Uyǵun

**Uyǵun** (laqabı; haqıyqıy atı Rahmatulla Ataqoziev) (1905.14.5, Jambul wálayatı Marki awılı - 1990.22.4, Tashkent) - shayır hám dramaturg. Ózbekistan xalıq shayırı (1965). Ózbekistanda xizmet kórsetken kórkem óner ǵayratkeri (1956). Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń xabarshı aǵzası (1974). Miynet Qaharmanı (1985). Ózbekistan mámleketlik baspasında bólim baslıǵı, "Qurılıs" jurnalında juwaplı xatker (1930-31), Mádeniy qurılıs (1932-33), Til hám ádebiyat institutında ilimiy xızmetker, sektor baslıǵı (1933-43). Hamza atındaǵı drama teatrında repertuar boyınsha kórkem baslıq orınbasarı (1947 - 48), "Sharq yulduzi" jurnalında bólim baslıǵı (1948 - 50), Ózbekstan Jazıwshılar awqamı basqarması baslıǵınıń orınbasarı (1949 - 50), baslıǵı (1951 - 54), házirgi waqıtta "Sharq yulduzi" jurnalında juwaplı redaktor (1950 - 51).

Dáslepki qosıqlar toplamı - "Báhár quwanıshları" (1929). Uyǵun dóretiwshiligi 3 basqıshtan ibarat. Dóretiwshiliginiń dáslepki basqıshında lirik shayır sıpatında qáliplesken. Sonıń menen birge "Jontemir" (1931 - 35), "Brigadir Karim" (1934), "Gulasal" (1934 - 35), "Ukraina yellari" (1935) sıyaqlı liroepikalıq shıǵarmaları menen usı dáwir dástanshılıǵınıń rawajlanıwına sezilerli úles qosqan. Bunnan tısqarı, ol ádebiy miyras hám zamanagóy ádebiy process mashqalalarına baylanıslı maqalalar da jazǵan. Fashizmge, basqınshılıq urısına qarsı gúres pafosi Uyǵun dóretiwshiliginiń 2-basqıshtaǵı bas baǵdarın belgilep berdi ("Ǵazep naması," 1942; "Gázep hám muhabbat," 1943; "Qosıqlar," 1944). Bul dáwirde Uyǵun dramaturgiyaǵa da múrájáát etip, watansúyiwshilik ruwxındaǵı "Ana," ullı ózbek shayırınıń 500 jıllıǵına arnalgan "Áliysher Nawayı" (1942, Izzet Sultan menen birgelikte) dramaların hám de "Qáwipli házil" (1944) komediyasın jazdı. Urıstan keyingi jıllarda saxnaǵa shıqqan "Áliysher Nawayı" draması keń tamashagóyler massasınıń Nawayını ashıwı hám ullı shayırǵa muhabbat sezimleri menen bayıtılıwında, sonday-aq, ózbek ádebiyatında tariyxıy-biografiyalıq drama janrınıń rawajlanıwında úlken áhmiyetke iye boldı. Sonnan keyin Uyǵun urıs hám urıstan keyingi mashaqatlı jıllarǵa arnalǵan "Ómir qosıǵı" (1947), "Altınkól," "Náwbáhár" (1949) dramaların dóretti. Sońǵı draması menen Uyǵun dóretiwshiligine awıl turmısı teması kirip keldi. Dramaturg bul shıǵarmasında urıs dáwirinde wayran etilgen kolxoz turmısı mısalında eskilik penen jańalıq arasındaǵı gúres temasın urıstan keyingi ózbek ádebiyatına birinshilerden bolıp alıp kirdi. Uyǵun dóretiwshiliginiń sońǵi, 3-basqıshi 50-jıllardıń ortalarınan baslanǵan. Uyǵun tinishliq ushin gúres, watansúyiwshilik, miynet súygishlik sıyaqlı sol dáwir ádebiyatı ushin áhmiyetli bolgan temalarda kóplegen qosıqlar jazgan ("Tınıshlıq namaları," 1960; "Ómir shaqıradı," 1961). Qurǵaq ritorika hám násiyatlawdan ibarat bolǵan bul qosıqlar usı dáwir poeziyası tariyxında hesh qanday iz qaldıra almaǵan. Ol kóbirek dramaturgiya janrlarında qálem terbetken. "Náwbáhár" dramasında kóterilgen awıl temasın jáne dawam ettirip, hayal-qızlardıń jámáát xojalıǵına sheberlik penen basshılıq etiwi múmkinligi ("Hurriyat," 1959), paxta jeke húkimdarlıǵı dáwiriniń tragediyaları ("Parvoz," 1963), shaxsqa sıyınıwdıń awıl sharayatındaǵı aqıbetleri ("Shubha," 1961), medicina xızmetkerleriniń insan salamatlıǵı ushın juwapkershiligi ("Qatallı," 1965) sıyaqlı máseleler haqqında pikir júrgizetuǵın pyessalar jazǵan. "Paxta ushın gúres"tiń unamsız aqıbetleri áshkaralanǵan "Parvoz" draması bolsa sovet haqıyqatlıǵın buzıp kórsetiwde ayıplanıp, saxnadan alıp taslanǵan.

Uyǵunnıń jaslar ruwxıylıǵı mashqalasına baǵıshlanǵan "Gúbelek" (1966) komediyası jámiyetshilik tárepinen qızǵın kútip alındı. Uyǵun Orta Aziya xalıqlarınıń mash'al tulǵaları haqqında gúrriń etiwshi "Abu Rayxan Beruniy" (1973), "Abu Ali ibn Sino" (1979), "Zebunniso begim" (1982) tariyxıy dramaların dóretti, bul shıǵarmalar "Hurriyat," "Parvona" hám "Parvoz" pyessaları menen birge dramaturg dóretiwshiliginiń 3-basqıshındaǵı jetiskenlikleri esaplanadı. Uyǵun birinshi ózbek baleti "Gulandom" (1939) librettosınıń avtorı, "Ózbekiston qilichi" (1942) pyessası, "Alisher Navoiy" (1947) hám "Avliyoning sarguzashtlari" (1958) kinossenariyleriniń avtorlarınan biri.

Uyǵunnıń ádebiy miyrasında awdarma shıǵarmalar ayrıqsha orın ieleydi. Urısqa shekemgi dáwirde A. S. Pushkin hám M. YU. Lermontov shıǵarmaların awdarıwda belgili tájiriybe arttırǵan shayır keyin ala L. N. Tolstoydıń "Hájimurat," A. P. Chexovtıń "Chayka," Uyǵun Shekspirdiń "Yuliy Cezar" hám "Veronalı eki jigit" shıǵarmaların ózbek tiline awdarǵan. Hamza atındaǵı Ózbekstan Mámleketlik sıylıǵınıń laureatı (1984).