open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Miy natriyuretik peptidi

Kategoriya:Belki po alfavitu Kategoriya:Belki cheloveka Mıy natriuretik peptid (BNP) - sonıń menen birge koringandek, B tipidagi natriuretik peptid (BNP) yamasa GC-B, peptid gormoni retinde de belgili. Ol júrek atriumlari kletkaları tárepinen islep shiǵarıladı - júrek bulshıq etleri kletkalarınıń hádden tıs sozılıwına juwapan kardiyomiyositler. Mıy natriuretik peptidining sintezi kaltsiy ionları tárepinen modulyatsiya etiledi. Miydiń natriuretik peptidi sonday atalǵan, sebebi ol daslep shóshqa mıyı ekstraktlarida anıqlanǵan, biraq adamlarda ol tiykarınan júrek juwan qarınlarında sintezlanadi.

## Duzilisi
Mıy natriuretik peptidi 32 aminokislotadan ibarat. Peptid strukturasınıń ayriqsha ózgesheligi eki sistein qaldıǵi ortasındaǵı disulfid baylanısı nátiyjesinde payda bolǵan halqa dúzilisi bolıp tabıladı. Halqa dúzilisiniń on etti aminokislota qaldıǵidan 11 tasi natriuretik peptidlar shańaraǵınıń barlıq aǵzalarında birdey, terminal bólimleri bolsa anıq homologiyaga iye emes. Peptid 1988-jılda chóchqa mıyı ekstraktidan ajıratılǵan halda tabılǵan.

## Biosintez
Mıy natriuretik peptidining biosintezi tiykarınan júrek juwan qarınlarınıń kardiomiotsitlarida júz boladı. Bul erda ol 108 aminokislota qaldıǵidan ibarat prohormon (proBNP) prekursor retinde islep shiǵarıladı. Progormon ańlatpasın kodlaytuǵın gen (proBNP) insannıń 1- xromosomasida jaylasqan. Arnawlı bir proBNP proteazasi tásirinde eki bólekke bóliniw júz boladı - 32 aminokislotadan ibarat birinshi fiziologikalıq aktiv C-terminal fragmenti (BNP77-108) hám N-terminal fragmenti (NT-proBNP), fiziologikalıq. iskerligi ele ornatilmagan.

Atriya hám juwan qarınlar tárepinen mıy natriuretik peptidining sintezi hám sekretsiyasi ushın tiykarǵı stimul júrek kameralarında basımdıń asıwı hám soǵan uyqas túrde bul kameralardıń sozılıwı esaplanadı.

## Fiziologik rol
BNP dıń neyronal ańlatpası tasbaqa keselligi menen awırǵan adamlarda hám sozılmalı qichishi bolǵan kóplegen basqa nawqaslarda qichishishning baslanıwında rol oynawı haqqında xabar berilgen. Házirge shekem bul tıshqanlar ústinde ótkerilgen tájiriybeler menen tastıyıqlanǵan.

## Diagnostikasi
Mıy natriuretik peptidi júrek etiwmovchiligi kesellikti anıqlawında joqarı unamsız prognozlı kúshke iye (>90%). Óytkeni, B tipidagi natriuretik peptidlar júrek juwan qarınlarında ajralıp shıǵadı, bul miyokarddagi júkti tuwrıdan-tuwrı sáwlelendiredi, A tipi bolsa " tikkeley bolmaǵan" dep atalatuǵın belgi bolıp tabıladı. B tipidagi peptidlar shep juwan qarın diywalındaǵı miyokard stressin anıqlaw sáwlelendiriwshi dáliller ámeldegi. Bunnan tısqarı, qan plazmasidagi B tipidagi peptidlar (BNP, N-BNP) A tipidagi peptidlarga (ANP) qaraǵanda talay turaqlı bolıp tabıladı.

## Korsetpeler
Bazarbay Serekeev

**Bazarbay Serekeev** (1942-2017) — qaraqalpaq jivopis mektebiniń iri wákili hám belgili súwretlew óneri sheberleriniń biri. Onıń dóretiwshiligi óz aldına kóriniske iye bolıp, Qaraqalpaqstan Respublikası súwretlew óneri rawajlanıwı tarıyxınıń irgesin salıwda belgili bolǵan xudojnikler qatarınan orın alǵan.

= Biografiyası =
B.Serekeev 1942-jılı Qaraqalpaqstan Respublikası Kegeyli rayonında tuwıldı

= Iskerligi =
Ol dóretiwshiligin 1962-jlldan, yaǵnıy Tashkent qalasındaǵı P.P.Benkov atındaǵı kórkem-óner bilim jurtın tamamlap, Nókiske qaytıp kelgennen soń basladı. Nókis kórkem-islep shıǵarıw ustaxanalarında óz jumısın baslaw menen bir qatarda, qaraqalpaq súwretlew óneri rawajlanıw dáwiri dawamında toqtawsız miynet etti hám nátiyjede óz jumıslarında ayrıqsha bir álemdi jarata aldı. Bunda xudojnik xalıq óneri, Ana Watanımız tariyxı, úrp-ádetlerine bolǵan ıqlas hám súyispenshiligin kórsetti. Jıllar dawamında tánha ózine tiyisli qol tańbası, jivopis islewde ózgeshe usıllardı qáliplestirdi. Onıń miynetleri súwret salıw kórinisleri hám koloritik sheshimleri menen tanımalı.

Ol 1977-jıldan baslap Ózbekstan xudojnikleri kórkem dóretiwshilik birlespesi aǵzası retinde kóplegen kórgizbelerde belsene qatnastı. Kórgizbelerde onıń bir qatar jumısları Qaraqalpaqstan hám Ózbekstan hár qıylı qalalarında, sonday-aq, Rossiya, Bashqurtıstan, Daǵıstan, Tatarstan, Qazaqstan kórsetildi. Eń jaqsı hám kórnekli kartinaları Qaraqalpaqstan Respublikası tariyxı hám mádeniyatı muzeyi, Qaraqalpaq Mámleketlik I.V.Savitskiy atındaǵı kórkem-óner muzeyi, Ózbekstan kórkem-óner akademiyasl Qaraqalpaqstan bólimi fondlarında saqlanbaqta.

Respublikamızda jaylasqan kóplegen jumıs orınları imaratlarınıń intererin bezep tur, sonıń menen birge, onıń dóretiwshiIigi shaydalarınıń jeke kollekciyalarınan shet ellerde hám jerleslerimiz arasında kózge taslanadı. Ol jıllar dawamında bir neshe márte Respublikamız boylap jeke kórgizbelerin shólkemlestirdi. Bárshe dóretiwshi insanlar sıyaqlı, Bazarbay aǵa bárqulla izlegeni hámde tapqanı, onıń járdeminde qálegen shıǵarma dórete alatuǵın qubılıs bul jeke óziniń qol tańbası hám ol bir qaraǵannan dárhal tanıp alıw dárejesinde bolıwı kerek.

Rasında, xudojnik jaratqan kartinalar bárha tamashagóyler usılında, qániygeler ushın da júdá qızıqlı. Kartinalar hámme ushın túsinikli, ómirdi kóp túrlerde kórsetiwi menen bárshege jaqın hám quwanttıradı. Olar bizdi qorshap turǵan ortalıq, tábiyat, turmıs penen garmoniyada úylesimlikte, quwanıshta jasawǵa shaqıradı.

= Derekler =
Qısqarǵan qospa sózler

Bir ma’ni an’lati’wshi’ so’zler dizbeginin’ qi’sqari’p
keliwinen jasalg’an so’zler qi’sqarg’an qospa so’zler
delinedi.
Qi’sqarg’an qospà so’zler to’mendegishe jasaladi’:
1. So’zlerdin’ birinshi ha’ripleri g’ana qi’sqaradi’,
wolar bas ha’ripler menen birigip jazi’ladi’. Mi’sali’:
NMPI ( Nókis ma’mleketlik pedagogikali’q instituti’),
QMU (Qaraqalpaq ma’mleketlik universiteti), QR
(Qàràqàlpàqstàn Respublikàsi’), VKK (vrachli’q konsultaciya
komissiyasi’).
2. Birinshi so’zdin’ birinshi buwi’ni’, keyingi so’z-
lerdin’ birinshi ha’riplerinin’ qi’sqari’p birigiwinen
jasaladi’. Mi’sali’: O’zR (O’zbekistan Respublikasi’),
TashMI (Tashkent medicinali’q instituti’).
Bunday so’zlerde buwi’nni’n’ birinshi ha’ribi menen
keyingi qi’sqarg’an so’zlerdin’ birinshi ha’ripleri bas
ha’rip penen jazi’ladi’.
3. So’zlerdin’ da’slepki buwi’nlari’ qi’sqari’p birigedi.
Mi’sali’: pedfak (pedagogikali’q fakultet).
4. Birinshi so’zdin’ birinshi buwi’ni’ni’n’ qi’sqari’p,
keyingi so’zlerdin’ qi’sqarmay birigiwinen jasaladi’.
Mi’sali’: pedinstitut (pedagogikali’q institut), multfilm
(multiplikaciyali’q film).
Bul qi’sqarg’an so’zler kishi ha’rip penen jazi’ladi’.
Juldızsha

**Juldızsha** (grek. *ἀστέρισκος* sózinen alınǵan, ingl. *asterisk*, rus. *звёздочка* ) — tekst qatarında jaylasqan yamasa tekst qatarınan joqarıraq kóterilgen halda paydalanılatuǵın, ádette bes yamasa altı múyeshli juldız (*) kórinisindegi tipografiyalıq belgi.

