Qálew

**Qálewler** — bul «qálew», «tilew», «qushtarlıq» yamasa «qumarlıq» sıyaqlı terminler menen bildiriletuǵın sananıń jaǵdayları. Qálewler menen ádette ózgesheliklerdiń úlken kóp túrliligi baylanıstırıladı. Olar oylawǵa bolatuǵın jaǵdaylarǵa qatnaslı propoziciyalıq kózqaraslar retinde qaraladı. Olar dúnyanıń haqıyqatında qanday ekenin kórsetiwge umtılatuǵın isenimlerden ayırmashılıǵı, dúnyanıń qanday bolıwı kerek ekenin kórsetiw arqalı dúnyanı ózgertiwge umtıladı. Qálewler is-háreket penen tıǵız baylanıslı: olar subektti olardı ámelge asırıwǵa jigerlendiredi. Bul múmkin bolıwı ushın, qálew qaysı háreket onı ámelge asıratuǵını haqqındaǵı isenim menen biriktiriliwi kerek. Qálewler óz obektlerin jaǵımlı jaqtan, jaqsı bolıp kórinetuǵın nárse retinde kórsetedi. Olardıń orınlanıwı ádette bunı isley almawdıń unamsız tájiriybesinen ayırmashılıǵı, jaǵımlı sezim retinde basınan keshiriledi. Sanalı qálewlerge ádette qanday da bir emocionallıq reakciya forması birge júredi. Kóplegen izertlewshiler bul ulıwma ózgeshelikler boyınsha shama menen kelisse de, qálewlerdi qalay anıqlaw kerek ekeni, yaǵnıy bul ózgesheliklerdiń qaysıları áhmiyetli hám qaysıları tek tosınnan ekeni haqqında aytarlıqtay kelispewshilik bar. Háreketke tiykarlanǵan teoriyalar qálewlerdi bizdi háreketlerge beyimleytuǵın strukturalar retinde anıqlaydı. Lázzetke tiykarlanǵan teoriyalar qálewlerdiń orınlanǵanda lázzet payda etiw tendenciyasına itibar qaratadı. Qádirge tiykarlanǵan teoriyalar qálewlerdi qádirlerge qatnaslı qatnaslar menen, mısalı bir nárseniń jaqsı ekenin bahalaw yamasa kórsetiw menen sáykeslestiredi.

Qálewler bir neshe tiykarǵı ayırmashılıqlar boyınsha hár túrli tiplerge toparlawǵa boladı. Ishki qálewler subekttiń ózi ushın neni qáleytuǵınına qatnaslı, al instrumental qálewler subekttiń basqa nárse ushın neni qáleytuǵınına baylanıslı. Payda bolǵan qálewler ya sanalı, ya bolmasa basqasha sebepli aktiv, turaqlı qálewlerge qarama-qarsı, olar adamnıń oyınıń artqı bóliminde bir jerde bar. Propoziciyalıq qálewler múmkin bolǵan jaǵdaylarǵa baǵdarlanǵan, al obekt-qálewler tikkeley obektlerge baylanıslı. Hár túrli avtorlar ruwxıy yamasa diniy maqsetler menen baylanıslı joqarı qálewler hám denelik yamasa seziw lázzetleri menen baylanıslı tómen qálewler arasında ayırmashılıqtı ajıratadı. Qálewler kóplegen hár túrli tarawlarda rol oynaydı. Qálewler ámeliy sebepler retinde túsiniliwi kerek pe yamasa olarǵa erisiw qálewine iye bolmay ámeliy sebeplerge iye bola alamız ba degen másele boyınsha kelispewshilik bar. Qádirdiń sáykes-qatnas teoriyalarına sáykes, eger usı obektti qálew orınlı bolsa yamasa biz onı qálewimiz kerek bolsa, obekt qádirli boladı. Abadanlıqtıń qálew-qanaatlanıw teoriyaları adamnıń abadanlıǵı sol adamnıń qálewleriniń qanaatlandırılıwı menen anıqlanatuǵının tastıyıqlaydı.

Marketing hám reklama kompaniyaları tutınıwshılardı berilgen ónim yamasa xızmetti satıp alıwǵa úgitlewdiń nátiyjelirek usılların tabıw ushın qálewdiń qalay stimullanatuǵını haqqındaǵı psixologiyalıq izertlewlerdi qollanǵan. Usıllarǵa tamashagóyde jetispewshilik sezimin payda etiw yamasa ónimdi qálewge ılayıqlı qásiyetler menen baylanıstırıw kiredi. Qálew kórkem ónerde tiykarǵı rol oynaydı. Qálew teması — romantikalıq romanlardıń ózeginde, olar kóbinese adam qálewi sociallıq normalar, klass yamasa mádeniy tosqınlıqlar menen tosqınlıq etiletuǵın jaǵdaylardı kórsetiw arqalı drama payda etedi. Melodrama filmlerinde qálewdiń tosqınlıq etilgen yamasa juwapsız qalǵan «adam emociyasınıń krizisleri, sátsiz romantika yamasa doslıq»tı kórsetiw arqalı auditoriyanıń kúsheytilgen emociyalarına tásir etetuǵın syujetlerdi qollanadı.

