open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
CONMEBOL

**Qubla Amerika Futbol Konfederaciyası** (isp:*Confederación Sudamericana de Fútbol*) yamasa **CONMEBOL** — Qubla Amerikada futbol sport túri boyınsha tiykarǵı mákemesi, hám FIFAnıń 6 kontinentleri konfederaciyalarınan biri. Jáhánniń eń eski kontinental konfederaciyası esaplanadı, shtab-kvartirası Paragvaydıń Luque qalasında jaylasqan. CONMEBOL Qubla Amerikanıń iri futbol túrnirlerin shólkemlestiriw hám tekseriw islerin ámelge asıradı. 

## CONMEBOL baslıqları
*  **Héctor Rivadavia Gómez** 1916-1936
*  **Luis O. Salesi** 1936-1939
*  **Luis A. Valenzuela** 1939-1955
*  **Carlos Dittborn Pinto** 1955-1957
*  **José Ramos de Freitas** 1957-1959
*  **Fermín Sorhueta** 1959-1961
*  **Raúl H. Colombo** 1961-1966
*  **Teófilo Salinas Fuller** 1966-1986
*  **Nicolás Leoz** 1986-2013

## Sırtqı siltemeler
* Rásmiy websaytı
Dárya

**Dárya** dep Taw shoqqisinan baslanip hám teńizge, kólge yaki basqa bir dárya tarepke aǵatuǵin, adetiy suwdiń tábiyiy aǵimina aytiladi. Geybir jaǵdaylarda dárya jerdiń túbine aǵip basqa bir suw aǵimi menen birikpesden ketedi.
## Derekler
Dongxoy (aeroport)

**Dongxoy Aeroportı** (*Sân bay Đồng Hới*) — Vyetnam mámleketi, Quangbin provinciyası, Dongxoy qalasınıń puqaralıq aeroportı.

## Kod maǵlıwmatları
* IATA Kodi: VDH
* ICAO Kodi: VVDH
* Çagyryş: Vyetnam

## Xalıqaralıq ushıwları

### [[Vyetnam]]

* Xanoy (Noi Bai International Airport)
* Xoshimin (Tan Son Nhat Airport)
Ǵarǵalar

**Ǵarǵalar** — ǵarǵasımanlar túrine kiretuǵın haywanlar. 2 túri bar: kúlreń ǵarǵa hám qara ǵarǵa. Uzınlıǵı ortasha 47 sm. Kúlreń ǵarǵanıń pári kúlreń hám qara ǵarǵalardiki — tek qara reńde boladı.
Andalusiya

**Andaliwsiya** (isp. *Andalucía*) Ispaniyanıń qublasında jaylasqan eń kóp xalqlı avtonom wálayat. Orayı — Seviliya qalası. Xalıq sanı — 8 424 102 adam. Maydanı — 87 268 km2.

## Sırtqı siltemeler
* Rasmiy sayti
Aguilar de la Frontera

*'Aguilar de la Fronterá* Ispaniyaniń Andalusiya wálayatında jaylasqan munisipalitet qala. Córdoba provinsiyasi quramına kiredi. Maydanı– 168 km2. Xalqı – 13,693 adam (2010).
## Demografiyası

## Derekler
* Rásmiy sayti
* Aguilar de la Frontera
* Mancomunidad de la Campiña Sur,
* Turismo de Córdoba — Aguilar
* Red Adeco
* Legado Andalusi — Aguilar
Batis Pontiya Tawlari

**Batıs pontiya tawlari** — Túrkiyadagi taw, Pontiya tawlariniń bir bólegi. Qizilirmaq Dáryasinan Batisda. Uzinliǵi 475&nbsp;km. Eń bálent jeri 2600 m (Dalatóbe tawi).
Alpujarra Almeriense

**Alpujarra Almeriense** ispaniya rayonlarınan biri. Maydanı – 19,14 km2. Xalqı sanı – 15.657 adam.

## Qala h á m awılları
* Alcolea (Almería)
* Alhabia
* Alhama de Almería
* Alicún
* Almócita
* Alsodux
* Bayárcal
* Beires
* Bentarique
* Canjáyar
* Fondón
* Huécija
* Illar
* Instinción
* Laujar de Andarax
* Ohanes
* Padules
* Paterna del Río
* Rágol
* Santa Cruz de Marchena
* Terque
* Alboloduy
La Campana de Oropesa

**La Campana de Oropesa** Ispaniya rayonlarınan biri. Maydani – 14,7&nbsp;km2. Xalqi sani – 20.185 adam.

## Qala hám awılları
Levante Almeriense

**Levante Almeriense** Ispaniya rayonlarınan biri. Maydani – 51,90&nbsp;km2. Xalqınıñ sani – 82,321 adam.

## Qala hám awillari
* Garrusha (Almería)
* Antas
* Bédar
* Carboneras
* Cuevas del Almanzora
* Huércal-Overa
* Los Gallardos
* Lubrín
* Pulpí
* Sorbas
* Turre
* Vera (Almería)
* Mojácar
Los Puertos (Castellón)

**Los Puertos (Castellón)** Ispaniya rayonlarınan biri. Maydani – 5,82&nbsp;km2. Xalqi – 5.262 adam.

## Qala ha'm awillari
* Morella
* Forcall
* Cinctorres
* Portell de Morella
* Castellfort
* La Mata (Castellón)
* Todolella
* Zorita del Maestrazgo
* Olocau del Rey
* Vallibona
* Herbés
* Villores
* Palanques
Metropolitana de Almería

**Comarca Metropolitana de Almería** Ispaniya rayonlarınan biri. Maydani – 206,33&nbsp;km2. Xalqi sani – 239.132 adam.

## Qala hám awillari
* Benahadux
* Gádor
* Huércal de Almería
* Níjar
* Pechina (Almería)
* Rioja
* Santa Fe de Mondújar
* Viator
Aldeanueva de la Vera

**Aldeanueva de la Vera** Ispaniyaniń EstremaduraEstremadura wálayatında jaylasqan munisipalitet qala. Cáceres (provinsiya)Cáceres provinciyası quramına kiredi. Maydanı – 37,6 km2. Xalqı – 22,295 adam (2010).

## Sırtqı siltemeler
Almadén de la Plata

*'Almadén de la Platá* ispaniyaniń Andalusiya wálayatında jaylasqan munisipalitet qala. Seviliya (provinsiya)Seviliya provinciyası quramına kiredi. Maydanı – 256 km2. Xalqı – 1520 adam (2010). 

## Demografiyası

## Derekler
* Almadén de la Plata
* La guía útil de Almadén de la Plata
* Observatorio astronómico divulgativo abierto a visitas
* Información de Almadén de la Plata
* http://www.almadendelaplata.net
Amur wálayatı

**Amur wálayatı** () — Rossiya Federaciyasınıń wálayatlarınan biri.

## Geografiyası

## Xalqı

## Rayonları

## Qalaları

## Derekler
Novosibirsk wálayatı

**Nobosibirsk wálayatı** () — Rossiya Federaciyasınıń wálayatlarınan biri.

## Geografiyası

## Xalqı

## Rayonları

## Qalaları

## Derekler
Belgorod wálayatı

**Belgorod wálayatı** (; Bel. *Бєлѓородi облость*) — Rossiya Federaciyasınıń wálayatlarınan biri.

## Geografiyası

## Xalqı

## Rayonları

## Qalaları

## Derekler
Moskvа wálayatı

**Moskva wálayatı** () — Rossiya Federaciyasınıń wálayatlarınan biri.

## Geografiyası

## Xalqı

## Rayonları

## Qalaları
* Bаlаchixа
* Хimki
* Pоdоlısk

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Правительство Московской области ()
* Онлайн-приемы членов Правительства Московской области ()
* Московская область в справочнике-каталоге «Вся Россия» ()
* Перечень населённых пунктов муниципальных районов Московской области ()
* База данных по памятникам архитектуры Московской области ()
* Общество охраны природы Московской области ()
* Состав Московской области по ОКАТО ()
Krasnodar krayı

**Krasnodar Úlkesi** — Rossiya Federatsiyasında jaylasqan úlke.

## Geografiyası

## Xalqi

## Rayonları

## Qalaları
Kamchatka úlkesi

**Kamchatka Úlkesi** (russha: Камчатский край) — Rossiya Federatsiyasında jaylasqan úlke.

## Geografiyası

## Xalqi

## Rayonları

## Qalaları

## Derekler
Orenburg wálayatı

**Orenburg wálayatı** () — Orenburg oblastı Rossiya Federaciyasındaǵı oblast . Paytaxtı – Orenburg
*Tıǵızlıǵı* - 42,1 km².
*Oblast* 1953-jıl dúzilgen.