Biziń eramızǵa shekemgi II ásirde áyyemgi filolog Vizantiyalı Aristofan tárepinen Iskenderiya kitapxanası tekstlerindegi anıqsızlıqlardı kórsetiw ushın ámelge kirgizilgen.

## Derekler
* Inglis tilindegi scriptsource.org saytı 
* Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Shipovnik

Taw hám toǵaylarda átirgúlliler tuwısına tiyisli túrler ósedi. Olardan biri shipovnik bolıp esaplanadı. Onıń boyı 2—3 m ge jetetuǵın paqalı kóp, tikenli puta. 
Japıraqları quramalı, taq pár tárizli, 5—9 japıraqshalı. Iyun-iyul aylarında gúlleydi. Gúlleri iri, diametri 8—9 sm, tiykarınan ashıq qızıl gúl, gúlkese, gúl japıraǵı 5. Gúlde kóp atalıq hám analıq bar. 
Shipovniktiń jalǵan miywesi toyǵın qızıl, etli, uzınsha máyek tárizli bolıp, uzınlıǵı 2—3 sm, miywe ishinde júda kóp qattı tuqımları bar. Miywe quramında adam densawlıǵı ushın kerekli bolǵan zatlardan vitamin, limon kislotası, dubil hám basqa da zatlar boladı. Medicinada avitaminoz keseliniń aldın alıw hám emlewde qollanıladı.
Traektoriya

**Traektoriya** — deneniń háreket dawamında keńislikte qaldırǵan izi yamasa sızǵan sızıǵı.
Orın awıstırıw

**Orın awıstırıw** — dene qozǵalısınıń baslanǵısh hám aqırǵı noqatların (koordinataların) tutastırıwshı, baǵıtlanǵan kesindi.

## Derekler
Ilgerilemeli háreket

**Ilgerilemeli háreket** — bul deneniń ıqtıyarıy eki noqatın tutastırıwshı tuwrı sızıq háreket dawamında óz-ózine parallelligin joǵaltpaytuǵın qozǵalıs.

## Derekler
Sayǵaqlı mámleketlik buyırtpa qorıqxanası

**Sayǵaqlı mámleketlik buyırtpa qorıqxanası** (zakaznigi) - sayǵaqlardı hám olar kóbeyetuǵın aymaqlardı qorǵaw maqsetinde 1991-jılda shólkemlestirilgen. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Qońırat rayonında, Ústirt platosınıń arqa-batıs bóleginde jaylasqan. Qaraqalpaqstan Respublikası Tábiyattı qorǵaw mámleketlik komitetine qaraydı. Maydanı 1 mln.ga. Buyırtpaxananıń shıǵıs shegarası Qazaqstan Respublikasınıń mámleket shegarasına shekem, batıs shegarası Aterov (Guryev) hám Aqtóbe wálayatı shegaralarına shekem baradı. Ústirtte jasaytuǵın sayǵaqlar Qaraqalpaqstan aymaǵınıń Ústirt bóleginde kóbeyip, jazda Qazaqstan shóllerine qaray kóshedi, gúzde taǵı Ústirtke qaytadı. Bul aymaqta Ózbekstan Qızıl kitabına kiritilgen tuwalaq hám basqa haywanlar da jasaydı. Buyırtpa aymaǵında sayǵaqlardıń ulıwma sanı 30 mıńǵa jaqın (2003).

## Derekler
Ápiwayı láblebi

Ápiwayı láblebi — láblebi tuwısına kiretuǵın eki jıllıq ósimlik. Ol tuqımnan shıqqan birinshi jılı uzın sabaqshalı iri japıraqlar hám azıqlıq zatlarǵa bay, juwan tamır (tamırmiywe) payda etedi. Ekinshi jılı onda mayda japıraqlı, biraz uzın, ushı topgúller menen tamamlanıwshı paqal payda boladı. Ol may ayında gúlleydi.
Tor belgisi

**Tor belgisi** (lat. *octothorpe* - "segiz ushlı" sózinen, ingl. *number sign, pound sign*, rus. *решётка, октото́рп*) — eki parallel jaylasqan gorizontal hámde eki parallel jaylasqan vertikal-qıya sızıqlardıń tórt noqatta, ortada parallelogram jasap kesilisiwinen payda bolǵan (#) kórinisindegi belgi. Informaciyalıq texnologiyalardıń rawajlanıwı menen házirgi turmısımızda da jiyi-jiyi qollanılatuǵın belgi. Bul belgi hár qıylı orınlarda túrli wazıypalarda isletiledi.
Sudochye mámleketlik ornitologiya buyırtpa qorıqxanası

**Sudochie mámleketlik ornitologiya buyırtpa qorıqxanası** - Ámiwdárya deltası biologiyalıq kompleksin, kóshpeli quslar qonıp ótetuǵın, olar balalaytuǵın orınlardı qorıqlaw maqsetinde 1991-jılda shólkemlestirilgen. Qaraqalpaqstan Respublikası Moynaq rayonında, Sudochie kóli, jáne onıń sorili átiraplarında jaylasqan. Maydanı 50 mıń ga. Onıń batıs shegarası Ústirt tegisligi boylap, qubla-shıǵıs shegaraları kóldiń qırǵaǵı boylap ótken. Kólde kóplegen júzetuǵın hám suw boyı qusları dem aladı, kóbeyedi. Bul jerde aq quslar, kolpicalar, qarabaylar (Qızıl kitapqa kirgizilgen) hám basqa túrdegi quslar, sonıń menen birge, awlanatuǵın ondatralar jasaydı. Qorıqxana xalıq aralıq áhmiyetke iye, kól batpaqsuw háwizlerin qorǵaw boyınsha Ramsar konvensiyey dizimine kiritilgen. Kóldiń ortasha shuqırlıǵı 1,5 m, qalıń ósińki suw ósimlikleri jabayı haywanlar ushın azıq bazası esaplanadı.

Buyırtpa aymaqta quslardı úyreniw boyınsha ilimiy jumıslar alıp barıladı, hár jılı quslar sanın esapqa alıw jumısları atqarıladı, ondatra awlanadi.
## Derekler
Abajur

**ABAJUR** (frants. abat-jour—jaqtılıq qaytarıwshı) — shıranıń kózdi qamastırmaw hám nurdı toplap belgili bir tárepke jóneltiriw ushın mólsherlengen qapı. A. konus, disk, shar, parabola hám b. sırtqı kórinislerde metall, shiyshe, plastmassa, karton, qaǵaz yamasa shoyinan ashıq hám yarım ashıq etip jasaladi. A. kórkem bezew, yaǵnıy xanaǵa shıray beriw wazıypasın da oteydi.
## Derekler
Vinicunca

Ірі жазуRainbow tawlari, Peru. 
Bul tawlardin renli gatlamlari million
jillar aldin qizil qumtastan payda
bolgan, olar iqlim sharayati, jer asti
suwi hám mineral aralaspalari tásirinde
sari, jasil, aq hám basqa renlerge
aynalgan.
"National Geographic" jurnali Rainbow
tawlarin "Ómir dawaminda keletugin
100 jer" dizimine kirgizgenligi ájep
emes.
Túynek

Túynek hám tamırpaqallar da forması ózgergen jer astı nartı esaplanadı. Túynekli ósimliklerge hámmemizge tanıs bolǵan kartoshka,topinambur siyaqlılar kiredi. Kóp tarqalǵan kartoshka benen tanısamız. Kartoshkanıń túynekleri onıń jer astı paqalınan payda boladı.Ol tiykarınan domalaq formada bolıp,ózinde kóp muǵdarda azıqlıq zatlar( kóbinese kraxmal)saqlaydı ishki jaǵınan nartqa uqsaydı. Túynekleri ıssı, ıǵallı sharayatta kógere baslaydı.Túynektegi jańa búrtiklerden jańa nart payda boladı.Búrtikleridiń kóp bólimi túynektiń ushına jaqın jaylasadı. Sonıń ushın kartoshka ádette,ushqı búrtiklerden óse baslaydı.