## Teoriyalar
Qálew teoriyaları tileklerdi olardıń áhmiyetli ózgeshelikleri tiykarında anıqlawǵa umtıladı. Qálewlerge kóplegen ózgeshelikler tiyisli, mısalı olar propoziciyalıq qatnaslar ekeni, olar háreketlerge alıp baratuǵını, olardıń orınlanıwı lázzet alıp keliwge beyim ekeni hám t.b. Qálewlerdiń hár qıylı teoriyaları arasında bul ózgesheliklerdiń ne ekeni haqqında keń kelisim bar. Olardıń kelispewshiligi bul ózgesheliklerdiń qaysısı qálewlerdiń mánisine tiyisli hám qaysıları tek tosattan yamasa shártli ekenine qatnaslı. Dástúrli túrde, eki eń áhmiyetli teoriya qálewlerdi háreketlerdi payda etiw beyimligi yamasa orınlanǵanda lázzet alıp keliw tendenciyası tiykarında anıqlaydı. Jaqınıraq dáwirde payda bolǵan áhmiyetli alternativa bir nárseni qálew táwir kóriw obektin qádirli dep kóriw degendi ańlatadı dep esaplaydı.

### Ulıwma ózgeshelikler
Qálewlerge kóplegen belgiler tán. Olar ádette múmkin bolǵan isler jaǵdaylarına qatnaslı kózqaraslar, kóbinese propoziciyalıq kózqaraslar dep atalatuǵın retinde qarastırıladı. Olar jáne propoziciyalıq kózqaraslar retinde qaralatuǵın isenimlerden ózleriniń sáykeslik baǵdarı menen ayrıqshalanadı. Isenimler de, qálewler de dúnyanıń kórinisleri. Biraq isenimler haqıyqatqa, yaǵnıy dúnyanıń qanday ekenin kórsetiwge umtılsa, qálewler dúnyanıń qanday bolıwı kerek ekenin kórsetiw arqalı dúnyanı ózgertiwge umtıladı. Kórinistiń bul eki rejimi sáykesinshe pikirden-dúnyaǵa hám dúnyadan-pikirge sáykeslik baǵdarı dep atalǵan. Qálewler ya unamlı bolıwı múmkin, subekt qálewge ılayıq halattıń bolıwın qálewi mánisinde, ya unamsız bolıwı múmkin, subekt qálewge ılayıqsız halattıń bolmawın qálewi mánisinde. Ádette qálewler hár qıylı kúshlerde keledi dep esaplanadı: ayırım nárseler basqa nárselerge qaraǵanda kúshlirek qálenedi. Biz nárselerdi olardıń ayırım ózgesheliklerine baylanıslı qáleymiz, biraq ádette olardıń barlıq ózgesheliklerine baylanıslı emes.

Qálewler sonıń menen qatar erikli háreket etiw menen tıǵız baylanıslı: biz ádette háreket etkende qálewlerimizdi ámelge asırıwǵa háreket etemiz. Ádette qálewlerdiń ózi háreketler ushın jetkiliksiz dep esaplanadı: olar isenimler menen biriktiriliwi kerek. Mısalı, jańa mobil telefonǵa iye bolıw qálewi tek onı onlayn buyırtpa beriw qálewdiń orınlanıwına úles qosatuǵını haqqındaǵı isenim menen úylesse ǵana onlayn buyırtpa beriw háreketine alıp keliwi múmkin. Qálewlerdiń orınlanıwı ádette bunı isley almawdıń unamsız tájiriybesine qarama-qarsı lázzetli retinde basınan keshiriledi. Biraq qálew orınlanǵanına yamasa joqlıǵına qaramastan, qálew óz obektin jaǵımlı jaqtan, jaqsı bolıp kórinetuǵın nárse sıpatında kórsetetuǵın mánis bar. Háreketler menen lázzetlerdi payda etiwden tısqarı, qálewler jáne psixikalıq ómirge hár qıylı tásirler kórsetedi. Bul tásirlerdiń biri - subekttiń dıqqatın jiyi qálew obektine, atap aytqanda onıń unamlı ózgesheliklerine jıljıtıw. Psixologiya ushın ayrıqsha qızıǵıwshılıq tuwdıratuǵın basqa tásir - qálewlerdiń sıylıqqa tiykarlanǵan úyreniwdi alǵa súriw tendenciyası, mısalı, operant shártli refleks formasında.