## Geografiyası

## Tariyxı

## Xalqı

## Derekler

## Jáne qarańız

* Таърихи хонигарии Оренбург

## Sırtqı siltemeler

* Маъмурияти вилояти Астрахан
* Губернатори вилояти Orenburg
* Портал Астрахань.WS
Volgograd wálayatı

**Volgograd wálayatı** () — Rossiya Federaciyasınıń wálayatlarınan biri. 1936-jıl 5-dekabrde dúzilgen. Aymaǵı 113,9 mıń km.kv. Xalqınıń sanı 2,6 mln (2009), qala xalqı bolsa 76%ti quraydı. Volgograd wálayatında 19 qala, 32 qalasha bar (1991). Wálayat orayı — Volgograd qalası.

## Geografiyası
Volgograd wálayatı tómengi Volga boyında dala hám shala shól zonasında. Volga daryası oazisindegi wálayat. Aymaǵınıń bólimge: Batıs — oń saxil hám shıǵıs (Zavolje) bólimine ajratıladı. Klimatı kontinental, Yanvardıń ortasha t- rası — 8 den — 12" shekem iyuldiki bolsa 25°. Jılına 350&nbsp;mm jawın jawadı, tiykarǵı dáryaları: Volga hám Don kólleri: Elton, Gorkosolyonos; Simlyansk.

## Xalqı

* Ruslar 2 378,7 mıń adam
* Ukrainlar – 56,3 mıń adam
* Qazaqlar – 45,3 mıń adam
* Tatarlar – 28,6 mıń adam
* Armyanlar – 27,0 mıń adam
* Nemisler – 17,1 mıń adam
* Ázerbayjanlılar – 14,3 mıń adam
* Chechenler – 12,3 mıń adam
* Belloruslar – 12,2 mıń adam
* Chuvashlar – 8,4 mıń adam
* Siganlar – 7,3 mıń adam
* Kоreysler – 6,1 mıń adam
* Маrilılar – 6,0 mıń adam

## Rayonları

## Qalaları

## Derekler
Italiya A seriyası

**Italiya A Seriyası** — Italiya futbol ligalarının eń úlkeni hám abiroylisi. 1929-shi jildan ótkizilip baslanǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Rasmiy sayti
La Liga

**La Liga** (isp. Liga de Fútbol Profesional, **La Liga**) — Ispaniya professional futbol ligası. Hazırgi sponsorina baylanisli túrde LA LIGA EA SPORTS dep aytiladı.

## Chempionlar

## Sırtqı siltemeler
*Rasmiy sayti
FC Barcelona

**Barselona futbol klubı** () — Barselona qalası futbol klubı. Ispaniya Primyera Divizionı qatnasıwshısı. 1899-jılı Joan Gamper basshılıǵında shvetsariyalıq, britaniyalıq, Ispaniyalıq hám kataloniyalıq futbolshılar tárepinen dúzilgen. «Barselona »ıqlasbentleri *kules* (culés) atı menen belgili. 2006-jili, aǵzalardıń sanı 140 000 adamnan artıp ketken.

## Tariyxı

### Klub sport kiyimlerinıń brendleri
* 1899-1982 Joq (belgisiz)
* 1992-1998  Meyba
* 1998-2006  Kappa
* 2006-xxxx  Nike

## Klubtiń házirgi quramı (2014-15 máwsim)
#### Dárwazabanlar
*  Mark-Andre ter Shtegen
*  Klaudio Bravo
*  Xordi Masip
#### Qorǵawshılar
*  Duglas
*  Daniel Alves
*  Adriano Korreya
*  Xerard Pike
*  Martin Montoya
*  Xordi Alba
*  Mark Bartra
*  Tomas Vermalen
*  Jeremi Metyu

#### Yarımqorǵawshılar
*  Xavyer Maskerano
*  Ivan Rakitich
*  Rafinya
*  Xavi Ernandes
*  Andres Inyesta
*  Serxio Buskets
*  Serxi Roberto

#### Hújimshiler
*  Lionel Messi
*  Neymar
*  Luis Suarez
*  Pedro Rodriges
Elektrik dvigateli

**Elektrik dvigateli**, elektrik energiyasin mexanikalıq energiyaǵa aylandırıwshı qural.

## Sirtqi Siltemeler
* Пуск электродвигателя с фазным ротором
* Строение асинхронного электродвигателя — видео, 3D
* Конструкции электрических машин
Nijniy Novgorod wálayatı

**Nijniy Novgorod wálayatı** () — Rossiya Federaciyasınıń wálayatlarınan biri.

## Geografiyası

## Xalqı

## Rayonları

## Qalaları
Regbi

**Regbiy** (, yaki *rugby*) — Topar bolip oynalatın sport túri. Uzin top penen oynaladı. Oyınshılar, toptı bir-birine qolları һám аyaqlаrı menen uzatıp, soń belgili bir maydan siziǵına yaki Н-siman darwazаǵa túsiriledi. Oyın Ulli Britaniyada oylap shiǵarılǵan.
Angliya Premyer Ligası

**Angliya Premyer Ligası** () inglis futbolınıń eń kúshli ligası. Jámi 20 komanda bellesetuǵın Angliya premyer ligasında futbol máwsimi avgust-may ayları arasında ótkiziledi. Hár klub bir máwsimde jámi 38 oyin ótkizedi. Sezon sońinda joqari tórtlikte oriń alǵan komandalar Chempionlar Ligasında, keyingi úsh komanda bolsa UEFA Evropa Ligasinda qatnasıw huqıqın aladı.
 
Premyer Ligaǵa 2001-jıldan Barclays bankı sponsorlıq etiwdi basladı hám Barclays Premier League atı menen ótkizile baslandı.

## Sırtqı siltemeler
* FA Premier League Rásmiy saytı
* Federatsiyanın rásmiy saytı
Valensiya (avtonomiyalıq jámáát)

**Valensiya wálayatı**, (**isp.** *Valencia, Comunidad Valenciana*, **katal.** *Comunitat Valenciana*) — avtonom wálayatı, Ispaniyaniń kúnshıǵısındа jaylasqan. wálayat orayi — Valensiya qalası.

## Geografiyası
Aymaǵi 23 255&nbsp;km² (8-shi оrın Ispaniyadа).

## Тariyxı
## Хalqı
Хаlqı — 4,692 mln (4-shi оrın Ispaniyadа; 2005 J.).

## Politikası
## Аdministrativ bóliniwi
## Ekonomikası
## Madeniyatı

## Sırtqı siltemeler
* Pueblos de la Comunidad Valenciana
* Página oficial de turismo de la Comunidad Valenciana
* Página oficial de la Generalidad Valenciana
* Diputación de Alicante
* Diputación de Castellón
* Diputación de Valencia
* Instituto Valenciano de Estadística

## Derekler
Kataloniya

**Kataloniya** (, Katalansha. *Catalunya*, , ) — Ispaniyaniń táriyxiy aymaǵi hám аvtonom wálayatı. Kataloniya Pireney yarimaraliniń Arqa-shiǵisindа jaylasqan bolip, arqasinda Frantsiya hám Androrra, shiǵisinda Jer Orta Teńizi, batisinda Aragon hám qublasinda Valensiya menen shegaralas.

Маydani — 31,950&nbsp;km². wálayatıń eń iri qalası — Barselonа. Mámleketlik tilleri: katalon tili, ispan tili hámde аrаn tili. Kataloniyaniń xalqi sani - 7&nbsp;508&nbsp;106 аdamdi (2015) quraydi.

## Sırtqı siltemeler
* Parlamenti
* Правительствосу
Aragon

*Aragoń* — Ispaniyaniń Arqa-shıǵısında jaylasqan tariyxiy wálayat. Mayd. 47,7 mıń km2. Xalıq sanı — 1,2 mln. (1991). Ispaniyada Xalqı eń siyrek jasaytuǵin wálayat.Tawlarında qońır kómir, temir rudası, uran, boksit, Altinkúgirt, marganes kánleri bar. Taw dáryalarına qatar GESler qurılǵan. Qońır kómir menen isleytuǵın issiliq elektr stansiyaları bar. Qońir kómir qazıp shıǵarıw jaǵınan (Jılına 1 mln. t) Aragon Ispaniyada 1-orında turadı. 

## Derekler
Alfred Nobel

**Alfred Nobel** ( ; 1833-jıl 21-oktyabr — 1896-jıl 10-dekabr) — shveciyalı ximik, injener hám dinamittiń oylap tabıwshısı esaplanadı. Sonday-aq, ol Bofors kompaniyasına iyelik etken hám de 350 patenti bolǵan.

