open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ózbekstanda xızmet kórsetken geolog

**«Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken geolog»** húrmetli ataǵı — jer astı baylıqları geologiyası hám qıdırıwı salasın rawajlandırıw, geologiya-qıdırıwǵa baylanıslı islep shıǵarıwdı keńeytiw, mineral-shiyki zat bazasın jaratıw hám bekkemlew, paydalı qazılma kánlerin ashıw hám sanaat tártibinde ózlestiriwge tapsırıw, geologiya-qıdırıw jumısların ámelge asırıwda hám paydalı qazılmalardı qazıp alıwda ekologiyalıq tárepten taza aldınǵı hám innovacion texnologiyalardı islep shıǵıw hám de járiyalaw, taraw ushın shuqır bilimge iye kadrlar tayarlaw boyınsha úlken xızmetleri ushın geologiya, geofizika, gidrogeologiya, topografiya-geodeziya tarmaǵınıń joqarı tájiriybeli geologları hám injener-texnik jumısshılarına hám de ilimiy-izertlew hám tálim mekemeleriniń tájiriybeli qániygelerine beriledi.
## Minezlemesi
* Kókirek nıshanı diametri 30 millimetrli sheńber formasında boladı hám 925 probalı gúmisten tayarlanadı. Nıshannıń qalıńlıǵı 2,2 millimetr.

* Nıshannıń jiyeklengen tegis júz tárepi orayında, kóterilip kiyatırǵan quyash nurları fonında, úlkemizdiń teńsiz tábiyatı hám bay resursların sáwlelendiriwshi oypatlıq, dárya hám taw shoqqıları hám de onıń joqarı báleginde eki kesisken geologiyalıq balǵa hám kompas sáwlelendirilgen.

* Nıshannıń aylanası boylap «XÍZMET KÓRSETKEN GEOLOG» degen jazıw jaylasqan.

* Nıshannıń arqa tárepinde Ózbekstan Respublikasınıń Mámleketlik gerbi súwretlengen. Súwretler hám jazıw qabarıq.

* Nıshannıń júz hám arqa tárepleri shekeleri qabarıq jiyek penen oralǵan.

* Kókirek nıshanı ishki bólegine Ózbekstan Respublikasınıń Mámleketlik bayraǵı reńlerindegi shayı lenta sırılǵan ilgenshekke sheńber hám ilmek járdeminde jalǵanadı. Ilgenshektiń boyı 16 millimetr, eni 25 millimetr. Ilgenshektiń arqa tárepinde nıshandı kiyimge taǵıp qoyıw ushın ilgek kórinisindegi maslama ornatılǵan.

## Derekler
Ózbekstan xalıq oqıtıwshısı

**«Ózbekstan Respublikası xalıq oqıtıwshısı»** húrmetli ataǵı — balalar hám jaslarǵa tálim hám de tárbiya beriwde, xalıq tálimin rawajlandırıw jumısında ayrıqsha xızmet kórsetken barlıq túrdegi ulıwma tálim mektepleriniń oqıtıwshılarına, joqarı hám orta arnawlı oqıw jurtlarınıń, óner-texnika bilim jurtlarınıń muǵallimlerine, xalıq tálimi sistemasındaǵı oqıw-tárbiya, stilistika hám basqa mekemelerdiń jumısshılarına beriledi.

## Minezlemesi
* Kókirek nıshanı 0,25 mikron qalıńlıqta altın qaplanǵan 925 probalı gúmisten tayarlanıp, diametri 34 millimetrli sheńber formasında boladı. Nıshannıń qalıńlıǵı 2,2 millimetr.

* Nıshannıń jiyeklengen tegis júz tárepinde mektep imáráti fonında sabaqlıq, dápter, globus, tómengi oń shekesinde dafna náwshesi súwretlengen. Nıshan orayınıń joqarıraǵında, tegis qáddinen «XALÍQ OQÍTÍWSHÍSÍ» degen jazıw gorizontal halda jaylasqan.

* Nıshannıń arqa tárepinde Ózbekstan Respublikasınıń Mámleketlik gerbi súwretlengen. Súwretler hám jazıw qabarıq.

* Kókirek nıshanı ishki bólegine Ózbekstan Respublikasınıń Mámleketlik bayraǵı reńlerindegi shayı lenta sırılǵan ilgenshekke sheńber hám ilmek járdeminde jalǵanadı.
## Sıylıq iyeleri

## Derekler
Ózbekstan den-sawlıqtı saqlaw aǵlası

**«Ózbekstan Respublikası den-sawlıqtı saqlaw aǵlası»** — kókirek nıshanı menen den-sawlıqtı saqlaw jumısshıları hám de xalıq den-sawlıǵın bekkemlew jumısında ózin kórsetken, jeterlishe is tájiriybesine hám kásip sheberligine iye bolǵan, óz iskerliginde joqarı nátiyjelerge erisken shaxslar sıylıqlanadı.

## Minezlemesi
* «Ózbekstan Respublikası den-sawlıqtı saqlaw aǵlası» kókirek nıshanı sarı reńdegi jezden tayarlanadı hám 34 mm diametrli sheńberden ibarat boladı. Nıshannıń qalıńlıǵı 2 mm.
* Kókirek nıshannıń aldınǵı tárepinde orayda arqadan taralıp turǵan quyash nurlarında medicina jumısshılarınıń belgisi — jılan shırmalanǵan qadaq súwretlengen, tómengi sheti boylap — «DEN-SAWLÍQTÍ SAQLAW AǴLASÍ» jazıwı túsken lenta bar.
* Shep hám oń qaptal táreplerinde — dafna náwshesi jaylasqan. Joqarı bóleginde, ushında segiz múyeshli juldız jaylasqan.
* Kókirek nıshannıń arqa tárepinde orayda nıshan, onıń járdeminde qaytarma jaǵaǵa bekkemlenetuǵın ilgenshek bar. Súwret hám jazıw qabarıq.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Professor A.M. Shamsiev birinshi dárejeli «Miynet pidáyisi» kókirek nıshanı menen sıylıqlanadı
* Shavkat Mirziyoyevtiń den-sawlıqtı saqlaw tarawı wákilleri menen ashıq sáwbeti — súwretlerde
* Túrkiya den-sawlıqtı saqlaw ministri «Ózbekstan Respublikası den-sawlıqtı saqlaw aǵlası» kókirek nıshanı menen sıylıqlanadı
* Miyribiykeler medicinanıń jetekshi kúshi
Ázerbayjan Marshı

**Ázerbayjan Marshı** () – Ázerbayjan Respublikasınıń mámleketlik gimni.

## Sózi

Azərbaycan! Azərbaycan!
Ey qəhrəman övladın şanlı Vətəni!
Səndən ötrü can verməyə cümlə hazırız!
Səndən ötrü qan tökməyə cümlə qadiriz!
Üçrəngli bayrağınla məsud yaşa!
Üçrəngli bayrağınla məsud yaşa!

Minlərlə can qurban oldu,
Sinən hərbə meydan oldu!
Hüququndan keçən əsgər,
Hərə bir qəhrəman oldu!

Sən olasan gülüstan,
Sənə hər an can qurban!
Sənə min bir məhəbbət
Sinəmdə tutmuş məkan!