### Háreketke tiykarlanǵan teoriyalar
Háreketke tiykarlanǵan yamasa motivaciyalıq teoriyalar dástúrli túrde ústem bolǵan. Olar hár túrli formalardı alıwı múmkin, biraq olardıń hámmesinde ulıwma nárse - olar qálewlerdi bizdi háreketlerge beyimleytuǵın strukturalar retinde anıqlaydı. Bul ásirese qálewlerdi birinshi jaqtan emes, al úshinshi jaqtan kózqarastan tiyisli etkende áhmiyetli. Háreketke tiykarlanǵan teoriyalar ádette óz anıqlamasında isenimlerge qanday da bir silteme kirgizedi, mısalı, «P nı qálew - bul P nı ámelge asırıwǵa beyim bolıw, adamnıń isenimleri haqıyqıy dep boljap». Olardıń keń tarqalǵanına hám empirikalıq izertlewler ushın paydalılıǵına qaramastan, háreketke tiykarlanǵan teoriyalar hár qıylı sınlarǵa ushıraydı. Bul sınlar shama menen eki toparǵa bóliniwi múmkin. Bir tárepten, qálewlerge tiykarlanbaǵan háreket etiw beyimlikleri bar. Mısalı, biziń ne islewimiz kerek ekeni haqqındaǵı bahalaw isenimleri, hátte bunı islewdi qálemesek te, bizdi onı islewge beyimleydi. Jáne usınday tásirge iye psixikalıq buzılıwlar bar, mısalı Turett sindromı menen baylanıslı tikler. Basqa tárepten, bizdi háreketke beyimlemeytuǵın qálewler bar. Olarǵa biz ózgerte almaytuǵın nárselerge qálewler kiredi, mısalı, matematiktiń Pi sanınıń racional san bolıwın qálewi. Ayırım ekstremal jaǵdaylarda, usınday qálewler júdá keń tarqalǵan bolıwı múmkin, mısalı, tolıq paralichlengen adamda hár qıylı ádettegi qálewler bolıwı múmkin, biraq paralich sebepli háreket etiw beyimligi joq.

### Lázzetke tiykarlanǵan teoriyalar
Qálewlerdiń bir áhmiyetli ózgesheligi - olardıń orınlanıwınıń lázzetke tolı bolıwı. Lázzetke tiykarlanǵan yamasa gedonikalıq teoriyalar bul ózgeshelikti qálewlerdiń anıqlamasınıń bir bólegi retinde qollanadı. Bir versiya boyınsha, «p nı qálew - bul ... p bolıp kórinetuǵınınan lázzet alıwǵa hám p emes bolıp kórinetuǵınınan jaǵımsız sezimge beyim bolıw». Gedonikalıq teoriyalar is-háreketke tiykarlanǵan teoriyalar ushırasatuǵın kóplegen máselelerden qashadı: olar qálewlerden tısqarı basqa nárselerdiń de bizdi háreketlerge beyimleytuǵınına jol qoyadı hám paralichlengen adamnıń ele de qálewlerge iye bola alıwın túsindiriwde mashqalalarǵa iye emes. Biraq olar sonıń menen qatar ózleriniń jańa mashqalalarına iye. Birewi - ádette qálewler hám lázzet arasında sebep-nátiyjeli baylanıs bar dep boljanadı: qálewlerdiń qanaatlandırılıwı nátiyjedegi lázzettiń sebebi retinde qaraladı. Biraq bul tek sebep hám nátiyje eki ayrıqsha nárse bolsa ǵana múmkin, eger olar birdey bolsa emes. Bunnan tısqarı, orınlanıwı dáslep wáde etken lázzetti alıp kelmeytuǵın jaman yamasa adastıratuǵın qálewler de bolıwı múmkin.

### Qádirge tiykarlanǵan teoriyalar
Qádirge tiykarlanǵan teoriyalar is-háreketke tiykarlanǵan teoriyalar hám gedonikalıq teoriyalarǵa qaraǵanda jaqınıraq dáwirde payda bolǵan. Olar qálewlerdi qádirlerge qatnaslı kózqaraslar menen sáykeslestiredi. Kognitivistlik versiyalar, geyde «qumarlıq-isenim» tezisleri dep atalatuǵın, qálewlerdi bir nárseniń jaqsı ekeni haqqındaǵı isenimler menen teńlestiredi, solay etip qálewlerdi isenimniń bir túri retinde kategoriyalaydı. Biraq bunday versiyalar biziń ne islewimiz kerek ekeni haqqında, onı islewdi qálemesek te, isenimlerge iye bola alıwımızdı túsindiriwde qıyınshılıqqa ushıraydı. Kóbirek perspektivalı usıl qálewlerdi qádir-isenimler menen emes, al qádir-kórinisler menen sáykeslestiredi. Bul kózqaras boyınsha, jáne bir ret ishiwdi qálew subektke jáne bir ret ishiw jaqsı bolıp kóriniwi menen birdey. Biraq bunday kórinis subekttiń jáne bir ret ishiw jaman ideya bolar edi degen qarama-qarsı isenimge iye bolıwı menen úylesedi. Tıǵız baylanıslı teoriya T. M. Skanlonǵa tiyisli, ol qálewler biziń ne islewimiz ushın sebeplerimiz bar ekeni haqqındaǵı pikirler dep esaplaydı. Sınshılar qádirge tiykarlanǵan teoriyalardıń pıshıqlar yamasa iytler sıyaqlı haywanlardıń qálewlerge iye bola alıwın túsindiriwde qıyınshılıqlarǵa iye ekenin atap ótken, sebebi olar tiyisli mánide nárselerdi jaqsı retinde kórsete almaydı dep tartısıwǵa boladı.