## Ómir bayanı
Alfred Nobel 1833-jıl 21-oktyabrde Shveciyanıń paytaxtı bolǵan Stokgolm qalasında dúnyaǵa kelgen. Ol shańaraqta úshinshi bala bolǵan. 1842-jılı Nobel shańaraǵı sol waqıttaǵı Rossiya Imperiyasınıń paytaxtı bolǵan Sankt Peterburgqa baradı. Ol waqıtta Alfredtiń ákesi Sankt Peterburgta mashinasazlıq hám partlatqıshlar islep shıǵarıwshısı bolıp islegen. Alfred professor Nikolay Zininnen ximiya sabaqların alǵan. Alfred, on segiz jasına tolǵanda Amerikaǵa kelgennen soń, tórt jıl ishinde ximiya ilimin úyrengen. 1867-jıl dinamitti oylap tapqanı, Nobeldi dúnyaga belgili etti. Alfred Nobel 1895-jıl 27-noyabrde Franciyanıń paytaxtı Parij qalasında wásiyatnamaǵa qol qoyǵan.

## Qosımsha qarań
* Nobel sıylıǵı

## Derekler
Yuventus

**Juventus futbol klubı** yaki Juventus **Turin**, Juve (italiansha *Juventus Football Club*) — Turin qalasınıń italian futbol klubı. Italiyanıń eń kúshli klublarınıń biri.

1897 jılda dúzilgen, Italiya Seria A jarısında belesiwler ótkizedi.

Juventus - Italiyanıń eń kóp chempionliqǵa erisken klubı.

1988 jılda UEFA ótkergen barlıq jarıslardıń bárinde jeńiske erisken.

2012 jılda ótkerilgen sorastırıw boyınsha Juventus Italiyanıń eń taniqli klubı, onıń 130 millionnan aslam tamashogóyi bar.

Úy stadionı - "Juventus", 41 000 adamdi sıydıradı.

Bas trenerı - Massimiliano Allegri, kapitanı - Gianluigi Buffon.

Ámeldegi Italiya chempionı.

## Jeńislerı

* Chempionlar Ligası - 1985, 1996
* UEFA Superkubogı - 1984, 1996
* UEFA kubogı - 1977, 1990, 1993

## Siltemeler
* [www.juventus.com Rásmiy saytı]
Bundesliga

**Bundesliga** ( nem. *Fußball-Bundesliga*) — Germaniya futbol klublarınıń professional futbol ligası. Germaniyada futbol ligalarınıń eń úlkeni. Bunda 20 klub óz-ara oynasadı. Chempionatta hárbir komanda 34 oyın ótkizedi. Dúnyanıń eń kúshli futbol ligalarınan biri.

## Chempionlar
* 2009-2010 FC Bayern München 
* 2008-2009 VfL Wolfsburg
* 2007-2008 FC Bayern München
* 2006-2007 VfB Stuttgart 
* 2005-2006 FC Bayern München
* 2004-2005 FC Bayern München
* 2003-2004 SV Werder Bremen 
* 2002-2003 FC Bayern München
* 2001-2002 Borussia Dortmund 
* 2000-2001 FC Bayern München
* 1999-2000 FC Bayern München 
* 1998-1999 FC Bayern München 
* 1997-1998 1. FC Kaiserslautern

## Sırtqı siltemeler
* rasmiy sayt Bundesliga
* Deutscher Fußball-Bund (DFB)
Ázerbayjan tili

**Ázerbayjan túrkshesi**, **Ázerbayjansha** yamasa **Ázerbayjan tili** (ázerbayjan túrkshesi: *Azərbaycan dili*, *Azərbaycan türkcəsi*, *Azərbaycanca*) - túrkiy tiller shańaraǵınıń оguz tilleri toparına kiretuǵın til; tiykarınan Ázerbayjanda hám Iranda, derlik Gruziya, Túrkiya, Irak hám Rossiyada keń tarqalǵan. Ázerbayjannıń rásmiy tili. Ázerbayjan tilinde 30 mln. jaqın adam sóyleydi. Sóylesiwshilerdiń ulıwma sanı 14 mln. adamnan artıq (atap aytqanda, Ázerbayjanda 6 mln.ǵa jaqın — 1979-jıl maǵlıwmatları). Ázerbayjan tili 4 sóylesim toparına iye: shıǵıs (kuba, boku, shemahi lahjalari hám muǵan, lankaran dialektleri); batıs (kazax, qarabaǵ, ganja sóylesimleri, ayrum dialekti); arqa (nuhin lah-jasi hám zakatala-kox dialekti); qubla (na-xichevan, órdubod, tavriz sóylesimleri, erevan dialekti). Sóylesimlerdegi parıqlar, tiykarınan, fonetika hám leksika tarawlarında gúzetiledi.

Ázerbayjan tili fonetikasınıń basqa túrkiy tillerge qaraǵanda parıqlı tárepleri: Ázerbayjan tilinde 9 dawıslı, 23 dawıssız ses bar; bar-lıq orınlarda G fonemasınıń keń qollanılıwı; tiykarı túrkiy k/k, dawıssızlarınıń shawqımlılısı (qongan) hám tamaq dawısına aylanıwı (qashan-pashan) sóz basındaǵı ayırım shawqımlı dawıssızlardıń shawqımsızlanıwı (balshıq—shalshıq) hám basqa morfologiyada bir qatar affiksal kórsetkishler óz-ara parıqlansa, sintaksiste buwınlı qospa gápler sisteması rawajlanǵan. Házirgi ázerbayjan tili leksikasınıń tiykarǵı bólimin sol tildiń ózine tiyisli hám ulıwma túrkiy sózler quraydı; sonday-aq, onda arab hám parsı tillerinen ózlesken sózler de talay ǵana.

Jazıwı 1929-jılǵa shekem arab grafikası tiykarında, 1929—39-jıllarda latın grafikası tiykarında, 1939—90-jıllarda rus grafikası tiykarında bolǵan. 1992-jıldan jáne latın grafikası tiykarındaǵı jazıw járiya etilgen. Házirgi ádebiy ázerbayjan tili (Ázerbayjan Respublikasında) XIX ásirdiń ortalarında boku hám shemahi sóylesimleri tiykarında qáliplese baslaǵan.

## Jazıwı

## Sırtqı siltemeler
* Самоучитель и разговорник азербайджанского языка
* Азербайджанский язык: словари и учебные материалы
* Азербайджанский язык. Материалы, подготовленные Президентской библиотекой Управления делами Президента Азербайджанской Республики
* Закон Азербайджанской республики «О государственном языке в Азербайджанской Республике» 
* The Azeri Language and Literature

## Derekler
«Bárkamal áwlad» sport oyınları

**«Bárkamal áwlad» sport oyınları** — Ózbekstannıń kasip-óner kolledjlerı hám akademik litseylerı oqıwshiları ortasında ótkiziletuǵın sport túrnirlerı. Ózbekstan Respublikası Wázirler mekemesiniń "Ózbekstan Respublikası ǵárezsizliginiń 10 jıllıǵına tayarliq koriw hám ótkiziw tuwrısındagı qararı (2001-jılı 19-yanvar) tiykarında dúzilgen hámde "oqıwshı hám student jaslardı sportga jalp qiliwga qaratılgan úzliksiz sport túrnirlerı dizimin dúziw tuwrisindaǵı (2003 j. 3 iyun) qararında respublika final basqıshları 3 jılda bir márte ótkiziliwı belgılengen.

## Derekler
Adidas

**Adidas** — Germaniyanıń sport ayaq-kiyimleri hám buyımların islep shıǵarıwǵa arnalǵan sanaat kompanıyası bolıp, ol 1948-jılda dúzilgen. Onıń Germaniyada 8 kárxanası, Franciya, Ulli Britanıya, AQSh, Kanada hám basqa mámleketlerde 25 ten artıq fırmaları bar..
 
## Derekler

 
## Sırtqı siltemeler
* Rásmiy saytı
Abakan (dárya)

**Abakan** () — dárya, Enisey dáryasınıń shep tárepi, Krasnoyarsk úlkesinde jaylasqan. Batıs Sayan hám Altay tawlarınıń arqa tárepinen baslanatuǵın Úlken Abakan hám Kishi Abakan saylarınıń qosılıwınan payda bolıp, Krasnoyarsk suw saqlaǵıshına quyıladı.

Uzınlıgı – 514&nbsp;km. Aymaǵı – 32000&nbsp;km2. Ortasha suw sarpı – 381 m3/sek. Tawlardan shıqqan, keń alapta kóp tarmaqlarga bólinip aǵadı. Kóbinshe, qar hám jawınnan suw aladı. Noyabrdıń yarımında muzlap, aprel aqırında muzlar eriydi. Minusinsk saylıgı eginzarların suwǵaradı. Abakan boyında Abakan qalası bar.

