open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pifagor

**Pifagor** (; shama menen eramızǵa shekemgi 580, Samos — 500, Metapont) — grek matematigi, filosof, qul iyelewshi aristokratiyanıń ideologik úgitshisi. 530-jıldan Qubla Italiyadaǵı Krotone qalasında, keyin Metapont qalasında jasaǵan. Krotoneda filosofiyalıq mektep, siyasiy partiya hám diniy biradarlıqtı sáwlelengenlestirgen birlespe (pifagorchilar birlespesi) dúzedi. Pifagor filosofiyasında san barlıq zattıń mánisi, álem bolsa sanlar hám olar arasındaǵı munasábetlerdiń garmonik sisteması, degen ideyalar keltirilgen.

Matematika tariyxında Pifagor geometriyaǵa sistematik tastıyıq túsinigin kiritip, onı abstrakt pán dárejesine kótergen, tuwrı sızıqlı sırtqı kórinisler geometriyasın dúzgen, uqsaslıq haqqındaǵı táliymattı jaratqan, tuwrı múyeshli úshmúyeshlik haqqındaǵı teoremani tastıyıqlaǵan (bul teorema Pifagordan 1500-jıl ilgeri Mısır hám Bobilda tastıyıqsız málim bolǵan ), ayırım úzliksiz kóp múyesh hám kóp jaqlıqlardı jasaǵan dep esaplanadı. Ádetde, jup hám taq, túpkilikli hám quramalı, jetilisken sanlar, arifmetik, geometriyalıq hám garmonik proporsiyalar Pifagor atı menen baylanısadı. Pifagor mektebiniń matematikanı sistemalastırıw daǵı roli úlken bolǵan.

## Qosımsha qarań

* Pifagor teoremasi

## Ádebiyat

* Istoriya matematiki drevneyshix vremyon do nachala XIX stoletiya, t. 1., M., 1971.

## Derekler
Úshmúyeshlik

**Úshmúyeshlik** — bir tuwrı sızıqta jatpaytuǵın úsh noqat hám úshları sol noqatlarda bolǵan ush kesindinen jasalǵan figura. Berilgen noqatlar úshmúyeshliktiń úshlari, úshlarin tutastırıwshi kesindiler úshmúyeshliktiń tárepleri, tárepleri arasındaǵı ush múyesh úshmúyeshliktiń múyeshleri dep ataladı. Úsh tárepi óz-ara teń bolǵan úshmúyeshlik teń tárepli (úzliksiz úshmúyeshlik), eki tárepi teń bolsa, teń jaqlı úshmúyeshlik dep ataladı. Úsh múyeshi ótkir bolǵan úshmúyeshlik ótkir múyeshli, múyeshlerinen biri tuwrı bolsa, tuwrı múyeshli, múyeshlerinen biri topır bolsa, topır múyeshli dep ataladı. Úshmúyeshlikte tek bir tuwrı yamasa topır múyesh boladı (sebebi úshmúyeshliktiń ishki múyeshleri jıyındısı eki tuwrı múyesh, yaǵnıy 180° yamasa radian ólshewine teń). 

Úshmúyeshliktiń maydanı *S =ah/2* ge teń (bunda, *a* — úshmúyeshlik táreplerinen biri, *h* — bolsa sol tárepke túsirilgen biyiklik). 

Úshmúyeshlik hár tárepiniń uzınlıǵı qalǵan eki tárep uzınlıqları jıyındısınan kishi, ayırmasınan bolsa úlken bolıp tabıladı. Tómendegi shártlerden biri atqarılsa, eki úshmúyeshlik teń boladı : 

1) TTT belgii. úshmúyeshliktiń 3 tárepi basqa úshmúyeshliktiń 3 tárepi menen teń bolsa bunday úshmúyeshlikler óz-ara teń úshmúyeshlikler ; 

2) TTB belgii. úshmúyeshliktiń eki tárepi hám olar arasındaǵı múyeshi basqa úshmúyeshliktiń 2 tárepi hám olar arasındaǵı múyeshka teń bolsa bunday úshmúyeshlikler óz-ara teń; 

3) TBB belgii. úshmúyeshliktiń bir tárepi hám oǵan jabıwǵan 2 múyeshi basqa úshmúyeshliktiń bir tárepi hám oǵan jabıwǵan 2 múyeshi óz-ara teń bolsa bunday úshmúyeshlikler óz-ara teń. Úshmúyeshliklerdiń kóplegen basqa ózgesheliklerin trigonometriya, sferik geometriya, sferik trigonometriya hám basqa tarawlarda uyreniledi.

Úshmúyeshlik geometriyalıq figuralardan biri bolıp, bir tuwrı sızıqta jatpaytuǵın úsh noqat hám sol noqatlardı izbe-iz tutastırıwdan payda bolǵan figura. Noqatlar úshmúyeshliktiń ushları, kesindiler bolsa onıń tárepleri esaplanadı. Úshmúyeshlik onıń úshların kórsetiw menen belgilenedi. «Úshmúyeshlik» sózi ornına geyde ∆ belgiden paydalanıladı.
Apparatlıq támiynat

**Apparatlıq támiynat** *(ingl. [[:en:Hardware|hardware]]. Sonday-aq, apparatlıq qural)* tómendegilerge silteme beredi:

## Texnologiya

### Esaplaw hám elektrotexnika

* Elektron apparatura, analog yamasa logikalıq operaciyalardı orınlaytuǵın óz-ara baylanıslı elektron komponentler
** Cifrlı elektrotexnika, cifrlı signallar menen jumıs isleytuǵın elektrotexnika
*** Kompyuterdiń apparatlıq támiynatı, kompyuterdiń fizikalıq bólimleri
*** Tarmaq támiynatı, kompyuter tarmaǵın paydalanıwǵa imkaniyat beretuǵın qurılmalar
** Elektron komponent, elektronlarǵa tásir etiw ushın qollanılatuǵın elektron sistemadaǵı qurılma, ádette sanaat ónimleri

### Basqa texnologiyalar

* Bekkemlik, sımlar, santexnikalıq úskeneler, elektr úskeneleri, ıdıslar hám mashına bólekleri sıyaqlı úydi ońlawǵa hám basqa jumıslarda qollanılatuǵın turmıslıq texnikalar, úskeneler
* Qurılısshılardıń úskeneleri, ilmekler menen ısırıwlar sıyaqlı qurılıs armaturasına arnalǵan metall úskeneleri
* Apparatlıq támiynat (islep shıǵıw kooperaciyası), texnologiyalar transfertinde
* Baraban apparaturası, ásbaplardı shertiwge, jaylastırıwǵa hám qollawǵa arnalǵan
* Áskeriy texnika, texnikanı urısqa qollanıw
* Muzıkalıq apparatura, muzıka jaratıwǵa arnalǵan ásbaplardan basqa qurılmalar
Jumabay Medetbaev

**Jumabay Medetbaev** (qazaqsha: Жұмабай Медетбаев, 1935-jıl 8-mart, Shomanay awılı, Xojeli rayonı, Qaraqalpaqstan — 2005-jıl 10-may, Alma-ata, Qazaqstan) — aktyor, Qazaqstan (1998) hám Qaraqalpaqstan (1993) xalıq artisti.

1960—1962-jıllarda Tashkenttegi Teatr hám súwretshilik institutında oqıǵan, Alma-ata konservatoriyasın (házirgi Qazaq milliy konservatoriyası) tamamlaǵan (1965). 1965—1966 -jıllarda Qaraǵanda wálayat drama teatrında islegen. Birinshi roli Muxtar Áwezovtıń «Enlik — Kebek» tragediyasındaǵı Kebek roli (1965). 1966 -jıldan Qazaq akademiyalıq drama teatrı aktyorı.

Teatrda oynaǵan tiykarǵı rolı : Shuak, Alibek, Maman, Asan (Áwezovnitıń «Qara qıpshaq qobılandı», «Ayman — Sholpanı» hám «Karaǵazın»), Tólegen (G. Musirepovtıń «Qız jipek»), Dolgov (Áwezov hám L. S. Sobolev " «Abay»), Battal (A. Tojibaevtıń «Mayra»), Aznobin (A. Nurpeyisovtıń «Qan hám ter»), Aǵashtan islengen waqıtsha jay (T. Axtanovtıń «Ant»), Tabay (Q. Muhamedjonovntıń «Biz perishteler emespiz»), Aqjigit (M. Kárimniń «Ay tutılǵan keshesi»), Orınbay, Ǵani (S. Axmedtiń «Kelinler kóterilisi» hám «Kúyew»de), Teatr direktorı (F. Ervenniń «Túlki qız»), Korifey (Evripidtiń «Medeya»), Abiz (Sofokldıń «Patsha Edip») hám basqalar.

