open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Henri Matisse

**Henri Matisse** (; 1869-jıl 31-dekabr — 1954-jıl 3-noyabr, Nice) — francuz xudojnigi, reńlerden paydalanıwı, ózine tán súwret salıwı menen de belgili. Ol xudojnik, baspaxana xızmetkeri hám músinshi bolǵan bolsa da, biraq, tiykarınan, xudojnik sıpatında tanılǵan.

Matissti, ádette, Pablo Pikasso menen bir qatarda, XX ásirdiń dáslepki on jıllıqları dawamında súwretlew ónerindegi revolyuciyalıq rawajlanıwlardı belgilewge eń jaqsı járdem bergen, súwretlew óneri hám músinshiliktegi áhmiyetli rawajlanıwlar ushın juwapker bolǵan xudojniklerden biri sıpatında qaraydı.

Ol 1900-1905-jılları dóretken dóretpelerdiń kúshli reńliligi oǵan «Favlar» (francuzsha «jabayı haywanlar»)dıń biri sıpatında dańq keltirdi. Onıń eń jaqsı shıǵarmalarınıń kópshiligi 1906-jıldan keyingi on jıllıqta, ol tegis formalar hám dekorativ naǵıslarǵa ayrıqsha itibar qaratatuǵın qatań stildi islep shıqqan waqıtta jaratıldı. 1917-jılı ol Francuz Rivierasındaǵı Nice qalasına kóship ótedi hám 1920-jıllardaǵı jumısınıń ádewir bosasqan usılı onı francuz súwretshiligindegi klassikalıq dástúrdiń tárepdarı sıpatında sınshılardıń alǵısına erisedi. 1930-jıldan keyin ol formanı ápiwayılastırıwdı qabıl etedi. Ómiriniń aqırǵı jıllarında densawlıǵı onıń súwret salıwına imkan bermegende, ol kesilgen qaǵaz kollajı ortalıǵında áhmiyetli jumıslar toplamın jarattı.

## Ómiri hám bilim alıwı

Matiss 1869-jılı Jańa jıl keshesinde Arqa Franciyanıń Nord departamentidegi Le Kato-Kambrezi qalasında bay dán sawdageriniń úlken balası bolıp tuwıldı. Ol Pikardiyanıń Boxain-en-Vermandua qalasında ósken. 1887-jılı Parijge huqıqtan tálim alıw ushın barıp, qánigeligin alǵannan soń Le Kato-Kambrezi qalasında sud hákimi lawazımında isleydi. Ol birinshi ret súwret salıwdı 1889-jılı, appendicit operaciyasınan keyin tikleniw dáwirinde anası oǵan kórkem óner buyımların alıp kelgeninen keyin baslaǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Salvador Dalí

**Salvador Dalí** (tolıq atı: **Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech, Marquis of Dalí de Púbol**; 11 may, 1904 – 23 yanvar, 1989) ataqlı Ispaniyalıq súwretshi bolǵan, ol kóbinese syurealizm janrında dóretiwshiligin alıp barǵan. Ol óziniń suwret salıw uqıbınıń rawajlanıwına Renessans dawiriniń ustaları tásiri bolǵanın tán alǵan. Ozinıń eń ataqlı jumısı esaplanǵan "Yadtıń turaqlılıǵın" 1931-jılı pitkergen.
Mimar Sinan

**Xoja Mimar Sinan Ağa** (tolıq atı: **Abdülmennan oğlu Sinaneddin Yusuf**; 9 may, 1490 – 8 iyun, 1588) Suleyman I, Selim II hám Murad III sultanları dáwirinde bas arxitektor hám injener bolǵan. Óz waqtında 300den kóplegen úlken qurılıslarǵa juwapker edi. Ózinıń jumısları arasında Edirne qalasında qurǵan Selimiye meshitin shedevr esaplasada, Istanbuldaǵı Suleyman meshiti eń ataqlısı esaplanadı.
Diego Velázquez

**Diego Rodríguez de Silva y Velázquez** (6 iyun, 1599 — 6 avgust, 1660) — Ispaniya koroli Philip IV dáwirinde xızmette bolǵan jetekshi İspan súwretshisi bolǵan. Onıń dóretiwshiligi Barokko dáwirine tuwrı kelgen bolıp, ol portret súwretshi retinde úlken tabıslarǵa erisken. Bir neshe tariyxıy hám mádeniy áhmiyetke iye hádiyeselerdi súwretlew menen birge ol İspan koroli shańaraǵınıń kóplegen portretlerin, basqa Evropanıń jetekshi adamların hámde ápiwayı adamlardı óz jumıslarında sáwlelendirgen. Onıń shedevr jumısı Las Meninas (1656) esaplanadı.
19-ásirdiń birinshi shereginen baslap Velázqueztiń jumısları basqa realist hám impressionist súwretshileri ushın úlgi bola basladı. Sol waqıtlardan baslap, Ispaniyalı Pablo Picasso, Salvador Dalí hám İnglis-İrland súwretshisi Francis Bacon hámde kóplegen basqa ataqlı súwretshiler Velázqueztiń jumısarın joqarı baxalaǵan hám húrmet retinde onıń ataqlı jumısların qayta islep shıqqan.
Andy Warhol