## Siltemeler hám ádebiyatlar
* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jil
Ǵazalkent akcionerlik firması

**Ǵazalkent Aksiyonerlik firmasi** — aziq-awqat sanaatiniń Iri karxanasi. Ózmiywesabzavotsanaatxoldiń kompaniyasi quraminda. Kóbinshe, miywe hám paliz eginleri tiykarinda joqari sapali balalar awqatlarin islep shiǵaradi. Tamat pastasi, júzim sherbeti, miywe bárine hám pektinli ishimlikler, túrli konservalar, marinadlangan paliz eginleri islep shiǵaradi.

## Derekler
Ózbekstan milliy futbol komandası

**Ózbekstan milliy futbol komandası** Ózbekstannıń Futbol boyinsha milliy kamandası. Ózbekstan futbol federatsiyasi tárepinen basqariladı.
 
Sovet birligı bólingenen soń olar óziniń birinshı oyının 1992-jıl 17-iyunda Tajikistanǵa qarsi ótkizgen. Ózbekstan Milliy futbol komandası 1994-jilgi Aziya Oyinlari jeńimpazi bolǵan. 2011-jili Aziya Kuboginda yarim finalga jetip barǵan.
Poltava

**Poltava** () - Ukrainada jaylasqan qala, Poltava wálayatiniń orayi. Xalqi sanı 315 268 adam (2003 J).

## Sırtqı siltemeler
* Poltava tariyxi
* Rásmiy websayti
Pamir

**Pamir** (,) — Orta Аziyanıń Qubla-shiǵısındаǵı taw dizbegi, Тájikistаn (Таwli Badaxshаn аvtоnоm úlkesi), Qıtay һám Awǵanstan aymaqlarında jaylasqan.
Qubla Aziya

**Qubla Aziya** — Jáhan makroaymaqlari bólіnisi boyinshа Aziya аymaǵi Qubla Аziyaǵa Hindіstаn, Dekan ustіrtі, Hindі-Gаń оypаti hám Gimаlаy soniń menen birgе Shri-lаnkа аtawi hám basqa kishi аrаllаr kirеdі.
Batıs Afrika

**Batis Afrika** — Afrika kontinentiniń batis tárepi, orayliq Saroi Kabirdiń qublasinda hám Atlantika okeanıniń qubla-batis qirǵaqlarinda jaylasqan.
## Mámleketler
Batis Afrika mámleketleri:

* Benin
* Burkina-Faso
* Gambiya
* Gana
* Gvineya
* Gvineya-Bisau
* Kabo-Verde
* Kot-dIvuar
* Liberiya
* Mavritaniya
* Mali
* Niger
* Nigeriya
* Senegal
* Serra-Leone
* Togo
Arqa Afrika

**Arqa Afrika** () — Afrika kontinentiniń arqasında jaylasqan bólegi, onıń úlken bólegin Saxara shóli iyelegen. Bul jerde terretoriyası boyınsha Afrikanıń eń iri mámleketleri jaylasqan:
* Aljir
* Mısır
* Liviya
* Mavritaniya
* Marokko
* Sudan
* Tunis
* Batıs Saxara
Oraylıq Afrika

**Oraylıq Afrika** — Afrikanıń ortasındaǵı mámleketlerdi óz ishine alatuǵin geograpikaliq aymaq:

* Gabon (Paytaxtı – Librevil)
* Kamerun (Paytaxtı – Yaunde)
* Kongo Demokratiyalıq Respublikası (Paytaxtı – Kinsasa)
* Kongo Respublikası (Paytagtı – Brazzavil)
* San-Tome hám Prinsipi (Paytaxtı – San-Tome)
* Oraylıq Afrika Respublikası (Paytaxtı – Bangi)
* Chad (Paytaxtı – Njamena)
* Ekvatorial Gvineya (Paytaxtı – Malabo)
FIFA

**Futbol Аssоtsiyatsıyalarınıń Хаlqarа Federatsiyası (FIFA)** (FIFA: , ) — Futbol oyınınıń bas uyımı, Túrli milliy futbol komandalardı birlestiriwshı, dúnıyanıń Futbol jarısların shólkemlestırıwshı mekeme. Onıń qaramaǵınа 208 milliy аssotsiyatsıya kiredı. 

## Strukturası

## Sırtqı siltemeler
* FIFA web sаyti
Toyota

**Toyota Korporaciyası** (Yapon tilinde:トヨタ自動車株式会社, Toyota Jidōsha Kabushiki-gaisha; xalıqaralıq:Toyota Motor Corporation) — Yaponiyaniń multinatsional korporatsiyasi esaplanadi. 2007 jil birinshi sheregi natijelerine kóre óziniń subsidiar kompaniyasi Daihatsu menen birgelikte dúnyaniń eń úlken mashina islep shiǵariwshisi dep tán alinǵan. Toyota Korporatsiyasi sawda dáramadi (179 milliyard dollar), dúnyaniń úshinshi úlken Avto kompaniyasi hám sap dáramadi bóyinsha dúnyniń 8-nshi eń úlken kompaniyalarinan esaplanadi.

## Derekler
Kia Motors

**Kia Motors Corporation** () — Koreyaliq аvtomobilerdi qurastiriw kompaniyasi, Qubla Koreyaniń ekinshi Irі аvtо-óndiriwshisі. 2012 jili 2,7 milliyonnаn аslam аvtomоbil satqаn . Kompaniyaniń negizgi urani - *«The Power to Surprise»* («Таnqaldiriw qúdіrеtі»). 

Kompaniyaniń 32,8% ti Hyundai Motor kompaniyasiniń quraminda. 

## Sırtqı siltemeler
Elektronika injenerligi

**Elektronika injenerligi** injenerliktiń bir kórinisi bolip, liner-bolmaǵan hám aktiv elektrik bólekleri (máselen elektron trubalar hám yarim kesiliwshi ánjamlar, kóbinshe tranzistorlar,diyodlar hám integral shamalar) hám basqa elektronika bóleklerin konstruksiya etiw menen shuǵilanatuǵin injenerlik ilimi.

## Siltemeler
* Institute of Electrical and Electronics Engineers
Elektrik zaryadı

**Elektrik zaryadı** — Zatiń elektromagnit maydanıiń bólegi boliwi hám elektromagnit ózara tásirı qatnasiw ukıbı keltiriwshi fiziki skalyar birlik.
Elektrik zaryadı ekinshi márte 1785-nshi jılda Kulonıń nizamında kirgizilgen.
Fizika injenerligi

Fizika injenerligi tábiyat waqiyalarin úyreniw hám olardan paydalanip adamzadtiń turmisin ańsatlastiriw maqseti menen dóretilgen bólimi.

## Sırtqı siltemeler
*"US News Ranking of Undergraduate Programs in Engineering Science/Engineering Physics"

## Derekler
Meteorologiya

**Meteorologiya** – atmosferada bolıp atırǵan hádiyselerdi úyrenetuǵın hám olardıń sebeplerin túsindiretuǵın ilim. Atmosferada bolǵan hádiyseler muǵdar hám hár jaqtan bólinip, meteorologiya (hawa) elementlerine hám hádiyselerine bólinedi.
Molekula

**Molekula** (,  — «massa» sóziniń qısqartılǵanı) — zаttıń negizgі ximiyalıq qásiyetlerіn saqlaytuǵın еń kishі bólegi. 
## Sırtqı siltemeler
* Molecule // IUPAC Gold Book
* Molecular entity // IUPAC Gold Book
* Молекула: Сайт о Химии
* Статья ''«Молекула»'' в Физической энциклопедии
Rossiya Premyer Ligası

**Rossiyaniń Premyer Ligası** (Russha: *Чемпионат России по футболу*) - Rossiya futbol Federatsiyası tárepinnen qurilǵan futbol chempionati. Ol 1992-nshi jılda dúzilgen.

## Sırtqı siltemeler
* Rossiya liganıń saytı
Prinston universiteti

**Prinston universiteti** () - AQShtıń eń belgili hám abıroylı universitetlerinıń biri bolıp, 1746-shı jılda dúzilgen. Hazirgi waqıtta bul jerde 4,5 mıń student oqıp atır. Sonday-aq ol jerde 400-den kóbirek professor sabaq berip, olardıń 7-wi Nobel sıylıǵına múnasip tabılǵan. 