## Derekler
Gidrosfera

**Gidrosfera** — Jerdiń suwlı qabıǵı bolıp, ol planetamızdaǵı barlıq suw zapasların ózinde jámlestirgen hám Jer júziniń 70% in iyeleydi. Jer júzindegi barlıq suwlardıń 96,4% in dúńya okeanı, 3 % den kóbiregin jer ústi hám jer astı dushshı suw háwizleri quraydı. Dushshı suwdıń 2/3 bólimi Arktika, Antarktida, sonday-aq, túrli materiklerdiń taw shoqqıları muzlıqlarda toplanǵan.Gidrosferanıń barlıq qatlamlarında tirishilik bar. V.I. Vernadskiy biosfera shegarasın okean túbinen sál pásrekten ótkergen, sebebi okean túbi tiri organizmler tirishilik iskerligi nátiyjesi. Plankton, nekton, bentos organizmlerinen quralǵan organizmler jámáátleri 10 km tereńlikke shekem tarqalǵan. Dúńya okeanınıń eń tereń ornı Tınısh okeanındaǵı Mariana shúńgili (11 km)esaplanadı.

Ósimlikler hám ósimlikler menen azıqlanatuǵın haywanlar okeannıń joqarı qatlamlarında — 300 m ge shekem bolǵan tereńlikte jasaydı. Bul bolsa avtotrof organizmler ushın zárúr jaqtılıqtıń jeterli muǵdarda suw arqalı ótiwi menen baylanıslı.Suw ortalıǵında haywan túrleri san jaǵınan ósimliklerge qaraǵanda kóp.Ósimlikler suw ortalıǵınıń jaqtılıq jetip baratuǵın bólimlerinde tarqalǵan.Biosferada gidrosfera áhmiyetli orın tutadı, ol Jerde tirishiliktiń turaqlılıǵın támiyinlewshi tiykarǵı derek esaplanadı. Klimat shárayatınıń ortashalıǵı hám suwdıń dáwirlik aylanısın támiyinleydi.
Dizayn

Ámeliyattaǵı detaldıń kórinisi ózine tartatuǵın jaǵdayda onıń

kórinisin gózzal hám shıraylı hám de kórkem formada ózgerttiriw,awırlıǵın da kemeyttirip paydalanıw ushın qolaylı etip qayta jobalaw **dizayn** delinedi
Bastırmalar

Kóp qabatlı imaratlarda qabatlar arasındaǵı hám shertek penen bólme arasındaǵı gorizontal tosıq bastırma delinedi. 

Bastırmanıń ústingi bólegi bólmeniń polı, astınǵı bólegi

bólmeniń potologı bolıp esaplanadı.
Sxema

Predmetlerdi jobalaw, ońlaw, qadaǵalaw, dúzetiw hám olardan paydalanıw hám de mexanizm, ásbap úskene, qurılma hám taǵı basqalardıń háreket (jumıs) procesiniń izbe-izligi sxemalarda túsindirip beriledi. Sonlıqtan sxema jobaǵa tiyisli grafikalıq hújjet esaplanadı. Onda predmet (mashina) bólekleriniń quramı hám mexanizmlerdiń 

wazıypasına qarap háreket procesin anıqlaw, olardı jumısqa tayarlaw hám durıslaw hám de ornatıwda hám olar arasındaǵı baylanıslardı shártli belgiler menen kórsetiwshi konstruktorlıq hújjet **sxema** delinedi.
Jack Ma Yun

**Jack Ma Yun** (Qıtaysha: 马云; aytılıwı: Jack Ma Yun; 1964-jıl 10 -sentyabrde tuwılǵan ) — Qıtaylıq isbilermen, investor hám qayırqomshı.

## Biografiyası
Ol kóp milletli, texnologiyalıq konglomerat Alibaba Group tiykarshısnıń biri hám burınǵı atqarıwshı baslıǵı bolıp tabıladı. Bunnan tısqarı, ol Yunfeng Capital jeke qarjılılıq kompaniyasına tiykar salǵan. Ma ashıq bazarǵa tiykarlanǵan ekonomika tárepdarı.2017-jılda Ma Fortune tárepinen hár jılı ótkeriletuǵın «Dúnyanıń eń ullı 50 jetekshisi» diziminde ekinshi orındı iyeledi. Ol Qıtay biznesinń rásmiy bolmaǵan global elshisi retinde keń kórip shıǵılǵan hám baslanǵısh biznes jámiyetshiligi ushın abıraylı shaxs bolıp tabıladı. 2018-yil sentyabr ayında ol Alibabadan pensiyaǵa shıǵıwın hám tálim jumısları, qayırqomlıq jumısları hám átirap-ortalıqtı qorǵaw menen shuǵıllanıwın járiyaladı. Keyingi jıl Daniel Zhang onıń ornına ijroiya baslıǵı lawazımın iyeledi. 2021-jıl aprel jaǵdayına kóre, 51,5 milliard dollarlıq baylıq menen Ma Qıtaydıń eń bay adamları arasında úshinshi orındı iyeledi (Zhong Shanshan hám Ma Huatengdan keyin), sonıń menen birge, dúnyadaǵı eń bay adamlardan biri bolıp, Bloomberg Billionaires Index tárepinen 26 -orındı iyelep turıptı. 2019 -jılda Forbes basılıwı Ma Qıtay, Afrika, Avstraliya hám Jaqın Shıǵıs daǵı kem támiyinlengen qatlamdı qollap -quwatlagani ushın «Aziyanıń qayırqomlıq jumısları qaharmanlari — 2019» dizimine kirgizildi.

## Dáslepki ómiri hám tálimi
Jack Ma Qıtaydıń Zhejiang (Chjetszyan) qalasındaǵı Hangzhou (Xanchjou) qalasında tuwılǵan. Ol inglis tilin jaslıgınan Hangzhou International mıymanxanasında bul tilinde sóylesiwshiler menen sóylesiw arqalı basladı. Toǵız jıl dawamında sayaxatshılar menen inglis tilin shınıǵıw qılıw ushın Ma óz velosipedinde 27&nbsp;km (17 mil) jol basıp, mánzilge kelgen. Ol sırt ellilerden biri menen jaqın dos bolıp qaldı, olar Qitaysha atın aytıwǵa qıynalgani ushın oǵan «Jack» tahallusini berdi.
Keyinirek Ma kolledjde oqıwǵa qıynaldı. Ma Xanchjou oqıtıwshılar kolledjine kirisiw imtixanınan eki ret jıǵıldı, sebebi onıń hálsiz tárepi matematika edi. Ma hár jılı ótkeriletuǵın Qıtay kirisiw imtixanlarınan ótiwi ushın 3 jıl sarıpladi. Ol Xanchjou oqıtıwshılar institutında (házirgi kúnde Hangzhou Normal University dep ataladı ) oqıdı hám 1988-jılda inglis tilindegi kórkem óner bakalavrın tamamladı. Ma mektepte oqıtıp atırǵan waqtında studentler sovetiniń basshısı edi. Oqıwdı tamamlaǵannan keyin, ol Xanchjou Dianzi universitetinde inglis tili hám xalıq aralıq sawda boyınsha bayanatshı retinde iskerligin basladı. Ol Garvard biznes mektepke on ret hújjet tapsırǵan hám hár sapar biykarlaw etilgenin dawa etedi.

## Dárekler:
J.K.Rowling

**Joanna Ketlin (Jo)Rouling** yaki tanımalı atı menen **J. K. Rowling** (1965-jıl 31-iyul, Ullı Britaniya) — «Garri Potter» fantastikalıq romanlar seriyasınıń avtorı bolǵan ingliz jazıwshısı. Katlin ózine berilgen at bolmasa da, ájesiniń húrmetine usı at penen atalǵan.

## Ómiri
Joanne Rowling 1965-jıl 31-iyulda Chipping Sodburry (Angliya) qalasında tuwılǵan. Ol óziniń shańaraǵı menen Bristol qalasına, sońınan Chepstow qalasına kóshedi. Orta mektepti Wyedean comprehensiveda oqıǵanınan keyin Exeter universitetinde francuz tili hám ádebiyatı boyınsha qánigeligin tamamladı hám Londonda jaylasıp, insan huqıqları shólkeminde izertlewshi hám eki tildi biletuǵın xatker sıpatında jumıs basladı. «Garri Potter» seriyasınan tısqarı jáne tórt romanı basıp shıǵarılǵan Rouling óziniń policiya janrındaǵı úsh shıǵarmasın Robert Galbreyt atı menen jazǵan. Onıń dáslepki shıǵarması bolsa 6 jasında jazǵan «Qoyan» atlı gúrrińi edi.