Namusunu hifz etməyə,
Bayrağını yüksəltməyə
Namusunu hifz etməyə,
Cümlə gənclər müştaqdır!
Şanlı Vətən! Şanlı Vətən!
Azərbaycan! Azərbaycan!
Azərbaycan! Azərbaycan!
Lingva Franka Nova

**Lingva Franka Nova** («elefen», lingua franca nova, LFN) bul xalıq aralıq baylanıslar ushın mólsherlengen, qaǵıydaları júdá ápiwayı, izbe-izlikke tiykarlanǵan hám ańsat úyreniw maqsetinde jaratılǵan til. Ol bir qatar unamlı táreplerge iye:
# Bul tilde fonemalar sanı sheklengen hám ol fonetika jaǵınan italyan yamasa ispan tillerine uqsaydı.
# Ol fonetikalıq tárepten ańsat dúzilgen. Hesh bir bala kóp jıllar dawamında turaqsız fonetikalıq qaǵıydalardı úyreniwi shárt emes.
# Bul til pútkilley turaqlı (qaǵıydalardan shetlewlersiz) grammatikaǵa iye bolıp, kreol tillerine uqsap ketedi.
# Ol sóz jasawshı affikslerdıń sheklengen hám pútkilley turaqlı kompleksine iye bolıp, bul tilde sózler birdey jol menen jasaladı.
# Sózlerdiń gáptegi tártibi boyınsha kóplegen tiykarǵı tillerge sáykes keletuǵın hám anıq belgilengen qaǵıydalarǵa iye.
# Bul tildiń sóz baylıǵı zamanagóy roman tilleriniń kópshiligi ushın tiykarǵı túbir wazıypasın atqaradı. Roman tilleri házirgi waqıtta dúnya boylap keń tarqalǵan hám ornı girewli, sonıń menen birge olar ingliz tili sózliginiń tiykarǵı bóleginiń payda bolıwına xızmet etken.
# Lingva Franka Nova latınsha hám grekshe texnikalıq neologizmlerdi tábiyiy qabıllaw ushın ıqshamlastırılǵan, yaǵnıy de-fakto «jáhán standartı»na juwap beretuǵın til.
# Ol roman tilleri menen tanıs bolǵanlar ushın salıstırmalı «tábiyiy» kóriniste jaratılǵan bolıp, basqalar ushın da onı úyreniw qıyın bolmaydı.

## Derekler
.ac

**.ac** – Voznesenie atawınıń joqarı dárejeli milliy domeni. Ascension Island Network Information Centre tárepinen basqarıladı, bul kompaniya óz gezeginde Internet Computer Bureau (Ullı Britaniya) tárepinen basqarıladı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* .ac domeni ushın whois maǵlıwmatları IANA saytında 
* .ac domeni sheńberi haqqında maǵlıwmat
.af

**.af** — Awǵanstan ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Derekler
* .af domeni ushın whois maǵlıwmatları IANA saytında
* AFGNIC saytı
Gidrometeorologiya xızmeti aǵlası

**«Gidrometeorologiya xızmeti aǵlası» kókirek belgisi** menen — gidrometeorologiya hám ıqlımtanıw tarawın rawajlandırıw, ekonomika tarmaqları hám de xalıqtı gidrometeorologiyalıq hám ıqlım ózgerisleri tuwrısındaǵı maǵlıwmatlar menen támiynlew sistemasın jedellestiriw, gidrometeorologiya xızmeti infrasistemasın modernizaciyalaw, sistema iskerligine zamanagóy informaciya hám de jasalma joldas texnologiyaların járiya etiw jumıslarına úlken úles qosqan, jas qániygeli kadrlardı tayarlaw barısında nátiyjeli miynet etken puqaralar sıylıqlanadı.
## Minezlemesi
* «Gidrometeorologiya xızmeti aǵlası» kókirek belgisi diametri 34 millimetrli sheńber formasında bolıp, mis eritpesinen tayarlanadı. Nıshannıń qalıńlıǵı 2,5 millimetr.

* Nıshannıń aldınǵı tárepiniń joqarǵı bóleginde aylana boylap bálentligi 2 millimetr bolǵan «GIDROMETEOROLOGIYA XÍZMETI AǴLASÍ» sózleri jazılǵan.

* Nıshannıń oraylıq bóleginde meteorologiya gúzetiwleri ushın tiykarǵı qural bolǵan avtomatik meteorologiya stanciyası, onıń oń tárepinde bálent tawlar hám onıń artınan shıǵıp kiyatırǵan quyash hám de tawlardan tómende gidrologiyanı rámziy mániste sáwlelendiriwshi úsh qatarda tolqın sızıqlar sáwlelendirilgen. Kókirek nıshannıń tómengi shetleri boylap maqtanısh hám abıroy mánilerin sáwlelendiriwshi eki dafna japıraǵı súwretlengen. Dafna japıraqlarınıń ústinde meteorologlardıń samal tezligi hám jónelisi boyınsha maǵlıwmat beriwshi «samal gúli» belgisi sáwlelendirilgen. 

* Kókirek nıshannıń arqa tárepinde qabarıq aylana orayında úsh qatarda háriplerdiń bálentligi 2 millimetr bolǵan «GIDROMETEOROLOGIYA», «TARAWÍNDAǴÍ NÓTIYJELI», «MIYNETLERI USHÍN» sózleri jazılǵan. Barlıq jazıwlar hám súwretler qabarıq. Kókirek nıshanı ilgenshekke sheńber hám ilmek járdeminde jalǵanadı.

* Ilgektiń eni — 26 millimetr, boyı — 17 millimetr. Ilgek eni 22 millimetrli kók reńdegi shayı lenta menen qaplanǵan. Lentanıń ortasınan eni 0,5 millimetrli eki aq reńli jol vertikal halda ótken. Ilgektiń arqa tárepine kókirek nıshanın kiyimge taǵıp qoyıw ushın ilgenshek kórinisindegi maslama ornatılǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* «Gidrometeorologiya xızmeti aǵlası” kókirek belgisi tastiyqlandı
* «Gidrometeorologiya xızmeti aǵlası» kókirek belgisi tastiyqlandı
Argotizm

Sheklengen leksikanıń quramında ***argotizmler*** belgili orındı iyeleydi. Olar dialektizmler menen kásiplik sózlerden túp-tamırınan ózgeshe, dialektizmler usap aymaqlıq, kásiplik sózler usap sáykes belgiler menen sıpatlanbaydı. Argotizmler ulıwma ádebiy tilde sáykes atamalardıń qosımsha sıńarı sıpatında ayırım sociallık ortalıqta payda bolǵan birliklerden ibarat. Olar ulıwma xalıq tilindegi anaw ya mınaw zat ya qubılıs atamalarınıń sóylew tilindegi ózgeshe emocionallıq-ekspressivlik máni boyawına iye sıńarları sıpatında kózge túsedi. Máselen, talabalardıń awızeki sóylew tilinde ekinin birinde imtixanǵa baylanıslı ***qulaw*** degen sóz paydalanıladı. Imtixandı tapsıra almasa, tapsıra almadı dewdin ornına ***quladı*** deydi. Imtixanǵa ***jaqsı tayarlandı, materialdı jaqsı biledi*** dewdin ornına ***iship aldı*** sóz dizbegin qollanadı.

Bundaǵı ***quladı, iship aldı*** degen sózler argotizmler bolıp tabıladı.

Argotizmler sırttan qaraǵanda kásiplik sózlerge usas, biraq olar kásiplik sózlerden ózlerinin tiykarǵı atama emes, al qosımsha jasalma atama túrinde ómir súriwi, emocionallıq uslublıq máni boyawına iye bolıp keliwi, sóylew tiline tarqalǵıshlıǵı menen ajıratıladı. Kópshilik xalıq tilindegi atamalardan ibarat, sol xalıq tilindegi atamaǵa ózgeshe máni júklenedi de, sózdiń jasalma sıpatı onıń ózgeshe mánisinen anıq sezilip turadı. Máselen, xalıq tilindegi ***tazalaw*** sózine jargonlıq máni júklewden kelip shıqqan ***urlaw*** argotizmlerinde mine usınday ózgeshelik bar.