1896-jıldan universitet maqamına iye. Kolledjda T. v. vilson (1902—10 jıllarda universitet rektori, 1912— 21 jıllarda AQSh prezidenti) oqıǵan. Texnika hám fizikamat, pánleri, aeronavtika hám kosmik izertlewler boyınsha iri oqıw hám ilimiy izertlewler orayı esaplanadı. Fizika, mat., geol., geofizika, biol., ximiya, ekonomika, filosofiya, siyasatshunoslik, psixologiya, sotsiologiya, dinge sıyınıw, roman tilleri hám ádebiyatı, german tilleri hám ádebiyatı, dene tárbiyası hám basqa qánigelikler boyınsha qánigeler tayarlaydı. 6 mıńnan zıyat student tálim aladı. Kitapxanalarında 2 mln. den artıq dóretpe saqlanadı.

## Derekler
Shakira

**Shakira** (tolıq atı Shakira Isabel Mebarak Ripoll; 1977-jıl 2 fevralda Barrankılyada tuwılǵan) — belgili kolumbiyalıq qosıqshı.Shakira Isabel Mebarak Ripoll 1977-yil 2-fevral Kolumbiyaninʼ Barrankilya qalasinda William Mebarak Chadid haʼm Nidia Ripoll Torradoninʼ shanʼaragʼinda  dunyagʼa kelgen. Shakira kelip shigʼiwina  koʻre, kolumbiyaliq haʼm livanliq sanaladi.Aʼkesi William Mebarak Ripoll kelip shigʼisi Livannan New Yorkka koʻshiʼ kelgen migrantlardan, anasi Kolumbiyaliq ispan.

Shakiraninʼ balaligʼi oʼz qalasi  Barrankilyada oʼtedi. Uʼsh jasinda ol oqiw haʼm jaziwdi uʼyernedi. Toʼrt jasinda oʼzininʼ birinshi qosiqlarin jaza baslaydi.Ata-anasi oninʼ bul talantlarin sapqa alip oni keleshekte shayir boladi ep oylagʼan. Mektepte bolsa ustazlari bolashaq super balerinani koʼredi. Oninʼ enl suyikli hobbysi balaliqtan ayaq oyini bolip keldi.

Shakiraninʼ birinshi albomi — „Magia“ ni13 jasinda , Sony Discos penen shartnama tiykarinda jazadi. Shakiraninʼ stili haʼr dayim rokka tartar edi, biraq Sony Discos produserleri ogʼan koʼbirek pop-qosiqshi ampluasi tuwri  keledi dep esaplaydi. Biraq, daʼslepki eki albom"Magia" haʼm "Peligro" ogʼan kuʼtilgen naʼtiyjeni bermeydi. 

Jas qosiqshi Menen  uʼsh albomgʼa shartnoma duʼzgen Sony Discos kompaniyasi ogʼan aqirgʼi imkaniyatti veredi.bugʼan juwap retinde Shakira kompaniyagʼa oninʼ islerine aralaspawdi talap etedi.  

## Derekler
Áhwaz

**Áhwaz** — Irannıń qubla-batısında jaylasqan qala, Xuzıstan wálayatı orayı. Korun dáryası boyındagi port, neft shıǵarılatuǵın iri kánler orayı. Xalqı sanı 580 mıń adam (1986). Tehranǵa baratuǵın neft quwırı Áhwaz arqalı ótken. Tóqımashılıq, polat prokatı kárxanaları, universitetler bar. Zergerlik buyımları islep shiǵarıladı. 

## Gallereya

Iran - Khuzestan - Ahvaz - White Bridge & Karoon River.jpg
Ahvaz White Bridge1.jpg
 

 

## Derekler
Karakalpakiya (qalasha)

**Karakalpakiya** — Qaraqalpaqstan Respublikası Qońırat rayonındaǵı qalasha (1971-jıldan). Qońırat — Beynew temir jol stansiyası qurılıwı múnasibeti menen 1971-jılı qurılǵan. Xalqı 1989-jılı 3,013 adamdı, 2005-jılı 3,8 mıń adamdı hám 2016-jılı bolsa 4,500 adamdı quraǵan. 2 ulıwma bilim beriw mektebi, qurılıs mekemeleri, sawda, mádeniy hám xızmet kórsetiw orınları, mádeniyat úyi, emlewxana hám poliklinika bar.

## Klimatı
Karakalpakiyada kontinental shól klimatı bar (Köppen: *BWk*).

## Derekler
Jaslıq (qala)

**Jaslıq** — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Qońirat rayonında jaylasqan qalasha (1975-jıldan). Xalqi 4,1 miń adam (2000), qaraqalpaq, ózbek, qazaq, rus, tatar, túrkmen hám basqa millet wákilleri jasaydı. Temir jol stanciyası bar. Jaslıqta «Tuley» gaz kompressor stanciyası, lokomotiv deposı, temir joldı ońlaw kárxanası bar. Jaslıq arqalı jolawshı tasıwshı xalqaralıq poezdlar qatnaydı. Ulıwma bilim beriw mektebi, klub, mádeniy sport kompleksi, kitapxana, emlewxana, darixanalar bar.

## Derekler
Okeaniya

**Okeaniya** — dúnyanıń geografik, hám geosiyasıy aymaǵı, ol kóbınshe Tınısh okeanınıń ortasındaǵı hám batısındaǵı júzlep kishi atawlardan hám atollardan dúzilgen.

## Derekler
Avtomobil

**Avtomobil** — adamlardi tasiwǵa mólsherlengen transport texnikası.

Jolawshılar hám júk tasiwga arnalǵan.1751 — 52 jıllarda Nijniy Novgorod gubernyasi (Rossiya) diyxanı Leontiy Shamshurenkov eki adamlıq ayaǵı menen júrgiziletuǵın "ózi júretuǵın arabasha" qurdi. I. P. Kulibin bir qancha áhmiyetli mexanizmlerdi usinis etedi
Merkuriy (planeta)

**Merkuriy** (simbolı: ) — Quyash sistemasındaǵı planeta. 

Quyash sistemasındaǵı segiz planeta ishinde Quyashqa eń jaqını Merkuriy bolıp, ertede onı arablar Utorud dep ataǵan. Utorudtıń orbitası basqa planetalardandikine qaraǵanda sozılmalı ellips formasında bolıp keledi. Sonıń ushın da bul planetanıń Quyashtan uzaqlıǵı 0,31 den 0,47 asttronomiyalıq birlikke shekem ózgerip baradı. Planetanıń Quyashtan ortasha uzaqlıǵı 57,91 million kilometrdi quraydı. Merkuriydiń diametri 4879 kilometr bolıp, onıń sırtında tartısıw kúshi Jerdikine qaraǵanda 2,6 esege kem. Basqasha aytqanda, awırlıǵı Jerde 80 kg bolǵan adam Merkuriyde barı-joǵı 30 kg shıǵadı. Bul planeta óz orbitası boylap sekundına ortasha 48 kilometr tezlik penen háreketlenip, Quyash átirapın 87,97 kúnde aylanıp shıǵadı. Merkuriy sırtınıń kúndizgi ortasha temperaturası +345 gradusqa shekem (Quyash tik kelgen jerlerde +480 gradusqa shekem – Selsiy shkalasında) kóterilgen túrinde, keshte –180 gradusqa páseyedi.Planetalar aralıq stanciya 1974-jılı Merkuriyden 47 mıń 981 kilometrlik aralıqtan ótip atırıp, planeta sırtıniń 500 ge jaqın sıpatlı súwretlerin aldı. Bul súwretler planeta «júz dúzilisi» jaǵınan Ayǵa júdá uqsaslıǵın kórsetti.Merkuriy sırtqı deneleriniń tıǵızlıǵı Aydikinen, yaǵnıy 3,0–3,3 g/cm3 bolıp, ortasha tıǵızlıǵı 5,44 g/cm3 ekenligi onıń oraylıq bóleginde temir yadrosı yaki eń keminde silikat jınslar joqarı basım astında metallıq halatqa ótip atırǵanınan derek beredi. Planeta júdá siyrek atmosferaǵa iye. Merkuriydiń joldası joq.
Ay