Atın «J.K.Rouling» dep qısqartıwında birinshi kitaptı basıp shıǵarıwshı Bloomsburydiń tásiri bar. Baspası erkek oqıwshılar hayal jazıwshını oqıwdan tartınıwı múmkin dep esaplap, jazıwshınıń atın «J.K.Rouling» túrinde jazıwdı maqul kórgen.

## «Garri Potter»
Ol óziniń jeti kitaptan ibarat Garri Potter romanları menen ataqlı bolıp tabıladı. Bul jeti dóretpe oǵan 1 milliard dollar payda alıp kelgen. Ol romanlar kompleksiniń birinshi bólegin 1997-jılda baspadan shıǵartırǵan. Bul kitaptıń barlıq bólimleri dúnya boylap júdá ataqlı bolıp esaplanadı. Rouling tiykarǵı jeti bólekli romanlarınan tısqarı sol kitaplarǵa qosımsha formasında taǵı tórt kitap baspa ettirgen. Aqırǵı kitap 2016 -jıl 31-iyulda Garri Potter hám Náletlengen Bala atı menen baspadan shıǵarıldı. Bul kitap teatrlar ushın saqna shıǵarması: dramatik usılda jazılǵan bolıp eki bólekten dúziledi. Shokir Dolimov bir neshe jıldan berli dóretpe bólimlerin jeke túrde awdarma etip, óz blogında oqıwshılarǵa usınıs etip kelip atır. Búgingi kúnge shekem jeti bólim awdarmaları aqırınq jetkezilip, oqıwshılar itibarına tartqan.

## Derekler
Avtorlıq shártnaması

Avtorlıq shártnaması — tayar shıǵarma yaki avtor 
belgilengen múddette jaratıwdı óz juwapkershiligine alǵan shıǵarmadan paydalanıw ushın avtor (avtorlaslar) hám baspa ortasındaǵı dúzilgen shártnama.
AVTORLÍQ HUQÍQLARÍNÍŃ XALÍQ ARALÍQ QORǴALÍWÍ.
Ózbekistan Respublikasında intellektual múlk tarawındaǵı qatnasıqlar: 
xalıqaralıq huqıq normalarına tiykarlanǵan halda hám de tómendegi: 
hújjetlerden kelip shıǵıp tártipke salınadı:
— Ádebiy hám kórkem shıǵarmalardı qorǵaw haqqındaǵı Bern Konvenciyası pitimleri (24.07.1971-jıl);
— Avtorlıq huqıqı haqqındaǵı Xalıqaralıq konvenciya pitimleri 
(1952);
— ǴMDA sheńberinde dúzilgen avtorlıq hám túrles huqıqlardı 
qorǵaw haqqındaǵı pitimler (10.02.1995-jıl).Tómendegi elementler avtorlıq huqıqların qorǵaw belgileri esaplanadı
1) sheńber ishine alınǵan latınsha «C» háribi — 
2) óz aldına avtorlıq huqıqları iyesiniń ismi (atı);
3) shšǵarma birinshi márte basılǵan jıl.
Avtorlıq huqıqları boyınsha agentlik (ÓzRAHA) nızam hújjetlerin 
atqarıwı ústinen qadaǵalawdı ámelge asıradı.
Marketing

**Marketing** — sózi inglisshe «market» sózinen alınǵan bolıp, «bazarǵa baylanıslı xızmet» degen mánisti ańlatadı. Ekonomikada marketing dep, bazar shárayatında tutınıwshılardıń mútájin úyreniwden, tovar hám xızmetlerdi olarǵa jetkeriwge shekem bolǵan xızmetke aytıladı. Firma ushın marketing xızmetinen názerde tutilǵan tiykarǵı maqset — tutınıwshılardıń mútájin anıqlap, onı tolıq qanaatlandırıw esabınan kóbirek payda alıwdan ibarat, dep aytıw múmkin. Marketing xızmeti menen shuǵıllanıwshılar — marketologlar dep ataladı.

## Derekler
QR kod

Birinshi QR kod 1994-jılda Denso-Wave yapon kompaniyasi tárepinen oylap tabilǵan. Dáslep kod avtomobilsazliq sanaatinda isletilingen, keyinirek ol dunyanin turli tarawlarında qollanılǵan.
Raffleziya

Eń Úlken Gúl. 
Raffleziya - Arnoldi bolip, oni shen’beri, yagniy diametri 1 metrdi
quraydi. Indoneziyanin Sumatra
atawinda ósetugin bul gúldi dáslepki
bar botanikler - Raffleziya hám Arnold
ushiratligi sebepli olardin’ ati berilgen.
Shavkat Mirziyoyev

**Shavkat Miromonovich Mirziyoyev** (1957-jıl 24-iyul, Zamin rayonı, Jizzaq wálayatı, ÓzSSR) ― 2016-jıl 14-dekabrden Ózbekstan Prezidenti, 2003-jıl 12-dekabrden 2016-jıl 13-dekabrge shekem Ózbekstan Bas wáziri, sonday-aq 2016-jıl 8-sentyabrdan 14-dekabrge shekem Ózbekstannıń waqtınsha prezidenti. 2016-jıl 4-dekabrdegi prezidentlik sawlawı nátiyjesine tiykar, Ózbekstan Respublikası prezidenti etip saylandı.

## Derekler
Sulfat kislotası

*Sulfat kislotası* – H2SO4

May tárizli bul suyıqlıq iyissiz, reńsiz bolıp, 
suwdan derlik eki ese awır. Suwda júdá jaqsı
eriydi.Sulfat Kislota hawanı hám hár qıylı
gazlardı keptiriwde,sonday-aq, hár qıylı zatlar quramındaǵı suwdı tartıp alıwda qollanıladı.
Koncentraciyalanǵan sulfat kislota terige tamsa, 
terini qattı kúydiredi. Sonıń ushın sulfat kislota menen islegende júdá abaylı bolıw kerek. Onıń terige hám kiyimlerge tamıp ketiwinen saqlanıw kerek.Sulfat kislotanı suw menen aralastırǵanda júdá kóp jıllılıq bólinip shıǵadı, onıń sulfat kislotanıń eritpesin
tayarlaǵanda kislotanı ıdıs diywalı boylap tamshılatqan halda áste-aqırınlıq penen suwǵa qosıw kerek boladı.Keri jaǵdayda kislota ústıne 
suw quyılsa olar tolıq aralasıp úlgermesten eritpe qaynap ketedi hám bul qaynaǵan aralaspa shiyshe ıdıstı sındırıp jiberiwi yamasa tasıp ketip kiyimge, terige, kózge tamıp ketiwi múmkin
Erejep biy

Erejep biy 1880-jıllarda 70 jaslardaǵı adam bolǵan.Ol Qaraqalpaqlardıń qıpshaq ruwınan bolıp, kútá ótkir,jedelli,sınshıl,gápti tuwrı aytatuǵın bolǵanlıqtan oǵan «tentek» dep laqap bergen. Házir Shımbay qalasınıń kúnshıǵısında elege deyin Erejep biydiń qalasınıń ornı bàr. Onıń shàrdáresi Shımbay qalasınıń arqasında Jalpaq jap degen makanda bolǵan. Erejeptiń 
shardáresiniń jalpaq japtaǵı ornı elege deyin bar, ol 1920-jıllarǵa shekem pútin bolǵan. Keyingi jılları ol mákandı birneshe mártebe suw alıp shardáreden tek ǵana dúmpek qaldı. 
Erejep tentek Ómirbek laqqı menen zamanlas hám 
dos bolǵan.
Ashamaylı ruwı

**Ashamaylı** — qaraqalpaq ruwlarınıń biri. Qońırat arısınıń Shúllik toparına kiretuǵın qàwim-ruw. Ashamaylı 13 ruwdan quralǵan. XIX ásirdiń ortalarında ashamaylı qáwiminde 790 day xojalıq bolıp xanlıqqa hár jılı 260 qazıwshı beriwge tiyisli bolǵan.

Olardıń kózge kórinip, el basqarǵan — Áwez, Mergenbay, Jaqsılıq, Dosım, Seksenbay, Elgeldi, Tóremurat, Oraz, Sherim degen biyleri bolǵan.