### Basqalar
Qálewlerdiń basqa da kóp túrli teoriyaları usınıs etilgen. Dıqqatqa tiykarlanǵan teoriyalar dıqqattıń qálengen obektke qayta-qayta qaytıw tendenciyasın qálewlerdiń anıqlawshı ózgesheligi retinde qabıl etedi. Úyreniwge tiykarlanǵan teoriyalar qálewlerdi olardıń sıylıqqa tiykarlanǵan úyreniwdi alǵa súriw tendenciyası tiykarında anıqlaydı, mısalı, operant shártli refleks formasında. Funkcionalistlik teoriyalar qálewlerdi ishki halatlar oynaytuǵın sebepli roller tiykarında anıqlaydı, al interpretacionistlik teoriyalar qálewlerdi adamlarǵa yamasa haywanlarǵa olardıń minez-qulqın eń jaqsı túsindiretuǵın nárse tiykarında tiyisli etedi. Ulıwmalastırıwshı teoriyalar qálewlerdi anıqlawında joqarıda aytılǵan ózgesheliklerdiń hár qıylıların biriktiredi.

## Túrleri
Qálewler bir neshe tiykarǵı ayırmashılıqlar boyınsha hár qıylı túrlerge toparlastırıwǵa boladı. Eger subekt bir nárseni ózi ushın qálese, ol ishki túrde qálenedi. Basqa jaǵdayda, qálew qural yamasa sırtqı boladı. Payda bolǵan qálewler sebepli aktiv, al turaqlı qálewler adamnıń oyınıń artqı bóliminde bir jerde bar. Propoziciyalıq qálewler múmkin bolǵan isler jaǵdaylarına qaratılǵan, obekt-qálewlerge qarama-qarsı, olar tikkeley obektler haqqında.

### Ishki hám qural
Ishki hám qural yamasa sırtqı qálewler arasındaǵı ayırmashılıq qálewlerge baylanıslı kóp máseleler ushın oraylıq bolıp tabıladı. Eger subekt bir nárseni ózi ushın qálese, ol ishki túrde qálenedi. Lázzet - ishki qálewlerdiń keń tarqalǵan obekti. Psixologiyalıq gedonizm boyınsha, bul ishki túrde qálenetuǵın jalǵız nárse. Ishki qálewler basqa qálewlerge ǵárezli emes bolǵanı ushın ayrıqsha statusqa iye. Olar bir nárse basqa nárse ushın qálenetuǵın qural qálewlerge qarama-qarsı. Mısalı, Xaruto filmlerden lázzetlenedi, sonlıqtan olardı kóriwge ishki qálewi bar. Biraq olardı kóriw ushın, ol mashinasına otırıwı, jaqın kinoteatrǵa barıw ushın trafik arqalı júriwi, gezekte kútiwi, bilet ushın tólewi hám t.b. kerek. Ol bul nárselerdiń hámmesin islewdi de qáleydi, biraq tek qural usılında. Ol filmdi kóriwge ishki qálewi bolmaǵanda bul nárselerdiń hámmesin islemegen bolar edi. Bir nárseni bir waqıtta hám ishki, hám qural túrde qálew múmkin. Solay etip, eger Xaruto mashina aydawdı jaqsı kóretuǵın bolsa, onıń kinoteatrǵa mashina aydawǵa hám ishki, hám qural qálewi bolıwı múmkin. Qural qálewler ádette basqa qálewdiń obektin ámelge asırıw ushın sebepli usıllar haqqında. Mısalı, kinoteatrǵa mashina aydaw sol jerde filmdi kóriwdiń sebepli talaplarınıń biri. Biraq sebepli usıllardan tısqarı konstitutiv usıllar da bar. Konstitutiv usıllar sebepler emes, al bir nárseni islew usılları. Mısalı, 13F orında otırıp filmdi kóriw filmdi kóriwdiń bir usılı, biraq aldıńǵı sebep emes. Konstitutiv usıllarǵa sáykes keletuǵın qálewler geyde «ámelge asırıwshı qálewler» dep ataladı.

### Payda bolǵan hám turaqlı
Payda bolǵan qálewler - bul házirgi waqıtta aktiv bolǵan qálewler. Olar ya sanalı, ya bolmasa keminde sanasız tásirlerge iye, mısalı, subekttiń oylawına yamasa minez-qulqına. Biz qatnasatuǵın hám ámelge asırıwǵa háreket etetuǵın qálewler payda bolǵan. Biraq bizde házirgi jaǵdayımızǵa qatnası joq hám bizge házir tásir etpeytuǵın kóp qálewler bar. Bunday qálewler turaqlı yamasa dispoziciyalıq dep ataladı. Olar biziń oyımızdıń artqı bóliminde bir jerde bar hám házirgi waqıtta sebepli tásirlerge iye bolmasa da, ulıwma qálemewden ózgeshe. Mısalı, eger Dxanvi dostın usı hápteniń aqırında tawǵa shıǵıwǵa kóndiriw menen bánt bolsa, onda onıń tawǵa shıǵıw qálewi payda bolǵan. Biraq onıń basqa kóp qálewleri, mısalı eski mashinasın satıw yamasa basshısı menen lawazımlıq ósiw tuwralı sóylesiw, bul sáwbet waqtında tek turaqlı. Turaqlı qálewler subekt qattı uyqıda bolǵan waqıtta da sananıń bir bólegi bolıp qaladı. Turaqlı qálewlerdiń qatań mánide ulıwma qálewler dep esaplanıwı kerek pe degen soraw qoyılǵan. Bul gúmandı kóteriwdiń bir motivaciyası - qálewler mazmunlarǵa qatnaslı qatnaslar, biraq belgili bir qatnasqa iye bolıw beyimligi avtomat túrde qatnastıń ózi emes. Qálewler minez-qulqımızǵa tásir etpese de payda bolǵan bolıwı múmkin. Bul, mısalı, eger erikli háreket etiw bir nárseni islewge sanalı qálewge iye bolsa, biraq oǵan tabıslı qarsılıq kórsetse júz beredi. Bul qálew payda bolǵan, sebebi ol háreketti basqarmasa da, erikli háreket etiwshiniń psixikalıq ómirinde qanday da bir rol oynaydı.