Jumabay Medetbaev qosıqshılıq hám naǵara shertiw menen de shuǵıllanǵan, «Qımızxana» kóp seriyalı telespektaklinde qatnasqan. Medetbaev radio, televidenie hám kino tarawında múnásip miynet etken. Medetbaev atqarıwındaǵı «Qambar batır» qosıǵı (1978) gramplastinkaǵa jazılǵan. 1970-jıldan kinofilmlerde rol oynaǵan : Abubákir («Qurmangazı» telefilmi), Orınbay („Ebelekte ", 1975), Kapan («Aqırǵı Amanat», 1980) hám basqalar.

Qazaqstan Joqarı Sovetiniń Eń húrmetli jarlıǵı menen sıylıqlanǵan (1976 ).1980-jılda «Qazaqstan SSRda xızmet kórsetken artist» eń húrmetli ataǵı (Qazaq hám Sovet teatr kórkem óneri tarawındaǵı xızmetleri ushın ), 1993-jılda Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq artisti, 1998-jılda Qazaqstan Respublikası xalıq artisti eń húrmetli ataǵı (qazaq teatrı hám kinosı tarawındaǵı xızmetleri ushın ) menen táǵdirlengen. 2005-jıl 10 -mayda Alma-atada qaytıs bolǵan (1976).

## Derekler
Gáwir qala (Sultan Uizdak)

**Gáwir qala (Sultan Uizdak)** — Ózbekstandaǵı mádeniy miyras obiekti. Arxeologiya esteligi. Obiekt dáwiri: Eramızdan aldınǵı IV-III, ásirler, eramızdıń IV ásir. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Qaraózek rayonında jaylasqan. Obiekt mánzili: «Qoybaq» APJ. Kóshpes múlkke bolǵan huqıq: Mámleket múlki. Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniy miyraslar basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında. Ózbekstan Respublikası Ministrler Keńesiniń qararı menen 2019-jıl 4-oktyabrde Materiallıq mádeniy miyraslardıń kóshpes múlk obiektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.

## Derekler
Murat shayıq mavzoleyi

**Murat shayıq mavzoleyi** — Qaraqalpaqstan Respublikası, Qaraózek rayonıa qaraslı «Mádeniyat» awılında jaylasqan táriyxıy estelik. Mavzoley XVIII hám XIX ásirlerge tiyisli bolıp, búgingi kúnde Ózbekstan Respublikası Ministrler Keńesiniń qararı menen 2019-jıl 4-oktyabrde Materiallıq mádeniy miyraslardıń kóshpes múlk obiektleri milliy dizimine kiritilgen hám mámleket qáwipsizligine alınǵan. Házirgi kúnde Qaraqalpaqstan Respublikası mádeniy miyraslar basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında mámleket múlki esaplanadı. Sonday-aq, Murat shayıq baba mavzoleyi basqa 98 mánzil qatarı Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Qaraqalpaqstannıń dıqqatqa iye orınları dizimine de kiritilgen.

## Qurılıw táriyxı
Negizgi atı Azizbaba Xoja ibn Ishim Sultan Muxammed Baxadurxan (1675—1748) bolǵan Murat shayıq qaraqalpaqlardıń ruwxıy turmısında zárúrli orın tutqan shaxslardan biri bolıp tabıladı. Omiriniń sońǵı jıllarında Murat shayıq Sırdárya boyında jaylasqan Seren qorǵan átiraplarına kóship keledi. Biraq, tez arada bul jerlerdi suw basıw qáwpi tuwılıwı sebepli jasaw mánzilin ózgertiwge májbúr boladı. Bul waqıtta shayıqtıń ózi kútpegende qaytıs boladı. Shama menen 1700-jıllarda shayıqtıń denesi salınǵan tabıt artılgan aq túye jolda ketip baratırıp birinshi bolıp házirgi Qoraózek rayonına qarawlı «Mádeniyat» awılı aymaǵındaǵı biyik qum tóbesine kelip dizeleydi. Shayıq túye dizelegen jerge kómilgen.

Sonday-aq, Munis Xorezmiydiń (1778—1829) dóretpelerinde Murat shayıq qábiri qasına 1810 -jılı Xiywa xanınıń toqtap ótkeni jáne onı zıyarat etkenligi haqqında maǵlıwmatlardı ushıratıw múmkin.

## Jáne qarań

* Sultan Wáyis baba ziyarat ornı
* Shibliy ata mavzoleyi
* Taqmaq ota mavzoleyi
* Shamun-Nabi mavzoleyi
* Tuǵan Túrk mavzoleyi
* Keshirmes baba mavzoleyi

## Derekler
Zakirkól

**Zakirkól** — Qaraqalpaqstan Respublikası Moynaq rayonındaǵı qurıp qalǵan kól. Ámiwdáryanıń tómengi aǵısında, Qıpshaqdáryadan ajıralıp shıǵatuǵın Madaliózek tarmaǵınıń baylanısıwınan 3&nbsp;km qubla-batısta bolǵan. Maydan 50-jıllardıń basında 10 km², ortasha tereńligi 0, 5 m bolǵan. Arqasınan qublaǵa sozılǵan bolıp, Qıpshaqdáryanı Moynaq qoltıǵı menen tutasırıp turıp, dárya, kollektorzovur suwınan toyınǵan. Sol dáwirlerde kól jaǵaları tegis, átirapı qalıń toǵayzar bolǵan. Kólden shortan, qızılqanat, zaǵara, ılaqa balıqlar awlanǵan hám olar baǵılǵan. Ámiwdárya suwınıń azayıwı nátiyjesinde kólda kishireyip barǵan: maydanı 1955-jılda 6, 6 km², 1960-jılda 5 km², 1965-jılda bolsa qurıp qalǵan. Jawın kóp bolǵan 1969 -jıl 3. batıǵı taǵı suwǵa tolıp baslaǵan: 1972-jıl maydanı 2, 73 km² ga jetken. 1980-jıllarda pútkilley qurıp qaldı.

## Derekler
Jolbarısquyrıq

**Jolbarısquyrıq** - Aral teńiziniń qublasında, aldınǵı Moynaq yarım araldıń arqa-qublasına tutasqan jaǵıs boyı marza aralınan ibarat kum tili. Aral teńiziniń sheginiwi sebepli qurǵaqlıq penen qosılıp ketken. Biyikligi 53- 54 m, uzınlıǵı 21 km bolǵan. Boyń ush qum shelinen ibarat. Arqa -batısında Jolbarısquyruq murnı bolǵan. Ol jerde 1960—1980-jıllarda gidrometeorologiyalıq stanciya iskerlik kórsetken. Teńiz shegingennen keyin Y. dı barxandóń qum qoplaǵan. Aymaqta qara seksewil, qandim sıyaqlı putalar tarqalǵan.

## Derekler
Saytlar

Internette qaraqalpaq tilindegi saytlar kóp. Olar Internettiń 1998-jılları keńirek rawajlanğan payıtlannda-aq payda bolgan. Biraq, olar ǵalaba xabar quralları sıpatında bolmadı. Tek te Internette islep biletuğın adamlardıń ózleri saytların jaratqan.

Galaba xabar quralları sıpatında rásmiy túrde respublikamızda birinshilerden bolıp bas gazetalarımız «Erkin Qaraqalpaqstan» hám «Vesti Karakalpakstana»nıń birgelikte jaratqan. Internettegi ǵalaba xabar quralları saytlarınıń ishinde ol birinshilerden bolıp qaraqalpaq tilinde informaciyalar bere basladı.

Qaraqalpaqstanda «Erkin Qarakalpakstan» hám >> degen materialdıń lidi mınaday kóriniste berilgeInternette et jurnalistikasındağı izleniwshilik sıpatında avtorlardıń g

azetada shiqqan materiallarınıń elektronlıq variantın saytta jaylastırġan.

Bul Internet jumalistikasınıń dáslepki baslanıw basqıshı sanaladı. Bunday usıl jáhán tájiriybesinde de bar.

Endi diqqat qaratuǵın nárse, sayttın qaraqalpaq tilinde beriliwi. Sebebi, bul sayttağı dáslepki payıtta shıqqan materiallarda kóp stilistikalıq qáteler berilgen. Q háribiniń ornına K háribi, yamasa Á háribi ornına A háribi berilgen.

## Ádebiyatlar
1. Jurnalistika. VI jild. Audiovizual jurnalistika. Toshkent: Wzbekiston, 2019.

2.Muratova N, Qosimova N, Alimova G, Dadaxonov A. Jurnalistika. Onlayn jurnalistika va media yangi trendler. Jild VII. -T.: Wzbekiston NMIU, 2019.B. 488.

