Alla

**Alla** ( ; , ) — bul arab tilindegi Quday termini bolıp, anıǵıraq aytqanda, Ibráhimgem táwira berilgen monoteistlik Qudaydı bildiredi. Arab tilli ortalıqtan tıs jerlerde ol tiykarınan Islam dini menen baylanıstırıladı (bul dinde ol menshikli at esaplanadı), degen menen bul termin Islamǵa deyingi Arabiyada qollanılǵan hám búgingi kúnde de Ibráhimiy dinleriniń hár qanday baǵdarına iseniwshi arab tilli xalıqlar, sonıń ishinde iudaizm hám xristianlıq tárepinen qollanıla beredi. Bul sózdiń «al-ilāh» (, ) sóziniń qısqarıwı jolı menen payda bolǵanı shamalanadı hám lingvistik jaqtan basqa da semit quday atları menen, mısalı, aram tilindegi ( ) hám evrey tilindegi ( ) quday atları menen baylanıslı.

«Alla» sózi házirgi waqıtta birden-bir Qudaydıń joqarı dárejesin yamasa jalǵız bolıwın bildiredi, biraq Islamǵa deyingi arablar arasında Alla joqarı quday bolǵan hám oǵan basqa kishirek qudaylar menen qatar panteonda sıyınılǵan. Kóplegen evreyler, xristianlar hám dáslepki musılmanlar klassikalıq arab tilinde «Alla» hám «al-ilah» sózlerin sinonim retinde qollaǵan. Bul sóz sonday-aq babistler, baxaylar, mandeyler, indoneziyalı xristianlar, maltalı xristianlar hám sefard evreyleri, sonday-aq gagauzlar tárepinen de jiyi qollanıladı.

## Etimologiyası

«Alla» sóziniń etimologiyası klassikalıq arab filologları tárepinen keń túrde talqılanǵan. Alımlardıń kópshiligi bul sózdi arab tilindegi «al-» anıqlıq artikli hám  («quday, iláh») sóziniń sinalefa jolı menen qısqarıp,  yaǵnıy «anıq bir Quday» degen mánisti bildiretuǵının esaplaydı; bul jaǵday  sóziniń «Allāt»qa aylanıwına uqsaydı. Ayırım dereklerde bul sózdiń qısqarǵan hám qısqarmaǵan formaları bir-biriniń ornına qollanıla beredi. Dáslep «ʾilāh» sózi batıs semit tillerindegi jaratıwshı quday  ({{El (quday)|Eldiń]] ugarit tilindegi versiyası) ushın epitet retinde qollanılǵan, keyinirek usı qudaydıń óziniń menshikli atı retinde qabıllanǵan.

Semit tillerindegi uqsas formaları (kognatları) basqa da semit tillerinde ushırasadı, mısalı, aram tilindegi absolyut formadaǵı  () hám onıń anıqlıq formadaǵı  (). Sonday-aq siriyan tilinde  (), ekewi de ápiwayı ǵana «quday» yamasa «iláh» mánisin bildiredi hám monoteistler hám de putqa tabınıwshılar tárepinen qollanılǵan. Basqalar qatarına akkad tilindegi , ugarit tilindegi  hám finikiya tilindegi  keltiriwge boladı. Kemshilik tarápinen alǵa sürilgen gipotizaǵa qaray, «Alla» sózi siriyan tilindegi «Alāhā» sózinen alınǵan dep esaplanadı. Anıǵıraq teoriyaǵa qaray, bul sózdiń arab tiliniń fonetikalıq strukturasına sáykeslestirilgen forması bolıwı múmkin.

«Alla» sózin Qudaydıń menshikli atı retinde qaraw kerek pe yamasa joq pa degen másele házirgi zaman iliminde báseki keltirip shıǵarmaqta. Islam alımları ádette bul sózdi basqa qudaylardıń atları menen baylanıstırıwdı biykarlawǵa tırısadı; Basra mektebiniń gramatikleri bul sózdi ya «óz-ózinen payda bolǵan» () yamasa «llāh» sóziniń anıqlıq forması (joqarı yamasa jasırın mánisin beretuǵın «lyh» túbirinen) dep esaplaǵan. Basqa musılman alımları bul termindi  («sır obyekti») sózinen kelip shıqqan dep esaplaǵan, sebebi Qudaydıń tábiyaatı sırlı hám insan aqılı jetpeytuǵın dárejede. Islam dinindegi túsinik boyınsha «Alla» — Qudaydıń eń unikal, menshikli atı bolıp, ol  («Ullı sóz») dep ataladı. Jahm ibn Safwan «Alla» atın Qudaydıń ózi ushın jaratqan atı ekenin hám atamalar Quday jaratqan nárselerge tiyisli ekenin alǵa súrgen.

## Derekler