### Propoziciyalıq qálewler hám obekt-qálewler
Ústem kózqaras barlıq qálewler propoziciyalıq qatnaslar retinde túsiniliwi kerek dep esaplaydı. Biraq qarama-qarsı kózqaras keminde ayırım qálewler propoziciyalarǵa yamasa múmkin bolǵan isler jaǵdaylarına emes, al tikkeley obektlerge qaratılǵan dep esaplawǵa jol qoyadı. Bul ayırmashılıq til dárejesinde de sáwlelenedi. Obekt-qálewler tuwrı obekt arqalı bildiriliwi múmkin, mısalı, Luis omlet qáleydi. Basqa tárepten, propoziciyalıq qálewler ádette that-gáp arqalı bildiriledi, mısalı, Ariel azanǵı awqatqa omlet jewdi qáleydi. Propozicionalistlik teoriyalar tuwrı-obekt-kórinisler tek baǵınıńqı-gáp-kórinislerdiń qısqa forması dep esaplaydı, al obekt-qálew-teoretikleri olar qálewdiń basqa formasına sáykes keledi dep tastıyıqlaydı. Sońǵı poziciyanıń paydasına bir argument - obekt-qálew haqqında sóylew kúndelikli tilde júdá keń tarqalǵan hám tábiyiy. Biraq bul kózqarasqa bir áhmiyetli qarsılıq - obekt-qálewler qálewler ushın zárúr bolǵan sáykes qanaatlanıw shártlerine iye emes. Qanaatlanıw shártleri qálewdiń qaysı jaǵdaylarda qanaatlandırılatuǵının anıqlaydı. Arieldiń qálewi onıń qálewin bildiretuǵın baǵınıńqı-gáp ámelge asırılǵan bolsa qanaatlandırıladı, yaǵnıy ol azanǵı awqatqa omlet jep atır. Biraq Luistiń qálewi tek omletlerdiń bar bolıwı menen de, onıń ómiriniń qanday da bir anıqlanbaǵan noqatında omletke iye bolıwı menen de qanaatlandırılmaydı. Solay etip, eger detallar talap etilse, obekt-qálew-teoretikleri bul qálewler anıq neni ańlatatuǵının anıq bildiriw ushın propoziciyalıq kórinislerge súyeniwi kerek bolıp kórinedi. Bul obekt-qálewlerdi propoziciyalıq qálewlerge aylandırıw qáwpin tuwdıradı.

### Joqarı hám tómen
Din menen filosofiyada geyde joqarı hám tómen qálewler arasında ayırmashılıq jasaladı. Joqarı qálewler ádette ruwxıy yamasa diniy maqsetler menen baylanıstırıladı, al denelik yamasa seziw lázzetleri menen baylanıslı bolǵan, geyde qumarlıqlar dep atalatuǵın tómen qálewlerge qarama-qarsı. Bul ayırmashılıq Djon Styuart Milldiń aqıl-oydıń joqarı lázzetleri hám denenіń tómen lázzetleri arasındaǵı ayırmashılıǵı menen tıǵız baylanıslı. Ayırım dinlerde barlıq qálewler biziń abadanlıǵımızǵa keri tásir retinde tolıǵı menen biykarlanadı.

## Roller
Qálew júdá irgeli túsinik. Solay etip, ol kóp hár túrli tarawlar ushın aktual. Basqa túsiniklerdiń hár qıylı anıqlamaları hám teoriyaları qálewler tiykarında bildirilgen. Háreketler qálewlerge ǵárezli hám morallıq jaǵınan maqtawǵa ılayıqlılıq geyde durıs qálew menen motivaciyalanıw tiykarında anıqlanadı. Keń tarqalǵan házirgi tásil qádirdi qálew ushın sáykes bolǵan nárse retinde anıqlaydı. Abadanlıqtıń qálew-qanaatlanıw teoriyaları adamnıń abadanlıǵı sol adamnıń qálewleriniń qanaatlandırılıwı menen anıqlanatuǵının málimleydi. Bir nárseni basqasına qaraǵanda artıq kóriw - bul birinshi nársege kúshlirek qálewge iye bolıw ekeni usınıs etilgen. Jeke tulǵanıń tásirli teoriyası tek joqarı tártipli qálewlerge iye bolǵan subektler ǵana jeke adamlar bola aladı dep esaplaydı.