3.Orazımbetova Z.Q, Esemuratova S. Globallasıw dáwirinde sociallıq tarmaqlardıń xızmeti. Toshkent.: Turon Zamin Ziyo. 2016. B. 60

4.Usnatdinov Sh. Jurnalistikaǵa kirisiw. N.: Qaraqalpaqstan, 2009. -

B. 181.

5.Kosimova N. Onlayn jurnalistika. Toshkent-2019. -Β. 369

6.Qudratxójaev Sh. T. Intemet va axborot: xizmatlar foydalanish asoslari. Toshkent-Istiqlol. 2013.

7.Muratova N.F. Internet jumalistika Uzbekistana: funktsionirovanie onlayn SMI v usloviyax globalnogo informatsionnogo rinka. Monografiya. Germaniya, Lab Academic Publishing. 2013.

8.Qosimova N.S. Internet jurnalistikaning texnologik asoslari. T.: ART PAPER BUSINESS MCHJ, 2012.-196 b.

9.Qudratxwjaev Sh.T. Internet: yaratilishi, tarixi, texnik xavfsizlik 

masalalari. Oquv-uslubiy qwllanma. Toshkent 2011 yil.

10.Qudratxwjaev Sh. T. Internet: tarixi, tuzilishi, xavfsizlik masalalari. Uslubiy qwllanma. Toshkent, 2010.
Qızdıń jasawı

QIZDIŃ JASAWI

Uzatılatuǵın qızǵ ata-anası tárepinen beriletuǵın dúńya múlik "**qızdıń jasawı**" dep ataladı.

**Jasaw**("qızǵa kórpe tósek beriw" dep te aytıladı) jigit tárepinen kelgen qalıń mal mólsheri menen shamalas bolıp,  jańa shańaraq qurıp atırǵan eki jas ushın kerekli múliklerden ibarat boladı.

Xalqımız qızdıń jasawına ayrıqsha kewil bólip jasawdı altı jastan jıynasań asadı, jeti jastan jıynasań jetedi dep, úyde qız bala tuwılǵannan baslap, onıń keleshegin oylaǵan.

 Qızǵa beriletuǵın buyımlarǵa ózgeshe tańlaw jasap, ne bir hasıl buyımlar: gilem, tekiynemet, kiyiz, ıdıs-tabaq túrleri, kórpe tósek, kiyim-kenshek, sonday aq, qız bala taǵatuǵın áshekóy buyımlardı da názerinen tıs qaldırmaǵan.

Qaraqalpaq xalqında qızdı jasawsız úyden shıǵarıwdı jaman ırımǵa jorıp, ózlerine min sıpatında qabıllap, ózleriniń shamasına, dáwletine say múmkinshiligi bolǵanınsha, qızdı uzatardan aldın buǵan arnawlı tayarlıqlar kórgen.

Uzatılatuǵın qızdıń anası, ya jeńgesi aǵayin-tuwısqanları menen tanıstırıw maqsetinde qıdırtatuǵın bolǵan, sol waqıtları aǵayinleri sıylıq retinde jasawǵa qosıw ushın buyımlar bergen, awıllasları da usındayda óz úleslerin qosıp kómek beretuǵın bolǵan hám bul dástúr házirge shekem óz mazmunın joyıtqan joq.

Jasaw tayarlawǵa geyde  1,5 - 2 jılday waqıt ketetuǵın bolǵan. Qızdıń jasawı tolıq tayarlanıp bolınǵannan soń qudalar tárepke xabar berilip, qızdı uzatadı hám sol waqıtta jasawın qosıp beretuǵın bolǵan.

Barlıq qızlardıń jasawı birdey bola bermegen. Ol qızdıń úy ishiniń jasaw jaǵdayına, dáwletinede baylanıslı bolǵan. Ayqatlı, iri bay adamlar qızlarına otaw tigip, jumsaytuǵın malayların qosıp beretuǵın bolǵan.

Jasawǵa kiretuǵın buyımlar kórpe-tósek, kiyim-kenshek, ıdıs-tabaq, taǵınshaqlar, sawın mal, taǵı basqa irili-maydalı buyımlardı tarqatıp aytatuǵın bolsaq:

**KÓRPE-TÓSEK** sanın juplastırıp ("jup bolsın"-degen jaqsı niyette) 6 kórpeshe, 2 kórpe, 2 quraq kópshik, kórpe-tósekti jıynaytuǵın arsha, kórpe-tósekti jıynap, ústine jawıp qoyatuǵın, quraqlar menen naǵıslap tigilgen, jiyegi shashaqlı japqısh, kórpe-tósektiń astına jıynalatuǵın kiyim-kenshek salınatuǵın qarjın, gilem, tekiynemet, kiyiz.

**KIYIM-KENSHEK** shaması keliwine qaray, qızdıń bastan ayaq kiyetuǵın kiyimleri: oramal, kóylek, kamzol, shapan, sáwkele, etik hám taǵı basqalar;

**IDIS-TABAQ** tabaq, qasıqlar, sháynek-keseler, shómish, (bulardıń da sanı juplastırıp salınadı);

**TAǴINSHAQLAR** qızdıń bezeniw buyımları: háykel, óńir-monshaq, gilt salǵısh, tumar hám taǵı basqalar;

Jasawdıń esabına "sawıp ishsin", degen niyet penen beriletuǵın sawın sıyır da kiredi, bul qızdıń "enshisi" esabında berilgen.

Qızǵa jasaw beriw áwladtan-áwladqa ótip, biziń dáwirimizde de óziniń mazmunın joyıtpay, zamana aǵımı menen jańalanıp kiyatırǵan dástúr.

Biziń házirgi kúnlerimizde de hárbir shańaraq, uzatılǵan qızına  jasawın beredi hám bul jasawdı tayarlawda sol burınǵı ata-babalarımız salǵan jol menen aǵayin-tuwısqanlar, awıl-el óz úleslerin qosıp járdemin beredi.
Ǵarǵa tamırlı qaraqalpaq

**Ǵarǵa tamırlı qaraqalpaq**

Qaraqalpaq xalqında tuwısqanlar jeti ataǵa deyin tuwısqanlıqtı úzbeydi, qız alıspaydı. Onnan arǵı jaǵında da ruw sorasıp, ruulas boshsa, aǵayinshilik húrmet penen qatnasıqta boladı.

Sonıń menen birge, tek óz ruwlasın ǵana emes, qız alısıp-berisken basqa ruwlar menen de óz-ara aǵayinshilik, tuwısqanlıq qatnasıqları bolıp, óz órisin keńeytip otıradı.

Aǵayin, tuwısqan menen jaqın aralasıw, óz-ara qatnasıqta bolıw awız birshiliktiń kepili.

**Ǵarǵa tamırlı qaraqalpaq** dep atalıwı da usınday keń órisli qatnasıqlardıń nátiyjesi.

Tuwısqanlıq, jaqın qatnas degende, er adam tárepinen alıp qaraladı.

Ózińniń shıqqan tegińdi biliw boyınsha, jigittiń úsh jurtı bar óz jurtı, qayın jurtı, dayı jurtı dep qarap, tuwısqanlıq, aǵayinshilik qatnasıqlar, usı baǵdarda rawajlanıp, keńeyip otıradı.

Bul úshewi de qorǵanıshıń, súyenishiń bolıp, jaqsı-jaman kúnlerde qasıńnan tabıladı.

**Tuwısqanlıq qatnas penen atamalar da, usı úsh jurttan baslanar, tuwısqan", "aǵayin", "dayılı-jiyenli", "ámeki", "jegjat", "qudamdalı", "qáyin jurt" hám t.b bolıp esaplanadı.**

Xalqımız qansha ruw, tiyre, kóshelerge bólingeni menen bir-birin jat sanamaǵan, kórgen jerde tanısıp, bilisip, sorasıp aǵayin bolıp, tuwısqan, aǵayin bolmasa da qatnasıqlar ornatıp júretuǵın keń peyil xalıq. Sorasa kele qoynıńdaǵı qatınıńda qarın bóle shıǵadı, degen sózde usınday dástúrler sebepli kelip shıqqan. 

 Mıńnıń túsin bilgenshe, birdiń atın bil, Bir kórgen bilis, eki kórgen tanıs, úshinshide attan túsip qol alıs, dep óz-ara qarım-qatnasıqtıń buljımas usınday zańlı qaǵıydaların ornatqan.Tuwısqanlıq qatnasıqlarǵa baylanıslı, hárbir jurtqa berilgen bahalawlar da bar. Máselen:  "Aǵayin bar bolsań kóre almaydı, joq bolsań bere almaydı", "Qanı birdiń, janı bir", "Jaqsı bolsań kúnleydi, jaman bolsań minleydi", "Tuwısqandı ókpege qıysańda, ólimge qıymaysań", "Tuwası jaman, tuwǵanın jamanlaydı" dep aǵayinshiliktegi ayırım qatnasıqqa baylanıslı pikirlerin usılay bildiredi.Al qáyin jurt jóninde: "Qáyin jurt sınshıl", "Qolıńnıń uzınlıǵına, jaǵańnıń qızıllıǵına qaraydı", "Berseń jaǵasań, bermeseń bálege qalasań",  dep qáyin jurttıń sınshıl, minshil bolatuǵının aytadı.

