G-12 (Braziliya futbolı)

Braziliya futbolında, **G-12** (Úlken on eki) 12 klubtan ibarat toparǵa tiyisli: Atletiko Mineyro, Botafogo, Korintians, Kruzeyro, Flamengo, Fluminense, Gremio, Internasional, Palmeyras, Santos, San-Paulu hám Vasko da Gama. Olar Braziliya futbolındaǵı eń ataqlı hám tabıslı komandalar dep esaplanadı, Brazileiraonıń baslanǵanınan berli ótkerilgen barlıq turnirlerdiń tek altawınan basqasın usı komandalar jeńip alǵan.

## Mártebesi hám ataqlılıǵı
Olardıń Braziliya futbolındaǵı iri klublar sıpatındaǵı mártebesi óz shtatlarınıń chempionatlarındaǵı tariyxıy kórsetkishlerinen kelip shıqqan. Uzaq waqıt dawamında Braziliyada milliy turnirler bolmaǵan (Brazileiraonıń birinshi basqıshı 1937-jılı ótkerilgen, keyin rásmiy túrde 1959-jılı baslanǵan). Túrli shtatlardan kelgen komandalar arasındaǵı jarıslar siyrek bolǵan (1933-jıldan 1966-jılǵa shekem hám keyin 1993-jıldan 2002-jılǵa shekem náwbetsiz ótkerilgen Rio-San-Paulu turniri usı tábiyattaǵı eń belgili turnir bolǵan); solay etip, bul klublar dáslep óz shtatlarınıń shegarası ishinde ústemlik etiw arqalı ózleriniń ayrıqsha abırayına iye bolǵan.

## Dawlı máseleler
Úlken on eki túsiniginiń durıslıǵı kóbinese talqılaw teması bolıp tabıladı. Geyde bul toparǵa kiriwge ılayıqlı komandalardı shetlestiretuǵın qatań dúzilis sıpatında kórsetiledi, al basqa waqıtlarda bul orınǵa endi ılayıq emes klublardı óz ishine alatuǵın eski anıqlama dep aytıladı.

### Kóbirek komandalardıń bolıwı ushın dáliller

#### Esporte Klube Baiya
Baiya Salvador, Baiya qalasınan shıqqan hám Kampeonato Baiano turniriniń eki iri klubınıń biri bolıp tabıladı (ekinshisi - Vitoriya). Bul Úlken on ekige kirmeytuǵın jalǵız klub bolıp, eki Brazileirao ataǵına iye (Gremio hám Atletiko Mineyro menen teń), ásirese 1959-jılǵı basqıshtıń finalında Pele hám Os Santastikostı jeńgen. Íqlasbentler sanı boyınsha, onıń qollawshıları Fluminense hám Botafogo ıqlasbentleri menen básekilesedi hám Úlken on ekige kirmeytuǵın basqa klublardan aldıda. Shınında da, ol Úlken on eki menen birge Klube dos 13tiń tiykarın salıwshı aǵzalarınıń biri. 1997-jılı birinshi ret tómengi ligaǵa túsip ketkenge shekem, Baiya Braziliyanıń eń iri klublarınıń biri dep esaplanǵan. Biraq, 1980-jıllardan baslap onıń Brazileirao turnirindegi nátiyjeleri ulıwma tásir qaldırmaǵan, hám klub 2000-jıllardıń kóp bólegin birinshi divizionnan tısqarı ótkizgen.

Baiya 1997-jılı Kampeonato Brazileyro Serie Bge túsip ketti hám tek 2000-jılı ǵana Braziliya futbolınıń joqarǵı divizionına qaytıp keldi. Bul siyasiy jol menen ámelge asırıldı, sebebi CBF sol jılǵı chempionattı shólkemlestiriwden bas tartqannan keyin, nızamlı máselelerge baylanıslı onı Klube dos 13ke tapsırdı. Buǵan sebep, klub 1998 hám 1999-jıllarda Serie Aǵa kóteriliwge erise almaǵan edi. Baiya 2003-jılı jáne Serie Bge túsip ketti hám 2005-jılı Serie Sge tústi, bul klub tariyxındaǵı eń tómen noqat boldı. Komanda Serie Sde eki máwsim oynap, 2007-jılı birinshi ret Serie Bge kóterildi, al 2010-jılı komanda birinshi ret Brazileiraoǵa kóterildi. Baiya 2014-jılǵı Kampeonato Brazileyro Serie Adan túsip ketti, biraq bul ret olar tek eki máwsim Serie Adan tısqarı qaldı hám 2017-jılǵı basqıshta qaytıp keldi.