### Háreket, ámeliy sebepler hám moral
Qálewler háreketlerde olardı motivaciyalaytuǵın nárse retinde oraylıq rol oynaydı. Ádette qálewdiń ózi jetkiliksiz dep esaplanadı: ol sol hárekettiń qálewdiń orınlanıwına úles qosatuǵını haqqındaǵı isenim menen biriktiriliwi kerek. Ámeliy sebepler túsinigi motivaciya hám qálew menen tıǵız baylanıslı. Ayırım filosoflar, kóbinese Yum dástúrinen, ápiwayı túrde erikli háreket etiw qábiletiniń qálewlerin onıń iye bolǵan ámeliy sebepleri menen sáykeslestiredi. Tıǵız baylanıslı kózqaras qálewler sebeplerdiń ózi emes, al erikli háreket etiwshige sebeplerdi kórsetedi dep esaplaydı. Bul poziciyalardıń kúshli tárepi - olar ámeliy sebeplerdiń qalay motivaciya retinde háreket ete alatuǵınınıń tuwrı túsindirmesin bere aladı. Biraq áhmiyetli qarsılıq - bizde nárselerdi islew ushın olardı islew qálewisiz sebepler bolıwı múmkin. Bul ásirese morallıq tarawında áhmiyetli. Mısalı, Piter Singer rawajlanǵan ellerde jasaytuǵın kópshilik adamlardıń tabısınıń áhmiyetli bólegin qayırqomlarǵa beriw morallıq minneti bar dep usınıs etedi. Bunday minnet bunı islewge hesh qanday qálewi joq adamlar ushın da sáykes háreket etiw ushın ámeliy sebep boladı.

Morallıqta tıǵız baylanıslı másele bizde qanday sebepler bar ekenin emes, al qanday sebepler menen háreket etetuǵınımızdı soraydı. Bul ideya Immanuil Kantqa barıp taqaladı, ol durıs nárseni islew morallıq kózqarasınan jetkiliksiz dep esaplaydı. Onıń ornına, biz durıs nárseni durıs sebep penen islewimiz kerek. Ol bul ayırmashılıqqa sırtqı normalarǵa sáykes háreket etiw, yaǵnıy nızamlılıq (Legalität), hám durıs ishki qatnas penen motivaciyalanıw, yaǵnıy morallıq (Moralität), arasındaǵı ayırmashılıq retinde qatnas jasaydı. Bul kózqaras boyınsha, eger motivaciyalawshı qálew basqa adamlardı óziniń baylıǵı hám saqıylıǵına isendiriw arqalı óz abırayın jaqsılaw bolsa, tabısınıń áhmiyetli bólegin qayırqomlarǵa beriw morallıq háreket emes. Onıń ornına, Kant kózqarasınan, ol óz minnetin orınlaw qálewinen orınlanıwı kerek. Bul máseleler házirgi zaman filosofiyasında kóbinese morallıq jaǵınan maqtawǵa ılayıqlılıq hám ayıplawǵa ılayıqlılıq terminleri astında talqılanadı. Bul tarawdaǵı bir áhmiyetli poziciya - hárekettiń maqtawǵa ılayıqlılıǵı usı háreketti motivaciyalaytuǵın qálewge ǵárezli.

### Qádir hám abadanlıq
Aksiologiyada qádirdi qálewge baylanıslı anıqlaw keń tarqalǵan. Bunday usıllar sáykes-kózqaras teoriyaları kategoriyasına kiredi. Olar boyınsha, eger usı obektti qálew sáykes bolsa yamasa biz onı qálewimiz kerek bolsa, obekt qádirli boladı. Bul geyde obekt qálewge ılayıq, sáykes qálengen yamasa qálewge ılayıqlı dep aytıw arqalı bildiriledi. Bul túrdegi poziciyanıń eki áhmiyetli aspekti - ol qádirlerdi deontikalıq túsiniklerge, yamasa biz ne seziwimiz kerek ekenine qısqartadı hám qádirlerdi adam reakciyaları menen kózqaraslarına ǵárezli etedi. Keń tarqalǵanına qaramastan, qádirdiń sáykes-kózqaras teoriyaları hár qıylı teoriyalıq qarsılıqlarǵa ushıraydı. Jiyi keltiriletuǵın birewi - qáte túrdegi sebep mashqalası, ol obekttiń qádirinen ǵárezsiz faktler usı obekt qáleniwi kerek pe ekenine tásir etiwi múmkin degen qarastırıwǵa tiykarlanǵan.

Abadanlıq ádette qádirdiń ayrıqsha túri dep esaplanadı: adamnıń abadanlıǵı - bul usı adam ushın aqır-aqıbetinde jaqsı bolǵan nárse. Qálew-qanaatlanıw teoriyaları abadanlıqtıń tiykarǵı teoriyaları arasında. Olar adamnıń abadanlıǵı sol adamnıń qálewleriniń qanaatlandırılıwı menen anıqlanatuǵının tastıyıqlaydı: qanaatlandırılǵan qálewler qanshelli kóp bolsa, abadanlıq sonshelli joqarı. Qálew teoriyasınıń ayırım versiyaları ushın bir mashqala - barlıq qálewler jaqsı emes: ayırım qálewler hátte erikli háreket etiwshi ushın qorqınıshlı nátiyjelerge iye bolıwı múmkin. Qálew teoretikleri bul qarsılıqtan haqıyqıy qálewler emes, al erikli háreket etiw tolıq informaciyaǵa iye bolǵanda iye bolatuǵın qálewler áhmiyetli dep esaplaw arqalı qashıwǵa háreket etken.