Dayı jurt tilekles, jaqsıńa súyinip, jamanıńa kúyinedi, bárhá tilegińdi tilep, tilekles boladı: "Erdi dayısınan tanı", dese de, ayırım waqıtlar da, dayı jurttıń da sınshıllıǵı aytılıp otıradı

Bóle, jiyen degenlerde usı toparda "Jiyen el boladı-malı bolsa, jelke as boladı mayı bolsa", "Jiyen keldi degenshe, jeti bóri keldi de", "jiyen el bolmas", "Eki ayaqlı da bóle tatıw, tórt ayaqlı da bota tatıw", dep jiyenniń erkeligin, bólelerdiń tatıwlıǵın aytadı.

Usınday tuwısqanlıq, aǵayinshilik qatnasıqlarǵa baylanıslı xár biriniń ózine ılayıq atamaları boladı.
Jantemir iyshan zıyarat ornı

**Jantemir iyshan zıyarat ornı** — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń dıqqatqa ılayıq ziyarat orınlarınan biri bolıp, «Hákim ata» APJ aymaǵında jaylasqan, ol XVIII-XIX ásirlerge tiyisli zıyarat orınlarınan biri bolıp tabıladı. Bul muqaddes orınǵa zıyarat ushın, tiykarınan, mashina aydawshıları kelip, zıyarat qıladı. Sebebi, Jantemir iyshan ózi temirshi usta bolıp, jaqın aymaqtaǵı járdemge mútáj xalıqqa qolınan kelgenshe járdemin ayamaǵan. Aydawshılardıń aytıwına qaraǵanda, bul jerden ótkende zıyarat qılıp ótpese, qandayda bir jamanlıqqa jolıǵadı ekenseń. Jantemir iyshan ózi saqıy hám ashıqkewil insan bolǵanlıǵı aytıladı.

## Derekler
Eshim axun medresesi

**Eshim axun medresesi** — Qaraqalpaqstanda saqlanıp qalmaǵan medrese. Qońırat dinastiyası dáwirinde Xiywa xanlıǵında (házirgi Qanlıkól rayonında) qazaqlar tárepinen XIX ásirde qurılǵan. Házirgi kúnde bul jerda Eshim axun qoyımshılıǵı jaylasqan.

Eshim axun ómiriniń 32 jılın medresede ilim úyretiw menen ótkergen hám 500 ge jaqın talabanı oqıtqan. Onıń ayırım shágirtleri keyinirek Xiywa medreselerinde bilim alıwların dawam ettirgeni belgili.

## Derekler

## Ádebiyatlar

*
Qaraqum iyshan medresesi

**Qaraqum iyshan medresesi** — Qaraqalpaqstanda saqlanıp qalmaǵan medrese. Muxammed Aminxan dáwirinde (1845—1855) Xiywa xanlıǵınıń shól aylaǵında (házirgi kúnde Bozataw rayonında) Qutlı xojanıń qarjıları esabına 1854-jılda qurılǵan.

Medrese 30 ójire, kitapxana, oqıw xanası hám basqa bólmelerdi óz ishine alǵan. Onda Qaraqalpaq awıllarınan tısqarı házirgi Túrkmenistan hám Qazaqstan aymaqlarınan kelgen talabalar tahsil olishgbilim alǵan. Medrese júdá bay kitapxanaǵa iye bolıp, óz dáwirinde ondaǵı kitaplardı saqlap qalıw ushın N. A. Baskakov, P. P. Ivanov hám basqa belgili ilim jámiyeti ushın gúresken. Biraq, olardı saqlap qalıwdıń ilaji bolmaǵan.

## Derekler
Abdiqadir iyshan medresesi

**Abdiqadir iyshan medresesi** (jergilikli xalıq arasında Muxammed Sherip axun medresesi yamasa Mambetsherip axun medresesi atı menen ataqlı) — Qaraqalpaqstan medreselerinen biri. Qońırat dinastiyası dáwirinde Xiywa xanlıǵında (házirgi Qaraózek rayonında) Túrkistannan kóship kelgen Erkebay hám Mırzabaylardıń qarjıları esabına XIX ásirdiń I shereginde qurılǵan.

Medreseniń sońǵı mutavallisi Abdusattar axunnıń aqlıǵı Muxammed Sherip axun (Mambetsherip axun) bolǵan. Muxammed Sherip axun 18 jıl dawamında Xorezm xanlarınıń ulları menen birge Xiywa medreseleriniń birinde oqıǵan. Medreseni pitirgennen keyin óziniń áwladları medresesinde ilim úyretgen.

Bul medrese 3 imarat kompleksinen quralǵan: Dóńdegi meshit, Aydaǵı meshit hám asxana. Medrese imaratları bir-birine salıstırǵanda 50—60 metr uzaqlıqta hám asxana olardıń arasında jaylasqan. Dóńdegi meshit Aydaǵı meshittiń arqa tárepinde keyin qurılǵan. Medreselerdiń qurılısı menen baylanıslı bir neshe ańızlar bizge shekem jetip kelgen.

## Aydaǵı meshit
Aydaǵı meshit tórtmúyesh formasında (15x16 metr). Imarattiń ortasında qubladan arqaǵa qaray koridor ótken. Koridordıń arqa tárepinde studentler jasawı ushın 5 ójire jaylasqan. Koridordıń batıs tárepinde 4 bólme: oqıw xanası, kitapxana hám axunnıń jasawı ushın qurılǵan bólmeler jaylasqan. Medreseniń qubla tárepine qadap taǵı bir xana — tavojixana (muridler tayınlanǵan bólme) qurılǵan.

## Dóńdegi meshit
Dóńdegi meshit te tórtmúyesh formada bolıp (19x20 metr), háwli átirapın qorshap qurılǵan 20 xanadan quralǵan. Oqıw xanası hám kitapxana medreseniń qubla tárepinde jaylasqan. Informatorlardıń aytıwlarına qaraǵanda, medreseniń qurılısı waqtında bul jerde adamlar jasaǵan.

## Derekler

## Ádebiyatlar

* Карлыбаев М.. Медресе в Каракалпакии XIX — начала XX вв.. Нукус: Билим, 2002 — 84 bet.
Ayımbet iyshan medresesi

**Ayımbet iyshan medresesi** — Qaraqalpaqstanda saqlanıp qalmaǵan medrese. Qońırat dinastiyası dáwirinde Xiywa xanlıǵı aymaǵında (hózirgi kúndegi Taxtakópir rayonında) Qaymaq baydıń qarjıları esabına XIX ásir ortalarında qurılǵan. Medreseniń sońǵı mudarrisi Tóre Muxammed iyshan ulı Maxtum axun bolǵan.

## Derekler

## Ádebiyatlar

*
Ataulla iyshan medresesi

**Ataulla iyshan medresesi** — Qaraqalpaqstanda saqlanıp qalmaǵan medrese. Muxammed Rahimxan II dáwirinde (1864—1910) Xiywa xanlıǵındaǵı Qumózekte jaylasqan Iyshanqalada (házirgi Kegeyli rayonında) Ataulla iyshannıń qarjıları esabına 1864-1865-jılda qurılǵan.

## Derekler

## Ádebiyatlar

* Карлыбаев М.. Медресе в Каракалпакии XIX — начала XX вв.. Нукус: Билим, 2002 — 84 bet.
Fanta

**Fanta**

Ishimlik 1940-jılı Ekinshi jáhán urısı jıllarında jaratılǵan. Urıs sebepli Germaniya Coca-Cola ishimligini islep shıǵarıw ushın kerekli tús payıtı (orıssha : sirop) jetkeziliwi toqtatıladı. Sonda Maks Keyt jańa ónim óndiriske qarar etdi. Quramında tiykarlanıp alma kunkarasi boldı. Payda bolǵan ishimlik sarı tusni aldı hám házirgi kúndegi keń tarqalǵan apelsinli «Fanta»nıń dámi nen qattı parq etken . 2008-jılı almalı Fanta taǵı qaytıp satıwǵa shıqtı

## Derekler
Coca cola

**Coca cola**

Ishimlik 1889 -jıl 8-mayda (Jorjiya shtatı, AQSh) Atlantada oylap tabılǵan. Onıń avtorı farmatsevt John Stith Pemberton (ańızlarǵa qaraǵanda ishimliktiń retseptini bir fermer oylap tabıw etken hám Pembertonga $250 ge satadi, bul haqqında Pemberton óziniń intervyularining birinde aytqan emiw). Ishimlikti atınıń Pembertonning esapshısı Frank Robinson kalligrafiya menen shıraylı etip «Coca-Cola» sózin jazadı. Bul sóz házirgi kunge shekem ishimliktiń logotipi bolıp qollanilib kelip atır. «Coca-Cola»nıń quramında koka ósimlik (kokain) bar.