Argotizmler túrli tarawlarda túrli sebeplerge baylanıslı payda boladı. Argotizmlerdiń ya sózlik quramdı bayıtıwda, ya onıń semantikalıq múmkinshiliklerin keńeytiwde tásiri joq. Sonlıqtan ádebiy tildiń obyektiv talapları, sóylew mádeniyatınıń bunnan bılay da rawajlanıwı argotizmler, olardı orınsız paydalanbawdı kerek etedi.

## Derek
Berdimuratov E. Házirgi qaraqalpaq tili. Leksikologiya. Nókis, 1994.
.am

**.am** — Armeniya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA saytında .am domeni ushın whois maǵlıwmatları
* .am domen zonası haqqında "Domenler tártibi ccTLD hám olarǵa baylanıslı mámleketler menen" RU-CENTER maǵlıwmatları
* Armenia Network Information Centre
.aq

**.aq** — Antarktida ushın joqarı dárejeli milliy domen.

.AQ ekinshi dárejeli domenine dizimnen ótiw qaǵıydaları: domen tek Antarktida aymaǵında qanday da bir iskerlik túri menen shuǵıllanıp atırǵan mámleket shólkemlerine beriledi, mámleket 1959-jılda dúzilgen xalıqaralıq Antarktida shártnaması qatnasıwshıları qatarına kiriwi lazım. Bir shólkemge bir domen beriledi. Domen biypul, eki jıl múddetke beriledi (múddetti uzaytırıw múmkin). AQ sózi — Aqua(suw) sóziniń qısqartpası sanaladı. Domenniń administratorı — Piter Mott(ing.Peter Mott) Jańa Zellandiyalı.

## Sırtqı siltemeler
* IANA saytında .aq domeni ushın whois maǵlıwmatları
* .aq tıń ekinshi dárejeli domenleri
.bv

**.bv** — Buve ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .bv whois maǵlıwmatları
* Current Norid policy
.ai

**.ai** — Anguilla ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .ai whois maǵlıwmatları
* .ai NIC beti
.eh

**.eh** — Batıs Sahara ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .eh whois maǵlıwmatları
.su

**.su** — Sovet Awqamı ushın joqarı dárejeli milliy domen bolıp, Sovet Awqamı bólinip ketkenine qaramay házirgi kúnge shekem iskerlik kórsetedi.

## Faktler
* Google izlew sisteması site:su sorawı boyınsha 2007-jıldıń 8-noyabrinde 3 600 000  kórsetedi.

## Jáne qarań
* .ru
* Runet

## Sırtqı siltemeler
* Statistics of registrations under the .su domain  
* Report on the .su TLD by the .SU Registry Regulation Committee
.tp

**.tp** — Shıǵıs Timor ushın joqarı dárejeli milliy domen.

Rásmiy tárizde paydalanıwdı toqtatıw hám .tl ǵa almastırıw qarsańında. Dizimnen ótiw toqtatılǵan.

## Sırtqı siltemeler
* Timor-Leste (.TL) & East Timor (.TP) ccTLD NIC   
* Legacy www.nic.tp website   
* IANA .tp whois maǵlıwmatları
* IANA .tl whois maǵlıwmatları
.yu

**.yu** — Yugoslaviya ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Yugoslaviya mámleketi atın ózgertkeninen soń Serbiya hám Chernogoriyada qollanıla baslandı. Olar ushın házirde .rs hám .me domenleri dizimnen ótkerilgen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .yu whois maǵlıwmatları  
* Yugoslav Domain Registry in English* Yugoslav Domain Registry 
*  "Srbija i Crna Gora - koje će biti ime domena? Internet domen Srbije: RS, SS, SP, SQ, SW ili SX"  , Elitesecurity, 5-fevral 2003-jıl.
.bu

**.bu** — Birma ushın joqarı dárejeli milliy domen.

Birma mámleketi házirde M`yanmoy atı menen atalǵanı ushın bul domen qollanılmaydı.

## Sırtqı siltemeler
* IANA saytında .bu domeni ushın whois maǵlıwmatları
Italiyada turizm

**Italiyada turizm**–Italiya ekonomikasınıń jetekshi tarmaqlarınıń biri. Italiya milliy statistika institutinıń maǵlıwmat beriwinshe, 2019-jılda Italiyaǵa 65 million sayaxatshı kelgen. Bul dúnyadaǵı eń kóp sayaxat etiletuǵın 5 mámlekettiń biri. Italiya bankiniń 2018-jıldaǵı maǵlıwmatlarına qaraǵanda, turizm tarawı Italiya JIÓniń 5% úlesin quraydı. .

Házirgi waqıtta Italiyaǵa sayaxatshılardıń qızıǵıwına mádeniyat, asxana, arxitektura, kórkem-óner, diniy orınlar, suw ústindegi qala hámkurortlar sebep bolmaqta. Alp hám Apennin tawlarında qısqı hám jazǵı turizm, Ortajer teńizi qırǵaqlarında bolsa teńiz turizmi rawajlanǵan,. Rim 2017-jılda 9,4 million sayaxatshı kelgeni menen, Evropada 3-orındı, dúnyada bolsa 12-orındı iyeledi. Milan bolsa 6,8 million sayaxatshı menen dúnya reytinginiń 27-orının iyelegen. Bunnan tısqarı Veneciya hám Florensiya qalaları dúnyadaǵı eń jaqsı 10 mánzil dizimine kiritilgen. Sonıń menen birge, Italiya dúnyada YUNESKOnıń mádeniy miyras obyektleriniń sanı eń kóp bolǵan mámleket.
Rim imperiyasi dáwirinde, orta asirlerde hám Renessansta Italiyadaǵı kóplep estelikler qurılǵan. Mámlekette 4 mıńnan artıq muzeyler, 85 mıń tariyxiy shirkewler hám 40 mıń tariyxiy estelikler bar. Barlıq obyektler Italiya Mádeniyat ministirligi qaramaǵına alınǵan.

Italiyada 1 den 5 julduzǵa shekem miymanxanalar bar. Italiya milliy statistika instituti esap-kitabınsha, 2017-jılda 32988 miymanxanalar iskerligin alıp barmaqta.

## Tariyxı

### Dáslepki saparlar
Adamlar Italiyaǵa túrli asirlerde kelip turǵan. Biraq, áyne turistik baǵdarda17-asirden aristokratlar baslap bergen.
Rim qalası asirler dawamında Ullı Britaniya, Arqa Afrika, Batıs Aziyalıq adamlardıń itibarına túsip kelgen. Sawdagerler de Italiyanı sawda islew ushın eń jaqsı orın dep bilgen. Eramızdıń 476-jılı Batıs Rim imperiyası qulaǵanda, Rim qalası endi Evropanıń sıyasıy hám mádeniy orayı bolmay qalǵan edi. Sonday bolsa da , Rim qalasına sayaxatshılardıń aǵımı toqtap qalmadı, olar Rimge áyyemgi ibadatxanalardı, shirkewlerdi hám soǵan uqsas imáratlardı kóriwge keler edi. Bul dúnyadaǵı dáslepki «diniy turizm»nıń baslanıwı edi. Renessans dáwiriniń eń gúllegen waqtında yaǵnıy 16-17-asirlerde Italiya arxitekturasın úyreniw ushın sayaxatsgılar kele basladı. Buǵan Inigo Jonstı mısal etip keltiriw múmkin.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
.dd

**.dd** — Germaniya Demokratiyalıq Respublikası ushın joqarı dárejeli milliy domen.

Germaniya birleskeninen soń bul domennen bas tartılǵan.