## Derekler
* Nızanov M. Qaraqalpaqlar. Bilim-2021.
Qoldawlı

Ol Qońırat arısınıń shúllik bólimine kiredi. Qoldawlılar 16 ruwdan quralǵan xalıq. Ol ruwlar óz ara toparlarǵa yaǵniy 4 ataǵa bólinedi. Olardıń basım bólegi Aqdàrya, Jańadàrya hàm Maylı, Kókózek Atıraplarında jasap kelgen.19-àsirdiń 2-yarımında qoldawlılar 570 xojalıqtan ibarat bolıp, xanlıqqa 114 nókér, 34 qazıwshı beretin bolǵan . Qoldawlılar qaraqalpaqlardıń azatlıǵına erisiwde, xanlardıń zorlıqlarına qarsı olardan ósh alıwǵa àjayıp Biy, Batır hám Shayırlardı jetistirgen Ruw.

## Ataqlı adamları

Asan biy 
,Amangeldi
,Aydos biy
,Begis
,Mırjıq
,Arzı
,Araz
,Sherjan
,Ernazar Alakóz
,Kùnxoja
,Berdaq 
,Dáwletbay Shámshetov Qaraqalpaqstan Respublikası Prezidenti.
Bul insanlardıń hámmesi Qoldawlı ruwınan shıqqan.

## Naqıl-Maqal

Qoldawlı aspanǵa balta laqtırǵan.
Qostamǵalı

Qostamǵalı - Qaraqalpaqtıń qońırat arısınıń shúllik toparına kiredi. Olar 7 ruwdan turıp, dáryanıń oń tárepinde jasaǵan. Sol jılları olar 295 xojalıq bolıp, Xanlıqqa 60 nóker, 177 qazıwshı beriwge tiyisli bolǵan. Qostamǵalılardıń Arzı atalıq, Sapar xajı, Arpan degen biyleri, Qoshan degen ásker basıları bolǵan.
Meteorlar hám meteoritler

Meteorlar hám meteoritlar«Meteor» sózi «aspan qubılısı» degen mánisti bildiredi. Aspanda meteorlardı, yaǵnıy«ushar juldızlar»dı hár túnde kóriw múmkin. Derlik, kópshilik meteorlar Jer betine jetip kelmesten janıp tamam boladı.Hawada janıp, jaqtı iz qaldıratuǵın aspan denesi meteor dep ataladı.Meteorlardıń janıp tamam bolmastan Jer betine túsiwi siyrek ushıraydı.Jerge túsken meteorlar meteoritler dep ataladı.Meteoritler ádette bir neshe tonnaǵa shekem boladı. Olar tas, temir hám basqa zatlardan ibarat.Eger Jer betin hawa orap turmaǵanda planetamızǵa mıńlap meteorlar túsip, Jer betinde tirishilik dawam etpes edi.Jerdi orap turǵan hawa bizdi meteorlardan qorǵap
Amanbay Orınbaev

**Orınbaev Amanbay Tilewbay ulı ―** Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı. 17-sentyabr 1979-jılı Kegeyli rayonında tuwılǵan. Milleti Qaraqalpaq. Joqarı maǵlıwmatlı. Qánigeligi huqıqtanıwshı, politolog.

## Oqıw ornı
2002 j. — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi Akademiyası;

2004 j. — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi Akademiyası magistraturası;

2011 j. — Ózbekstan Respublikası Strategiyalıq analiz hám perspektivanı belgilew Joqarı mektebi

## Mámleketlik sıylıqları

2013-j. — «Doslıq» ordeni

2015-j. — «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen yurist»

## Miynet jolı

1996-1998-jj. — Kegeyli rayonı qurılıs montaj basqarması jumısshısı

1998-2002-jj. — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi akademiyası tıńlawshısı

2002-2003-jj. — Kegeyli rayonlıq Ishki isler bólimi miliciya bóliminiń jınayat izlew hám shólkemlesken jınayatshılıqqa qarsı gúresiw toparınıń operativ wákili

2003-2004-jj. — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi Akademiyası magistrantı

2004-2006-jj. — Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministrliginiń jınayat izlew hám terrorizmge qarsı gúresiw basqarmasınıń aǵa operativ wákili

2006-2009-jj. — Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministrliginiń jeke quram boyınsha arnawlı inspekciyasınıń operativ wákili

2009-2011-jj. — Ózbekstan Respublikası  Strategiyalıq analiz hám perspektivanı belgilew Joqarı mektebiniń tıńlawshısı

2011-2012-jj. — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrliginiń insan huqıqların qorǵaw hám normativlik hújjetlerdi tayarlaw bóliminiń úlken huqıq másláhátshisi

2012-2014-jj. — Ámiwdárya rayonlıq Ishki isler bólimi baslıǵınıń birinshi orınbasarı — jınayat izlew hám shólkemlesken jınayatshılıqqa qarsı gúresiw bólimi baslıǵı

2014-2016-jj. — Ámiwdárya rayonlıq Ishki isler bólimi baslıǵı

2016-2017-jj. — Nókis qalalıq Ishki isler bólimi baslıǵı

2017-2019-jj. — Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministrliginiń Jınayat izlew basqarması baslıǵı

2019-2020-jj. — Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministriniń jámiyetlik tártipti saqlaw boyınsha orınbasarı

2020-2021-jj. — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrliginiń patrul-post xızmeti hám jámiyetlik tártipti saqlaw bas basqarması baslıǵınıń birinshi orınbasarı — jámiyetlik tártipti saqlawdı shólkemlestiriw basqarması baslıǵı

2021-2022-jj. — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrliginiń Jámáát qáwipsizligi departamenti Probaciya xızmeti baslıǵı

2022-2022-jj. — Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministri

2022-2022-jj. — Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń Ekologiya hám Aralboyı aymaǵın rawajlandırıw máseleleri boyınsha birinshi orınbasarı

2022-jıl 26-avgusttan — Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵı

## Derekler
Eritpeler

**Eritpe** — eritiwshi, erigen zat hám olardıń óz ara tásirlesiw ónimlerinen ibarat bir jınıslı quram. Eritpede zat molekula yamasa atom ólshemlerinde bolǵanı ushın eritiwshi molekulaları arasında bólistirilgen hám tarqalǵan boladı. Mısalı, aptekalardaǵı yodtıń spirttegi eritpesinde yod molekulaları spirt molekulaları arasında tarqalǵan boladı. Bul eritpe tınıq, filtrden ótkerilgende hesh nárse qalmaydı. Bul eritpeler haqıyqıy eritpeler dep ataladı.
Kosmonavtika

**Kosmonovtika** — grekshe Jer atmosferasınan sırtta kosmoslıq apparatlar járdeminde kosmostı tekseriw menen shuǵıllanatuǵın ilim hám ámeliy taraw. Kosmonovtika 20-ásirdiń baslarınan rawajlana basladı. 1957-jılı 4-oktyabr kúni Jerdiń birinshi tabiyǵıy joldası ushırıldı.

1961-jılı 12-aprel kúni bolsa aspanǵa birinshi insan ushtı. Rus kosmonavtı Y.A. Gagarin«Vostok-1» hawa kemesinde Jerdiń átirapın 108 minut dawamında aylanıp ushqan. 1969-jılı amerikalıq N.Armstrong hám E.Oldrin «Apollo-11» hawa kemesinde Ayǵa qonǵan.Ótken dáwir ishinde bir qansha mámleketler tárepinen júzlegen hawa kemeleri ushırılıp, Quyash sistemasındaǵı planetalar hám olardıń joldasları úyrenildi. Sonday-aq, Quyash sistemasınan sırtta, júdá alıstaǵı aspan deneleri de úyrenilip, kóplegen ashılıwlar ámelge asırılmaqta. Házirde Jerdiń tábiyǵıy joldasları arqalı tawlarda hám shóllerde júr berip atqan hár túrli tábiyǵıy processler úyrenilmekte. Sondaq-aq, olardıń járdeminde ilimpazlar klimat, okean hám teńizlerde júz berip atırǵan ózgerislerdi tez kúnde anıqlap úyrenbekte.
Globus

Globus — Jer sharınıń modeli.