Sonday-aq, klub finanslıq aktivler boyınsha Úlken on eki klublarınan artta qalıp atır.

#### Parana shtatınıń klubları
Parana shtatınıń paytaxtı Kuritibadan Koritiba Fut Boll Klub hám Klub Atletiko Paranaense bar, ekewi de Kampeonato Paranaensede oynaydı. Atletiko Paranaense kóbinese Braziliyadaǵı eń jaqsı basqarılatuǵın klublardıń biri dep esaplanadı, onıń finanslıq nátiyjeleri Úlken on ekiniń nátiyjeleri menen básekilese aladı. Klub Brazileiraonı bir ret, 2001-jılı uttı, al Kopa Libertadorestegi eń jaqsı nátiyjeleri 2005 hám 2022-jıllarda ekinshi orındı iyelew boldı. Degen menen, klubtıń 1990-jıllardan aldınǵı Brazileiraodaǵı kórsetkishleri júdá tómen bolǵan hám onıń ıqlasbentler bazası Úlken on eki klublarına salıstırǵanda salıstırmalı túrde kishi hám tiykarınan Parana shegaraları ishinde sheklengen. Koritiba Brazileiraonıń bir márte chempionı boldı, bul jeńiske 1985-jılı eristi hám ol Paranadan Kopa Libertadoreske qatnasqan birinshi klub boldı, bul 1986-jılı júz berdi, sonday-aq óz shtatında ayrıqsha ataqqa iye bolǵan birinshi klub boldı. Atletiko Paranaense jáne de Kopa do Brazil chempionı ataǵın jeńip aldı, onı Botafogo uta almaǵan edi, sonday-aq Kopa Sudamerikana (yamasa onıń aldıńǵılarınıń biri) chempionı boldı, onı Flamengo, Fluminense, Vasko da Gama, Gremio, Atletiko Mineyro, Kruzeyro, Korintians, Palmeyras hám Santos uta almaǵan edi. Al Koritiba Kopa do Brazilde eki márte ekinshi orındı iyeledi, 2011 hám 2012-jıllarda.

#### Basqa klublar
Úlken on eki hám Baiya, Koritiba hám Atletiko Paranaense sıyaqlı, Guarani, Portugeza, Goyas, Sport hám Vitoriya klubları da Klube dos 13 aǵzaları bolǵan, bul shólkem óz waqtında eń áhmiyetli hám dástúrli klublardan quralǵan edi.

Guarani, 1978-jılǵı Kampeonato Brazileyro Serie A chempionı hám Sport, 1987-jılǵı Kampeonato Brazileyro Serie A chempionı, Úlken on ekiden tısqarı Kampeonato Brazileyro Serie A chempionları bolıp tabıladı, sońǵısı jáne de 2008-jılǵı Kopa do Brazil chempionı. 1979-jılǵı Kopa Libertadoreste Guarani jarıstıń yarım finalına shekem jetti. Al Sporttıń xalıqaralıq jarıslardaǵı eń jaqsı kórsetkishleri 2009-jılǵı Kopa Libertadorestiń 1/8 finalı hám 2017-jılǵı Kopa Sudamerikanada sherek finalǵa shıǵıwı boldı.

Goyas hám Vitoriya kóbinese aldıńǵı máwsimlerde ekinshi divizionda oynadı, biraq sońǵı jıllarda jaqsı nátiyjelerge eristi. Goyas 2010-jılǵı Kopa Sudamerikada ekinshi orındı iyeledi, al Vitoriya 1993-jılǵı Kampeonato Brazileyro Serie A hám 2010-jılǵı Kopa do Brazilde ekinshi orındı aldı.