## Derekler
Imam iyshan medresesi

**Imam iyshan medresesi** — Qaraqalpaqstanda saqlanıp qalmaǵan medrese. Qońırat dinastiyası dáwirinde Xiywa xanlıǵındaǵı Qrantaw atlı awılda Tólegen biydiń qarjıları esabına Imam Muxammed iyshan Qayıpnazar biy ulı húrmetine XIX ásirde qurılǵan.

Imam iyshan Buxara medresesindegi oqıwın tamamlaǵanınan keyin, eline qaytıp Shok-toranǵılǵa kelgen. Imam iyshan atlı ullama kelgenin esitip Tólegen biy onıń aldına qonaq bolıp keledi hám iyshannan biydiń awılına — Qrantawǵa kóshiwin soraydń. Buning uchun biy óziniń awılında iyshanǵa arnap medrese qurdıradı. Iltimasın qabıl etken Imam iyshan ómiriniń qalǵan bólimin sol medresede ilim úyretip ótkeredi. Bul ilim dárgayı Imam iyshan medresesi atı menen belgili boladı.

## Derekler

## Ádebiyatlar

*
Qálender daǵlı medresesi

**Qálender daǵlı medresesi** (qoraqalpoqcha: Qálender daǵli medresesi) — Qaraqalpaqstan RespublikasınıńTórtkúl rayonındaǵı táriyxıy hám arxeologiyalıq estelik. Medrese XVIII—XIX ásirler aralıǵında qurılıp, búgingi kúnde «Shoraxan» awıl puqaralar jıyınında jaylasqan. Dereklerge qaraǵanda, onda ataqlı Muwsa baqsı bilim alǵan.

Qálender daǵlı medresesi Ózbekstan Respublikası Ministrler Keńesiniń qararı menen 2019-jıl 4-oktyabrde Materiallıq mádeniy miyrastıń kóshpes múlk obyektleri milliy dizimine kiritilgen hám mámleket qáwipsizligine alınǵan. Házirgi kúnde qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniy miyras basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında mámleket múlkine tiyisli esaplanadı. Sonday-aq,Qálender daǵlı medresesi basqa 98 táriyxıy mánziller menen bir qatarda Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Qaraqalpaqstannıń dıqqatqa ılayıq jerleri dizimine de kiritilgen.

## Táriyxı
Qálender daǵlı medresesi 1864-jılda qurılıp (ayırım dereklerde XVIII ásirde qurılǵan), eski Sovet Socialistik Respublikaları Awqamı dáwirinde bul medresede bar bolǵan 100 den artıq kitaplar jaǵıp jiberilgen hám medreseniń bir bólimi wayran etilgen. Arxeologiyalıq estelikte búgingi kúnge shekem derlik izertlew jumısları alıp barılmaǵan. Medrese Ózbekstan SSR Pánler Akademiyasınıń Qaraqalpaqstandaǵı bóliminde Til hám ádebiyat institutı alıp barǵan 1973—1974-jıllardaǵı iskerlik nátiyjesinde birinshi ret dáslepki ekspertizadan ótkerilgen hám kartaǵa túsirilgen. Esteliktiń atı «Qálender daǵlı medresesi » — «Qálender jalǵanshı» atınan kelip shıqqan bolıp, sufiylar mektebiniń wákili bolǵan qálendarlardıń kishi jámáátine tiyisli qandayda bir adamnıń qoyımshılıǵı ústine qurılǵan dep shamalanadı. Sol dáwirlerde darweshlwr hám qálenderler (dúnya táshwishlerinen keship, kóshelerdi aylanıp júretuǵın adamlar) xalıq arasında belgili bolıwǵa erisken. Biraq, ádebiyatlarda medrese nege áyne bul at penen atalıwı haqqında maǵlıwmat joq .

## Jáne qarań

* Sultan Wáyis baba zıyarat ornı
* Shibliy ata zıyarat ornı
* Shayx Abbas Wáliy zıyarat ornı
* Shamun-Nabi zıyarat ornı
* Tuǵan Túrk zıyarat ornı
* Shayx Jalil baba zıyarat ornı

## Derekler

## Ádebiyatlar
Карлыбаев М.. Медресе в Каракалпакии XIX — начала XX вв.. Нукус: Билим, 2002 — 84 bet.
PUBG Mobile

PUBG Mobile - bul Tencent Games bólimi LightSpeed & Quantum Studio tárepinen islep shıǵılǵan biypul jawınger korollıǵılıq videoo'yini. Bul PUBG: Battlegrounds mobil oyınına maslastırılǵan hám mobil versiyası bolıp tabıladı. Daslep ol Android hám iOS ushın 2018-jıl 19-martda global versiyasın shıǵarılǵan.

Ol Krafton, Tencent hám vNG Games sıyaqlı túrli regionlar daǵı bir neshe noshirlar tárepinen baspa etilgen. 2022-jıl dekabrine kelip, PUBG Mobile 1, 3 milliardqa jaqın júklewdi topladi hám 9 milliard dollardan artıq dáramat keltirdi. Bul, sonıń menen birge, barlıq waqıtlar daǵı ekinshi eń kóp oynalgan mobil video oyın bolıp tabıladı. 2021-jılda oyın hind tilindegi «Battlegrounds Mobile India» versiyasın hám PUBG Universeda bolıp ótetuǵın New State Mobile dep atalǵan bólek oyındı jarattı.

## Derekler
Ayrıqsha jaǵdaydaǵı jurnalist

1899 hám 1907-jıllarda urıs nızamları hám adamlarǵa baylanıslı Gaaga konvenciyasınıń 13-statyasında, sonday-aq, 1929- jıl 27-iyulde qabıl etilgen Jeneva konvenciyasınıń áskeriy tutqınlar menen múnásibetke baylanıslı statyasında «gazeta reportyorları» haqqında sóz boladı. Oǵan muwapıq, áskeriy toparlar tárepinen qolǵa alınǵan gazeta reportyorları áskeriy tutqınlarǵa teńlestirilgen.

1949-jılı 12-avgust kúni qabıl etilgen Jeneva konvenciyasında áskerler qatarında tutqınǵa alınǵan fotojurnalistlerge «áskeriy reportyorlar» statusı berildi. Ekinshi jer júzilik urısı tájiriybelerinen kelip shıǵıp, onıń arnawlı áskeriy shólkem tárepinen usınılatuǵın hújjetlerdi alıp júriw talabı biykar etildi.

Qáwipli xızmet saparındaǵı jurnalisttiń gúwalıǵı Berildi

(wákillikli shólkem tárepinen)

Gúwalıq iyesiniń súwreti

Orın

Sáne

(Rásmiy mór)

Gúwalıq iyesiniń qolı)

Familiyası

Ismi hám ákesiniń atı

Tuwılǵan sánesi hám ornı

Reportyor

KásibiBoyı Kózi

Salmaǵı Shashı

Qan toparı Rh-faktor

Diniy isenimliligi,

Barmaq izleri

(shep kórsetkish barmaǵı)

(Oń kórsetkish barmaǵı)

Ayrıqsha belgileri sıyaqlılardı óz ishine aladı.

## Derek

## Adebiyatlar
Kosimova M
16-dekabr

## 

## 

## 
1872 - Denikin Anton Ivanovich, áskeriy ǵayratker, orıs armiyasınıń general-leytenanti,

## 

## Qosımsha qarań

## Derekler

* days.peoples.ru
14-dekabr

## 
 

## 
 

## 

1503 - Nostradamus, fransuz dori tayyorlovchisi bolgan,

## 
 

## Qosımsha qarań

## Derekler

* days.peoples.ru
13-dekabr

## 
 

## 

* 1937 — Nankin obası baslandı.

## 
1989 - Taylor Swift, amerikalıq pop-qosıqshı.

## 
 

## Qosımsha qarań

## Derekler

* days.peoples.ru
NewSQL

**NewSQL** - dástúrli maǵlıwmatlar bazasınıń ACID kepilliklerin saqlap, onlayn tranzakciyalardı qayta islew jumıs júklemeleri ushın NoSQL sistemalarınıń keń kólemligin támiyinlewge umtılatuǵın relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemalarınıń klası.

