Mádeniyat

**Mádeniyat** — bul adam jámiyetindegi ushırasatuǵın sociallıq minez-qulıq, institutlar hám normalardı, sonday-aq usı toparlardaǵı adamlardıń bilimi, isenimleri, kórkem óneri, nızamları, úrp-ádetleri, imkaniyatları, kózqarasları hám ádetlerin óz ishine alatuǵın túsinik. Mádeniyat kóbinese belgili bir aymaq yamasa orınnan kelip shıǵadı yamasa soǵan tiyisli dep esaplanadı.

Adamlar mádeniyattı jámiyetler arasındaǵı mádeniyatlardıń hár túrliligi menen kórsetiletuǵın mádeniyatqa sińdiriw hám sociallasıwdı úyreniw procesleri arqalı iyeleydi.

Mádeniy norma jámiyette qolaylı minez-qulıqtı kodifikaciyalaydı; ol belgili bir jaǵdayda minez-qulıq, kiyim, til hám sırtqı kórinis ushın kórsetpe retinde xızmet etedi, bul sociallıq topar ishindegi kútiwler ushın úlgi boladı. Sociallıq topar ishinde tek bir mádeniyattı qabıllaw, ózgeriske funkcional juwaplardıń joqlıǵı sebepli, bir túrdiń qorshaǵan ortalıq ózgerisi aldında qurıp qalıwı sıyaqlı qáwip-qáterlerge iye bolıwı múmkin. 

Mádeniy ózgeris yamasa qayta poziciyalaw – bul jámiyettiń mádeniy koncepciyasın qayta qurıw. Mádeniyatlar ishki tárepten hám ózgerislerdi xoshametleytuǵın, hám ózgerislerge qarsılıq kórsetetuǵın kúshler tárepinen tásirge ushıraydı. Mádeniyatlar sırtqı tárepten jámiyetler arasındaǵı baylanıslar arqalı tásir etedi.

YUNESKO sıyaqlı shólkemler mádeniyattı hám mádeniy miyrastı saqlap qalıwǵa háreket etedi.

## Sıpatlaması
Mádeniyat antropologiyada oraylıq túsinik dep esaplanadı, ol adam jámiyetlerinde sociallıq úyreniw arqalı beriletuǵın qubılıslar spektrın qamtıydı. Mádeniy universallar barlıq adam jámiyetlerinde ushırasadı. Olarǵa kórkem óner, muzıka, ayaq oyını, dástúr, din sıyaqlı ekspressiv formalar hám ásbap-úskenelerdi paydalanıw, awqat pisiriw, baspana hám kiyim-kenshek sıyaqlı texnologiyalar kiredi. Materiallıq mádeniyat túsinigi texnologiya, arxitektura hám kórkem óner sıyaqlı mádeniyattıń fizikalıq kórinislerin qamtıydı, al sociallıq shólkemlestiriw principi sıyaqlı mádeniyattıń materiallıq emes tárepleri (siyasiy shólkemlestiriw hám sociallıq institutlar ámeliyatların qosqanda), mifologiya, filosofiya, ádebiyat (jazba hám awızeki) hám ilim jámiyettiń materiallıq emes mádeniy miyrasın quraydı.

Gumanitar pánlerde, mádeniyattıń jeke tulǵa qásiyeti retinde bir mánisi – bul olardıń kórkem ónerde, ilimde, bilimlendiriwde yamasa minez-qulıqta belgili bir dárejedegi talǵampazlıqqa eriskeni. Mádeniy talǵampazlıq dárejesi de geyde civilizaciyalardı azıraq quramalı jámiyetlerden ajıratıw ushın qollanılǵan. Keńirek sociallıq pánlerde, mádeniy materializmniń teoriyalıq perspektivası adamnıń simvollıq mádeniyatı adam ómiriniń materiallıq sharayatlarınan kelip shıǵadı hám mádeniyattıń tiykarı evolyuciyalanǵan biologiyalıq beyimliliklerde tabıladı dep esaplaydı.

Sanalatuǵın atlıq retinde qollanılǵanda, «mádeniyat» – bul jámiyet yamasa qáwimniń, mısalı etnikalıq topar yamasa millettiń úrp-ádetleri, dástúrleri hám qádir-qımbatları jıynaǵı hám waqıt ótiwi menen alınǵan bilim. Usı mániste, kóp mádeniyatlılıq bir planetada jasaytuǵın hár túrli mádeniyatlar arasında tınısh birge jasawdı hám óz-ara húrmetti qádirleydi. Geyde «mádeniyat» sonıń menen birge jámiyettiń ishki toparı, kishi mádeniyat (mısalı, «bro mádeniyatı») yamasa qarsı mádeniyat ishinde belgili bir tájiriybelerdi súwretlew ushın da qollanıladı. Mádeniy antropologiya ishinde, mádeniy salıstırmalılıqtıń ideologiyası hám analitikalıq poziciyası mádeniyatlardı ańsat obektiv túrde dárejelew yamasa bahalaw múmkin emes dep esaplaydı, sebebi hár qanday bahalaw álbette belgili bir mádeniyattıń qádir-qımbatınıń sisteması ishinde jaylasqan boladı.

## Derekler