Ázerbayjan milliy tariyxıy muzeyi

**Ázerbayjan milliy tariyxıy muzeyi** () — Ázerbayjannıń eń úlken muzeyi. Ol Bakuda, ázerbayjanlı neft magnatı hám jámiyetlik xızmetker Hajı Zeynalabdin Tagiyevke tiyisli úyde jaylasqan. Muzey 1920-jılı Rossiya Bakudı basıp alǵannan keyin shólkemlestirilgen hám 1921-jılı turistler ushın ashılǵan.

## Tariyxı
Muzey imaratı 1895—1901-jılları Tagiyevlar shańaraǵı ushın rezidenciya sıpatında qurılǵan. Ol polyak arxitektorı Yozef Goslavskiy tárepinen Italiya oyanıw dáwiri usılına uqsastırılıp islep shıǵılǵan. Muzey úlken pútin blok boylap sozılǵan hám bazı bólimleri tórt qabatqa shekem jetedi. 1914-jıldan baslap bul sarayda Tagiyev basshılıǵındaǵı Baku kommerciyalıq banki jaylasqan edi.

1920-jıl aprel ayında Qızıl armiya Bakuǵa kirgennen keyin, Tagievtiń rezidenciyası tez arada tartıp alınadı. SSSR Xalıq Komissarlıǵınıń qararı menen rezidenciya 1920-jıl iyun ayında, Bolshevikler Bakudı basıp alģannan eki ay ótkennen soń, Mámleket tariyxı muzey sıpatında shólkemlestirilgen.

1934-jıl may ayında mekteplerde tariyx hám geografiya pánlerin oqıtıwdı jaqsılaw haqqında arnawlı buyrıq qabıl etildi. Tiykarınan ol socializmniń abzallıqların úgit-násiyatlawǵa hám ósip kiyatırǵan áwladta totalitar dúzim ideologiyasın tárbiyalawǵa háreket etti. Tariyxtıń marksistlik talqılawı tariyxıy izertlewler hám basqa da institutlardı shólkemlestiriw arqalı ámelge asırıldı. Bunnan tısqarı, tariyx pánin úyretiw hám úgit-násiyatlaw ushın jańa túrdegi tariyxıy hám aymaqlıq muzeyler shólkemlestirildi.

Usı jańa sistema sheńberinde tariyxıy profildegi muzeyler tarmaǵı keńeytildi. Sonday-aq, bul dáwirde sovet advokatı mexanizmleri birqansha bekkemlendi.

Muzey izertlewleri nátiyjesinde Ázerbayjan tariyxı haqqındaǵı bilimler rawajlandı. 1925—1960-jılları Davud Sharifov, Evgeniy Paxomov, Ishoq Jafarzoda, Movsum Salamov, Solih Ǵoziyev, Mammadali Huseynov sıyaqlı arxeologlar basshılıǵında Ázerbayjannıń áyyemgi materiallıq-mádeniy estelikleri ilimiy izertlew ushın tiykarlar jaratıldı. Xojalı, Qabala, Ganja, Xaraba, Gilan, Oranqala, Mingechaur sıyaqlı jerlerde qazıw jumısları alıp barılǵan. Muzey kollekciyaları usı qazılmalar hám basqa etnografiyalıq ekspeditsiyalarda tabılǵan materiallardan ibarat.

1941—1954-jıllarda Tariyx muzeyi Shirwanshaxlar sarayına kóshirildi hám sarayda Ázerbayjan SSR Xalıq Komissarları Soveti jaylasqan. 1954-jılı muzey saraydıń ekinshi qabatında jáne isley basladı. 2000-jılı pútkil saray Ázerbayjan tariyxıy muzeyi ıqtiyarına berilgen.

## Imaratı

Muzey imaratı dáslep belgili isbilermen hám filantrop Hajı Zeynalabdin Tagiyev hám onıń shańaraǵınıń rezidenciyası bolǵan. Ol sol dáwirde (1893-1904) Baku qalasının bas arxitektorı bolǵan Iosif Goslavskiy (1865-1904) tárepinen islengen. Bakuda Goslavskiy joybarları tiykarında qurılǵan on eki arxitekturalıq imarat qalǵan.

1895—1901-jılları saray qurılısında 270 ke jaqın injenerler, arxitektorlar, ustalar, xudojnikler hám basqa ustalar islegen. Qurılıstıń ózi mebel hám úskenelerdi esapqa almaǵanda 1,2 million rublge tústi, bulardıń barlıǵı Rossiya, Franciya, Amerika hám Germaniyadan alıp kelingen. Ísıtıw hám suwıtıw sistemaları da ornatılǵan.