## Sırtqı siltemeler
* IANA saytında .dd domenine whois maǵlıwmatları
.zr

**.zr** — Zair ushın joqarı dárejeli milliy domen.

Zair házir Kongo Demokratiyalıq Respublikası dep ataladı.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .zr whois maǵlıwmatları  
* IANA Report on Deletion of the .zr Top-Level Domain, 20-iyun 2001-jıl
.ar

**.ar** — Argentina ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler

* NIC Argentina
* IANA .ar whois information
* .com.ar domenine dizimnen ótiw talapları
.aw

**.aw** — Aruba ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA saytında .aw domeni ushın whois maǵlıwmatları
.ax

**.ax** — Aland atawları ushın joqarı dárejeli milliy domen.

.ax domeni 21-iyun 20006-jılda qosılǵan hám 15-avgust 2006-jıldan baslap iskerlik alıp barmaqta. Usı waqıtqa shekem Aland atawları .fi domenin qollanǵan, Aland atawlarınıń kópshilik saytları .aland.fi. domen atına iye bolǵan.

## Sırtqı siltemeler
* IANA saytında .ax domeni ushın whois maǵlıwmatları
.ba

**.ba** — Bosniya hám Gercegovina ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA saytında .ba domeni ushın whois maǵlıwmatları
* NIC.BA
* BIHnet (.com.ba) 
* Sayber (.co.ba)
* SARnet Sentr (.rs.ba)
.bb

**.bb** — Barbados ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .bb whois maǵlıwmatları
.be

**.be** — Belgiya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .be whois maǵlıwmatları
* .be ge dizimnen ótken agentlikler dizimi
.cr

**.cr** — Kosta Rika ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* **ac.cr**: Universitetler
* **co.cr**: Kommerciya 
* **ed.cr**: Bilimlendiriw: Kolledj, Mektepler
* **fi.cr**: Finans institutları
* **go.cr**: Mámleketlik
* **or.cr**: Kommerciyalıq emes shólkemler
* **sa.cr**: Den-sawlıqtı saqlaw institutları.

## Sırtqı siltemeler
* NIC-CR Domenge dizimnen ótiw
* IANA .cr whois maǵlıwmatları
.cu

**.cu** — Kuba ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* Portal Cuba.cu
* IANA .cu whois maǵlıwmatları
* .cu domenine dizimnen ótiw talapları
.cx

**.cx** — Mavlud atawı ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* CIIA  
* COCCA - Council of Country Code Administrators  
* IANA .cx ushın whois maǵlıwmatları
.do

**.do** — Dominika Respublikası ushın joqarı dárejeli milliy domen.

Ekinshi dárejeli domenler:

* **edu.do**: Ilimiy institutlar
* **gov.do** / **gov.do**: Mámleketlik institutlar
* **com.do**: Kommerciyalıq shólkemler
* **sld.do**: Den-sawlıqtı saqlaw institutları
* **org.do**: Mámleketlik emes shólkemler
* **net.do**: Internet providerler
* **mil.do**: Áskeriy institutlar
* **art.do**: Gumanitar institutlar

## Sırtqı siltemeler
* IANA .do whois maǵlıwmatları
.ec

**.ec** — Ekvador ushın joqarı dárejeli milliy domen.

Ekinshi hám úshinshi dárejeli domenler:

* **.COM.EC** Kommerciyalıq
* **.INFO.EC** Ulıwma maǵlıwmat
* **.NET.EC** Internet xızmetleri providerleri
* **.FIN.EC** Finans institutları hám xızmetler
* **.MED.EC** Den-sawlıqtı saqlaw
* **.PRO.EC** Huqıqtanıwshılar, arxitektorlar, esapshılar
* **.ORG.EC** Kommerciyalıq emes shólkemler
* **.EDU.EC** Bilimlendiriw mekemeleri
* **.GOV.EC** Ekvador mámleketi
* **.MIL.EC** Ekvador áskeriy tarawları.

## Sırtqı siltemeler
*NIC.EC - Registro de Dominios .EC del Ecuador, ccTLD Network Information Centre
*IANA .ec whois maǵlıwmatları
Hanshin Tigers

**Hanshin Tigers**- Yaponiyanıń Osaka qalasında jaylasqan sport klub esaplanadı. Klubqa 1935-jılı tiykar salınǵan. Qara hám qızıl klubtıń reńleri esaplanadı. Owner and President is Akinobu Okada.

## Derekler
.et

**.et** — Efiopiya ushın joqarı dárejeli milliy domen esaplanadı.

## Sırtqı siltemeler
*IANA .et whois maǵlıwmatları
*Ethio-Internet - Domain Name Service
.eu

**.eu** — Evropa Awqamı ushın joqarı dárejeli milliy domen.

Domen 2005-jıl 7-dekabrden iske túsken, Evropa Awqamı rezidentleri ushın dizimnen ótiw 7-aprel 2006-jıldan baslanǵan, bir saat ishinde 300 mıń múrájáátler kelip túsken. 2006-jıl iyul ayında 2 millionnan aslam domenler dizimnen ótken.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .eu whois maǵlıwmatları
* EURid — The European Registry of Internet Domain names
* EURid registration status report, including breakdown of registrations by country 
* ".eu": A New Internet Top Level Domain (EU)
.fk

**.fk** — Falkland atawları ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
*IANA .fk whois maǵlıwmatları
*.fk domenine dizimnen ótiw saytı
.fm

**.fm** — Mikroneziya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA.fm whois maǵlıwmatları
* dotFM, the domain registrar for.fm names
.ie

**.ie** — Irlandiya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Jáne qarań
* HEAnet
* INEX
* ITnet

## Sırtqı siltemeler
* IANA .ie whois maǵlıwmatları
* IE domenine dizimnen ótiw saytı
* IE Domain Registered resellers
.il

**.il** — Izrail ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler dizimi

* **ac.il**: Bilimlendiriw institutları 
* **co.il**: Kommerciyalıq shólkemler
* **org.il**: Kommerciyalıq emes shólkemler 
* **net.il**: Izrail internet provideri
* **k12.il**: Mektep hám baqshalar
* **gov.il**: Mámleket hám mámleket sisteması 
* **muni.il**: Municipal Government 
* **idf.il**: Izrail qurallı kúshleri

## Sırtqı siltemeler
* IANA .il whois maǵlıwmatları
* Izrail internet assosaciyası - .il diń rásmiy saytı.
.im

**.im** — Man atawı ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .im whois maǵlıwmatları
* IM domenine dizimnen ótiw
* Domicilium
.in

**.in** — Hindistan ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Jáne qarań
* Drop registrar
* Domain name registry
* Independent Domain Registrars

## Sırtqı siltemeler
* IANA Whois maǵlıwmatları
* .in whois maǵlıwmatları   .In domenine dizimnen ótiw saytı
* Policies   .In saytınan
* .in ge dizimnen ótkenler dizimi
.iq

**.iq** — Iraq ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .iq whois maǵlıwmatları
* News article on upcoming relaunch
* Currently-active .iq sites (Google search)
.jm

**.jm** — Yamayka ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .jm whois maǵlıwmatları
* .jm domain application form  
* Jamaica domain names registrar
.jo