Portugeza tariyxıy jaqtan San-Paulu shtatındaǵı eń kúshli komandalardıń biri bolıp, eki márte Torneyo Rio-San-Paulonı uttı, bul jarıstı utqan G-12 sırtındaǵı jalǵız komanda. Bunnan tısqarı, onıń chempionlıq ataqları sanı Fluminense menen birdey (2), hám San-Paulodan hám Flamengodan bir ataqqa kóp (ekewinde de tek 1 ataq bar). Portugeza jáne de 1996-jılǵı Kampeonato Brazileyro Serie A jarısında ekinshi orındı iyeledi. 2013-jılı «Everton isindegi» waqıyadan keyin, komanda ekinshi divizionǵa túsip qaldı, sońınan jáne eki márte qatarınan tómengi divizionǵa tústi.

2000-jıllardıń basında San-Kaetano 2002-jılǵı Kopa Libertadorestiń finalında oynaǵannan keyin milliy hám xalıqaralıq ǵalaba xabar qurallarında úlken itibarǵa iye boldı. Bul Qubla Amerikanıń eń áhmiyetli turniri bolıp esaplanadı. Olar finalda Paragvay klubı Olimpiyaǵa penaltiler seriyasında jeńildi. Olar jáne de 2000-jılǵı hám 2001-jılǵı Kampeonato Brazileyro Serie A jarıslarında ekinshi orındı iyeledi.

Red Bull kompaniyası 1991-jılǵı Kampeonato Brazileyro Serie A jarısınıń ekinshi orın iyelewshisi Klube Atletiko Bragantinonı satıp alıp, onıń atın Red Bull Bragantino dep ózgertkennen keyin, klub keleshekte Braziliyanıń eń jaqsı klublarınıń birine aylanatuǵının málimledi. Olar 2021-jılǵı Kopa Sudamerikanada ekinshi orındı iyeledi.

Seara shtatınıń klubı Fortaleza jaqında Kampeonato Brazileyro Serie A hám Kopa Sudamerikana jarıslarına qatnasıwdı kóbeytti. Olar 2023-jılǵı Kopa Sudamerikanada ekinshi orındı iyeledi, finalda penaltiler seriyasında jeńildi.

### Az komandalar ushın tiykar
Kóbinese Úlken On Eki klublar arasında hátte sıylıqlar (shtat ligalarınan tısqarı) hám ıqlasbentler sanı boyınsha úlken ayırmashılıq bar degen pikir aytıladı. Flamengo hám Korintians ıqlasbentler sanı boyınsha óz aldına bir dárejede turadı dep aytıwǵa boladı, úshinshi orındaǵı San-Paulu hám Palmeyrastan ádewir joqarı. Biraq, bul boljanǵan ústinlik maydanǵa kóshpeydi, kóp komandalar Brazileyrao, Kopa du Brazil, Kopa Libertadores hám Klublar jáhán chempionatında olardan kóbirek ataqlarǵa iye. Sonday-aq, geyde Santos hám Botafogonıń óz aymaqlıq básekilesinen tómen ekenligi haqqında aytıladı (Korintians, San-Paulu hám Palmeyrastıń Santosqa qaraǵanda ádewir kóp ıqlasbentleri bar; Flamengo, Fluminense hám Vasko da Gama Kopa du Brazil jeńimpazları diziminde, al Botafogo joq). Degen menen, bul eki klubtıń Braziliya futbolı ushın áhmiyetin kemsitiwge bolmaydı: Santostıń «Os Santastikos»ı házirge shekem eń ústem Braziliya komandası bolıp, 1960-jıllarda altı Brazileyrao hám segiz Kampeonato Paulista ataǵın jeńip alǵan; al Botafogo Jáhán chempionatlarında Braziliya milliy futbol komandası ushın eń kóp oyın ótkergen oyınshılar rekordın saqlap turıptı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__