Ádette, úlken ólshemli nárselerdi úyreniw ushın onıń modelinen paydalanıladı. Jer sharın úyreniw ushın onıń modelinen paydalanıladı. Jer sharınıń kishireytirilgen kórinisi, yaǵnıy modeli globus dep ataladı.Globus sózi shar degen mánisti bildiredi. Globustıń úlkenligi Jer sharınan bir neshe million ese kishi boladı. Mektep globusınıń úlkenligi futbol tobınday boladı. Globus orayınan ótkizilgen kósher aylanıw kósheri dep ataladı. Aylanıw kósheri shıǵıp turǵan jerler Jer sharınıń arqa hám qubla polyuslarına tuwra keledi. Globustıń qaq ortasınan ótkizilgen aylana sızıq ekvatordı bildiredi.Globusta Jer júzindegi tawlar, tegislikler, suw saqlaǵıshlar hár túrli reńlerde súwretlenedi. Globustıń járdeminde Jer júziniń dúzilisi hám tábiyatın úyreniw múmkin.Dáslepki globuslardan birin ullı ulama ÁbuRayxan Beruniy (973–1048) jaratqan. Yarım shar formasındaǵı bul globustıń diametri 5 m ge teń bolǵan.
Máhálle

*Máhálle* — xalqımızdıń turmıs tárizinen, ruwxıy-mánawiy talabınan kelip shıǵıp, ideyalıq sanası
hám oy-pikiri, insanlardıń óz ara baylanısları, 
shańaraq múnasibetlerin qáliplestiriwshi, qońsı-qobalıq, quda-qudaǵaylıq sıyaqlı máselelerdi sheshiwde mámleketlik emes shólkem esaplanadı.
Insan

**Insan** — álemdegi basqa biologiyalıq tiri organizmlerden ajralıp turatuǵın áhmiyetli qásiyetlerge, yaǵnıy aqıl, mánawiyat, mádeniyat, ádep-ikramlılıq, oy-pikir, til hám basqa da qásiyetlerge iye bolǵan sociallıq janzat.

Insannıń ózine tán bolǵan paziyletleri, bul — onıń ádep ikramlılıǵı, tálim-tárbiyası, eline bolǵan muhabbatı, onıń tınıshlıǵı hám keleshegi jolındaǵı jeke juwapkerligi esaplanadı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Imidj

**Imidj** (ing. Imidj – túr, kórinis) – bul belgili shaxs, shólkem yaki basqa sociallıq obyektke qaratıla adamlar sanasında qáliplesken kórinis esaplanadı. Ol úyrenilip atırǵan obyekt haqqında sezimli túrde bezelgen xabardıń úlken kólemin saqlaydı hám belgili sociallıq is-háreketke túrtki beredi.

Imidj óz iyesi haqqında xabar beredi, tez ózgeredi, adamlar sanasına, sezimlerine, iskerligine hám de is-háreketlerine tásir etedi.
Shańaraq

**Shańaraq** — nekege yaki tuwılǵanlıqqa tiykarlanǵan kishi topar. Onıń aǵzaları xojalıqtıń birligi, óz ara járdemi hám ruwxıy juwapkershiligi menen bir-birine baylanısqan.

Shańaraqtıń eń áhmiyetli sociallıq wazıypaları — insan násilin dawam ettiriw, balalardı tárbiyalawda, shańaraq aǵzalarınıń turmıs shárayatı hám bos waqtın ónimli shólkemlestiriwden ibarat.

Shańaraq hárbir xalıqtıń, millettiń dawamıylıǵın saqlawshı, milliy qádiriyatlardıń rawajlanıwın támiyinlewshi muqaddes dárgay. Shańaraqta biz hám áwladlarımız tárbiyalanıp, úlkeyemiz, dúnyanı ańlaymız hám de bárshemiz túrli minez-qulıqqa iye bolıp baramız.
Milletler aralıq tatıwlıq

**Milletler aralıq tatıwlıq** — milletler aralıq awızbirshilik, xalıq aralıq doslıq esaplanadı. Milletler aralıq tatıwlıq milliy ǵáresizlik ideologiyasınıń tiykarǵı ideyalarınan sanalıp, belgili

aymaq, mámlekette túrli millet wákilleriniń awızbirshilikte

jasawı, birgelikte iskerlik júrgiziwin belgilewshi túsinik esaplanadı.
Miynet birjası

**Miynet birjası**-jumıs beriwshi kárxanalar hám jumıs izlep júrgen adamlar ortasında dáldalshılıq qılatuǵın mámleketlik shólkem. Miynet birjasi jumıssızlardı dizimge aladı, 
kárxanalardaǵı bos is orinların anıqlaydı hám jumıs izlep júrgen adamlardı bul kárxanalarǵa jumısqa jiberedi. Miynet birjasina xabarlasqan jumıssızǵa, kásibi boyınsha jumıs tabılmasa, «jumıssız» degen at beriledi hám belgili 
waqıtqa shekem jumıssızlıq napaqası menen támiyinlenip turadı.
Mámleket byudjeti

*Mámleket byudjeti* mámlekettiń bir jıllıq dáramatları hám qárejetleri jobalastırılǵan tiykarǵı finanslıq hújjet esaplanadı. Mámleket byudjetin dúziwdegi gózlengen tiykarǵı maqset:
mámleket aldında turǵan ekonomikalıq hám sociallıq wazıypalardı orınlaw ushın finanslıq tiykardı qáliplestiriw, mámleket ekonomikasın rawajlandırıwdıń keleshektegi jobasın ámelge asırıw, xalıq dáramatların qayta kórip shıǵıw boladı. 
Mámleket byudjeti dáramat hám qárejet bólimlerinen quraladı.
Kraudfanding

**Kraudfanding** — ideyańızǵa qızıǵıp qalǵan
anaǵurlım kóp sanlı adamlardıń onshelli kóp bolmaǵan qárejetlerin toplaw hám olardı birge 
islesiwge shaqırıw. Bunday xızmet ádette
internette shólkemlestirilgen arnawlı kraudfanding maydanshaları arqalı
shólkemlestiriledi yamasa sociallıq tarmaqlar daǵazalarında ideyalar járiyalanıp olarǵa qızıǵıwshılar izlenedi.
Blokcheyn

**Blokcheyn** — bul hár túrli maǵlıwmatlardıń úlken bazası bolıp, bul maǵlıwmatlar ayrıqsha
«bloklar»ǵa jayǵastırıladı hám úzliksiz
baylanısadı. Bulardıń barlıǵı kompyuterler hám internet sisteması arqalı ámelge asırıladı.
Altın

*Altın* — sulıw sarı reńge dónedi, jıltıraǵanda dóniwi jáne de artadı.Júdá jumsaq,
shókkishleniwshi, plastikalıq hám sozılıwshı metall. Tıǵızlıǵı 19,32 g/cm3 eriw temperaturası 1064 oC. Bir gramm altınnan 3,5 km sım tartsa sonday juqalıqta shókkishlese boladı, onnan 
jaqtılıq shıǵıwı múmkin. Bunday altın japıraqtıń qalıńlıǵı 0,0001 mm átirapında boladı. Bunday qalıńlıqta tayarlanatuǵın altın «susal» 
altın delinedi hám ol sarı jıltır (zerbaraq) bezeklerde keń qollanıladı. Altınnıń eń áhmiyetli qásiyeti onıń ximiyalıq shıdamlılıǵı. Altın ashıq hawada, hátte qızdırılǵanda da oksidlenbeydi, oǵan ıǵallıq tásir etpeydi, ol kislota, silti hám duzlardıń tásirin sezbeydi. Oǵan kúkirt vodorodı da tásir etpeydi. Altın folga suwında eriydi. Xlordıń tásiri astında 200 oC da altın metallı xlorlı kóriniske ótedi hám ol suwda jaqsı eriydi. Sınapta altın jeńil eriydi. Temperatura 10 — 30 oC bolǵanda sınaptaǵı altın 15 % ke jetedi hám qatadı.
Sandıq

**Sandıq**- ruwzıger buyımı bolıp, ishinde úy
ánjamları, kiyim-kenshek,bezeniw buyımları hám basqa buyımlar saqlanıwı ushın arnalǵan. 
Ol, tiykarınan, aǵashtan tayarlanıp, betine qańıltırdan bezek (naǵıs) beriledi. Forması tórt múyesh, ústi qaqpaqlı bolıp, zulpın hám de uslap kóteriw ushın eki qaptalına saqıyna ornatıladı, jerden kóterilip turıwı ushın astına sına qaǵıladı. Sandıqtıń aldı, artı hám astınǵı taxtayları bir-birine qosıp shegelenedi, beti pardozlanadı.Betine qosquraq, shash, nayzalı, badamsha hám basqa naǵıslar 
salınǵan sandıqlar ámeliy ónerdiń joqarı úlgisi bolıp esaplanadı.
Texnika

**Texnika** (techne — sheberlik, óner) — materiallıq baylıq alıw hám de adamlar hám jámiyettiń mútájligin qanaatlandırıw maqsetinde insannıń 
qorshap turǵan tábiyatqa tásir etiwine imkan beretuǵın qurallar hám kónlikpeler kompleksi. Onıń tiykarǵı wazıypası insan miynetin jeńillestiriw hám miynet ónimdarlıǵın arttırıw bolıp tabıladı. Texnika tábiyat resurslarınan nátiyjeli paydalanıwǵa, Jer betin, Dúnya okeanın, kosmos keńisligin ózlestiriwge múmkinshilik beredi.
Karving

