń izlew qutısınıń qalay kórsetiliwi, sonday-aq izlew nátiyjeleriniń vizual kórinisi.
# Seziletuǵın paydalanıwshı interfeysleri tiyiwge hám fizikalıq ortalıqqa yamasa onıń elementine kóbirek itibar beredi.
# Wazıypaǵa baǵdarlanǵan interfeysler - bul fayllar emes, al wazıypalardı tiykarǵı óz-ara tásir etiw birligi etip alıw arqalı stol ústi metaforasınıń informaciya artıqmashlıǵı máselesin sheshetuǵın paydalanıwshı interfeysleri.
# Tekstke tiykarlanǵan paydalanıwshı interfeysleri (TPI) - bul tekst arqalı óz-ara tásir etetuǵın paydalanıwshı interfeysleri. TPI-ge buyrıq qatarı interfeysleri hám tekstke tiykarlanǵan WIMP ortalıqları kiredi.
# Sensorlı ekranlar - bul barmaqlar yamasa stilus arqalı kirgiziwdi qabıl etetuǵın displeyler. Olar kóbeyip baratırǵan mobil qurılmalarda hám kóp túrdegi satıw noqatlarında, óndiris processleri hám mashinalarında, óz-ózine xızmet kórsetiw mashinalarında hám t.b. qollanıladı.
# Sensorlı paydalanıwshı interfeysi - bul sensorlı panel yamasa sensorlı ekran displeyin birlesken kiris hám shıǵıs qurılması sıpatında paydalanatuǵın grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri. Olar basqa shıǵıs túrlerin taktil keri baylanıs usılları menen tolıqtıradı yamasa almastıradı. Kompyuterlestirilgen simulyatorlarda hám t.b. qollanıladı.
# Dawıslı paydalanıwshı interfeysleri dawıslı kórsetpelerdi payda etiw arqalı kiristi qabıl etedi hám shıǵıstı beredi. Paydalanıwshı kirisi túymelerdi basıw yamasa interfeyske awızeki juwap beriw arqalı ámelge asırıladı.
# Vebke-tiykarlanǵan paydalanıwshı interfeysleri yamasa veb paydalanıwshı interfeysleri (VPI) paydalanıwshı veb-brauzer baǵdarlaması arqalı kóretuǵın veb-betlerdi payda etiw arqalı kiristi qabıl etedi hám shıǵıstı beredi.
# Nól-kirisli interfeysler paydalanıwshıdan kiris dialogları arqalı soraw ornına sensorlar toplamınan kirislerdi aladı.
# Masshtablaw paydalanıwshı interfeysleri - bul informaciya obektleri hár qıylı masshtab hám detallaw dárejesinde kórsetiletuǵın grafikalıq paydalanıwshı interfeysleri bolıp, onda paydalanıwshı kóbirek detallardı kórsetiw ushın kórilip atırǵan maydannıń masshtabın ózgerte aladı.

## Galereya

Fayl:P8-führerstand2.jpg|Nemis puw lokomotiviniń transport basqarıwshı kabinasındaǵı tariyxıy AMI (Adam-Mashina Interfeysi)
Fayl:Ice3_leitstand.jpg|Nemis Intercity-Express joqarı tezlikli poezdiniń transport basqarıwshı kabinasındaǵı zamanagóy AMI
Fayl:Wireless_toilet_control_panel_w._open_lid.jpg|Hájetxananıń AMI (Yaponiyada)
Fayl:Google_Glass_detail.jpg|Kiyiletuǵın kompyuterdiń dawıslı paydalanıwshı interfeysi (bul jerde: Google Glass)
Fayl:Engineer_at_audio_console_at_Danish_Broadcasting_Corporation.png|Audio aralastırıw ushın AMI
Fayl:Mesa_de_vídeo_1.JPG|Video óndiris ushın AMI
Fayl:00-bma-automation-operator-panel-with-pushbuttons.JPG|Túymeleri bar qant sanaatı ushın mashinanıń AMI
Fayl:CNC_panel_Sinumerik.jpg|Kompyuter arqalı sanlı basqarıw (KSB) ushın AMI
Fayl:CNC_panel.jpg|KSB-mashina ushın azǵana jańaraq AMI
Fayl:Not-Aus_Betätiger.jpg|Ayrısha jaǵday qosqıshı/hawlıǵıw qosqıshı
Fayl:Teletype_DMD_5620.jpg|DMD 5620 terminalı


## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__