Saray tórt tárepten úsh qabatlı bolıp, hár bir bólmeniń biyikligi 1320 metrge jetedi. Onıń fasadi tárepi Gorchakov (házirgi H. Z. Tagiyev kóshesi), basqa tárepleri bolsa Baryatinskiy kóshesi (házirgi A. Alizada kóshesi), Polis kóshesi (házirgi Y. Mammadaliyev kóshesi) hám Merkuriy (házirgi Z. Aliyeva kóshesi) kóshelerine qaraǵan.

Saraydıń ishki tártibi eki qatarlı bólmelerdiń qurılısına tiykarlanǵan. Qabıllawxana hám jasaw bólmesi eki jabıq háwliniń átirapında toparlarǵa bólingen. Imarattıń aldıńǵı tárepi batısqa qaraǵan hám eki óz aldına mramor tekshesi bar. Tagiyevtiń kabineti birinshi qabatta jaylasqan edi. Turar jay, jumıs bólmesi, eki ájayıp bal zalı, asxana, monsha hám basqa da bólmeler ekinshi qabatta jaylasqan edi. Úshinshi qabatta 16 qosımsha bólme bar.

## Muzey fondı
Milliy muzey óziniń pútkil tariyxı dawamında ekspeditsiyalardı ámelge asırıw, olardı saqlaw boyınsha háreketlerdi ámelge asırıw, mádeniy úyreniw hám bilimlendiriwdi rawajlandırıw hám muzey kollekciyasın rawajlandırıw ushın arnawlı fondlar jaratqan. 2024-jıl maǵlıwmatlarına qaraǵanda, muzeyde 12 siyrek ushırasatuǵın fond bar.

1920-jıllarda shólkemlestirilgen eń áyyemgi fondlar qatarına Ázerbayjannıń tariyxıy, arxeologiyalıq hám mádeniy miyrasın úyreniwge járdem beriwshi Arxeologiya fondı (1920), Numizmatika fondı (1920) kiredi. 100 mıń dana áyyemgi hám shıǵıslıq teńgeler, sonday-aq, teńge bolmaǵan materiallar (shtamplar, ordenler, medallar hám basqalar) kollekciyası  hám ázerbayjan etnik toparlarınıń mádeniyat buyımları hám ónermentshiligin, atap aytqanda, mısqa islew beriw, aǵashtan islengen buyımlar, gezlemeler, gilemlerdi kórsetiwge qaratılǵan Etnografiyalıq fond (1925) kiredi.

Qosimsha jańa fondlar qatarına Arnawlı fond (qımbat bahalı metallar hám zergerlik buyımları) (1955), Hújjetli derekler fondı(1996), Sawģalar hám estelik buyımları fondı (2009) hám Watandarlıq urıs fondı(2021) hám basqalar kiredi.


File:Azərbaycan Sacilər dövlətinin qızıl dinarı.jpg|Ázerbayjan Sajidler mámleketiniń altın dinarı (Numizmatika fondı)
File:Etnofond.jpg|Mádeniy artifaktlar (Etnografikalıq fond)
File:H.Z.Tağıyevin qız məktəbinin təntənəli açılış mərasimi.1901-ci il.jpg|H. Z. Tagiyev tárepinen shólkemlestirilge Musılmon qızlar mektep-internetining ashılıw máresimi. (1901) (Hújjetli derekler fondı)
File:Bakı xanlığının bayrağı. XVIII əsr.jpg|Baku xanlıǵı bayraǵı(XVIII ásir) (Qural hám bayraqlar fondı)


## Qayta tiklew laboratoriyası
Muzey shólkemlestirilgen kúnnen baslap restavraciya hám konservaciya jumısların alıp bardı. Dáslep arxeologiyalıq tabılmalarģa itibar qaratqan bolsa, házirgi waqıtta metall, gúlalshılıq, aǵash, toqımashılıq (gilem hám kesteshilik), súwret hám grafika sıyaqlı materiallar menen shuǵıllanatuģın keńirek tarawdaģı restavraciya boyınsha qánigeler bar. Laboratoriya xızmetkerleri kásiplik sheberligin arttırıw ushın restavraciya hám konservaciyaǵa tiyisli jańa basılımlarǵa múrájat etedi hám óz jumıslarında aldıńǵı usıllardı qollanadı.

Laboratoriya xızmeti muzeydiń 2010-jılı ótkerilgen "Muzey eksponatlarınıń ekinshi ómiri" kórgizbesinde kórsetildi.

## Derekler