Etnogenez

**Etnogenez** (; kóbinshe: **etnogenezler**) — etnikalıq topardıń qáliplesiwi hám rawajlanıwı bolıp tabıladı. Bul topardıń ózin-ózi identifikaciya qılıwı yamasa sırttan identifikaciya qılıw arqalı júzege keliwi múmkin.

«Etnogenez» termini dáslep XIX ásirdiń ortalarındaǵı neologizm bolǵan, keyinirek XX ásirdegi akademikalıq antropologiyaǵa kirgizilgen. Bul kontekstte ol turaqlı ulıwma uqsaslıqqa iye bolǵan jańa sociallıq toparlardıń, yaǵnıy antropologiyalıq túsiniktegi «etnikalıq topardıń» payda bolıwınıń baqlanatuǵın qubılısın bildiredi. Tiyisli sociallıq pánler bul qubılıstı tek baqlap qana qoymaystı, bálki onıń sebeplerine túsindirmeler de izleydi.

## Passiv yamasa aktiv etnogenez
Etnogenez passiv yamasa aktiv túrde júzege keliwi múmkin.

Passiv etnogenez — bul kútilmegen nátiyje bolıp, topardıń ózi jasap atırǵan fizikalıq ortalıǵınıń ózgeshe elementleri menen ózara tásirlesiwi, mádeniy bóliniwler (mısalı, dialekt hám diniy aǵımlar), migraciyalar hám basqa procesler arqalı topar uqsaslıǵınıń hár túrli belgileriniń óz-ózinen payda bolıwın óz ishine aladı. Bul procestiń bir bólegi retinde qanday da bir tiykar salıwshı mif payda bolıwı múmkin.

Aktiv etnogenez — bul bólek uqsaslıqtı maqsetli, tuwrıdan-tuwrı joybarlaw hám qálipleshtiriw bolıp tabıladı. Biraq, sonday-aq, aktiv etnogenez passiv etnogenezdi kúsheytiwi de múmkin. Aktiv etnogenez kóbinese jańadan payda bolǵan siyasiy máseleler, mısalı, regionlar arasındaǵı uzaq múddetli strukturalıq ekonomikalıq teńsizlik yamasa jergilikli mádeniyat elementlerine qarsı kemsitiwshilik (mısalı, milliy dárejede bir dialektti standart til retinde úgit-násiyatlaw nátiyjesinde) sıyaqlı faktorlar sebepli júzege keledi. Bul boyınsha XVIII ásirdiń aqırınan baslap bunday háreketler kóbinese belgili bir dialektti rawajlandırıwǵa (yamasa tómenletiwge) baylanıslı bolǵan; jańadan payda bolıp atırǵan milletshiler, sonday-aq, millet qurıw procesiniń tárepkerleri hám qarsılasları kóbinese belgili bir dialektti (yamasa dialektler toparın) «milliy ádebiyat»tı óz ishine alǵan bólek til retinde ornatıwǵa háreket etken, onnan tiykar salıwshı mif ajıratıp alınıp, úgit-násiyatlanıwı múmkin.

XIX hám XX ásirlerde, burın óz-ara baylanıstı támiyinlegen narrativlerdiń eskiriwi menen betpe-bet kelgen jámiyetler ózleriniń jámáátlik uqsaslıǵın saqlaw yamasa qayta tastıyıqlaw ushın etnikalıq yamasa rasalıq narrativlerge qaytqan.

## Tildi qayta tiklew

Til etnikalıq uqsaslıqtı tastıyıqlaw ushın áhmiyetli qural bolıp kelgen. Áyyemgi etnikalıq uqsaslıqtı qayta tiklew procesi kóbinese tildegi qıyınshılıqlarǵa alıp keledi, sebebi qollanıwdan shıǵıp qalǵan tillerde zamanagóy tájiriybe ushın sóz dizbekleri jetispeydi.

1990-jılları Evropada etnikalıq qayta tiklewdi jaqlawshılar qatarına Uelstegi keltler hám Basklar úlkesindegi milletshiler kirdi. 1970-jıllardan baslap Qubla Franciyada oksitan tilin qayta tiklewge bolǵan háreketler de usınday mısal bolıp tabıladı.

Sonday-aq, XIX ásirde Finlyandiya ullı knyazligindegi fennomanlar háreketi fin tilin diyqanlar tilinden rásmiy milliy til dárejesine kóteriwdi maqset etti, ol waqıtta fin tiliniń ornında belgili bir waqıt ishinde tek shved tili bolǵan edi. Finlyandiyanıń milliy eposı — «Kalevala»nıń 1835-jılı basılıp shıǵıwı fin milletshiliginiń hám etnogeneziniń tiykarǵı tası boldı. Fin tili Finlyandiyanıń rásmiy tili retinde tek 1892-jılı tán alındı.

XIX ásirdiń ayaǵı hám XX ásirdiń basında ivrit tili liturgiyalıq tilden (diniy til) ana tili retinde qollanılatuǵın awızeki tilge aylandı. Bul protsess dáslep Eliezer Ben-Ieguda hám Ben-Ieguda sózliginiń jaratılıwı menen baslandı. Zamanagóy ivrit tili Britaniya mandatındaǵı Palestinanıń úsh rásmiy tiliniń biri, keyinirek Izraildiń eki rásmiy tiliniń biri etip belgilendi (ekinshisi arab tili bolǵan). Til reforması menen birge, kóplegen evrey migrantları óz familiyaların ivrit tilindegisine ózgertti, bul familiyalardı ivritlestiriw procesi retinde belgili. Bul ivrit tiliniń qayta tikleniwi hám etnogenikalıq, hám lingvistikalıq qubılıs ekenligin bildiredi.

## Qosımsha qarań
* Lev Gumilev (1912–1992), etnogenezdiń passionarlıq teoriyasınıń tiykarın salıwshı
* Istoriografiya hám milletshilik
* Millet qurıw
* Etnikalıq toparlar boyınsha Y-DNK gaplotoparları
* «Batıstıń tómenletiwi» — Shpenglerdiń civilizaciyalardıń kóteriliwi hám qulawı tuwralı miyneti (1918–1923)

## Derekler