Joqarı profilli maǵlıwmatlardı qayta isleytuǵın kóplegen korporativ sistemalar (mısalı, finanslıq hám buyırtpalardı qayta islew sistemaları) dástúrli relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazaları ushın dım úlken, biraq olarda NoSQL sistemaları ushın ámeliy emes tranzakciyalıq hám sistemalı talapları bar. Bul shólkemler ushın bar bolǵan jalǵız opciyalar kúshlirek kompyuterlerdi satıp alıw yamasa talaplardı ádettegi MBBS arqalı tarqatatuǵın retlenetuǵın aralıq programmalıq quraldı islep shıǵıw edi. Eki usıldıń da joqarı infrastrukturalıq shıǵınları hám/yamasa islep shıǵıw shıǵınları bar. NewSQL sistemaları qarama-qarsılıqlardı retlewge háreket etedi.

## Tariyxı
Bul termindi dáslepki ret 451 Group analizshisi Mettyu Aslett 2011-jılı maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemalarınıń jańa áwladınıń payda bolıwın talqılaytuǵın maqalasında qollanǵan. Dáslepki NewSQL sistemalarınıń biri H-Store parallel maǵlıwmatlar bazası sisteması edi.

## Ózgeshelikleri
NewSQL maǵlıwmatlar bazası sheshimleriniń eki ulıwma ózgesheligi bar: olar NoSQL maǵlıwmatlar bazalarınıń onlayn masshtablanatuǵın hám SQL-di tiykarǵı interfeys retinde paydalanatuǵın relyaciyalıq maǵlıwmatlar modelin (ACID konsistenciyasın menen) qollaydı.

NewSQL sistemaların úsh kategoriyaǵa bóliwge boladı:

### Jańa arxitekturalar
NewSQL sistemaları hár túrli ishki arxitekturalardı qabıllaydı. Ayırım sistemalarda hárbir túyin maǵlıwmatlardıń ishki jıynaǵın basqaratuǵın ulıwma hesh nárse joq túyinlerdiń klasterin paydalanadı. Olar úlestirilgen parallel basqarıw, aǵımdı basqarıw hám tarqatılǵan sorawdı qayta islew sıyaqlı komponentlerdi qamtıydı.

### SQL mexanizmleri
Ekinshi kategoriya - SQL ushın optimallastırılǵan saqlaw mexanizmleri. Bul sistemalar SQL sıyaqlı birdey programmalastırıw interfeysin támiyinleydi, biraq ornatılǵan mexanizmlerge (engine) qaraǵanda jaqsıraq masshtablanadı.

### Móldir bóliniw
Bul sistemalar Raft yama Paxos konsensus algoritmi arqalı bir neshe túyinler boyınsha maǵlıwmatlar bazaların avtomat túrde bóledi.

## Derekler
Kelteminar (Tórtkúl rayonı)

**Kelteminar** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Tórtkúl rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Kelteminar kóli

**Kelteminar kóli** — Qaraqalpaqstan Respublikası Tórtkúl rayonındaǵı kól. Tórtkúl shıǵıstan 18 km arqa-shıǵısta. Maydanı 600 ga. Ortasha shuqırlıǵı 0,7 m. Kelteminar kanalı suwı hám aǵın suwlar toplanıwınan payda bolǵan. Átirapı qum tóbeleri menen oralǵan. Suw júzesi ózgerip turadı. Kólde qoǵa, qamıs, jaǵasında jıńǵıl, seksewil ósedi. Bir neshe qıylı balıq bar. Kól janınan neolit dáwirine tiyisli Kelteminar mádeniyatı tabılǵan.

## Derekler
Úlken Qırq qız qorǵanı

**Úlken Qırq qız qorǵanı** — Ózbekstandaǵı mádeniy miyras obyekti. Arxeologiya esteligi. Obyekt dáwiri: Eramızdan aldınǵı IV-III ásirler, eramızdıń III-IV, VI—VIII ásirler. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Ellikqala rayonı, Buxan Merey shirket xojalıǵında jaylasqan. Obyekt mánzili: «Qızıl qum» MPJ. Kóshpes múlikke bolǵan huqıq:Mámleket múlki. Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniy miyras basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında. Ózbekstan Respublikası Ministrler Keńesiniń qararı menen 2019-jıl 4-oktyabrde Materiallıq mádeniy miyraslardıń kóshpes múlik obyektleri milliy dizimine kiritilgen – mámleket qáwipsizligine alınǵan. Qorǵan Ayaz qorǵan esteliginen arqa tárepte jaylasqan. Aymaqta awıl xojalıǵı múlki yamasa turaq-jay qarabaxanaları saqlanıp qalǵan. Diywal sırtındaǵı atızlarda bolsa keń maydanda shashılıp jatqan ılaydan islengen ıdıs úzindileri tabılǵan bolıp, bul jerde burınları qala átirapındaǵı úlken kompleks bolǵanlıǵınan dárek beredi. Afriǵiylar úrim-putaǵı húkimdarlıǵı dáwirinde qorǵan jáne onıń átirapındaǵı aymaqlar gúlalshılıq islep shıǵarıw orayı bolǵan.

Úlken Qırq qız qorǵan esteligi qos diywal menen oralǵan. Diywallarına nayza siyaqlı mergen jaylar ornatılǵan, eki qabatlı ótiw jerine iye (koridordıń eni 2, 8—3 m). Esteliktiń aymaǵı 250 m x 215 metrdi quraydı. Sırtqı diywaldıń qalıńlıǵı 2, 8—3 metrge shekem, ishki diywalı bolsa — 1, 6 metrge shekem jetedi. Shahristan kvadrat formada shiyki gerbishten (40 -43 x40 -43 x10 -12) qurılǵan. Shahristan diywalı 3, 35 m biyikliktegi úsh paxsa tiykar ústine kóterilgen.

Ayırım jerlerde paxsalar arasına qamıs tóselgeni kózge taslanadı. Diywal boylap eki qabatlı, bir-birinen 25—26 m aralıqta jaylasqan zodiaklar saqlanıp qalǵan. Zodiaklar tuwrı múyesh formasında. Zodiaklardıń keńligi 8—9 metr bolıp, diywaldan tısqarı tárepke bórtip shıqqan. Ishki bólmelerdiń sızılması tuwrı múyesh formasında. Shahristan diywalınıń sırtında oq atıw jerlerinen tısqarı, diywal júzesinen 3, 80— 4 metr joqarıda jaqtılıq túsip turıwı ushın kvadrat kórinistegi túńlikler qaldırılǵan. Túńliklerdiń bir-birinen uzaqlıq aralıǵı 4, 5—4, 75 metrdi quraydı. Diywallardıń sırtqı bóleginde, 5, 50 m biyiklikte hár yarım metr uzaqlıqta tosın da jaylasqan. Qorǵanǵa kiriw jeri arqa-shıǵıs diywaldıń ortasında jaylasqan.

Sırtqı diywal tárepten shaxmat tártibinde eki qatarlı, nayza siyaqlı mergen jerler ashılǵan.

Úlken Qırq qız qorǵan esteligin arxeolog ilimpazlar Sergey Tolstov hám Yelena Nerazik úyrengen. 1938-jılda arxeologik qazılmalar waqtında tabılǵan. Izertlewshilerdiń pikrine qaraǵanda, qorǵan áyyemgi Xorezmniń arqa-shıǵıs shegaraların qorǵaw maqsetinde qurılǵan. Y. Neraziktiń sózlerine kóre, qorǵannıń qublası -shıǵısında eramızdıń 7-8-ásirlerine tiyisli maydanı 12 x13 metr bolǵan temirdi qayta islew cexi qaldıqları tabılǵan. 1984-jılda Úlken Qırq qız qorǵan janındaǵı tegislikten mıs teńgeler menen tolıq ılaydan islengen ıdıs gúze tabılǵan. Íǵallıq hám shorlanıw tásirinde teńgeler korroziyaǵa dus kelgen. Olardıń ishinde tek bir teńge óz kórinisin saqlap qalǵan. Tazalaw procesinde teńgeniń aldınǵı tárepinde Xorezm húkimdarınıń barelyefi tabılǵan.

## Derekler
Keshirmes baba mavzoleyi

**Keshirmes baba mavzoleyi** (yaki *Keshirmes ata mavzoleyi*) — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Ellikqala rayonındaǵı tariyxiy estelik. Mavzoley XII—XIV hám XVI—XIX ásirlerge tiyisli bolıp, búgingi kúnde Ellikqala orayı bolǵan Bostan qalasında jaylasqan. Mavzoley Ózbekstan Respublikası Ministrler Keńesiniń qararı menen 2019-jıl 4-oktyabrde Materiallıq mádeniy miyraslardıń kóshpes múlik obyektleri milliy dizimine kiritilgen hám mámleket qáwipsizligine alınǵan. Házirde Qaraqalpaqstan Respublikası mádeniy miyras basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında mámleket múlki esaplanadı.