**.jo** — Iordaniya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler

* **.com.jo**: Kompaniya hám shólkemler 
* **.net.jo**: Providerler
* **.gov.jo**: Mámleket
* **.edu.jo**: Kolledj, Universitet, Mektep, Bilimlendiriw institutları
* **.org.jo**: Kommerciyalıq emes shólkemler
* **.mil.jo**: Qurallı kúshler
* **.name.jo**: Shaxslar
* **.sch.jo**: Mektepler

## Sırtqı siltemeler

* IANA .jo whois maǵlıwmatları
* https://web.archive.org/web/20181121084911/http://www.nitc.gov.jo/
* https://web.archive.org/web/20070216144122/http://www.dns.jo/login.aspx
.ke

**.ke** — Keniya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* **.co.ke** — Kompaniyalar shın
* **.or.ke** — Kommerciyalıq emes shólkemler
* **.go.ke** — Mámleketlik shólkemler ushın, tastıyqlawshı hújjet talap etiledi
* **.ac.ke** — Joqarı oqıw jurtları ushın , tastıyqlawshı hújjet talap etiledi
* **.sc.ke** — Kishi hám orta arnawlı bilimlendiriw mekemeleri ushın, tastıyqlawshı hújjet talap etiledi

## Sırtqı siltemeler
* IANA .ke whois maǵlıwmatları
* .ke domenine dizimnen ótiw saytı
.kh

**.kh** — Kambodja ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* **per.kh** Jeke atlar ushın
* **com.kh** Kommerciyalıq shólkemler ushın
* **edu.kh** Bilimlendiriw institutları ushın
* **gov.kh** Mámleketlik shólkemler
* **mil.kh** Qurallı kúshler ushın
* **net.kh** Internet tarmaqları ushın
* **org.kh** Kommerciyalıq emes shólkemler ushın

## Sırtqı siltemeler
* IANA .kh whois maǵlıwmatları
* .kh domenine dizimnen ótiw saytı
.ki

**.ki** — Kiribati ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .ki whois maǵlıwmatları
* Kiribati NIC  
* Telecom Services Kiribati Limited  
* Domain information at Telecommunications Authority of Kiribati
.km

**.km** — Komor atawları ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* .km : Kompaniya hám sawda belgileri
* .com.km : kompaniyalar- qollanılıwı shegarasız
* .coop.km : kooperaciyalar
* .asso.km : assosaciyalar
* .nom.km : shaxslar («at» «name»di bildiredi)
* .presse.km : baspaxanalar
* .tm.km : sawda belgisi iyeleri
* .medecin.km : shıpakerler
* .notaires.km : notariuslar
* .pharmaciens.km : farmacevtler
* .veterinaire.km : veterinarlar
* .edu.km : institutlar
* .gouv.km : mámleketlik
* .mil.km : qurallı kúshler

## Sırtqı siltemeler
* IANA .km whois maǵlıwmatları
* .km domenine dizimnen ótiw saytı
.kn

**.kn** — Sent-Kits hám Nevis ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler

* NET.KN: Internet (shegaralanbaǵan)
* ORG.KN: Organizaciyalar (shegaralanbaǵan)
* EDU.KN: Bilimlendiriw institutları
* GOV.KN: Mámleketlik shólkemler

## Sırtqı siltemeler
* IANA .kn whois maǵlıwmatları
* Dot KN Registry
.kp

**.kp** — Arqa Koreya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Jáne qarań
* Arqa Koreada Internet

## Sırtqı siltemeler
* IANA .kp whois maǵlıwmatları
* ICANN 2007 announcement of a request to delegate .kp domain
.kw

**.kw** — Kuveyt ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler

* **edu.kw**: Bilimlendiriw hám ilim-izertlew institutları
* **com.kw**: Kommerciyalıq shólkemler hám shaxslar
* **net.kw**: Kommerciyalıq shólkemler hám shaxslar
* **org.kw**: Kommerciyalıq emes shólkemler 
* **gov.kw**: Mámleketlik shólkemler

## Sırtqı siltemeler
* IANA .kw whois maǵlıwmatları
* dizimnen ótiw saytı
.ky

**.ky** — Kayman atawları ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* com.ky
* org.ky
* net.ky
* edu.ky
* gov.ky

## Sırtqı siltemeler
* IANA .ky whois maǵlıwmatları
* .ky domenine dizimnen ótiw saytı
.si

**.si** — Sloveniya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .si whois maǵlıwmatları
* ARNES.
.om

**.om** — Oman ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .om whois maǵlıwmatları
* OMnic   - .om domenine dizimnen ótiw maǵlıwmatları
* OMnic Qaǵıyda hám kórsetpeler
.gf

**.gf** — Francuz Gvineyası ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
*IANA .gf whois maǵlıwmatları
*.gf domenine dizimnen ótiw saytı
.mu

**.mu** — Mavrikiy ushın joqarı dárejeli domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* .com.mu - Kommerciyalıq shólkemler
* .net.mu - Baylanıs mekemeleri
* .org.mu - Kommerciyalıq emes shólkemler
* .gov.mu - Mámleketlik shólkemler
* .ac.mu - Bilimlendiriw institutları
* .co.mu - Kommerciyalıq shólkemler (Jańa dizimnen oqıtıwshılardıń kópshiligi ushın ámelde emes)
* .or.mu - Kommerciyalıq emes shólkemler (Jańa dizimnen oqıtıwshılardıń kópshiligi ushın ámelde emes)

## Sırtqı siltemeler
* IANA .mu whois maǵlıwmatları
* Mavrikiya internet maǵlıwmatlar orayı
* List of .mu accredited registrars 
* MusicNIC free URL redirection service
.mv

**.mv** — Maldiv atawları ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* `.aero.mv` — Aviaciya
* `.biz.mv` — Biznes mekemeleri
* `.com.mv` — Kommerciya 
* `.coop.mv` — Qospa kárxanalar 
* `.edu.mv` — Bilimlendiriw institutları 
* `.gov.mv` — Mámleketlik 
* `.info.mv` — Maǵlıwmatlar
* `.int.mv` — Xalıqaralıq shólkemler 
* `.mil.mv` — Áskeriy 
* `.museum.mv` — Muzeyler 
* `.name.mv` — Shaxslar 
* `.net.mv` — Internet 
* `.org.mv` — Shólkemler
* `.pro.mv` — Tarawlar

## Sırtqı siltemeler
* IANA .mv whois maǵlıwmatları
* Dhivehinet Website
.gg

**.gg** — Gernsi ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
***.co.gg** - Kommerciyalıq/jeke menshik domenler ushın
***.gov.gg** — Gernsi mámleketi ushın
***.net.gg** — Internet providerler hám kommerciyalar ushın
***.sch.gg** — Mektepler ushın
***.org.gg** — Mekemeler ushın

## Sırtqı siltemeler
* Island Networks website
* IANA .gg whois maǵlıwmatları
.no

**.no** — Norvegiya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .no whois maǵlıwmatları
* Norid, the. no joqarı dárejeli domenge dizimnen ótiw  
* .no accredited registrars  
* Requirements for .no domenine dizimnen ótiw saytı
.nr

**.nr** — Nauru ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* **edu.nr** (shegaralanǵan)
* **gov.nr** (shegaralanǵan)
* **biz.nr** (shegaralanbaǵan)
* **info.nr** (shegaralanbaǵan)
* **net.nr** (shegaralanbaǵan)
* **org.nr** (shegaralanbaǵan)
* **com.nr** (shegaralanbaǵan)

## Sırtqı siltemeler
* IANA .nr whois maǵlıwmatları
.nu

**.nu** — Niue atawı ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA WHOIS record for .nu
* .nu IP-mánziller menen domenleri
.pk