### Artıq kóriwler
Qálewler hám artıq kóriwler - eki tıǵız baylanıslı túsinik: olar ekewi de biziń minez-qulqımızdı anıqlaytuǵın konativ jaǵdaylar. Ekewi arasındaǵı ayırmashılıq - qálewler bir obektke baǵdarlanǵan, al artıq kóriwler eki alternativa arasındaǵı salıstırıwǵa qatnaslı, olardıń birewi ekinshisine qaraǵanda artıq kóriledi. Qálewlerdiń ornına artıq kóriwlerge dıqqat qaratıw sheshim qabıl etiw teoriyası tarawında júdá keń tarqalǵan. Qálew tiykarǵıraq túsinik ekeni hám artıq kóriwler qálewler tiykarında anıqlanıwı kerek degen pikir aytılǵan. Bunıń islewi ushın, qálew dáreje yamasa kúshlilikti óz ishine alatuǵın retinde túsiniliwi kerek. Usı boljawdı esapqa alıp, artıq kóriw eki qálewdi salıstırıw retinde anıqlanıwı múmkin. Mısalı, Nadiyanıń kofege qaraǵanda shaydı artıq kóriwi tek onıń shayǵa qálewi kofege qálewinen kúshlirek ekenin ańlatadı. Bul tásil ushın bir argument únemlilik qarastırıwlarına baylanıslı: kóp sanlı artıq kóriwler júdá az sanlı qálewlerden kelip shıǵıwı múmkin. Bul teoriyaǵa bir qarsılıq - biziń introspektiv jetisiwimiz artıq kóriwler jaǵdayında qálewler jaǵdayına qaraǵanda ádewir durısıraq. Solay etip, biziń ushın ádette eki variant arasında qaysısın artıq kóretuǵınımızdı biliw belgili bir obektti qanday dárejede qáleytuǵınımızdı biliwge qaraǵanda ádewir ańsatıraq. Bul qarastırıw bálkim artıq kóriw, qálew emes, tiykarǵıraq túsinik ekenin usınıs etiw ushın qollanılǵan.

### Jeke adamlar, tulǵalıq hám joqarı dárejeli qálewler
Tulǵalıq - bul jeke adamlarda bar nárse. Tulǵalıqtı ne quraytuǵını haqqında hár túrli teoriyalar bar. Kópshilik adam bolıw belgili psixikalıq uqıplılıqlarǵa iye bolıw menen baylanıslı hám belgili morallıq hám nızamlı statusqa iye bolıw menen baylanıslı ekenine kelisedi. Jeke adamlardıń tásirli teoriyası Garri Frankfurtqa tiyisli. Ol jeke adamlardı joqarı dárejeli qálewler tiykarında anıqlaydı. Bizde bar qálewlerdiń kópshiligi, mısalı muzqaymaq jew yamasa demalısqa shıǵıw qálewi, birinshi dárejeli qálewler. Basqa tárepten, joqarı dárejeli qálewler - bul basqa qálewler haqqındaǵı qálewler. Olar ásirese adamda ózi iye bolıwdı qálemeytuǵın qálew bolǵan jaǵdaylarda kózge túsedi. Mısalı, emleniw processindegi náshebent náshebentlik zat qabıllawdıń birinshi dárejeli qálewine de, usı birinshi dárejeli qálewge ermewdiń ekinshi dárejeli qálewine de iye bolıwı múmkin. Yamasa diniy asket bir waqıtta usı qálewlerden azat bolıwdı qálep, ele de jınıslıq qálewlerge iye bolıwı múmkin. Frankfurttıń pikirinshe, ekinshi dárejeli erik-jigerlerge, yaǵnıy qaysı birinshi dárejeli qálewlerge eriletuǵını haqqındaǵı ekinshi dárejeli qálewlerge iye bolıw, tulǵanıń belgisi. Bul ózi haqqında ǵamxorlıq etiwdiń, óziniń kim ekeni hám ne isleytuǵını menen qızıǵıwdıń bir forması. Aqıl-oyǵa iye bolǵan barlıq tirishilik iyeleri joqarı dárejeli eriklerge iye emes. Frankfurt olardı «jeke adamlar»ǵa qarama-qarsı «qálewshiler» dep ataydı. Onıń kózqarası boyınsha, haywanlar hám bálkim ayırım adamlar da qumarlıq.

## Qáliplesiw
Psixologiya da, filosofiya da qálewlerdiń qayerden keletuǵını yamasa qalay payda bolatuǵınına qızıǵadı. Bul izertlew ushın áhmiyetli ayırmashılıq ishki qálewler, yaǵnıy subekttiń ózi ushın neni qáleytuǵını, hám qural qálewler, yaǵnıy subekttiń basqa nárse ushın neni qáleytuǵını arasında. Qural qálewler ózleriniń payda bolıwı hám bar bolıwı ushın basqa qálewlerge ǵárezli. Mısalı, Ayshada aeroportta zaryadlaw stanciyasın tabıw qálewi bar. Bul qálew qural, sebebi ol basqa qálewge: mobil telefonınıń óship qalıwına jol qoymawǵa tiykarlanǵan. Sońǵı qálew bolmaǵanda, birinshi qálew payda bolmaǵan bolar edi. Qosımsha talap retinde, qural qálewdiń orınlanıwı ol tiykarlanǵan qálewdiń orınlanıwına qanday da bir túrde úles qosatuǵını haqqında múmkin sanasız isenim yamasa pikir zárúr. Qural qálewler ádette olar tiykarlanǵan qálewler joq bolǵannan keyin ótip ketedi. Biraq, kóbinese oysızlıq sebepli, qural qálew qalıp qoyatuǵın kemshilikli jaǵdaylar múmkin. Bunday jaǵdaylar geyde «motivaciyalıq inerciya» dep ataladı. Óz erki menen háreket etiwshi ózinde asxanaǵa barıw qálewin tapqanda, biraq barǵannan keyin sol jerde ne qáleytuǵının bilmeytuǵının túsingende usıǵan uqsas nárse bolıwı múmkin.