## Mavzoley tariyxı hám iskerligi
Keshirmes baba áyyemgi dáwirde bul aymaqta jasaǵan áwliyelerden biri bolǵan. Bul shaxstıń Muhammed payǵambar menen zamanlas bolǵanlıǵı shama etiledi. Keshirmes baba óz dáwirinde adamlardı dawalaǵanlıǵı sebepli qaytıs bolǵannan keyin bul shaxstıń qábiri járdemge mútáj bolǵan jergilikli xalıq ushın sıyınıw hám shıpa mákanına aynalǵan. Búgingi kúnge kelip mavzoley Qaraqalpaqstan Respublikasınıń eń kóp kelinetuǵın zıyarat mánzilleri qatarınnan orın alǵan. 2020-jıl koranavirus pandemiyası sebepli turistler aǵımı talay azayǵan bolıwına qaramay, Ellikqala rayonına ishki turizm baǵdarı boyınsha «Keshirmes ata zıyarat ornı hám shıpa mákanı» hám «Narınjan baba» arxeologik esteligi hám rayondaǵı basqa tariyxıy obyektlerge 40 mıńnan aslam zıyaratshı kelgeni xabar etilgen.

## Etimologiyası
Jergilikli xalıq Keshirmes babanıń túrli kesellikler dawasına jol ashıp qoyǵanına isenip keledi. Bul keselliklerden birine jolıqqan kisi tek islegen qátelerinen táwbe etiw arqalı shıpa tabıwı múmkinligi aytıladı. Sonıń menen birge, eger bul adam emlengennen keyin de tap sonday qátege jol qoysa, pútkil ómiri dawamında kesel bolıp qalıwı múmkinligine jergilikli xalıq isenip keledi. «Keshirmes baba» atı usınıń sebepinen kelip shıqqanı aytıladı.

## Galereya

Fayl:Keshirmes Baba (01) - 2025-08-17.jpg
Fayl:Keshirmes Baba (02) - 2025-08-17.jpg
Fayl:Keshirmes Baba (04) - 2025-08-17.jpg
Fayl:Keshirmes Baba (09) - 2025-08-17.jpg
Fayl:Keshirmes Baba (013) - 2025-08-17.jpg
Fayl:Keshirmes Baba (014) - 2025-08-17.jpg
Fayl:Keshirmes Baba (015) - 2025-08-17.jpg
Fayl:Keshirmes Baba (017) - 2025-08-17.jpg
Fayl:Keshirmes Baba (018) - 2025-08-17.jpg
Fayl:Keshirmes Baba (010) - 2025-08-17.jpg


## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Konstantin atawı

**Konstantin aralı** - Aral teńizi (Ózbekstan Respublikası)nde jaylasqan. Maydanı tárepinen kishi bolıp, arqadan qublaǵa sozılǵan. Aral teńizi sayızlanıp barıwı sebepli ol endilikte Vozrojdeniye yarım aralına qosılıp ketti.

## Derekler
Aydos biy kóterilisi

**Aydos biy kóterilisi**– 1827-jılda Xiywa xanı Allaqulıxan zulımına qarsı Xojelide kóterilgen kóterilis. Kóteriliske qońırat qaraqalpaqlarınıń abıraylı biylerinen Aydos biy basshılıq qılǵan.

## Tariyxı
Aydos biy Muhammed Amin inaq, Muhammed Rahimxan I hám Allaqulıxan dáwirinde xanlardıń jaqın máhremlerinen biri bolǵan. Aydos biyge ásker toplaw, qaraqalpaqlar arasındaǵı kelispewshiliklı jaǵdaylardı saplastırıw, qaraqalpaq ulısınan salıqlardı jıynap alıw hám olardıń yarımın ózinde alıp qalıw huqıqları berilgen. Muhammed Rahim I dáwirinde ornı júdá biyik bolıp, paytaxt — Xiywaǵa kelgen waqıtta, Aydos biy «biy baba» dep kútip alınǵan, túrli sıylar berilgen. Xiywa xanlıǵınıń ishki siyasatı tuwrısında xanlar biy baba menen máslahátlesken. 1820-jılda Muhammed Rahimxan Jańadárya boyındaǵı qazaqlardı basıp alıwınıń tawsılıwı hám xanlıqtıń arqa-shıǵıs shegarası bekkemleniwi menen Aydos biy huqıqların shekley basladı. 1821-1822-jıllarda Muhammad Rahimxannıń Shorjay júrislerinde qatnasıwshı biyler arasında Aydos biy bolmaǵan. Allaqulıxan dáwirinde Aydos biy barlıq imkaniyatlarınan ayırıladı. Allaqulıxannıń jaqın áskeriy xızmette bir sapta bolǵan adamı Gadoy Niyoz máhrem basshılıǵında salıqshılar qaraqalpaqlar jerine salıq jıynaw maqsetinde baradı.

Biraq Allaqulıxan dáwirindegi toqtawsız urıslar, salmaqlı salıq júgi hám minnetlemelerine shıdam bere almaǵan qaraqalpaqlar Xiywa xanlıǵına qarsı kóterilis kótergen. Aydos biy aldınǵı huqıqların tiklep alıw maqsetinde kóteriliske basshılıq etken. Ol sonıń menen birge, qaraqalpaqlardı Qoqan xanına boysındırıp, óz poziciyasın qaytadan tiklemekshi bolǵan.

## Kóterilistiń barıwı
Allaqulıxan kóterilisti bastırıw ushın arnawlı ásker toplaydı. Áskerge Muhammed Názervbiy inaqtı komandir etip tayınlanadı hám Xojeli qalasına jiberedi. Aral teńizi boyında qaraqalpaq biylerin toplaǵan Aydos máslahát shólkemlestiredi. Máslahátke jıynalǵanlar usınısı menen qaraqalpaq awıllarına shabarmanlar jiberiledi. «Hámme bala-shaǵası menen kóteriliske jıynalsın. Kimde-kim bas tartsa — ol dushpan esaplanadı» degen xabar barlıq awıllarǵa jetip baradı. Kóteriliske tayarlanıp atırǵan qaraqalpaqlar qolay jayǵa jıynalıp, jerde qándek qazıp, aǵashlar hám de arbalar járdeminde qorǵaw tosıqları quradı. Aydos biy óziniń eki balası Riza hám Tóreni 1827-jıldıń 29-iyulında 300 batırǵa bas etip, Qońırat qorǵanına shabarman etip jiberedi. Qońırat qorǵanı hákimi, mushrif Muhammed Yaqub Qońırat qorǵawın shólkemlestiredi.

Urıs túske shekem dawam etken. Biraq kúshler noteng bolǵan urısta kóterilisshiler jeńiledi.Aydos biy qol astındaǵı áskerlerdiń bir neshesi urısta qaytıs boladı. Birpara kóterilis qatnasıwshıları teńiz tárepke qashqan. Riza hám Tóre de barlıq múmkinshilikti qollasa da Xiywa áskerlerinen jeńiledi.

Kóterilis bastırıladı. Aydos biy qolǵa alınıp, óltiriledi.

## Derekler
Paxta arna kanalı

**Paxta arna kanalı** — Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı áyyemgi topıraq, ózenli kanal. Uzınlıǵı 27,6&nbsp;km, túbiniń keńligi 20–28 m,shuqırlıǵı 3,3—4,3 m, kanal boyı qashınıń keńligi 2–10 m. Suw ótkeriw qábiliyeti 80 m³/s Ámiwdáryadan suw aladı. Házirgi suw alıw imaratı 1957-jılda payda bolǵan shandorlı tosıqlar menen támiyinlengen 5 kózli (har biriniń eni 3 m) temir-beton tórtmúyesh quwırlardan ibarat. Túyemoyın gidrouzeli dárwazasınan 30&nbsp;km (dáryanıń shep jaǵasındaǵı Tashsaqa kanalınıń bas imaratınan 1&nbsp;km) tómeninde, qırǵaqtan 4,5&nbsp;km uzaqlıqta jaylasqan. Dáryadan suw kanalǵa jiberiw ózeni arqalı jetkerip beredi. Kanaldan suw 5 suw shıǵarǵısh (Buzjap, Amirabad, Baǵjap hám basqalar) hám 30 ǵa jaqın nasoslar járdeminde bólistiriw kanalları hám salmalarǵa uzatıladı.

Ámiwdáryanıń Túyemoyın gidrouzelinen Qaratawǵa shekem bolǵan oń jaǵasında — Tórtkúl rayonında 37,1 mıń ga, Beruniy rayonında 7,01 mıń ga eginzarlar Paxta arna kanalınan suwǵarıladı.