**.pk** — Pakistan ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* PKNIC Official Website
* IANA.pk whois information
* .PK whois and domain name availability  
* PKNIC official registrar 
* PKNIC official registrar - PakHost Web Services
* PAKNIC - ICANN Accredited Registrar in Pakistan
* .PK Domain Availability and Whois Information
.cm

**.cm** — Kamerun ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .cm whois maǵlıwmatları
.pa

**.pa** — Panama ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* net.pa - ISP ushın buyırtırılǵan
* com.pa
* ac.pa
* sld.pa
* gob.pa
* edu.pa
* org.pa
* abo.pa
* ing.pa
* med.pa
* nom.pa

## Sırtqı siltemeler
* IANA .pa whois maǵlıwmatları
.pe

**.pe** — Peru ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler

* **edu.pe**: Bilimlendiriw institutları
* **gob.pe**: Mámleketlik shólkemler
* **nom.pe**: Shaxslar
* **mil.pe**: Áskeriy shólkemler
* **org.pe**: Mekemeler
* **com.pe**: Kommerciyalıq shólkemler
* **net.pe**: Internet providerler

## Sırtqı siltemeler
* IANA .pe whois maǵlıwmatları
* .pe domenine dizimnen ótiw sayttı
.pf

**.pf** — Franciya Polineziyası ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .pf whois maǵlıwmatları
* .pf dizimen ótiw qaǵıydaları   (Francuz tilinde)
* .pf domenine dizimnen ótiw forması
.rs

**.rs** — Serbiya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
*  http://www.rnids.rs – Serbiya milliy domenine dizimnen ótiw -.rs nı qollanıw ushın birinshi web site
.pr

**.pr** — Puerto-Riko ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .pr whois maǵlıwmatları
* Puerto Rico Network Information Center
* Gauss Research Laboratory Inc.
.ps

**.ps** — Palastin ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA.ps whois maǵlıwmatları
* Official.ps Web site
* List of.ps certified registrars
.co

**.co** — Kolumbiya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

Domen atın aymaq sheklewisiz saqlaw múmkin. Google Inc. kompaniyası .COnı gccTLD sıpatında tán aldı.

Internet Assigned Numbers Authority dizimine muwapıq, .CO Internet S.A.S. firması tárepinen basqarıladı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* IANA .co whois maǵlıwmatları
* NameAction (website) Local Presence for foreign registrants-to-be of «.com.co» domains.
.bn

**.bn** — Bruney ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .bn whois maǵlıwmatları
.bo

**.bo** — Boliviya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* **com.bo** — Sawda shólkemleri 
* **org.bo** — Mekemeler
* **tv.bo** — TV media shólkemler
* **mil.bo** — Áskeriy institutlar
* **int.bo** — Xalıqaralıq shólkemler
* **gov.bo** — Mámleketlik shólkemler
* **edu.bo** — Bilimlendiriw mekemeleri

## Sırtqı siltemeler
* IANA .bo whois maǵlıwmatları
.bh

**.bh** — Baxreyn ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .bh whois maǵlıwmatları
.by

**.by** — Belorussiya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* SCIS homepage 
* IANA .by whois maǵlıwmatları
* SCIS rules on the use of .by
.cd

**.cd** — Kongo Demokratiyalıq Respublikası ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
*IANA .cd ushın whois maǵlıwmatları
*Congo Internet Managementtiń rásmiy saytı
.bt

**.bt** — Butan ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* .BT domenine dizimnen ótiw
* IANA .bt whois maǵlıwmatları
.ci

**.ci** — Kot-dIvuar ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
*IANA .ci whois maǵlıwmatları
*.ci domenine dizimnen ótiw saytı
.hu

**.hu** — Vengriya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .hu whois maǵlıwmatları
* domain.hu
* List of .hu accredited registrars
.py

**.py** — Paragvay ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler

* **org.py**
* **edu.py**
* **mil.py**
* **gov.py**
* **net.py**
* **com.py**
* **una.py** (ispansha: National University of Asuncion)

## Sırtqı siltemeler

* IANA .py whois maǵlıwmatları
.to

**.to** — Tonga ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* .to domenine dizimnen ótiw saytı
* IANA .to whois maǵlıwmatları
.td

**.td** — Chad ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .td whois maǵlıwmatları
.tt

**.tt** — Trinidad hám Tobago ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA.tt whois maǵlıwmatları
* the Trinidad and Tobago Web Directory
.tv

**.tv** — Tuvalu ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* Ahead.tv - Premium renewal lookup tool 
* Registers & Offer Free Hosting with .TV
* IANA .tv whois maǵlıwmatları
* Forum dedicated to .tv  
* Blog dedicated to .tv 
* Media blog covering .tv,
.tw

**.tw** — Tayvan ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* .TW Whois Service
* IANA .tw whois maǵlıwmatları
* List of registrars accredited by TWNIC  
* How to register .tw domain name
* List of registrars accredited by Neulevel
.tz

**.tz** — Tanzaniya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .tz whois maǵlıwmatları
.th

**.th** — Tailand ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* *.ac.th* Bilimlendiriw
* *.co.th* Kommerciya
* *.in.th* Shaxslar (yamasa shólkemler)
* *.go.th* Mámleketlik
* *.mi.th* Áskeriy
* *.or.th* Kommerciyalıq emes shólkemler
* *.net.th* Internet provayderler

## Sırtqı siltemeler
* IANA .th whois maǵlıwmatları
Veb-server

**Web server** ― bul HTTP yamasa onıń qáwipsiz variantı HTTPS arqalı sorawlardı qabıl qılıwshı kompyuter programmalıq támiynatı hám tiykarǵı úskinelar. 

## Sırtqı siltemeler

* Mozilla: web server ne?
* Netcraft: web-server sorawları haqqında jańalıqlar
.tf

**.tf** — Qubla Franciya shegaraları ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .tf whois maǵlıwmatları
* AFNIC  
* .tf rásmiy maǵlıwmatlar saytı 
* Adamsnames
.mx

**.mx** — Meksika ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler

* .com.mx – Kommerciyalıq shólkemler 
* .net.mx – Internet providerler 
* .org.mx – Kommerciyalıq emes shólkemler 
* .edu.mx – Bilimlendiriw institutları 
* .gob.mx – Mámleketlik mekemeler 

## Sırtqı siltemeler
* IANA .mx whois maǵlıwmatları
* Official .mx ge dizimnen ótiw saytı
Nginx

**Nginx** (*aytılıwı "engine x"*) bul web server bolıp, odan keri proksi-server, pochta proksi, HTTP keshi hámde júk balansı maqsetinde de paydalanıwımızǵa boladı. Programmalıq támiynat Igor Sysoev tárepinen jaratılǵan hám 2004-jılı ámelge asırılǵan. Nginx biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat bolıp, 2 baplı BSD shártlerine muwaǵıq shıǵarıladı. Web serverlerdiń úlken bólegi **Nginx** tan kóbinshe júk balansı sıpatında paydalanıladı.

