Yarım ay hám juldız

Juldız hám yarım aydıń qospa súwreti hár qıylı tariyxıy kontekstlerde qollanılǵan. Sonıń ishinde, ol Osmaniyler imperiyasınıń tanımalı belgilerinen biri bolǵan. Házirgi dáwirde bolsa ayırım mámleketler tárepinen milliy belgi sıpatında, sonday-aq, ayırım musılmanlar tárepinen islam tımsalı sıpatında paydalanıladı, biraq basqa musılmanlar onıń islam tımsalı sıpatında qollanılıwın biykarlaydı. Bul belgi shama menen b.e.sh. 300-jıllarda grek koloniyası bolǵan Vizantiyada qáliplesken, biraq ol qısqa múddetke Vizantiyanı óz mámleketine qosıp alǵan Pontiya patshası Mitridat VI Evpator tárepinen patshalıq belgisi sıpatında qollanılǵannan keyin jáne de keń tarqala baslaǵan. V ásir dawamında bul belgi Sasaniyler imperiyası tárepinen shıǵarılǵan teńgelerde sáwlelengen. Belgi III ásirden imperiya aymaqlarınan Orta Shıǵıs boylap 400 jıldan aslam waqıt dawamında tengelerde súwretlengen hám VII ásirde Persiya musılmanlar tárepinen basıp alınıwı nátiyjesinde Sasaniyler mámleketiniń qulawına shekem dawam etken. Musılman basqınshılar tárepinen hákimiyat iyelengennen soń, xalifalıqtıń dáslepki jıllarında da bul belgi tengelerde saqlanıp qalǵan, sebebi sol dáwirdegi tengeler Sasaniyler tengeleriniń dál nusqası bolǵan.

Belginiń eki elementi de - juldız hám yarım ay - Áyyemgi Jaqın Shıǵıs ikonografiyasında uzaq tariyxqa iye bolıp, olar Quyash hám Ay yamasa Ay hám Venera (Tań juldızı) (yamasa olardıń iláhiy tımsalların) ańlatqan. Yarım ay negizinde Veneranı ańlatıwı múmkinligi haqqında pikirler bildirilgen, yamasa Quyash tutılıwı waqtındaǵı Quyashtı ańlatıwı múmkin degen gúmánlardı da aytqan. Juldız hám yarım ay tımsalları bólek-bólek súwretlengen tengeler áyyemgi tariyxqa iye bolıp, olar Mesopotamiya ikonografiyası menen baylanıslı bolıwı múmkin. Juldız yamasa Quyash kóbinese yarım ay doǵasınıń ishinde súwretlengen bolıp, bunday súwretler qatar jaylasqan juldız hám yarım ay súwretlerinen parıq qılıw ushın «yarım ay ishindegi juldız» dep te ataladı. Atap aytqanda, numizmatika tarawında juldız bir noqatqa ápiwayılastırılǵan jaǵdaylarda «yarım ay ishindegi noqat» ataması qollanıladı.

## Tariyxı

### Kelip shıǵıwı hám ótmishi

Shumer ikonografiyasında juldız yamasa juldızlar menen birgelikte súwretlengen yarım aylar keń tarqalǵan bolıp, yarım ay ádette ay qudayı Sin (Nanna) menen, juldız bolsa Ishtar (Inanna, yaǵnıy Venera) menen baylanısqan; kóbinese olar Shamashtıń quyash diski menen birge jaylastırılǵan. Sońǵı Bronza dáwiri Kananda juldız hám yarım ay motivleri moab atlı mórlerde de ushırasadı. Mısır ierogliflerinde «ay» (N11) hám «juldız» (N14) belgileriniń qosıp jazılıwı juldız hám yarım ay formasın payda etedi N11:N14, hám bul «ay» mánisindegi ** sózi ushın anıqlawısh sıpatında qollanıladı.

Keyinshelik, Bosfor patshalıǵında rawajlanǵan «juldız hám yarım ay» yamasa «yarım ay ishindegi juldız» súwretleniwin Mesopotamiya kórkem-ónerine anıq baylanıstırıw qıyın. Biraq, Sinniń yarım ayı hám Ishtardıń bes qırlı juldızınan ibarat yarım ay *ishinde* jaylastırılǵan juldızdıń (keyingi ellinistik dáwir tımsalına uqsas) súwretleniwi kóplegen basqa belgiler menen birge Navuxodonosor I niń (b.e.sh XII ásir) shegara tasında da ushırasadı (bul tabılma 1896-jılı Djon Genri Xeyns tárepinen Nippurda tabılǵan). Usıǵan uqsas jaylasıwdıń bir úlgisi 1920-jıllarda úyrenilgen Ur-Nammu (Urdıń Úshinshi dinastiyası) dıń bóleklengen stelasın qayta tiklewde de ushırasqan.

### Klassikalıq antik dáwir

#### Grekler hám rimliler

### Islam tımsalı

XX ásirdiń ortalarına kelip, bul tımsal Islam yamasa musılman jámáátiniń tımsalı sıpatında qayta talqılanıp baslandı. Bul belgi 1970-jıllarda arab milleti yamasa islamshılıq háreketleri tárepinen de qabıl etilgen, sonday-aq, Arab Islam Respublikası (1974) hám AQShtaǵı Islam milleti (1973) tárepinen de alǵa súrilgen.

Cyril Glassé óziniń *Islam dininiń jańa enciklopediyası* (2001-jılǵı basılım, «Moon» maqalası) shıǵarmasında bılay deydi: «Dástúriy tımsallar tilinde yarım ay hám juldız xristianlıq ushın atanaq qanday tımsal bolsa, Islam ushın da sonday tımsalǵa aylanǵan.»

Buǵan qarama-qarsı ráwishte, diniy islamiy basılım bolǵan *Crescent* (yarım ay) jurnalı avtorlardıń atların keltirmey mınaday pikirdi bildiredi: «Kóplegen musılman alımları yarım aydı islam tımsalı sıpatında paydalanıwdı biykarlaydı.»

2017-jıldıń 28-fevral kúni Qıtaydıń Sinczyan qalasındaǵı Xotan provinciyasına qaraslı Qira rayonı húkimeti tárepinen kiyim-kenshek yamasa jeke buyımlarda «juldız hám yarım ay» belgisin tikkenligi yamasa mobil telefon qabında, shıjlan yamasa basqa da taǵınshaqlarda «Shıǵıs Túrkstan» sózleri bar ekenligi haqqında basqalar ústinen xabar bergen shaxslarǵa aqshalay sıylıq beriletuǵınlıǵın járiyaladı.

## Derekler