Kumanlar

**Kumanlar** — Oraylıq Aziyadan kelgen, kuman tilinde sóyleytuǵın Kuman–Qıpshaq konfederaciyasınıń batıs tarmaǵın quraǵan túrkiy kóshpeli xalıq bolǵan. Olar Rus jılnamalarında «Poloveclar» (*Polovcy*), Batıs dereklerinde «Kumanlar», al Shıǵıs dereklerinde «Qıpshaqlar» dep ataladı.

Pechenegler menen tuwısqan bolıp, olar Qara teńizdiń arqasında hám Volga dáryası boylap Kumania dep atalatuǵın aymaqta jasaǵan. Bul jerden Kuman-Qıpshaqlar Kavkaz hám Xorezmshaxlar mámleketiniń siyasatına aralasqan. Kumanlar Evraziya dalasınıń qorqınıshlı hám kúshli kóshpeli sawashshıları bolǵan hám orta ásirlerdegi Balkanlarǵa turaqlı tásir kórsetken. Olar sanı jaǵınan kóp, mádeniy jaqtan jetilgen hám áskeriy jaqtan qúdiretli bolǵan.

Kópshiligi aqırında Qara teńizdiń batısına ornalasıp, Kiev Rusı, Galiciya-Volın knyazligi, Altın Orda xanlıǵı, Ekinshi Bolgar patshalıǵı, Serbiya korolligi, Vengriya korolligi, Moldaviya, Gruziya korolligi, Vizantiya imperiyası, Nikeya imperiyası, Latın imperiyası hám Valaxiya siyasatına tásir kórsetken. Kuman migrantları bul mámleketlerdiń joqarı klasına (elitasına) sińisip ketti. Kumanlar Ekinshi Bolgar patshalıǵınıń qurılıwında áhmiyetli rol oynadı. Kuman hám qıpshaq qáwimleri siyasiy jaqtan birlesip, Kuman-Qıpshaq konfederaciyasın quradı.

1237-jılı Monǵollardıń Kiyev Rusına basqınshılıǵınan keyin, kóp ǵana kumanlar panalaw ushın Vengriya korolligine ketti, sebebi olardıń kópshiligi ótken on jıllıqlarda sol jerge jaylasıp úlgergen edi. Kumanlar, sonday-aq, Ekinshi Bolgar patshalıǵı, Vizantiya imperiyası, Latın imperiyası hám Nikeya imperiyasınıń Anatoliya aymaǵında áhmiyetli rol oynadı.

Kuman tili ayırım orta ásir hújjetlerinde belgilengen hám ol dáslepki túrkiy tillerdiń ishinde eń jaqsı úyrenilgeni bolıp tabıladı. «Kodeks Kumanikus» katolik missionerlerine kumanlar menen baylanıs jasawǵa járdem beriw ushın jazılǵan lingvistikalıq qollanba bolǵan.

## Atamaları hám etimologiyası
### Kuman
«Kuman» ataması áyyemgi Rim tekstlerinde qala yamasa dárwaza atı retinde ushırasadı. Rimli naturfilosof Úlken Pliniy (b.e. I ásirinde jasaǵan) «Kavkaz dárwazaların» (Dárbent yamasa Darial buǵazı) táriyplegende «onnan arǵı táreptegi san-sanaqsız qáwimlerdiń ótiwine tosqınlıq qılıw maqsetinde qurılǵan Kumaniya atlı qala» haqqında aytıp ótedi. Grek filosofı Strabon (b.e. 24-jılı qaytıs bolǵan) Darial buǵazın (Iberiya dárwazaları yamasa Kavkaz dárwazaları dep te ataladı) *Porta Caucasica* hám *Porta Cumana* dep ataǵan.

Kuman endoniminiń (óz atamasınıń) dáslepki mánisi belgisiz. Sonday-aq, belgili bir atamanıń tek kumanlarǵa ma ya kumanlar menen birge qıpshaqlarǵa da tiyisli me ekenligi kóbinese anıq emes, sebebi bul eki qáwim kóbinese qatar jasaǵan.

Basqa túrkiy tilli xalıqlardıń kópshiligi (sonday-aq, musılman derekleriniń kóbi) kumanlardı «Qıpshaqlardıń» hár túrli variantları menen ataǵan, al armyanlar olardı «Xartesknn» dep ataǵan. «Kuman» ataması, tiykarınan, Vizantiya avtorları (hám ayırım arab derekleri) tárepinen qollanılǵan, al Rus jılnamalarında bolsa «Polovcı» ataması basım bolǵan.

Túrkiy tillerinde *qu*, *qun*, *qūn*, *quman* yamasa *qoman* sózleri «reńi aqshıl, sarǵısh, qaymaq reń», «ashıq sarı» yamasa «sarǵısh-boz» degen mánini bildiredi. Ádette, bul atama kumanlardıń shash reńine baylanıslı dep esaplansa da, belgili tyurkolog Imre Baski onıń basqa da kelip shıǵıw mánileri bolıwı múmkinligin usınıs etedi:
* kumanlardıń atlarınıń reńi (yaǵnıy axalteke sıyaqlı Oraylıq Aziya tuqımlarında ushırasatuǵın aqshıl-sarǵısh reńler);
* *quman* (qumǵan) dep atalatuǵın dástúriy suw ıdısı; yamasa
* túrkiy tildegi «kúsh» yamasa «quwat» mánisindegi sóz.

Vengrlardıń kumanlar ushın qollaǵan sırttan berilgen ataması — *Kun*, *Kunok* — jılnamalarda *Cunus*, *Cuni* retinde payda bolǵanın hám onıń pechenegler yamasa oǵuzlar sıyaqlı burınǵı kóshpelilerge de qollanılǵanin baqlaǵan Dyord Dyoffi, *Kun* atamasınıń *Qun* sózinen emes, bálki, *Xun* (ǵun) sózinen kelip shıqqanın alǵa súredi. Biraq Ishtvan Vashari Dyoffidiń bul gipotezasın biykar etip, «kumanlardıń vengrshe ataması olardıń óz atamalarınıń birinen, yaǵnıy *Qun* sózinen kelip shıǵıwı kerek» dep esaplaydı. Ipatyev jılnaması qoljazbasında belgili bir adam *Kuman* dep atalsa, onıń menen sáykes keletuǵın Lavrentyev qoljazbasında ol *Kun* dep ataladı.

### Kumania
Kumanlar óz aymaqlarında ústemlikti joǵaltqannan keyin de, adamlar bul aymaqtı elege shekem Kumaniya dep atap kelgen. Marokkolı sayaxatshı Ibn Battuta (1304 — shama menen, 1369) Kumaniya haqqında: «Bul tússiz dawan jasıl hám ot-shópli bolıp, onda terekler de, biyik yamasa tómen tóbelshikler de joq... bul shólistanda arba menen sayaxat qılıwdan basqa jol joq» degen. Parsı tariyxshısı Hamdolla Mustaufiy (1281–1349) Kumaniyanıń klimatı suwıq, onıń ájayıp jaylawları hám kóp sanlı qaramal hám atları bar ekenin jazǵan. XIV ásirdegi ser Djon Mandevilldiń «Sayaxatları»nda Kumaniya haqqında mınaday delingen: 

## Eskertiwler

## Derekler

### Ádebiyatlar
* 
* 
*