## Ádebiyatlar

## Sırtqı siltemeler

* Rásmiy web saytı
.mw

**.mw** — Malavi ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* **ac.mw** — Bilimlendiriw institutları
* **co.mw** — Kommerciyalıq shólkemler
* **com.mw** — Kommerciyalıq shólkemler ushın alternativ
* **coop.mw** — Qospa kárxanalar
* **edu.mw** — Bilimlendiriw institutları
* **gov.mw** — Malavi mámleketi ushın
* **int.mw** — Xalıqaralıq shólkemler
* **museum.mw** — Muzeyler
* **net.mw** — Baylanıs mekemeleri
* **org.mw** — Kommerciyalıq emes shólkemler

## Sırtqı siltemeler
* IANA .mw whois maǵlıwmatları
* .mw domenine dizimnen ótiw saytı
.my

**.my** — Malayziya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

### Ekinshi dárejeli domenler
* **[[.com]].my** Kommerciyalıq shólkemler
* **[[.net]].my** Baylanıs mekemeleri
* **[[.org]].my** Shólkem hám mekemeler
* **[[.gov]].my** Tek Malayziya mámleketlik mekemeleri ushın
* **[[.edu]].my** Tek Malayziya bilimlendiriw institutları ushın
* **[[.mil]].my** Tek Malayziya áskeriy shólkemleri ushın
* **[[.name]].my** Tek Malayziya puqaraları ushın

## Sırtqı siltemeler
* IANA .my whois maǵlıwmatları
* myNIC - Malaysia's .my domenine dizimnen ótiw  
* .my domenine dizimnen ótiw talapları
.ng

**.ng** — Nigeriya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* **com.ng** — Kommerciyalıq shólkemler
* **org.ng** — Kommerciyalıq emes shólkemler
* **gov.ng** — Mámleketlik mekemeler 
* **edu.ng** — diplom beriwshi bilimlendiriw mekemeleri
* **net.ng** — Internet providerler 

## Sırtqı siltemeler
* IANA .ng whois maǵlıwmatları
* Official .ng dizimnen ótiw saytı
.ua

**.ua** — Ukraina ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* com.ua: Kommerciyalıq shólkemler
* gov.ua: Mámleketlik shólkemler
* net.ua: internet providerler
* edu.ua: Bilimlendiriw mekemeleri
* org.ua: Basqa shólkemler (kommerciyalıq emes)
* in.ua: Shaxslar ushın domen

## Sırtqı siltemeler
* IANA .ua whois maǵlıwmatları
.ug

**.ug** — Uganda ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* **.co.ug**: Kommerciyalıq shólkemler
* **.ac.ug**: Bilimlendiriw institutları
* **.sc.ug**: Baslanǵısh, orta arnawlı bilimlendiriw mekemeleri
* **.go.ug**: Mámleketlik agentlikler
* **.ne.ug**: Internet providerler
* **.or.ug**: Mámleketlik emes shólkemler

## Sırtqı siltemeler
* IANA .ug whois maǵlıwmatları
.uk

**.uk** — Ullı Britaniya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .uk whois maǵlıwmatları
* .uk dizimnen ótiw saytı
* .CO.UK, .ORG.UK, .UK IP-mánziller menen domenleri 
* List of Nominet UK Tags / Registrars
.us

**.us** — Amerika Qurama Shtatları ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* .ak.us: Alaska
* .al.us: Alabama
* .ar.us: Arkansa
* .az.us: Arizona
* .ca.us: Kalifornia
* .co.us: Kolorado
* .ct.us: Konnektikut
* .dc.us: District of Columbia
* .de.us: Delaueyr
* .fl.us: Florida
* .ga.us: Jeorjiya
* .hi.us: Gavaii
* .ia.us: Ayova
* .id.us: Aydaxo
* .il.us: Illinoy
* .in.us: Indiana
* .ks.us: Kansas
* .ky.us: Kentaki
* .la.us: Luyziana
* .ma.us: Massachusets
* .md.us: Merilend
* .me.us: Meyn
* .mi.us: Michigan
* .mn.us: Minnesota
* .mo.us: Missuri
* .ms.us: Mississipi
* .mt.us: Montana
* .nc.us: Arqa Karolina
* .nd.us: Arqa Dakota
* .ne.us: Nebraska
* .nh.us: New Hempshir
* .nj.us: New Jersey
* .nm.us: New Meksiko
* .nv.us: Nevada
* .ny.us: New York
* .oh.us: Ohayo
* .ok.us: Oklahoma
* .or.us: Oregon
* .pa.us: Pennsil'vania
* .ri.us: Roud Atawi
* .sc.us: Qubla Karolina
* .sd.us: Qubla Dakota
* .tn.us: Tenessi
* .tx.us: Texas
* .ut.us: Yuta
* .va.us: Virjinia
* .vt.us: Vermont
* .wa.us: Washington shtati
* .wi.us: Viskonsin
* .wv.us: Batis Virjinia
* .wy.us: Vayoming

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* .us Domenine dizimnen ótiw
* .us Expiring Lists and Information
* IANA .us whois maǵlıwmatları
* Management of .us Domain Name (U.S. Department of Commerce) 
* usTLD Nexus Requirements - Requirements for registrants of .us domains, Portable Document Format
* Kids.us Content Policies  
* RFC 1480: The US Domain (June 1993)
* locality-based namespaces
.uy

**.uy** — Urugvay ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* **.com.uy**: Kommerciyalıq shólkemler ushın.
* **.edu.uy**: Jergilikli bilimlendiriw mekemeleri ushın.
* **.gub.uy**: Jergilikli mámleketlik mekemeler ushın.
* **.net.uy**: Jergilikli Internet providerler ushın.
* **.mil.uy**: Jergilikli áskeriy shólkemler ushın.
* **.org.uy**: Kommerciyalıq emes shólkemler ushın.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .uy whois maǵlıwmatları
* .com.uy domenine dizimnen ótiw saytı
* Registration website beneath other .uy second-level domains
.sm

**.sm** — San-Marino ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .sm whois maǵlıwmatları
.sv

**.sv** — Salvador ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* **edu.sv**:	Bilimlendiriw yamasa ilim izertlew institutları
* **gob.sv**:	Milliy mámleketlik institutlar
* **com.sv**:	Sawda shólkemleri
* **org.sv**:	Kommerciyalıq emes shólkemler
* **red.sv**:	Milliy internet basqarmalar

## Sırtqı siltemeler
* IANA.sv whois maǵlıwmatları
* domenine dizimnen ótiw saytı
* General policies for assigning sub-domain names and/or IP addresses under the geographical domain of El Salvador SV
.sa

**.sa** — Saudiya Arabstanı ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler

* **com.sa**: Kommerciyalıq shólkemler hám dizimnen ótken sawda belgileri
* **edu.sa**: Bilimlendiriw institutları
* **sch.sa**: Baslanǵısh hám orta bilim beriw mektepleri
* **med.sa**: Den-sawlıqtı saqlaw (shıpaxana, emlewxanalar hám basqalar)
* **gov.sa**: Mámleketlik shólkemler
* **net.sa**: Internet penen baylanıslı xızmetler (ISPlar, web hosting, portal saytlar hám basqalar)
* **org.sa**: Kommerciyalıq emes shólkemler
* **pub.sa**: Shólkem hám shaxslar

## Sırtqı siltemeler
* IANA.sa whois maǵlıwmatları
* Internet Services Unit of - King Abdulaziz City for Science & Technology
* domenine dizimnen ótiw saytı
.sb

**.sb** — Solomon Atawları ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
Dizimnen ótiw shegaralanbaǵan:
* **com.sb**
* **net.sb**

Dizimnen ótiw shegaralanǵan:
* **edu.sb**
* **org.sb**
* **gov.sb**

## Sırtqı siltemeler
* IANA.sb whois maǵlıwmatları
* sol jerlik shaxslar ushın dizimnen ótiw web saytı  
* Bárshe ushın dizimnen ótiw web saytı
.sc