**Andy Warhol** (aytılıwı: *Endi Warxol*, haqıyqıy atı (rusinshe): *Андрій Верхола*; 6-avgust, 1928 — 22 fevral, 1987) — amerikalı súwretshi, kino shıǵarıwshı bolǵan hám pop-art háreketiniń jetekshi wákileriniń biri edi. İIllyustrator retinde tabıslı karyera islegennen keyin, Warhol dúnya júzine avangard film shıǵarıwshı, muzıka prodyuseri, jazıwshı retinde tanıldı.

Warhol haqqında bir neshe kórgizbeler uyımlastırılıp, kitaplar hám dokumentlı filmler shıǵarılǵan. Ómiri hám dóretiwshiligin eske alıw maqsetinde onıń tuwılǵan qalası Pittsburgh, Pennsylvaniada Andy Warhol Muzeyi shólkemlestirilgen.

Warhol jaratqan súwretke tólengen eń úlken pul $100 milliondı qurap, buǵan 1963-jılı jaratılǵan *[[Segiz Elvisler]]* súwreti ılayıq kórildi. Ádette súwrettiń bahası $100 millionǵa jetiwi bul úlken jetiskenlik esaplanadı hámde buǵan tek Jackson Pollock, Pablo Picasso, Vincent van Gogh, Pierre-August Renoir, Gustav Klimt hám Willem de Kooningler jumısları ǵana erise alǵan.

## Derekler
Frank Lloyd Wright

**Frank Lloyd Wright** (aytılıwı: *Frenk Lloyd Rayt*, 8 iyun, 1867 — 9 aprel, 1959) — Amerikalı arxitektor, interyer dizayner hám jazıwshı bolǵan. Ol 1,000nan aslam proyektlerdiń dizaynın jaratqan bolıp, solardıń ishinen 500den aslamı tolıq tamamlanǵan esaplanadı. Wright organik arxitekturanı qollap-quwatlaǵan (mısal retinde Sarqıramadaǵı úy), Prairie mektebiniń arxitektura háreketiniń jetekshisi bolǵan (mısal retinde Robie uyi, Westcott úyi hámde Darwin D. Martin úyi), Yusoniya úyiniń konseptin islep shıqqan (mısal retinde Rosenbaum úyi). Wright sonday-aq óziniń imaratlarınıń mebel hám reńli aynalar sıyaqli interior elementlerinde ózi dizayn qılǵan.

Wright 20laǵan kitap hám kóplegen maqalalarǵa avtorlıq qılǵan, sonıń menen birgelikte ol AQSh hám Evropada belgili lektor bolǵan.

Ómiri dawamında danqı shıqqan bolǵanına qaramay, Wrighttı Amerika Arxitektorlar İnstitutı 1991-jılı "barlıq waqıttıń eń ullı arxitektorı" dep tán alǵan.
Abu Nuwas

**Abu-Nuwas al-Hasan ben Hani Al-Hakami** (756–814), **Abu-Nuwas** atı menen belgili (Arabsha: ابونواس‎; Parsısha: ابونواس, *Abu Novas*) ullı arab klassik shayırı bolǵan. Waqtı-waqtı menen ol parsı tilinde de jazıp turǵan. Persiyanıń Ahvaz qalasında tuwılǵan bolıp, atası arab al anası parsı bolǵan. Onıń dóretiwshiligi Xarun al-Rashid hám Al-Amin xalifleri dáwirine tuwrı kelgen.
Matsuo Bashō

**Matsuo Bashō** (松尾 芭蕉; 1644-jıl — 1694-jıl 28-noyabr) — Edo dáwiriniń eń ataqlı yapon shayırı. Ómiri dawamında Bashō birge islesiwdegi *[[haikai no renga]]* formasındaǵı shıǵarmaları ushın tán alınǵan; házirgi kúnde bolsa ásirler dawamında sholıwlardan keyin ol xokkudıń (sol waqıtta xokku dep atalatuǵın) eń ullı ustası sıpatında tán alınǵan. Ol sonday-aq, Batısta Kioto hám Naraǵa sayaxatınan keyin jazǵan «Hawa rayı tárepinen kórsetilgen skelettiń jazıwları» (1684) menen baslanatuǵın sayaxat esseleri menen de jaqsı belgili. Matsuo Bashōnıń poeziyası xalıqaralıq kólemde belgili bolıp, Yaponiyada onıń kóplegen qosıqları estelikler hám dástúriy orınlarda kóbeytiledi. Bashō Batısta óziniń xokkuları menen belgili bolsa da, onıń ózi eń jaqsı jumısı renkuǵa basshılıq etiw hám qatnasıwında dep esaplaǵan. Onıń ózi aytqanınday, «Meniń kóplegen izbasarlarım men sıyaqlı xokku jazıwdı biledi. Men ózimniń haqıyqıy kim ekenimdi haikai qosıqların baylanıstırıw arqalı kórsetemen».