## Derekler
Qazaqı aqbas qaramal parodası

**Qazaqı aqbas qaramal parodası** — gósh baǵdarındaǵı qaramal parodası XX ásirdiń 30-40-jıllarında Qazaqstan hám Rossiya (Orenburg hám Volgograd wálayatları) da Qazaqstan jergilikli hám bólek «qalmaq» qaramal parodasın gereford porodası menen zavod usılında shaǵılıstırıp alınǵan. Poroda retinde 1950-jıl tastıyıqlanǵan. Ózbekstan, Túrkmenstan hám Tájikstanda góshli qaramalshılıq aymaqlarında tarqalǵan. Keskin kontinental ıqlım shárayatlarına jaqsı maslasqan. Jazdıń ıssı, qıstiń suwıq kúnlerinde de jaylaw shárayatında baǵıladı. Túsi qızıl, bası, kókregi, qarnı, ayaqlarınıń hám quyrıǵınıń tómengi bólegi aq. Jazda jún oramı kelte, tegis, jıltırap turadı, qısta júni uzın bolıp ósedi. Dene dúzilisi ortasha, kókregi keń, súyekleri bekkem. Buǵaları salmaǵı 800-900 kg, sıyırlardiki 500-550 kg. Jańa tuwılǵan baspaqlardıń salmaǵı 27-30 kg hám 8 aylıǵında 220-240 kg ǵa baradı. Bul poroda tez ósiwi menen parıqlanadı. Tábiyiy jaylawlarda baǵılǵan baspaqlar 13—18 aylıǵında salmaǵı 450- 470 kg ǵa jetedi. 

### 1957—1960-jıllarda
Qazaqı aqbası qaramal porodası gósh sapasın jaqsılaw maqsetinde sút baǵdarındaǵı zatlar menen shaǵılıstırıladı. Bul poroda sap halda órshitip hám jergilikli qaramallar menen shaǵılıstırıwda paydalanıp kelinbekte. Ózbekstanda násilshilik padaları jaratılǵan. Alınǵan shaǵılıstırıw áwladları Jizzaq wálayatınıń Zomin rayonında, Xorezm wálayatında hám Qaraqalpaqstannıń Aralboyı aymaqlarında baǵıladı.

## Derekler
Moynaq taw

**Moynaq taw** — Qaraqalpaqstannıń arqasındaǵı biyiklik. Biyikligi 86 m. Aral teńizi qurıp baratırǵanı sebepli Moynaq yarım aral óz kórinisin joytıp qurǵaqlıqqa aylanǵan teńiz túbi menen tutasıp ketti. Moynaq atirapındaǵı tegislikten keskin kóterilip turadı. Qaptalları  júdá tik, sınıq jarıqtan ibarat. Biyikliktiń maydanı anaǵurlım tegis, kem bóleklengen, dóń, kóship júretuǵın hám qublası-shıǵısında fitogen (puta aldı ) qumlıqlar bar. Barxanlar teńizdiń qurıǵan bóleginen samal alıp shıqqan qum ornına payda bolǵan. Biyikliktiń tiykarında paleogen sazları, pliotsenniń mergelli sazları hám de qumtas qatlamı jatadı. Shól qumlı topıraqlarda qandım, aq seksewil, otlardan qońırbas hám basqa efemerlar ósedi. Areal tárizde tarqalǵan boz qońır topıraqlarda keyreuk, boyalısh, búrgen ústin turadı. Jaylaw retinde paydalanıladı.Ortasha jemisliligi gektarına 2—3 s.

## Derekler
Qabaqlı ata mavzoleyi

**Qabaqlı ata mavzoleyi** (yaki *Qabaqlı ata mavzoleyi*) — Qaraqalpaqstan Respublikası, Qaraózek rayonına qaraslı «Qaraózek» APJ, Qabaqlı ata qabristanında jaylasqan tariyxiy estelik. Mavzoley XVIII—XIX ásirlerge tiyisli bolıp, házirde Ózbekstan Respublikasi Ministrler Keńesiniń qararı menen 2019-jıl 4-oktyabrde Materiallıq mádeniy miyrastıń kóshpes múlik obyektleri milliy dizimine kiritilgen hám mámleket qáwipsizligine alınǵan. Házirde Qaraqalpaqstan Respublikası mádeniy miyras basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında mámleket múlki esaplanadı.

## Tariyxı hám etimologiyası
Áyyemgi zamanlarda Aral teńizi jaǵaları boyında jasaǵan túrkiy qáwimleriniń múqaddes áwliyelerinen biri bolǵan. «Qabaqlı ata»nıń tiykarǵı atı Sipatdin bolǵanlıǵı dereklerde belgilengen. Qabaqlı ata bul aymaqlarǵa XVII ásirdiń aqırlarında Túrkstan táreplerden kelgen shaxs bolǵan. Ol islam dinin úgit-násiyatlaw menen shuǵıllanǵan aǵartıwshı ulamalardan biri esaplanadı. Ráwiyatlarda aytılıwına qaraǵanda, Qabaqlı ata jol boylap kútá úlken suw tolı qabaqtı arqalap júrgen hám shólde sayaxat etken jolawshılarǵa tarqatqan. Usınıń nátiyjesinde de jergilikli xalıq onı keyinirek «Qabaqlı ata» dep atay baslaǵan. Qabaqlı ataǵa tiyisli ekenligi aytılatuǵın suw qabaǵınıń sınıqları házirgi kúnge shekem saqlanıp qalǵan. Usınıń menen bir qatarda túrkmenlerdiń qabaqlı urıwı da bar bolıp, XIX ásirde Ámiwdárya qirǵaǵında Qabaqlı qorǵanı hám qorǵaw imaratı da qurılǵan. Óz dáwiriniń kóplegen oqımıslı adamları, atap aytqanda, Berdaqtıń ustazı Jiyen jıraw «Qabaqlı ata» áwliyesine kómilgen. Ózbekstan Qaharmanı, Joqarı Jıynalıs Senati aǵzası alım Ǵayratdin Xojaniyazov kóplegen zıyaratlar qatarında Qabaqlı ata ziyarat ornııń jol kórsetkish kartaların dúziw kerekligin aytıp ótken.

## Derekler
Qızketken (magistral kanal)

**Qızketken** — Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı magistral kanal. Ámiwdáryadan suw aladı. Uzınlıǵı 38,2&nbsp;km, suw ótkeriw imkaniyatı 320 m³/s Nókis, Kegeyli, Qaraózek, Bozataw, Shımbay rayonlarındaǵı 130,2 mıń ga jerdi suwǵaradı. Kanaldıń bas imaratı 1935-jılda qurılǵan; 1959-jılda kanaldıń aqırında Kegeyli (115 m³/s), Quwanıshjarma (110 m³/s), Staxanovarna (25 m³/s) kanallarına suw beriw ushın suw saqlaǵısh qurılǵan; etek bólimindegi 1&nbsp;km aralıqta kanal ózeni 117 metrge keńeytirildi hám 5 metrge shekrm shuqırlastırıldı (tındırıw wazıypasın óteydi hám tarmaq kanallarına shógindilerdiń ótiwin kemeytiredi). 1965-jılda Qızketkenge qosımsha suw alıw maqsetinde Taxiyatas bógetiniń tómengi bóliminde Úlkenǵar nasos stanciyasiı (suw sarpı 54 m³/s) hám Kegeyli kanalına jalǵanǵan18&nbsp;km li kanal qurıldı. Nátiyjede kanal suwı menen 218 mıń ga dan kóplew jerdi suwǵarıw múmkin boldı.

## Derekler
Qılıshniyazbay

**Qılıshniyazbay** — Qaraqalpaqstan Respublikası, Xorezm wálayatı, Túrkmenstannıń Tashawız wálayatı aymaǵınan ótetuǵın mámleketler aralıq kanal. Ámiwdáryadan suw aladı. Eki tarmaq Qılıshniyazbay hám Gúrlennen ibarat. Ulıwma uzınlıǵı tarmaqları menen birge 102&nbsp;km. Bas óliminde suw ótkeriw imkaniyatı 120 m³/s. Kanal hám onıń shaxapshaları 1939—42-jıllarda shembilik jolı menen qurılǵan. Keyingi jıllarda bir neshe márte rekonstruksiya qılınǵan. 1965-jılda magistral kanaldıń jańa bas uchastkası qurıldı. 1969-jılda kepillikli suw alıw ushın uzınlıǵı 7&nbsp;km, suw júzesi 120 m³/s bolǵan toyıntırıwshı kanal — Turangasaqa qazıldı. Qılıshniyazbay 70 mıń gektarǵa jaqın jer (sonnan 20,7 mıń ga Gúrlen rayonında, 16,7 mıń ga Qaraqalpaqstannıń Ámiwdárya rayonında, 26,2 mıń ga Tashawız wálayatında)di suwǵaradı.
## Derekler