**Karving** (ingl. carving — kesiw, oyıw) — bul miywe hám palız ónimlerdi kórkemlep kesiw óneri. Karving Qubla-Shıǵıs-Aziyada bunnan shama menen eki mıń jıl aldın payda bolǵan. Sońǵı waqıtlarda Karving pútkil dúnyada bara-bara ǵalabalasıp barmaqta.
Luvr muzeyi

**Luvr** (Louvre) — jáhándegı eń iri muzeylerden biri. Parijdegi ataqlı arxitekturalıq estelik — burınǵı korollıq rezidenciyası binasında jaylasqan. 1791-jılda Revolyuciyalıq Konvent dekreti menen milliy kórkem-muzey retinde tiykar salınǵan hám 1793-jıl 8-noyabrden kópshilik ushın ashılǵan. Luvr fondın burınǵı korollıq kompleksi, sonıń menen birge, monastir, shirkew hám aqsúyek shańaraqlardıń mal-múlkin tartıp alıǵnan jıynaqları quradı. Napoleon júrislerinde qolǵa kiritilgen, túrli mámleketlerden satıp alınǵan, kóplegen sawǵa etilgen kórkem-óner dóretpeleri menen bayip bardı. Muzey 6 bólimnen ibarat: suwretleytuǵın hám ámeliy kórkem-óner, musinshilik (orta ásirler, Oyanıw dáwiri, keyingi dáwir), Grek hám Rim estelikleri, Ayyemgi Shıǵıs estelikleri, Ayyemgi Egipet estelikleri. Bular arasında Shıǵıs estelikleri dúnya boyınsha zárúrli áhmiyetke iye; fransuz kórkem-óneri (ásirese, kartinalar galereyası ) júdá jetilisken. Luvrda jáhánge ataqlı (Mikelanjelo, Leonardo da vinchi, Rafael, Titsian, Rembrandt, Rubens hám basqalar ) kemde-kem ushraytuǵın kórkem-óner dóretpeleri toplanǵan. Muzey ekspozitsiyasi xronologik tártipte hám milliy mektepler formasında, sawǵa etilgen iri jeke toplamlar bólek jaylastırılǵan. Lurv muzeyi Parijdıń tariyxıy bólegindegi tiykarǵı arxitekturalıq estelik bolıp, 13-ásir bası — 14-ásirlerde eski saray ornına qurılǵan. 1546—74 jıllarda arxitektor P. Lesko renessans usılında saray qurǵan, músinshilik bezewlerin J. Gujon islegen. Bınanı keńeytiw hám qayta qurıw (J. Lemersye, 1624-jıldan; L. Levo, 1661—64; K. Perro, 1667—74; L. viskonti hám E. Lefyuel, " Jańa L. ", keyinirek Kartinalar galereyası ) 20 -ásirdiń aqırlarınasha dawam etdi. 

## Tariyxı
Dáslepki márte muzey qapıları kópshilik ushın Fransuz Revolutsiyasi dáwirinde 1793-jılı 8-noyabrde ashılǵan. Onıń mińlaǵan kartina hám músinshilik úlgileri ishinde Gioconda (Mona Lisa),Milosslik venera,Samofrakiyalik Nika sıyaqlı ataqlı dóretpeler,Rembrandt,Tizian hám Leonardo de vinci kartinaları bar. 1989-jılı saray ortasına I. M. Pei jaratqan shisha piramida qosıladı. 
 
## Qurılısı
Luvr úsh tiykarǵı galereyadan ibarat — Syulli, Rishelyo hám Denon. 
 
## Kolleksiya
 
### Áyyemgi kórkem óner

Adonis Mazarin Louvre MR239.jpg|Adonis
Alexandre1.jpg|Ullı Aleksandr
Suovetaurile Louvre.jpg|Marsga sıylıqlar
Lycian Apollo Louvre left.jpg|Apollon
Caracalla Louvre.jpg|Karakalla
Ganymede Louvre.jpg|Ganimed


### Áyyemgi Egipet

Statue of a ptolemaic king-A 28-Egypte louvre 003.jpg
Egypte louvre 120 asiatique.jpg
Egypte louvre 124 enfant.jpg
Egypte louvre 169 buste de femme.jpg
Egypte louvre 289 statue de femme.jpg
Louvre-egyptologie-babouin-thot.jpg
Louvre Egyptian statue DSC00902.jpg
Louvre Egyptian statue DSC00904.jpg

 
## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* louvre. fr/ Muzeydiń rásmiy saytı 
* tolomeus. net/parigi/louvre. mov La Cour du Louvre virtual Panorama (QTvR small) mamıq Tolomeus
* kelly. free. fr/louvre/menu. html súwretler hám videolar
Naǵıs

**Naǵıs** – arabsha súwretlew, gúl degen mánisti bildirip, elementleri belgili bir tártipte tákirarlanatuǵın ósimlik tárizli, geometriyalıq formalar, haywan, qus hám basqalardıń sxemalıq súwretleniwinen quralǵan bezew.
Shashpópek

**Shashpópek** – hayallardıń shashlarına taǵatuǵın zergerlik bezewi. Bul bezew qara jipekten toqılǵan ushları pópekten on bes-jigirmaday shıyırılǵan jip boladı. Bul jipler gúmisten quyma ǵuppa, qońırawsha hám naysha formasındaǵı jáne basqa taǵınshaqlar taǵıladı. Shashpópek hár túrli formalardan ibarat bolıp, ol hár túrli atlar menen ataladı. Andijanda 
shashpópek, bekakul shashpópek, Namanganda bolsa kekilli shashpópek,pór shashpópek yamasa balıq awız, setkalı shashpópek túrleri bar. 
Qoqanda qubba shashpópek yamasa úlken qubba, Namanganda kartnama,kartnama bórdak, naysha, kartnama, úlken qubba, úlken ǵuppa hám 
basqa túrleri boladı.
Merejka

**Merejka** – qayıp tigiw tárizli kesteniń eń ápiwayı túrinen ibarat. Merejka gezlemeniń uzınına hám kesesine jiplerdi suwırıp alıp siyrekletilgen jolı boylap tigiledi. Siyrekletilgen gezleme jipleriniń bir neshewin qosıp baylap, ústinsheler payda etiledi. Ústinsheler hár túrli usıllar menen kesteni bezew boyınsha ápiwayı jip, mulina jip, iris jiplerdi paydalanıp birlestiredi.
Quraq

**Quraq** – bul bir buyımda reńi hám fakturası hár túrli bolǵan gezlemeniń qaldıqların birlestiriw. Bul usıl menen kópshiktiń tısları, kórpe, divan hám stul jawǵıshlar, gilemsheler, sonıń menen birge, kiyimler ushın bezek hám 
tolıqtırıwshı detallardı da islewge boladı. Quraq texnologiyasında qálegen gezlemeden, hám taza, hám aldın paydalanılǵan gezlemeden de paydalanıw názerde tutıladı. Taza gezlemeni paydalanıwdan aldın dekatirovka (jipek 
hám jún gezlemelerdi ózgermewi ushın puw yamasa qaynaǵan suw menen qayta islew usılı), puwlaw kerek, sebebi bir buyımda eki túrli gezlemeniń paydalanılıwı nátiyjesinde, buyım juwılǵannan keyin óz kórinisin ózgertiwi múmkin. Dáslep paydalanılǵan gezlemeniń bóleklerin bolsa kraxmallaw hám utyuglew kerek. Paxta talshıqlı gezleme qaldıqları islew ushın qolaylı esaplanadı. Olardan uslaǵısh, salfetkalar, sháynek ushın ısıtqıshlar, kórpe, gilemshe, kópshik tısları hám hátteki kiyimler de tigiwge boladı.
Eskiz

**Eskiz** — eskiz; shala súwret, sızılma. Sızılmashılıq ásbaplarınan paydalanbastan qolda, kóz benen shamalanıp óbiekttiń shamalıq ólshemlerinde orınlanadı.
Fiksator

**Fiksator** — 1. Zatlardı anıq jaǵdayda bekkemlep qoyatuǵın apparat; sharikovoy fiksator-sharikli fiksator. 2. Dizimge alıwshı (jazıp, belgilep qoyıwshı) adam.
Tısaw kesiw

#### Tısaw kesiw

TUSAW KESIW DÁSTÚRI

1.Bul dástúr balanıń tez rawajlanıp, ayaǵında bekkem turıp, júriwine kómeklesedi; 

2.Ata-ananıń tusaw kesie ushın tańlaǵan húrmetli adamınıń ruwxanıy xám fizikalıq qásiyetleri balaǵa beriledi~degen túsinik, usı dástúrdiń mazmunı bolıp tabıladı. 

3.Bul dástúr balanıń ómirlik jolın ashıw degen mazmunǵa iye. 

