Aǵartıwshılıq

**Aǵartıwshılıq** — bilim hám mádeniyattı beriw, tarqatıw, sonday-aq qanday da bir mámlekettegi tárbiyalıq-bilimlendiriw ilajları hám mákemeleriniń sisteması; eldiń mádeniy-aǵartıwshılıq ilajları hám arnawlı mákemeleriniń sisteması. Aǵartıwshılıqtıń maqsetleri, wazıypaları hám strukturası anıq tariyxıy xarakterge iye bolıp, jámiyettiń ekonomikalıq, siyasiy hám mádeniy rawajlanıw dárejesine baylanıslı boladı.

Sonday-aq, «Aǵartıwshılıq» termini menen XVII ásirdiń 2-yarımı — XIX ásirdiń 1-yarımındaǵı Evropa hám Amerikanıń mádeniyat, jámiyetlik hám filosofiyalıq oy-pikir tariyxındaǵı dáwir belgilenedi.

## Túsinik

Kanttıń pikirinshe, aǵartıwshılıq ushın tek ǵana erkinlik, yaǵnıy hár qanday jaǵdayda da óz aqıl-oyıńnan ashıq túrde paydalanıwǵa bolatuǵın erkinlik kerek. Ol sonday-aq, eger sol erkinlik bar bolsa, jámiyet ózin-ózi aǵarta alatuǵının aytadı, sebebi xalıq ústinen qoyılǵan qáwenderlerdiń arasında da kámillikke jetpegenlik kiseninen qutılıp, óz qádir-qımbatın aqıl-parasat penen bahalaw hám hárbir insannıń erkin pikirlew wazıypası ruwxın átirapqa tarqatatuǵın erkin pikirli oyshıllar boladı. Bunda sonı esapqa alıw kerek, burın olar tárepinen sol kisenge salınǵan jámiyet, eger onı hesh qanday aǵartıwshılıqqa qábiletsiz ayırım ǵamxorshıları túrtki bolsa, keyin ala olardıń ózlerin de sol kisen astında qalıwǵa májbúr etedi. Mine, nadurıs pikirlerdi sińdiriw sonshelli zıyanlı, sebebi olar aqır-aqıbetinde ózlerin payda etkenlerden yamasa olardı payda etkenlerdiń aldındaǵılardan kek aladı. Sol sebepli, jámiyet aǵartıwshılıqqa tek áste-aqırınlıq penen ǵana erise aladı.
Aǵartıwshılıq — bul adamnıń óz ayıbı menen túsip qalǵan kámillikke jetpegenlik jaǵdayınan shıǵıwı. Kámillikke jetpegenlik — bul basqa birewdiń basshılıǵısız óz aqılınan paydalana almaw. Óz ayıbı menen jetilmegenlik — bul sonday jaǵday, sebebi aqıldıń jetispewshiliginde emes, al basqa birewdiń basshılıǵısız onnan paydalanıw ushın shıdamlılıq hám mártliktiń jetispewinde bolǵan jetilmegenlik. Sapere aude! — óz aqılıńnan paydalanıwǵa mártlik et! — demek, Aǵartıwshılıqtıń uranı usınday.— Immanuil Kant. «Sorawǵa juwap: Aǵartıwshılıq degen ne?» nem. «Beantwortung der Frage: Was ist Aufklaerung?» (1784)


## Tariyxı hám túrleri
Imperatorlıq Rossiyada Xalıq aǵartıw ministrligi bolǵan; sovet dáwirinde onıń miyrasxorı Xalıq aǵartıw komissariatı, keyinirek — SSSR respublikalarındaǵı respublikalıq xalıq komissariatları hám aǵartıw ministrlikleri boldı. 

Qánigeniń arnawlı bilimlerdi tarqatıw boyınsha jumıs túri retinde aǵartıwshılıqtıń tómendegi baǵdarları ajıratıladı:

* Mádeniy aǵartıwshılıq
* Sanitarlıq aǵartıwshılıq
* Psixologiyalıq aǵartıwshılıq
* Pedagogikalıq aǵartıwshılıq
* Jınıslıq aǵartıwshılıq
* Ózin tutıw menen sheklengen jınıslıq aǵartıwshılıq
* Siyasiy aǵartıwshılıq
* Diniy aǵartıwshılıq

## Aǵartıwshılıq dáwiri
Sonday-aq aǵartıwshılıq dep adam hám jámiyettiń haqıyqıy tábiyatına sáykes keletuǵın «tábiyiy tártipti» tanıp biliwde aqıl hám ilimniń sheshiwshi roli haqqındaǵı isenimge tiykarlanǵan «uzaq XVIII ásirdiń» ideyalıq aǵımı túsiniledi. Aǵartıwshılıq ideyaları jámiyetlik pikirdiń rawajlanıwına ádewir tásir etti. Sonıń menen birge XIX—XX ásirlerde Aǵartıwshılıq ideologiyası adam tábiyatın ideallastırǵanı, progressti aqıldıń jetilisiwi tiykarında jámiyettiń turaqlı rawajlanıwı retinde optimistlik túsindirgeni ushın kóbinese sınǵa ushıradı. Keń mániste aǵartıwshılar dep ilimiy bilimlerdi tarqatıwshı kórnekli adamlar atalǵan. 

## Derekler