## Derekler
Jorge Luis Borges

**Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo** (24 avgust, 1899 – 14 iyun, 1986), ádette **Jorge Luis Borges** (aytılıwı: *Xorxe Luis Borxes*) atı menen belgili Argentinalıq jazıwshı hám shayır bolǵan. Onıń shańaraǵı 1914-jılı Shveyсariyaǵa kóshedi hám sol jerde ol mektepke baradı. 1921-jılı Argentinaǵa qaytqanınan keyin Borges óziniń qosıqların hám esselerin syurealist ádebiy jurnallarda shıǵara baslaydı. Ol sonday-aq kitapxanashı hám lektor bolıpta islegen. 1955-jılı ol Mámleketlik kitapxanası (*Biblioteca Nacional*) direktorı hám Buenos Aires universitetiniń ádebiyat boyınsha professorı etip tayınlanadı. Onıń shıǵarmaları AQSh hám Evropada basqa tilledge awdarılǵan. Borgestiń ózi de bir neshe shet tillerdi erkin dárejede bilgen. Ol Shveytsariyanıń Jeneva qalasında 1986-jılı qaytıs bolǵan.
George Byron

**George Gordon Byron** (aytılıwı: *Djordj Gordon Bayron*; 22-yanvar, 1788 – 19-aprel, 1824) — **Lord Byron** atı menen tanılǵan inglis shayırı hám romantizm dáwiriniń kórnekli wákillerinen biri bolǵan. Byronnıń eń ataqlı shıǵarmaları *[[Childe Haroldtiń sayaxatı]]* hám *[[Don Juan]]* esaplanadı. Ol Britaniyanıń eń ullı shayırlarınan biri dep tán alınǵan hámde házirgi kunge shekem onıń shıǵarmaları kópshilik tárepinen oqılıp kelinbekte.
Geoffrey Chaucer

**Geoffrey Chaucer** (aytılıwı: *Djeffri Choser*; 1343-jıl — 1400-jıl 25-oktyabr) — inglis ádebiyatınıń atası dep tán alınǵan orta ásirlerde jasap ótken ullı inglis shayırı. Ol ómiri dawamında jazıwshı, filosof, alximik, astronom retinde dańq arttırǵan bolsa da, mámleketlik xızmette byurokrat hámde diplomat retinde de belsendilik qılǵan. Onıń eń ataqlı shıǵarması — «Canterbury gúrrińleri». Chaucer Britaniyada francuz hám latın tilleri ústem bolıp turǵan waqıtta inglis tiliniń ana tiline aylanıwında úlken rol oynaǵan.

## Derekler
Anton Chexov

**Anton Pavlovich Chexov** (; 1860-jıl 29-yanvar, Taganrog, Rossiya imperiyası — 1904-jıl 15-iyul, Badenvayler, Germaniya imperiyası) — shıpaker qániygeligine iye orıs jazıwshısı hám dramaturgi bolǵan. Ol qısqa gúrrińler jazıwshısı retinde dúnya ádebiyatında úlken abroyǵa iye. Dóretiwshiligi dáwirinde Chexov dramaturg retinde kóplegen pyesa jazǵan, solardıń tórtewi klassikalıq dárejege kóterilgen. Ol óziniń ádebiy karyerası dawamındada shıpakerlikti toqtatpaǵan hámde bir waqıtları mınanday degen: *"Medicina bul meniń nızamlı zayıbım, al ádebiyat oynasım. Birewinen zerikkenimde ekinshisine barıp túneymen"*. Onıń ataqlı pyesaları: *[[Shaǵala (Chexov)|Shaǵala]]*, *[[Vanya aǵa]]*, *[[úsh apalı-sińliler]]* hám *[[Shiye baǵı]]*.