**.sc** — Seyshel Atawları ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* **com.sc**: sawda, kommerciyalıq emes shólkemler
* **net.sc**: baylanıs mekemeleri
* **edu.sc**: bilimlendiriw institutları
* **gov.sc**: mámleketlik institutlar
* **org.sc**: tiykarınan kommerciyalıq emes shólkemler

## Sırtqı siltemeler
* IANA .sc whois maǵlıwmatları
* Seyshella Internet Servis provider
* .sc domenine dizimnen ótiw saytı
.sd

**.sd** — Sudan ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* Com.sd	Kompaniyalar
* Net.sd	Internet providerler, ISP
* Org.sd	Sudan mámleketlik emes shólkemler
* Edu.sd	Sudan Universitetleri hám kolledjleri
* Med.sd	Medicina
* Tv.sd	 Media
* Gov.sd	Sudan mámleketi hám hákimligi
* Info.sd	gazeta, Maǵlıwmat hám Media

## Sırtqı siltemeler
* IANA .sd whois maǵlıwmatları
.se

**.se** — Shveciya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .se whois maǵlıwmatları
* NIC-SE
* List of approved registrars
.sg

**.sg** — Singapur ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* .com.sg - Sawda shólkemleri
* .net.sg - Internet providerler hám info-com operatorlar
* .org.sg - Registry of Societiestaǵı shólkemler
* .gov.sg - Mámleketlik shólkemler
* .edu.sg - Bilimlendiriw institutları
* .per.sg - Jeke menshik domen atları
* .idn.sg - Qıtay hám Tamil domen atları (tájiriybede 2005-jıl 4-iyuldan - 2006-jıl 3-yanvarǵa shekem)

## Sırtqı siltemeler
* IANA .sg whois maǵlıwmatları
* Centre Singapur Internet maǵlıwmat orayı  
* List of .sg accredited registrars
.zw

**.zw** — Zimbabve uchun ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .zw whois maǵlıwmatları
.za

**.za** — Qubla Afrika Respublikası ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .za whois maǵlıwmatları
* ZADNA
* .co.za, .org.za IP-mánziller menen domenleri  
* .co.za domenine dizimnen ótiw saytı
* .nom.za domenine dizimnen ótiw saytı
.ws

**.ws** — Batıs Samoa ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .ws whois maǵlıwmatları
* SamoaNIC.ws (for registrants in Samoa and some nearby countries)
.lb

**.lb** — Livan ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler

* **com.lb** — kommerciya
* **edu.lb** — bilimlendiriw
* **gov.lb** — mámleketlik
* **net.lb** — baylanıs infrastrukturalar
* **org.lb** — shólkemler

## Sırtqı siltemeler
* IANA .lb whois maǵlıwmatları
.li

**.li** — Lixtenshteyn ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .li whois maǵlıwmatları
* SWITCH
.hm

**.hm** — Herd hám Makdonald ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
*IANA .hm whois maǵlıwmatları
*.hm domenine dizimnen ótiw saytı
*Herd hám Makdonald atawları haqqında Avstraliya mámleketi rásmiy saytı, heardisland.aq
.gt

**.gt** — Gvatemala ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler

* **.com.gt**: Kommerciyalıq shólkemler
* **.edu.gt**: Bilimlendiriw institutları
* **.gob.gt**: Gvatemala mámleketlik mekemeleri
* **.org.gt**: Shólkemler 
* **.mil.gt**: Gvatemala qurallı kúshleri
* **.ind.gt**: Shaxslar

## Sırtqı siltemeler
* IANA .gt whois maǵlıwmatları
* .gt domenine dizimnen ótiw saytı
.gp

**.gp** — Gvadelupe ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .gp whois maǵlıwmatları
* .gp domenine dizimnen ótiw saytı 
* Promoting .gp as Grand Prix domain hacks
.gh

**.gh** — Gana ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler

* **com.gh** Kompaniyalar ushın
* **edu.gh** Mektepler ushın
* **gov.gh** Mámleketlik mekemeler ushın
* **org.gh** Shólkemler ushın
* **mil.gh** Qurallı kúshler ushın

## Sırtqı siltemeler
*IANA .gh whois maǵlıwmatları
*.gh domenine dizimnen ótiw saytı
.gi

**.gi** — Gibraltar ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
*Gibraltar NIC
*IANA .gi whois maǵlıwmatları
.gl

**.gl** — Grenlandiya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .gl whois maǵlıwmatları
.gn

**.gn** — Gvineya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler

* **.com.gn**: Kommerciyalıq
* **.ac.gn**: Ilimiy
* **.gov.gn**: Mámleketlik
* **.org.gn**: Kommerciyalıq emes

## Sırtqı siltemeler
*IANA .gn whois maǵlıwmatları
*.gn domenine dizimnen ótiw saytı
.va

**.va** — Vatikan ushın joqarı dárejeli milliy domen.

Jalǵız ǵalabalı ataqlı *.va* domenleri:

* benedettoxvi.va 
* benedictumxvi.va 
* ossrom.va (email only)
* sistinechapel.va
** www.sistinechapel.va
* vatican.va (email only)
** www.vatican.va
** asv.vatican.va
** mv.vatican.va
** search.vatican.va  
** seraphin.vatican.va  
** mlists.vatican.va 
** bav.vatican.va
** isidoro.vatican.va
* webmail.mailservice.va  
* www.osservatoreromano.va
* www.pcf.va 
* www.photo.va 
* www.va 
* www.vaticanstate.va

## Sırtqı siltemeler
* IANA .va whois maǵlıwmatları
* Real time .va whois information through DNS Stuff
.ve

**.ve** — Venesuela ushın joqarı dárejeli milliy domen.

Dizimnen ótiw shegaralanbaǵan, tek úshinshi dárejeli domenler:
***.com.ve** — venesuella kommerciyalıq shólkemleri ushın
***.edu.ve** — venesuella bilimlendiriw institutları ushın
***.gob.ve** — mámleket penen baylanıslı saytlar
***.mil.ve** — venesuella áskeriy institutları
***.net.ve** — internet providerler
***.org.ve** — kommerciyalıq emes shólkemler
***.info.ve** — informacion saytlar 
***.web.ve** — shaxslar

## Sırtqı siltemeler
* IANA.ve whois maǵlıwmatları
* domenine dizimnen ótiw saytı
.mn

**.mn** — Mongoliya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* .gov.mn - mámleket isntitutları
* .edu.mn - bilimlendiriw institutları
* .org.mn - kommerciyalıq emes shólkemler

## Sırtqı siltemeler
* .mn domenine dizimnen ótiw saytı
* IANA .mn whois maǵlıwmatları
* Senate.mn - Minnesota Senate
* vita.mn - Clever use of .MN to play off vitamin
* apartments.mn  - MN focused apartment site
* google.mn - Google in Mongolia
.ml

**.ml** — Mali ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler

* **.com.ml**: Jeke menshik shólkemler hám sawda belgileri iyeleri
* **.net.ml**: Internet providerler
* **.org.ml**: Asosaciyalar (dizimnen ótken bolıwı shárt); xalıqaralıq shólkemlerge ruqsat etilgen, biraq mámleketlik shólkemler diziminen ótken bolıwı shárt
* **.edu.ml**: Jeke menshik mektepler
* **.gov.ml**: Mámleket mekemeleri
* **.presse.ml**: Jeke menshik ǵalabalıq-xabar quralları

## Sırtqı siltemeler
* IANA .ml whois maǵlıwmatları
* .ml domenine dizimnen ótiw forması
.mk

**.mk** — Arqa Makedoniya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* Macedonian Academic Research Network 
* IANA .mk whois maǵlıwmatları