Isenimlilik

**Isenimlilik** — bul adam yamasa zattıń isenimli ekenine iseniw yamasa isenim sezimi. **Ózine isenimlilik** — bul ózine degen isenim. Ózine isenimlilik keleshekte ne islewdi qálese, onı ulıwma orınlay alatuǵınına unamlı isenimdi óz ishine aladı. Ózine isenimlilik ózin bahalaw menen birdey emes, ol adamnıń qádirin bahalaw bolıp tabıladı. Ózine isenimlilik nátiyjeligi — belgili bir wazıypa yamasa maqsetti orınlay alıw qábiletine iseniw menen baylanıslı.

## Tariyxı
1890-jılı filosof Uilyam Djeyms óziniń «Psixologiya principleri» miynetinde bılay dep jazǵan: «Sizge kerek bolǵan nársege iseniń, sebebi tek usınday isenim arqalı mútájlik qanaatlandırıladı... Bunı tabıslı isley alatuǵınıńızǵa iseniń, sonda ayaqlarıńız onı ámelge asırıwǵa kúsh aladı».

Birinshi jer júzilik urıs dáwirinde psixologlar ózine isenimlilikti nerv kernewiniń aytarlıqtay dárejede azaytıwshı, qorqınıshtı basıwshı hám urıs maydanın qáwipten azat etiwshi qásiyet retinde joqarı bahaladı; olar kúshli hám salamat deneni qáliplestirgen áskerlerdiń urıs waqtında úlken ózine isenimge iye bolatuǵının túsindirdi. 1920-jıllardıń shegine jetken sergeklik háreketi dáwirinde psixologlar er adamlardıń ózine isenimliligin jumıs islemegen waqıtlarında úyde qalıp, shańaraq haqqında ǵamxorlıq etiw menen baylanıstırdı. Ullı depressiya dáwirinde ilimpazlar Filip Eyzenberg hám Pol Lazarsfeld adamnıń jaǵdayındaǵı tosattan bolǵan unamsız ózgeris, ásirese jumıstan ayırılıw, ózine isenimliliktiń tómenlewine alıp keliwi múmkin, biraq kóbirek jaǵdayda jumıssız adam óziniń jumıssızlıǵınıń ayıbı ózinde dep isense, usınday bolatuǵının jazdı. Olar sonday-aq eger adamlar uzaq waqıt jumısqa iye bolmasa, olar biypárwa bolıp, pútkil ózine isenimliligin joǵaltatuǵının atap ótti.

1943-jılı amerikalı psixolog Abraxam Maslou óziniń «Adam motivaciyasınıń teoriyası» maqalasında jeke adam tek fiziologiyalıq jasaw, qáwipsizlik hám súyispenshilik hám tiyisli bolıw ushın kerek bolǵan nárselerge eriskennen keyin ǵana ózine isenimlilikke («húrmet»tiń bir komponenti) erisiwge motivaciyalanatuǵının tastıyıqladı. Ol ózin húrmet etiwden qanaatlanıw ózine isenimlilik sezimlerine alıp keletuǵının hám oǵan eriskennen keyin «ózin ámelge asırıw» qálewine alıp keletuǵının tastıyıqladı. Ekinshi jer júzilik urısınan keyin rawajlanǵan ellerde kópshilik adamlardıń materiallıq standartları tez kóterilip, olardıń materiallıq mútájliklerin qanaatlandırǵannan keyin, isenimlilik hám ózin-ózi húrmetlew hám ózin-ózi bahalaw sıyaqlı baylanıslı túsinikler haqqında kóplegen keń citata keltirilgen akademiyalıq izertlewler payda boldı.

## Izertlew

### Ólshemler
Ózine isenimliliktiń eń dáslepki ólshemleriniń biri 12 ballıq shkala bolıp, ol «tartınshaq hám ózine isenbeytuǵın, uyalshaq, heshqashan sheshim qabıl etpeytuǵın, ózin tómenletetuǵın» adam ushın minimal balldan «sheshim qabıl ete alatuǵın, óz sheshimleri hám pikirlerine tolıq isenimli hám isengen» adam ushın maksimal ballǵa shekem qamtıǵan. Ayırım izertlewshiler ózine isenimlilikti affektivlik hám kognitivlik komponentlerge bólingen ápiwayı struktura retinde ólshegen: qáweterleniw affektivlik aspekt retinde hám sheberlikti ózin-ózi bahalaw kognitiv komponent retinde. Basqa izertlewshiler ózin-ózi bahalaw ornına dene tili kórsetkishlerin qollanǵan, ekzamenatorlar subekttiń kóz baylanısı, tınıshsızlanıw, turıs, bet álpeti hám ımlawların 1 den 5 ke shekemgi shkalada ólshew arqalı ózine isenimlilikti ólshegen.

Ayırım metodlar ózin húrmetlew hám ózine isenimlilikti hár túrli jaǵdaylarda ólsheydi, mısalı jámiyetlik orınlarda sóylew, akademiyalıq nátiyjelilik, sırtqı kelbet, romantikalıq qarım-qatnaslar, sociallıq óz-ara tásirler hám sport uqıplılıǵı. Sportta izertlewshiler sportshılardıń aldaǵı matchlardı utıw haqqındaǵı isenimin hám juwap beriwshilerdiń ózine isenimliliginiń nátiyjelilik hám unamsız pikirlerge qanshelli sezimtal ekenin ólshegen.

Abraxam Maslou hám basqalar ózine isenimlilikti ulıwmalasqan jeke ózgeshelik retinde hám belgili bir wazıypa, uqıplılıq yamasa mashqalaǵa baylanıslı ózine isenimlilik (yaǵnıy, ózine degen isenimlilik) arasındaǵı ayırmashılıqtı ajıratıw zárúrligin atap ótken. «Ózine isenimlilik» termini ádette ulıwma jeke qásiyetke qatnas jasaydı -oǵan qarama-qarsı, «ózine isenimlilik-nátiyjeliligi» psixolog Albert Bandura tárepinen «belgili jaǵdaylarda jetiskenlikke erisiw yamasa wazıypanı orınlay alıw uqıplılıǵına iseniw» dep anıqlanǵan.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__