## Derekler
Fyodor Dostoevskiy

**Fyodor Mixaylovich Dostoyevskiy** (; 1821-jıl 11-noyabr, Moskva — 1881-jıl 9-fevral, Sankt-Peterburg) — ullı orıs jazıwshısı. Onıń eń ataqlı romanları mınalar: *[[Jınayat hám jaza]]*, *[[Idiot]]* hám *[[Aǵa-ini Karamazovlar]]*. Dostoyevskiy óz shıǵarmalarında XIX ásirdegi Rossiya jámiyetinde ushıraǵan siyasiy, social, ruwxıy mashqalalardı adam psixologiyası tárepinen sáwlelendirgen. Sonday-aq kritikler Dostoyevskiydi dúnya ádebiyatındaǵı eń ullı hám kórnekli psixologı dep tán alǵan.

1877-jıldan Peterburg pánler akademiyasınıń xabarshı aǵzası. YUNESKO maǵlıwmatlarına kóre, jáhán ádebiyatı klassikası dúnyadaǵı eń kóp oqılatuǵın jazıwshılardan biri bolıp tabıladı. Dostoyevskiydiń toplanǵan dóretpeleri 12 roman, tórt novella, 16 gúrriń hám basqa kóplegen dóretpelerden ibarat.

Jazıwshınıń dáslepki dóretpeleri, sonıń menen birge *Ólik úyden esletpelar* gúrrińi psixologiyalıq proza janrınıń payda bolıwına járdem berdi.

Petrashevlar jumısı boyınsha tórt jılǵa azatlıqtan júdá etilgen, óz jazasın Omsk áskeriy qalasında ótkergen.

Óliminen keyin Dostoyevskiy orıs ádebiyatı klassikası hám jáhán áhmiyetine iyelik etken eń jaqsı romanistlerdenn biri dep tán alınǵan, Rossiyada personalizmnıń birinshi wákili esaplanadı. Orıs jazıwshısınıń dóretiwshiligi jáhán ádebiyatına, atap aytqanda, ádebiyat boyınsha Nobel sıylıǵı iyeleri, filosoflar Fridrix Nicshe hám Jan-Pyol Sartrnıń dóretiwshiligine, sonıń menen birge, ekzistencializm hám túrli psixologiyalıq táliymatlardıń qáliplesiwine tásir kórsetdi, onıń 1864-jıldaǵı «Jer astı jazıwları» romanı ekzistencialistik ádebiyattıń birinshi dóretpelerinen biri esaplanadı.

Jazıwshınıń eń zárúrli dóretpeleri qatarına «Ullı bes kitap» — *[[Jınayat hám jaza]]* (1866 ), *[[Idiot]]* (1869 ), *Jinler* (1872), *Óspirim* (1875), *[[Aǵa-ini Karamazovlar]]* (1880) romanları kiredi. Dostoyevskiydiń kóplegen ataqlı dóretpeleri teatrda kóp márte ekranlastırılǵan hám saxnalastırılǵan, balet hám opera bolıp ta saxnalastırılǵan.

## Derekler
Gabriel Garcia Marquez

**Gabriel José de la Concordia García+ Márquez** y￦q(tuwılǵan: 6 mart, 1927) Latın Amerikasında **Gabo** laqabına iye Kolumbiyalı jazıwshı, dramaturg hám jurnalist. Ol 20-ásirdiń eń kórnekli jazıwshılarınan biri dep esaplanıp, 1982-jılı Nobel sıylıǵın alıwǵa miyassar bolǵan. Ol jurnalistika menen shuǵıllanıw ushın universitettegi yuridika fakultetindegi oqıwın taslap ketken. 1958-jılı Mercedes Barchaǵa úylengen, olardıń Rodrigo hám Gonsalo degen balaları bar.

Ol jurnalist retinde kóplegen qısqa gúrrińler hám basqa ádebiy shıǵarmalardı jazǵan, biraq onın *[[Júz jıllıq jalǵızlıq]]* (1967) hám *[[Xolera waqtındaǵı muhabbat]]* (1985) romanları oǵan dúnya júzlik danq alıp keldi. Óziniń shıǵarmalarında Márquez siyqırlı realizm ádebiy stilinen kóp qollanǵan, hám bul stildiń basqalardan ózgesheligi ápiwayı hám real jaǵdaylarda sıyqırlılıq elementlerinen paydalanıwı bolǵan.

## Derekler
Victor Hugo

**Victor-Marie Hugo** (1802-jıl 26-fevral — 1885-jıl 22-may) — franciyalı shayır, dramaturg, jazıwshı, politik, insan huqıqları qorǵawshısı hám Franciyadaǵı romantizm háreketiniń bas wákilleriniń biri bolǵan.