Ekinshi jaǵınan, ishki qálewler basqa qálewlerge ǵárezli emes. Geypara avtorlar barlıq yamasa keminde ayırım ishki qálewler tuwma, mısalı, lázzet yamasa awqatlanıw ushın qálewler dep esaplaydı. Biraq basqa avtorlar bul salıstırmalı tiykarǵı qálewler de qanday da bir dárejede tájiriybege ǵárezli bolıwı múmkin dep usınıs etedi: lázzetli obektti qálewden aldın, biz, mısalı usı obekttiń gedonikalıq tájiriybesi arqalı, onıń lázzetli ekenin úyreniwimiz kerek. Biraq sebeptiń ózi ishki qálewlerdi payda etetuǵını da múmkin. Bul kózqaras boyınsha, belgili bir ishki qálewge iye bolıw racional bolar edi degen juwmaqqa keliw subektte usı qálewdiń payda bolıwına sebep boladı. Sonday-aq qural qálewler sáykes sharayatlarda ishki qálewlerge aylandırılıwı múmkin dep usınıs etilgen. Bul sıylıqqa tiykarlanǵan úyreniw processleri arqalı bolıwı múmkin. Ideya - ishki qálewlerdiń orınlanıwın isenimli túrde boljaytuǵın hárbir nárse ózi ishki qálewdiń obektine aylanıwı múmkin. Solay etip, náreste dáslep anasın tek qural túrde qálewi múmkin, sebebi ol jıllılıq, qushaqlaw hám sút beredi. Biraq waqıt ótiwi menen, bul qural qálew ishki qálewge aylanıwı múmkin.

Qálewdiń-ólimi tuwralı tezis qálewler olardıń obekti ámelge asırılǵannan keyin jasawın dawam ete almaydı dep esaplaydı. Bul erikli eger onıń ózinde bir nárse bar ekenine isense, oǵan iye bolıwdı qáley almaydı degendi bildiredi. Qálewdiń-ólimi tezisine bir qarsılıq biziń artıq kóriwlerimiz ádette qálew-qanaatlanıwdan keyin ózgermeytuǵını faktinen kelip shıǵadı. Solay etip, eger Samuel suw kiyimge qaraǵanda qurǵaq kiyimdi artıq kórse, ol jawınlı kúnnen úyge kelip, kiyimlerin almastırǵannan keyin de bul artıq kóriwin saqlap qala beredi. Bul erikliniń konativ jaǵdayları dárejesinde hesh qanday ózgeris júz bermeytuǵının kórsetip, qálewdiń-ólimi tezisine qarsı boladı.

## Filosofiya
Filosofiyada qálew áyyemgi zamannan baslap filosofiyalıq másele retinde anıqlanǵan. «Respublika»da Platon jeke qálewler joqarıraq ideal atınan keyinge qaldırılıwı kerek dep tastıyıqlaydı. «De Anima»da Aristotel qálew haywanlar óz-ara tásirleri hám haywanlardıń qozǵalısqa beyimliligi menen baylanıslı dep málimleydi; sol waqıtta ol oylaw da qálew menen óz-ara tásir etetuǵının moyınlaydı.

Tomas Gobbs (1588-1679) psixologiyalıq gedonizm túsinigin usınıs etti, ol «barlıq adam háreketiniń tiykarǵı motivaciyası lázzet qálewi» ekenin tastıyıqlaydı. Barux Spinoza (1632-1677) Gobbsqa qarama-qarsı kózqarasqa iye edi, sebebi «ol tábiyiy qálewlerdi adam óz erkin qálewi menen tańlamaytuǵın qullıqtıń bir forması» retinde qarastırdı.

Devid Yum (1711-1776) qálewler hám qumarlıqlar kognitiv emes, avtomat denelik reakciyalar dep málimledi hám oylaw «[denelik] qálew belgilegen maqsetlerge erisiw usılların oylap tabıwǵa ǵana uqıplı» ekenin tastıyıqladı.

Immanuil Kant (1724-1804) qálewlerge tiykarlanǵan hár qanday háreketti gipotetikalıq imperativ dep atadı, bul olar sebeptiń buyrıǵı ekenin, tek eger adam sol maqsetti qálese ǵana qollanılatuǵının bildiredi. Kant sonıń bir menen qatarda «Pikirdiń sını»nda sulıwlıq penen lázzet arasında baylanıs ornattı. Georg Vilgelm Fridrix Gegel «ózin-ózi tanıw - bul qumarlıq» dep tastıyıqladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__