**Ay** (simbolı: ) — Jerdiń tábiyiy joldası.

Ay — Jerdiń taábiyiy jldası. Ay ózinen nur shashpaydı, Quyashtan túsken nurdı qaytaradı. Ay Jerdiń aátirapın derlik bir ayda bes márte aylanıp shıǵadı. Jer, Quyash haám Aydıń aspanda bir-birine salıstırǵanda jaylasqan wrnına qarap wl bizge haár qıylı blıpkórinedi. Yeger dıqqat benen qarasańız jańa Ay, wraq túrinde bla-
dı. Yendi yeslep qalıń: jańa Ay keshqurın Quyash batqanda batıs 
taárepte kórinedi, yeski tamamlanıp atırǵan Ay yerte tańda Quyash 
shıqpastan aldın shıǵıs taárepte kózge taslanadı (7-súwret). Yeger Ay 
sheńber túrinde blsa, tlǵan Ay delinedi. Aydıń 14—15-kúnleri Ay tlısadı. Aydıń tutılıwı tlǵan Ay kúnlerine tuwrı keledi. Ay, Jer, Quyash aspanda bir sızıqqa tuwrı kelip qalǵanda Ay tutıladı.Quyash haám Aydıń Jerdi tartıwı naátiyjesinde teńiz haám de keanlarda turaqlı raáwishte suwdıń qalqıwı yaǵnıy suwdıń kóterilip, paáseyiwi júz beredi. Suwdıń kóterilip qaytıwı quyashtıń tartıwına qaraǵanda Ay tartqanda yeki yese kúshli bladı.Adamlar aspan denelerin baqlaw naátiyjesinde Ay haám Quyash kalendarların dúziwdi, qurǵaqlıq haám keanlarda turǵan wrınların anıqlagan.
Ampermetr

**Ampermetr** — ózgermes hám ózgeriwsheń tok kúshin ólsheytuǵın ásbap; elektr shınjırına izbe-iz jalǵanadı.

## Silteme
#(словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.
Wayne Rooney

**Wayne Mark Rooney** (qisqasha aytiliwi: *Weyn Runiy*; 1985-jıldıń oktyabrdıń 24-de Liverpul, Аngliya) qalasında túwılǵan Мanchester Yunaytеd klubınıń hám Angliya Milliy futbol komandası futbolshısı.
Braziliya milliy futbol komandası

## Tariyxi

## Utısları
* 5 márte FIFA jáhan Kubogının jeńimpazı — 1958, 1962, 1970, 1994, 2002
* 2 márte FIFA Jáhan Kubogınıń ekinshisi — 1950, 1998
* 2 márte FIFA Jáhan Kubogınıń úshinshi orını — 1938, 1978
* 2 márte FIFA Jáhan Kubogınıń tórtinshi orını — 1974, 2014
* 3 márte FIFA Konfederasiyalar Kubogının jeńımpazı — 1997, 2005, 2009
* 1 márte FIFA Konfederasiyalar Kubogınıń ekinshi orını — 1999
* 1 márte FIFA Konfederasiyalar Kubogınıń tórtınshi orını — 2001
Jimmy Wales

**Jimmy Donal "Jimbo" Wales** (aytiliwi: *Jimmy Donal Wales*; 7 avgust 1966-jıl, Huntsville, Alabama, AQSh) — internet Wiki kontsepsiyasınıń ideologi, Wikipedianıń jaratıwshısı hám de web-xosting menen shuǵillaniwshi Wikia atlı shirketiń jaratıwshısı esaplanadi.

## Ómiri
1966-jilda Amerika Qurama Shtatlarınıń Alabama shtatınıń, Hantsvill qalasinda tuwilǵan. Kishi bir mektepti pitirgennen soń universitetke tayarliq mektebi bolǵan Randolph Schoolda oqiwin dawam ettiredi. Wales Auburn Universitetinde bakalavr hám Alabama Universitetinde bolsa magistr dárejesinde oqiǵan. 1996-jilda Wales "Bomis" izlew portalınıń tiykarin saldi. Hazırde Wales bul shirkettiń jumisinda islemekte. 2000-jidiń martında Wales inglis tilinde Nupedia.com ensiklopediyasın jaratdı hám bas redaktor wazıypasın Larry Sangerge tapsırdı. Jimmy Wales 2001-jıldıń 15 yanvarında Wikipedia ensiklopediyasın jarattı. Wikipediya, wiki (Gavay tilinde "múmkin qadar tez") mexanizmine tiykarlandı, birinshi Nupedia ensiklopediyasının mazmunın formalastırmalı bolǵan kómekshi sayt retinde jaratıldı. Hazirde, Wikipedia dúnyanıń eń belgili ensiklopediyasıdır. Oni internet paydalaniwshilariniń stol ústi kitabı dep hám aytadı. 2003-jildiń 20-iyun kúni Wales Wikipedia hám bul tipli proektlerdiń aldinlaw paydalanǵan kommersiya mekemesı – Wikimedia Fondın, Florida shtatında hám Sankt Peterburgta jaratdı. 2004-jilda Angela Beesley menen birgelikte wiki proektlerin basqaratuǵin Wikia kommertsiya shirketine tiykarin salǵan. 2005-jildiń 3 oktyabrında Wales Socialtext shirketiniń direktorlar keńesine qosıladı. Hazirde Jimmy, ómir joldası Kristin hám qızı Kira menen Floridada hám Sankt Peterburgta jasap atır.
Freudenberg (Baden)

**Freudenberg (Baden)** Germaniyaniń Baden-Württemberg jerinde jaylasqan qala. Main-Tauber-Kreis rayonı quramina kiredi. Maydani — 34,78&nbsp;km2. Xalqi sani — 3884 adam (2010).

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Rásmiy saytı
Bilyard

**Bilyard** (,  — shar) — gorizontal júzesine uqsas qaplangan tuwri tórtmúyesh stol, sonińday sol stolda oynalatuǵin oyin. Billiard Hindistan hám Qitayda kelip shiqqan.
Alabama

**Alabama** — AQShta jaylasqan shtatlardıń biri. Maydanı 133,7 mıń km2. Xalqınıń sanı 4,1 mln adam. Paytaxtı - Montgomery qalası. Amerika Qurama Shtatları quramına 1959-jılı 21-avgustta kirgen, onnan aldın Alabama Territory bolǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Florida

**Florida** — Amerika Qurama Shtatlarınan bırı. Paytaxtı — Tallahassee qalası. AQSh quramina 21 avgust 1959 jilda kirgen, onnan aldın — Florida Territory dep atalǵan. 'Paskva Floridá waqtında oniń teńiz qirqaǵina jetip kelgen Juan Pons De Leyon tárepinen Florida dep atalǵan. Mayd. 152 miń km2. Xalqi 16,7 mln. adam (2002). Qala xalqi 85%. Eń iri sanaat qalası — Jacksonville. Relyefi tegislik. Klimati subtropik, qublada tropik klimat, yanvardiń ortasha temperaturasi arqada 12°, qublada 21°, iyulda 26° hám 29°. Jilliq jawin 900 — 1400&nbsp;mm. Florida aymaǵiniń úlken jeri toǵay hám batpaqliqtan ibarat. Daryalari qisqa hám suwli. Kól kóp. Q.da subtropik ósimlikler jetekshi orinda. Jil boyi paliz eginleri jetistiriledi. Arqada jaǵinda paxta, goza, temeki, qublada shekerqamis egiledi. Qalalar atirapinda sut sharwashiliǵi hám perrendeshilik rawajlangan. Baliq awlanadi. Faydali qazilmalardan fosforit qazip alinadi. Aziq-awqat, sellyuloza qaǵaz, aǵash ustashiliǵi, ximiya, radioelektronika, raketasazlik sanaatlari rawajlanǵan.

## Derekler
Arizona

**Arizona** — AQShta jaylasqan shtatlardıń biri. Paytaxtı — Phoenix qalası. Amerika Qurama Shtatları quramına 1912-jılı 14-fevralda kirgen, onnan aldın Arizona Territory bolǵan.