Fransiyada Hugoǵa dańq birinshi náwbette onıń poeziyası arqalı kelgen, sonday-aq onın romaları ham pesalarıda kópshilik tárepinen joqarı bahalanǵan. Onıń poeziyalarınan *[[Les Contemplations]]* hám «Ásirler anızı» (*La Légende des siècles*) kritikler tárepinen ayrıqsha bahalanǵan. Basqa mámeleketlerde onıń eń ataqlı shıǵarmaları «Biysharalar» (*Les Misérables*) hám *«[[Notr Dam soborı (roman)|Notre-Dame de Paris]]»* esaplanadı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Franz Kafka

**Franz Kafka** (; 1883-jıl 3-iyul; Praga, Avstriya-Vengriya — 1924-jıl; Vena, Avstriya) — kelip shıǵıwı chex-evrey bolǵan avstriyalı jazıwshı, XX ásir ádebiyatınıń tiykarǵı wákillerinen biri retinde keń tán alınǵan.

Jazıwshınıń kópshilik dóretpeleri óliminen keyin baspadan shıǵarılǵan. Dóretiwshiligin 1909-jılı gúrrińler jazıwdan baslaǵan. «Baqlaw» (1913) gúrrińler toplamı, «Húkim», «Gúńelek» (1913), «Ózgeris» (1916) gúrrińleri bólek-bólek baspadan shıǵarılǵan. Birinshi jáhán urısınan keyin Kafka «Tárbiya koloniyasında» (gúrriń, 1919), «Awıl shıpakeri» (1919), «Jarlı» (1924) toplamların basıp shıǵardı. Kafkanı dúnyaǵa belgili etken «Amerika» (tamamlanbaǵan, 1914), «Process» (1915), «Qorǵan» (1922) romanları, «Qıtay diywalı qurılısında» (1931) hám basqa da shıǵarmaları avtordıń óliminen soń járiyalanǵan. Kafka shıǵarmalarında waqıyalardıń asıra hám tımsallıq súwretlewleri arqalı insannıń nadanlıq hám jawızlıq aldındaǵı tragediyalıq ázziligi sáwlelendirilgen. Olarda nızam hám insan, nur hám qarańǵılıq belgisiz jaǵdayda berilgen, bul jaǵdaydan qutılıwdıń ilajı joq. Dóretiwshiligi XX ásir Batıs ádebiyatına kúshli tásir kórsetken (qarań: Ekspressionizm, Modernizm). 

## Derekler
Charlz Dikkens

**Charlz Dikkens** (; 1812-jıl 7-fevral — 1870-jıl 9-iyun) — inglis jazıwshısı hám jámiyet sınshısı. Ol Viktoriya dáwiriniń eń jaqsı jazıwshısı esaplanadı. Ózi jasaǵan dáwirde onıń shıǵarmaları misli kórilmegen abırayǵa iye bolǵan, XX ásirde onıń ádebiy talantı sınshılar hám tiyisli shaxslar tárepinen tán alındı. Onıń roman hám povestleri pútkil dúnyaǵa belgili bolıp qalmaqta.

Angliyanıń Portsmouth qalasında tuwılǵan Dikkens ákesiniń qarızları sebepli qamaqqa túskennen keyin fabrikada islew ushın mektepti tárk etti. Durıs bilim almaǵan bolsa da, erte kámbaǵallıǵı onıń jetiskenlikke erisiw jolında járdem berdi. Ol óziniń 20 jıllıq miynet jolı dawamında háptede bir shıǵatuǵın gazetanı basqarǵan, 15 roman, 5 povest, júzlegen gúrriń hám fantastikalıq maqalalardı basıp shıǵarǵan, balalar huqıqları, bilimlendiriw hám basqa da jámiyetlik máselelerde jańalıqlar ushın gúresken.

Ol 1836-jılı basıp shıǵarılǵan «Pikvik qaǵazları» romanı menen dańqqa eristi. Bir neshe jıl ishinde ol xalıqaralıq tán alınǵan ádebiyatshı boldı, shaxs hám jámiyet haqqındaǵı yumorlıq, satiralıq hám keskin pikirleri menen belgili boldı. Romanlarınıń, tiykarınan, háptelik yamasa aylıq basılımlar kórinisinde shıǵıwı Viktoriya dáwirinde baspa óneriniń eń keń tarqalǵan túri bolǵan seriyalı basılımlardı baslap berdi. Seriyada shıqqan shıǵarmalar Dikkenske oqıwshılardıń juwapkershiligin jaqsı bahalaw imkaniyatın berdi hám ol tez-tez temalardı hám qaharmanlardıń rawajlanıwın ózi alǵan pikirler tiykarında qáliplestirdi. Mısalı, ómirlik joldasınıń pedikurı Devid Kopperfildtegi Maucher xanımnıń kemshilikleri birinshi planda turıptı degen pikirinen keyin ol qaharmannıń jaqsı qásiyetlerin rawajlandırǵan. Ol «Oliver Tvist» shıǵarmasındaǵı Fegin dep atalǵan ataqlı jınayatshı Ikey Solomonnan ilhamlanǵan bolsa kerek. Ol Leigh Hunttan ilhamlanıp jaratqan «Bleak House» filmin mırza Skimpole qaharmanınıń kitaptıń bólimlerin baqlap barıwshı doslarınıń másláhátleri menen islep shıqtı. Ol sol romandaǵı Lourens Baytorn hám shirkew xızmetkeri Muni ushın da haqıyqıy turmıstan úlgi alǵan edi. Ol Baytorn ushın Valter Savage Landordan, al Muni ushın Solsberi maydanındaǵı Luni ismli shirkew xızmetkerinen ilhamlanǵan edi. Ol óziniń temaların jaqsılap dúzetuǵın edi hám óziniń gúrrińlerine kóbinese házirgi waqıyalardıń elementlerin kirgizetuǵın edi.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Kālidāsa