4.Ata-anası tańlaǵan adam ǵana, saltanatlı túrde, yaǵnıy óziniń dástúrlerine sáykes balanıń tusawın kesedi. 

5.Tusawı kesilgen balaǵa eldiń jası úlkeni esaplanǵan, xúrmetli adamı pátiya beredi, bunnan keyin dástúr boyınsha shashıw shashıladı. 

6.Balanıń ayaǵına ala jip baylanıw kerek. Bunıń mánisi: xár bir adamnıń ómirinde aq-qara jaǵdaylar ushırasadı, soǵan sáykes aq-qaranı ádil ajıratatuǵın ádil insan bolsın degen tilekke, jaqsı niyetke baylanıslı.
Tet tabaq

#### Tet tabaq
TET TABAQ~"ortańǵı tabaq" dep te ataladı, bas tabaqtan keyingi ekinshi tabaq--soyılǵan qoydan jambas, ǵarrı jilik yamasa asıq jilik, eki tal beldeme, eki tal arqa, eki tal qabırǵa sıyaqlı músheler tartıladı. Quda-qudaǵaylar kútilip atırǵan jerde bul kóbinese qudaǵaylar, qudashalar ám olarǵa erip kelgen áyellerge tartıladı.
Tabaq tartıw

#### Tabaq tartıw mádeniyatı

TABAQLARDI TARTIW MÁDENIYATI.

Atadan tárbiya, anadan úlgi alǵan adam dástúrlerge nemquraydılıq penen bilimsizlik tanıtpaydı. Tabaq tartıwdıń da ózine say mádeniyatı, talapları bar. Egerde tabaq tartılatuǵın waqıtta usı talaplarǵa say mádeniyatlılıq kórsete bilmesek, qonaqqa sıylı tabaq tartqan húrmetimizdiń sıyqı qalmaydı.
Bunıń ushın ata-babamızdıń ustanǵan dástúri menen mádeniyatına qattı itibar berip, sonı reti menen orınlaǵan durıs.

1. Bastı er-azamat, yamasa sol úydiń bas iyesi alıp kelgeni durıs. Yaǵnıy, bul "úy iyesiz emes"--degen uǵım ańlatadı. 

2. Bastı tumsıǵın aldına qaratıp alıp keliwi tiyis, óytkeni, qoy tumsıǵı menen alǵa qaray jayıladı, bul qonaqqa "isiń alǵa qaray ilgerilesin"--degen jaqsı niyet, tilekti de bildiredi.
3. Shekesin qasqalaw, bastıń mańlay tusı shabılǵan bolıwı tiyis, bul "tórt qubılası teń bolsın",---degen maǵına beredi.
4. Bastı uslaǵan adam bastıń oń qulaǵın kesip alıp, sol úydiń eń jası kishisine usınadı. Sebebi, oń qulaq balalardıń nesiybesi bolıp esaplanadı. Bastıń mańlay tusınan kesip alıp, sol úydiń erjetip kiyatırǵan balasına usınadı, bul "keleshekte eldiń bası bolsın",--degen jaqsı niyetti bildiredi.
5. Bastıń tisi qaǵıp alınǵan, tili tolıq tazalanǵan bolıwı kerek, tisi menen kelgen bas jaǵımsız kórinis berip, ol kelgen qonaqqa degen húrmetsizlikti bildiredi. Erte waqıtlarda kelgen qonaqqa burınnan aytalmay júrgen ókpesi bar bolsa, tisi qaǵılmaǵan bas tartatuǵın bolǵan. Bunı kelgen qonaq ta túsinip, tamaq jelinip bolınǵannan soń, úy iyesinen qanday ókpesi barın sorap, keshirim sorap, tatıwlasıp qaytatuǵın bolǵan.

Adam qátelikten emes, bilimsizlikten súrinip gáp-sóz bolıwı múmkin, sonlıqtan jas er-azamatlar, kelinler xalqımızdıń hárbir salt, dástúriniń astarında jatırǵan filosofiyanı itibarlılıq penen uǵınıp, qonaq kútkende, qazan-oshaq basındaǵı qaǵıydalardı este saqlap, sonı ustanǵanı durıs.

Túye tawıq hám shaytan tawıq soyılǵanda tabaqqa salınıp tartılatuǵın múshelerdi de bilip júrgen paydalı. Sebebi, qońsılas xalıqlarda "túye tawıq--qaraqalpaqtıń qoyı, oǵan jetetuǵın as bolmas",--degen maqtaw sózler bar. Bunda Bas tabaq, tet tabaq degenler boladı.

## Dárek
Suw saqlaģıshlar

Suw saqlaǵıshlar.
Úlkemizdegi tawlardıń qarları báhárde tez erige-
ni ushın dáryalar tolıp aǵadı. Jazda bolsa dárya 
suwları azayadı. Báhárde artıqsha dárya suwların 
toplaw hám olardı jazda dáryaǵa kerekli muǵdarda 
aǵızıp turıw ushın suw saqlaǵıshlar qurıladı.
Suw saqlaǵısh – dambılar járdeminde suwdı jıynaw hám saqlaw ushın qurılǵan suw jıyındısı.
Ádette, suw saqlaǵıshlar, dáryani dambılaw, 
yaǵnıy dáryanıń suwın tosıw hám toplaw jolı menen qurıladı. Mısalı, Ámiwdáryanıń suwın tosıw hám toplaw ushın Túyemoyın suw saqlaǵıshı qurılǵan.Sol tárizde Qashqadáryada Shımqorǵan hámPashkemer suw saqlaǵıshları, Surxandáryada 
Qubla Surxan, Topalań dáryasında Topalań,Qara- dáryada Ándijan, Shırshıq dáryasında Shar-
baq suw saqlaǵıshları qurılǵan.
Tábiyat estelikleri

Tábiyat estelikleri — janlı hám jansız tábiyat jaratqan antikvarlıq, dıqqattı tartatuǵın jerler: úńgirler, sarqıramalar, ájayıp pishindegi jar taslar, jıralar, geyzerler, bulaqlar, jer qabıǵınıń ashılıp qalǵan jerleri, kóp jıllıq úlken terekler, tasqa aylanǵan ósimlik hám haywanlar. Ózbekstanda bunday tábiyat esteliklerinen júdá kóp: áyyemgi adamlardıń qaldıqları tabılǵan Tesiktas úńgiri, Sayrab, Baysun, Xojakenttegi eski shınarlar, Qoytas, Qırqqız, Adamtas, Xojakenttegi jar taslarǵa sızılǵan súwretler usılar qatarına kiredi. Mámleketimizde 400 den aslam tábiyat estelikleri dizimge alınǵan. Tábiyat esteliklerinen ilimiy, sayaxat, dem alıw, emleniw, tárbiyalıq maqsetlerde paydalanıladı. Sol sebepli tábiyat estelikleri mámleket tárepinen qorǵawǵa alınǵan. 

## Derekler
ÓzME,Birinshi tom, Tashkent,2000-jıl
At shabıs

## At shabıs milliy sport túri

**«QARAQALPAQTIŃ MILLIY SPORT OYINLARI»**

**AT SHABIS** qaraqalpaq xalqınıń keń tarqalǵan sport oyınlarınıń biri.At shabıs úlken bayramlarda,toy saltanatlarında arnayı shólkemlestirilip ótkeriledi.Bul oyın túrinde jaqsı seyislengen jılqı xám onı basqaratuǵın shabandoz sheberligi ortaǵa túsedi.
At shabıstıń qatań qaǵıydaları bar,belgili bir aralıqqa atlar jiberilgende usı qaǵıydalarǵa ámel etiu talap etiledi:
* 1)jılqınıń jası esapqa alınadı,5 jastan tómen bolmauı kerek:
* 2)shabandozdıń salmaǵı,atqa salmaq túsirmeytuǵın bolıuına qatań qaraladı;
* 3)atqa ertlenetuǵın er-turmannıń jaqsı bolıuı;
* 4)at shabıuǵa jiberiletuǵın qashıqlıq ólshemi;
* 5)shabandozlıqqa jas balalardı tańlaǵanda geyde maqsetke muuapıq keledi.

**At shabıs** bolatuǵın maydan aldın ala tayarlanadı,onda belgili bir ólshem tiykarında bolıuı esapqa alınadı.
Belgilegen qaǵıydalar tiykarında atlar shabısqa jiberiledi:
* a)5,8,10 xám 12 km aralıqqa 3,4 jastaǵı atlar;
* b)15,20 xám 25 km aralıqqa 5 jastan joqarı atlar;
* v)30,40,50 xám onnan da alıs shaqırımǵa~ayrıqsha seyislengen 5 jastan tómen bolmaǵan atlar jiberiledi.
## Derekler