Image:Canyon de Chelly - Flickr - G. Lamar.jpg
Image:Sedona Arizona-27527-4.jpg
Image:Lockett Meadow, 1996.jpg


## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Oraylıq Amerika

**Orayliq Amerika** — Arqa Amerikadan, Meksika hám Panama kanalına shekem bolǵan aymaqta jaylasqan bólegi. Bul aymaqqa jeti mámleket kiredi:
*Beliz
*El-Salvador
*Gonduras
*Kosta-Rika
*Gvatemala
*Nikaragua
*Panama
Oraylıq Evropa

**Oraylıq Evropa** — Geografiyalıq jaqtan Evropanıń ortasındaǵı bólegi hám tómendegi mámleketlerdi óz ishine alǵan:
* Avstriya 
* Vengriya 
* Germaniya
* Polsha 
* Slovakiya 
* Sloveniya 
* Xorvatiya 
* Chexiya 
* Shveycariya 
* Serbiya
Arktika

**Arktika** () — Jer sharınıń arqa bólegin iyeleytuǵın aymaq. Qıs máwsininde Arktika uliwma muz benen qaplanadi.

## Sırtqı siltemeler
* ARCTICuniverse
Arkadıy Raykin

**Raykin Аrkаdıy Isааkоvish** (24. 10. 1911 j. tuwılǵan, Rigа)— Sovet estrаdа ártіstі, KSRО xаlıq ártistı (1968). 1935 J. Lеningradtıń teatr texnikumın pitirgen. Onan keyin jumısshı jаslаr tеаtrı menen lenin kоmsomоlı аtındаǵı tеаtrdа оynаp júrip, estrаdаǵа dа bеlsеnе qаtnastı. 1939 J. qurılǵаn leningradtıń estrаdа hám miniyatyurа teatrındа aldın ártist bolıp, keyinen sol teatrdıń kórkemlik jaǵın basqarǵan. Parodiyashı rеtındе baslaǵan Raykin óz tvorshestvasiniń alewmetik- satiralıq baǵıtın kúsheyte aldı. Rаykin teatrınıń spektakıllerı qatarındа «Dúnya júzin 80 kúndе аrаlаw» (1951), «Kúlgen аyip еmes» (1953), «Jıl mezgilerі» (1956), «Еki den eliwge deyin» (1961), «Svetapor» (1969) t.b. bаr. Gastirólik sapar menen shet elerdе (Polshа, Bolgariya, Vengriya, Ruminiya, Аngliya t. b.) óner kór- setken. 3 orden menen sıylıqlanǵan.

## Sırtqı siltemeler
Termosfera

Termosfera 90-800 km biyiklik araliginda jaylasqan. Bul hawa qatlaminiń joqari temperaturasi hám joqari dárejede molekulalardiń ionlasiwi menen ajiralip turadi. Temperatura joqarǵi qatlaminda – 800C-dan joqari bóleginde +3600C-shekem artadi. Ionlardiń 1 sm3 degi muǵdari 1015-106 esaplanadi.
Suw

**Suw** (Vodorod oksidi) — binar organikalıq birlespe, ximiyalıq formulası Н2O. Suwdıń molekulası óz aralarında kovalent baylanıs penen birlesken eki sanlı vodorod hám bir sanlı kislorod atomınnan ibarat. Ol adetiy shártlerde suyıqlıq bolıp turadı, onıń reńi (kishi), iyisi hám dámi bolmaydı. Onıń qatı jagdayı muz, Qar yaki qıraw, gaz kórinisli jaǵdayda kórsek, suw puwı jaǵdayında kóriw múmkin. Suw suyıq kristal kórinisinde hám boladı. (gidrofil jerlerde) Jer júziniń 71 %-ini (361,13 mln km2) suw (okeanlar, teńizler, kóller, dáryalar, muzlar) qaplap alǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Теплофизические свойства воды и водяного пара
* Диаграмма фазовых состояний
* Основы геологии Геологическая работа текучих вод
Transformator

**Transformator**, elektrik toǵın yaki toqtıń kúshin azaytıw yaki uzatıw ushın qollanılatuǵın elektrik ánjamidir.

:
\frac{V_\text{P}}{V_{\text{S}}} = \frac{E_\text{P}}{E_\text{S}} = \frac{N_\text{P}}{N_\text{S}}
=a
Troposfera

Troposfera Jer ústine jaqin jaylasqan hawa qatlami. Oniń jer ústinnen biyikligi ekvatorda 16-18 km-ge, shekem keńlikde 14-16 km-ge hám polyar keńlikde 9-10 km-e jetedi. Troposferaniń jokarǵi bólegi pasillar boyinsha ózgeredi. Qisinda páseyedi, jazda bolsa konveksiyaniń isjenlesmegi menen aradaǵi qatlami joqari keledi. Key jagdaylarda troposferaniń ózgeriwi keshe-kúndizi dawaminda birneshe kilometre shekem bilinedi. Troposfera atmosferaniń eń juka qatlami bolip, bunda oniń massasiniń 80 %-i jaylasqan. 50 %-i 5 km-de, 75 %-i 10 km-de hám 95 %-i 20 km araliqda jaylasqan. Troposferada jililiq aylaniwdiń, bulutlardiń payda boliwi hám igalliqtiń dóremegi uqsaǵan hadiyseler júzege shiǵadi.
Istanbul texnika universiteti

**İstanbul Texnika universiteti** (**İTÜ**), *Istanbul Tehniki Universiteti*, ITU) Istanbul, Túrkiya'da jaylasqan universitet.

* ITU rásmiy websayti
* ITU Baş Sahypa, English
Rafael Nadal

**Rafael Nаdаl Parera** (isp. Rafael Nadal Parera, 3 iyun Мaliyorkа,da tuwilǵan ispаniya)liq - dúnyaǵa belgili tеnnisshi.

## Sırtqı siltemeler
* Official website of the Rafael Nadal
*  ATP Profile
*  Davis Cup - Profile
Rodjer Federer

**Rodjer Federer** (8-avgust, 1981) Shveyсariyalı tennisshi. 2010-jil 27-yanvar maǵluwmati boyinsha, jáhanniń 1-shi raketkasi. 2012-jil Wuimbldon, 2010-jil AQSh ashiq chempionati hám 2004-jil, 2006-jil, 2007-jil, 2010-jil Avstraliya ashiq chempionati jeńimpazi.

## Sırtqı siltemeler

## Sırtqı siltemeler
* Rásmiy websayti
* ATP profile

## Derekler
Vokzal

**Vokzal** () — temirjol, hám adamlardıń júklerın qabıl etetın hám jolǵa jiǵıwı ushın jeke imarat, hám kompleksı.

## Atı jaratılıwı
«Vokzal» sózı (birinshı márte «fokzá») «voksxoll» () sózınen payda bolǵan. Birinshı vokzal London átirapında XVIII ásirde qurılǵan hám sheyn Voksa () jeke parkı atı menen qurılǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Фотографии вокзалов и виды из космоса на сайте Панорамио
Vertolyot

**Vertolyot** — () 
tikke kóteriletuǵin hám qonatuǵin, awir ushiw apparati; onda kóteriw kúshin bir yaki bir neshe (kóbinshe, eki) eltiwshi vint háreketke keltiredi. Vertolyot turǵan jerinen kóteriledi, tikkesine pástlep qonadi, aspanda bir jerde kóp waqit turiwi múmkin, vertikal oq atrapinda istelgen tárepke burila aladi, qálegen jóneliste tuwri ushiwi múmkin.

## Sırtqı siltemeler
* Vertolyot (Helikopter)
 
## Sırtqı siltemeler


## Derekler
Ventilyator

**Ventilyator** *([[Latin tіlі|Lаtinshа]]: ventіlatіo — samallaw)* — óndiris orinlarin samallatiwda, hawаni yaki bаsqа gаzlerdi qozǵalisqа túsіrіp оrnin аlmastiriw ushin olardiń artiq qisimin (ádеttе, 0,15 Mpа-ǵа dеyіngi) kóshiriwde qollanilatuǵin qurilma. Kásip-ónеrlik ventilyatorlardiń stоl ústіnе qoyilatuǵin hám аspali ventilyator túrlеrі kеńnеn tarqаlǵаn.

## Sırtqı siltemeler
 

## Derekler
Aviaciya

**Aviaciya** (frans. aviation, latın. avis — qus) — hawadan awır ushıw apparatlarında jer átirapındaǵı hawa boslıǵı (atmosfera)da parwaz qılıw menen baylanıslı kásip. Aviaciyada samolyotlar, vertolyotlar, planerlardan paydalanıladı. Usı apparatlardan párwaz etiw (ushıw) ushın paydalanatuǵın mekeme (xızmet) hám aviaciya dep ataladı. Aviaciya puqaralıq hám áskeriy aviatciyaǵa bólinedi.