**Kālidāsa** (कालिदास, mánisi «Kali qudayınıń qulı») — Sanskrit tiliniń ataqlı jazıwshısı, shayırı hám dramaturgi bolǵan. Onıń dóretiwshilik jılları elege shekem anıq emes bolıp, shama menen biziń eramızǵa shekemgi 4 ásirler dep boljanadı.

Kópshilik tárepinen Kālidāsada Sanskrit ádebiyatınıń rawajlanıwına qosqan úlesi Shekspirdiń inglis ádebiyatına qosqan úlesine jaqın esaplanadı eken. Onıń poeziyası hám pyesaları kóbinese hindu puranaları hám filosofiyasına tiykarlanǵan.

## Derekler
Li Bai

**Li Bai** (qıtaysha: 李白; 701 – 762) Batısta ádette **Li Po** atı menen tanıs, Tang dinastiyası dáwirindegi eń ullı qıtaylı shayırlardıń biri bolǵan. Ol dóretiwshiligi dáwirinde mıńnan aslam shıǵarmalar dóretken, biraq kópshiliginiń haqıyqatlıǵına gúmanlar bar. Onıń otız bes jumısı (qosıqları) *[[Tang dáwiriniń úsh júz qosıqları|Tang dáwiriniń úsh júz qosıqları]]* antologiyasına kirgizilgen.
Nagib Maxfuz

**Nájiyb Maxfuz** (11.12.1911 – 30.08.2006) 1988-jılı Ádebiyat boyınsha Nobel sıylıǵın jeńip alıwǵa miyassar bolǵan Egipetli jazıwshı. Ol Tawfiq el-Hakim menen birge házirgi zaman arab ádebiyatınıń baslawshıları esaplanadı. Ol óziniń 70 jıllıq dóretiwshilik dáwirinde 50den artıq roman, 350den aslam qısqa gúrrińler, kóplegen kinolar scenariyler hámde 5 pyesa járiyalaǵan. Onıń eń ataqlı jumısı Kair Trilogiyası esaplanadı.
Molière

**Molière** (haqıyqıy atı: **Jean-Baptiste Poquelin**, aytılıwı: *Jan Batist Poklen*; shoqındırılǵan: 15 yanvar, 1622 — 17 fevral, 1673) — Batıs ádebiyatında komediyanıń kórnekli ustası dep tabılǵan Fransiyalı aktyor hám dramaturg bolǵan. Onıń eń ataqlı jumısları Mizantrop (*Le Misanthrope*), Hayallar mektebi (*L'École des femmes*), Tartuffe yamasa ótirikshi (*Tartuffe ou L'Imposteur*), Sıqmar (*L'Avare*), Jalǵanshı nawqas (*Le Malade imaginaire*) esaplanadı.
Vladimir Nabokov

**Vladimir Vladimirovich Nabokov** (russha: *Влади́мир Влади́мирович Набо́ков*; 22-aprel, 1899 – 2-iyul 1977) – rus romanlar hám qısqa gúrrinler jazıwshısı bolǵan. Nabokov dáslepki toǵız romanın rus tilinde jazǵan, keyinsheli inglis tilinde jazıwǵa ótiw arqalı xalıqaralıq dańqqa iye bolǵan. Ol sonday-aq entomologiyanıń rawajlanıwınada ules qosqan hámde shaxmat máselerine qızıqqan.

Nabokovtiń «Lolita» (1955) shıǵarması onıń eń kóp tilge alınatuǵın romanı esaplanadı. Bul roman Jańa kitapxananıń eń zor 100 romanı diziminde 4-orındı iyelegen, al onıń basqa «Kúshsiz jalın» («Pale Fire») shıǵarması bul dizimde 53-orındı iyelegen.

## Derekler
Ovid

**Publius Ovidius Naso** (latınsha: *Publius Ovidius Naso*; B.e.sh. 43-jıl 20-mart — b.e. 17/18-jıl) — ádette, **Ovidiy** atı menen belgili — Avgust húkimdarlıǵı dáwirinde jasaǵan rimli shayır. Ol Vergiliy hám Goraciy menen bir qatarda latın ádebiyatınıń úsh eń úlken klassik shayırlarınıń biri esaplanadı.

## Derekler
Marcel Proust

**Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust** ( ; ; 1871-jıl 10-iyul — 1922-jıl 18-noyabr) — franciyalı jazıwshı hám kritik bolǵan. Onıń eń ataqlı jumısı jeti romannan ibarat bolǵan «Joytılǵan waqıttı izlewde» (*À la recherche du temps perdu*) shıǵarması esaplanadı. Ol sınshılar hám jazıwshılar tárepinen jigirmalanshı ásirdiń eń abıraylı avtorlarınan biri sıpatında bahalanadı.

1908-jılı Prust «A la recherche du temps perdu» temasında jumıs basladı. Roman 1,25 million sóz átirapındaǵı jeti tomnan ibarat edi. Onda yad, kórkem óner, muhabbat, joqarı jámiyet hám insan tájiriybesi temaları bayanlawshınıń eske túsiriwleri arqalı talqılanadı. Prust 38 jasında baslaǵan roman onıń tiriliginde-aq bir bólegi basıp shıǵarılǵan, dáslepki bólimleri 1913-jılı jarıq kórgen. Qalǵan tomlar onıń aǵası Robert tárepinen óliminen soń qayta islenip, joybarlar hám dáliller tiykarında basıp shıǵarılǵan. «A la recherche du temps perdu» sananıń aǵımın ádebiy texnikanıń baslanıwına járdem berdi. Romannıń kólemliligi, quramalılıǵı hám qálew, kórkem dóretiwshilik, jınısıylıq hám klass sıyaqlı temalarda pikir júrgiziwi onı modernizm ádebiyatınıń rawajlanıwında áhmiyetli miynetke aylandırdı. Shıǵarma K.K.Skott Monkriff hám basqalar tárepinen inglis tiline awdarılǵan.

## Biografiyası
Prust 1871-jılı 10-iyulde Parijdegi Oteyl rayonında (sol waqıttaǵı rustikalıq 16-okrugtıń qubla-batıs sektorı) ájaǵasınıń úyinde, Frankfurt shártnaması Franciya-Prussiya urısın rásmiy túrde juwmaqlaǵanınan eki ay ótkennen keyin tuwıldı. Onıń tuwılıwı Franciyada Úshinshi respublikanıń baslanıwı, Parij kommunasın bastırıw átirapındaǵı zorlıqlar dáwirine tuwrı keledi, balalıǵı bolsa respublikanıń bekkemleniw dáwirine tuwra keledi.

## Derekler
Sofokles

**Sofokles** (grekshe: Σοφοκλῆς; b.e.sh. 497/6 – b.e.sh. 406/5) Áyyemgi Gretsiyalı dramaturg hám tragik bolǵan. 10-ásirde shıǵarılǵan *[[Suda]]* ensiklopediasına kóre, ómiri dawamında Sofokles 123 pesa jazǵan bolıp, solardıń tek jetewi ǵana tolıq qálipinde saqlanıp qalǵan. 50 jılǵa shamalas dáwir ishinde Sofokles Afina qalasında ótkerilgen diniy festivallardaǵı teatrallıq jarıslarda eń tabıslı dramaturg esaplanǵan. Ol 30ǵa shamalas jarıslarda qatnasıp, sonıń shama menen 24inde jeńgen, hámde hesh qashan ekinshi orınnan tómenin almaǵan. Sol waqıttıń basqa kórnekli dramaturgleri Aeschylus jarıslarda 14 ret jeńiwge miyassar bolǵan bolsa, Euripides tek ǵana 4 márte jeńiwge erisken. Merkuriyde Sofoklestıń atına krater qoyılǵan.
Rabindranath Tagore

**Rabindranath Tagore** (aytılıwı: *Rabindranat Tagor*; 7 may, 1861 – 7 avgust, 1941) sonday-aq **Gurudev** laqabı menen tanıs Bengallı shayır, jazıwshı, súwretshi hám dramaturg bolǵan. Sonday-aq ol Bengal ádebiyatı hám muzıkasınıń rawajlanıwına úlken úles qosqan. 
Onıń eń belgili shıǵarması - *[[Gitanjali]]* ushın ol (1913-jılı) Ádebiyat boyınsha Nobel sıylıǵın alǵan birinshi Evropalı bolmaǵan adam esaplanadı.
Lev Tolstoy

**Lev Nikolayevich Tolstoy** (; 1828-jıl 9-sentyabr, Yasnaya Polyana, Rossiya imperiyası – 1910-jıl 20-noyabr, Astapovo stanciyası, Ryazan guberniyası, Rossiya imperiyası) — eń ataqlı orıs jazıwshıları hám oyshıllarınan biri, dúnyadaǵı eń ullı jazıwshı-romanistlerden biri.