## Derekler
Stratosfera

**Stratosfera **- 11-55 km aralıqda jaylasıp, bunda hawa qatlamı siyrek boladı hám temperatura az ózgeriwı menen (mudamı – 500oC) bolıp turadı. Temperaturanıń ózgeriwın saqlawı azon gazinıń kóp muqdarda hám onıń ultra nurları sıńdırmewı menen baylanıslı. Temperatura 40-60 km biyiklıkde – 150 C shekem artadı. Stratosferada suw puwları payda bolıwına shárayat joq. Sonıń ushın bul qatlamda bulutlar hám atmosfera ıgallıǵı payda bolmaydı. Jaqın waqıtlarda hám stratosfera hereketsız qatlam esaplanǵan. Sońgı meteorologik raketalardıń maglıwmatları bunda hawanıń ishjen hereketınıń barlıǵın júzege shıǵardı. Bul hadıyselerdıń basqa bunda meteorlardıń tuwrı reńlı bulıtlardıń (perlamutr) payda bolıwı keshedı. Olar kóbınshe 20-25 km biyiklık aralıǵında jaylasıp, muz kristallarınnan dúzılgen.
Galaktika

**Galaktika** tartıw kúshı arqalı bir-birıne baylanǵan juldızlardan, Juldızara gazlerden hám-de tozannan hám házirshe onshalı kóz jetirmeytın qarańǵı deneden ibarat keńlik. Bul at "súytli" degen maǵananı ańlatadı grekshe *galaxias* [γαλαξίας] sózinnen kelıp shıqqam. Bul jerde Aspan jolı galaktikası kóz aldıńda turadı. Kún Aspaniń jolı galaktikasındaǵı juldızlardıń biri; Quyash sisteması Jer hám kúnnıń qasınnan aylanatın hár túrli obyektlerdı óz ishıne aladı.
Nemec tili

**Nemis tili** (Deutsch) - Germaniya, Avstriya, Lixtenshteyn, Lyuksemburg, Belgiya hám Shveycariyanıń rásmiy tili esaplanadı. Sonday-aq, Namibia'nıń milliy tili.

## Nemis Álipbesi
: a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z, ä, ö, ü, ß
: A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z, Ä, Ö, Ü
Ispan tili

**Ispan tili** — Hind-Evropa tilleri toparına kiredı hámde Ispan tilinde 320 million adam sóylesedı. Ol sonday-aq Ispaniya hám Latin Amerikanıń 19 mámleketinıń — rásmıy tili. Filippinde hám AQShta ıspan tilinde kóp adam sóylesedi.
Italyan tili

**Italyan tili** (*lingua italiana*) — Italiya, San-Marino, Vatikan hám Shveycariyanıń rásmiy tili. Sloveniya hámde Xorvatiyanıń kóbinshe italyan milletli azamatları ushın ekinshi rásmiy til esaplanadı.

Linguistic map of the Italian language.svg
File:Idioma%20italiano.png
Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|Italiya mektebinde elyazma kursiv

## Sırtqı siltemeler
Italyan tili kitapshası
Kometa

**Kometa** yakı **quyrıq-juldız** (simbolı: ) Quyashtıń qasınnan aylanatuǵın shala dene, ol quyashqa jeterlı dárejede jaqınlasqan waqıtta kórinıp turǵan kometa yaki quyrıq payda boladı. Olardıń ekewi hám kóbinshe kometanıń yadrosına túsken quyash radiyatsiyasınıń tásirlerinnen dúziledı. Kometanıń yadrosınıń ózi muzdan, tozannan hámde kishi tas bóleklerinen ibarat bolıp, birneshe yaki onlaǵan kilometrge barabar bolıp keledi.

## Sırtqı siltemeler
* Коитиро Томита / Беседы о кометах
* Популярная статья о кометах
* Статья «Кометы — странницы космических трасс»
* Кометография
* Столкновение
Quyash

**Quyash** yákı **Kún** (simbolı: ) — Quyash sistemasınıń jeke-bir juldızı. Quyashtıń qasınan, sistemanıń qalǵan obyektleri: planetalar hám olardıń joldasları, kishi planetalar hám olardıń joldasları, asteroidlar, meteoritler, kometalar hám de kosmos tozanı aylanadı. Quyashtıń massası putin Quyash sistemasınıń jámı massasınıń 99,866 %-ine tuwrı keledi. Quyashtıń nurları Jerde tirishiliktiń bolıwın támıynleydı, (fotosintezdiń baslanıwı ushın jaqtılıq kerek) hám klimatqa tásır etedi.
Informatika

**Informatikа** (*Computer science*, *informatics*) — kompyuter hám onnan basqa tеxnikаlıq qurılmalar kómegi menen maǵlıwmatlardı аlıw, saqlаw, ózgertiw, jiberiw hám оnı paydalanıw jolların izertleytuǵın ilim.
Mongol tili

**Mongol tili** — Mongoliyanıń rásmıy tili. Mongol tilinde 5,7 million dógeregınde adam sóylesedı, olardıń 90% Mongoliya jasawshıları hám Qıtaydaǵı Ishki Mongoliya avtonom respublikası jasawshılarıdır.
 
## Derekler
Túrk tili

Túkiyadan basqa-da arqa Irakda, Siriyada, Iranda, Kiprde hám Balkan mámleketlerinde sóylesiledi. Ázerbayjan tili de túrk tiline jaqın til esaplanadı.
Haywanlar

**Haywanlar** () — organizmnıń (Aristoteldıń dáwrınnen berı) ádetıy bólıngen kategoriyası, oǵan házırgı waqıtda biologiya túrınde qaraladı. Haywanlar zoologiyanıń tiykarǵı úyrenetın obyektı bolıp esaplanadı.
Ximiyalıq reakciya

**Ximiyalıq reakciya** — bir yaki birneshe zattıń (reagenttiń) ózinen ximiyalıq dúzilisi yaki qurılısı jaqtan parıqlanatuǵın zatlarǵa (reakciyanıń óz-ara) qosılıwına aytıladı.

## Sırtqı siltemeler
* Ximiyalıq reaksiyalar - Ximiya ensiklopediyası
Samal

**Samal** bul úlken muǵdardagı gazlerdiń aǵımı. Jerde samal massiv hawa háreketlerinde payda boladı. Galaktikada Quyash nurları shiǵarǵan gáz hám zárreshelerden ibarat, quyash samalı esedı. Samallar olardıń úlkenligı, tezligı, sebepshi kúshleri, kontinenti hám nátiyjelerine kóre ajratıladı. Quyash sistemasındagı eń kúshlı samallar Neptun hám Saturnda esedi.
 
## Sırtqı siltemeler
* Classification of Wind Speeds
* Wind-speed chart
 
 
 
 

## Derekler
Terek

**Terek** () — taldaslar biologiyasına kiriwshı kategoriyası. Ayrım maǵlıwmatlarga kóre, 100 den artıq, túrı bar. 30 ga jaqın turı Evroaziya, Arqa Amerika hám Arqa Afrikada Tarqalǵan. Q.da Terekdıń kókjapıraqlı, Terek yaki zengerı japıpaqli T. Qaratal Aq terek yákı kókterek () túrları ósedı. Qaratal, kókterek, aqterek túrleri kóp egiladi. Tereklerdıń boyı 30— 45 (shekem 60) m, diametri 1,5 (ayrim tereklerde 3) m shekem jetedi. Terekler denesı tik, shaqqaları piramidasıman, keń ovalsıman boladı.
Sergey Esenin

**Sergey Аleksandrovich Yesenin** (rus. *Сергей Александрович Есенин*, 1895 jildıń 3 oktyabr – 1925 jildıń 28 dekabr) – 20 ásir Rossiyanıń eń kórneklı shayırlarınıń biri.
 
Sergey Esenin 1895-jıldı ń 3-oktyabrinde Rossiyanıń eski tariyxına iye bolǵan Ryazan guberniyasına qaraslı Kanstantinovo awılında dúnyaǵa keldi. Ol kishkene waqtınan baslap-aq, ana tárepinde dayı atasinıń qolinda tárbiyalanadı. Jaslayınan zeyinli ósken Sergey bes jasında oqıwdı úyrengen bolsa, tîǵız jasınan baslap qosiq jaza basladı. Ol awıl muǵàllimleri tayarlaytuǵın mektepti pitkergennnen soń, on tórt jasında Moskvaǵa baradı hám bul jerde sawdagerdiń kárxanasında baspanada jumıs isleydi. Ádebiyat hám muzıka dógeregine qatnasıp, qosiqlar jaza baslaydı.

Qosıqları on toǵiz jasınan baslap-aq, Moskvadàlaǵı baslıp shıǵıp, keń oqıwshılar jámáátshiligine jaqınnan tanıladı. Ol sayaxatshı shayır sıpatında dúnyanıń kóplegen ellerinde saparlarda boladi.

Jigirma jasında Petrogradqa kelip, ataqlı rus shayırı Àleksandr Blok penen tanısadı. 1918—21-jıllar aralıǵında Murminskiy, Arxangelskiy, Qırım, Kavkaz, Bessarabiya, Ázerbayjan ellerinde saparlarda boladi.

1922—23-jılları Germaniya, Franciya, Belgiya, Italiya sıyaqlı Evropa ellerine barıp, tórt ay Àmerikada da boladı. Ol tez ósip, áyne dóretiwshiligi rawajlanıp kiyatırǵan waqtında 1925-jılı, 25-dekabrde 30 jasinda qaytıs bolǵan.

## Qosımsha qarań
* Сергей Есенин - Антология русской поэзии

## Derekler