Sevastopol qorǵawınıń qatnasıwshısı. Aǵartıwshı, publicist, diniy oyshıl, onıń abroylı pikiri jańa diniy hám etikalıq - tolstoylıq aǵısına sebep boldı. Imperatorlı pánler Akademiyasınıń xabarshı aǵzası (1873), názik ádebiyat razryadı boyınsha eń húrmetli akademik (1900). Ádebiyat boyınsha Nobel sıylıqına kandidat bolǵan (1902, 1903, 1904, 1905). Keyinirek keyingi nominaciyalardan waz keshti. Jáhán ádebiyatı klassigı.

Jazıwshı, turmısı dawamında orıs ádebiyatı basshısı retinde tán alınǵan. Lev Tolstoy dóreetiwshiligi orıs hám jáhán realizminda jańa basqıshtı baslap berdi, XIX ásir klassik romanı hám XX ásir ádebiyatı arasında kópir boldı. Leo Tolstoy Evropa gumanizmı evolyuciyasına, sonıń menen birge jáhán ádebiyatında realistik dástúrlerdiń rawajlanıwına kúshli tásir kórsetdi. Lev Tolstoynıń dóretpeleri kóp márte ekranlastırılǵan hám saqnalastırılǵan; onıń pyesaları dúnya saqnalarında saqnalastırılǵan. Lev Tolstoy 1918-1986 jıllarda SSSRde kitapları eń kóp baspa etilgen jazıwshı bolǵan: 3199 baspanıń ulıwma tiraji 436, 261 mln nusqanı shólkemlesken.

Tolstoynıń eń ataqlı dóretpeleri «Urıs hám tınıshlıq», «Anna Karenina», «Tiriliw» romanları; avtobiografik «Balalıq», «Óspirimlik», «Jaslıq" trilogiyası; «Kazaklar», «Ivan Ilyichnıń ólimi», «Kreycerova Sonata», «Áke Sergiy», «Haji-Murat»; «Sevastopol gúrrińleri» dóretpeler gruppası; «Tiri ólik», «Bilim miyweleri» hám «Qaranǵilıq kúshi» dramalari hám basqalar.

## Derekler
Amerika

thumb|right|250px|<span style="color:grey;">Dúnya kartasında Arqa hám Qubla Amerika</span>

**Amerika** — batıs yarım sharda jaylasqan bolıp, ol Jerdegi eń úlken 2. materik esaplanadı. Ol batısta Tınısh okeanı menen, shıǵısta Atlantika okeanı menen, arqada Arqa muz okeanı menen, qublada Antarktida menen qorshalǵan.

* Arqa Amerika
* Qubla Amerika
Mark Twain

**Mark Twain** (aytılıwı: *Mark Tven*, haqıyqıy atı: **Samuel Langhorne Clemens**; 30-noyabr, 1835 – 21-aprel, 1910) Amerikalı jazıwshı hám yumorist bolǵan. Ol óziniń *[[Tom Sawyer waqıyaları]]* hám de onıń dawamı bolǵan *[[Huckleberry Finn waqıyaları]]* romanları arqalı kópshilikke tanıs.
Louis Armstrong

**Louis Daniel Armstrong** (4 avgust, 1901 – 6 iyul, 1971) Amerikalıq djazz sazendesi hám trubashısı bolǵan. Ol djazzdıń rawajlanıwına salmaqlı úlesin qosqan adamlardan biri esaplanadı.
Johann Sebastian Bach

**Johann Sebastian Bach** (aytılıwı: *Yoxann Sebastian Bax*; 1685-jıl 31-mart – 1750-jıl 28-iyul) — nemec kompozitorı hám organisti, Barokko dáwiriniń kórnekli wákillerinen biri bolǵan. Muzıka tariyxındaǵı eń ullı kompoziterlerdiń biri.

Bach ómiri dawanında 1000nan aslam dóretpelerdı jaratqan. Onıń dóretiwshiliginde operadan basqa sol waqıttıń barlıq janrları orın alǵan.

## Derekler
Pomidor

**Pomidor** ( ) — bir ósimlik túri.

## Jetilistiriw
Dúnyada pomidor jetistiriw boyınsha 2021-jıldıń oktyabr ayında 22% penen Qıtay eń joqarıda tur. Qıtaydan keyin 16,4% penen Hindistan hám Nigeriya, 3,3% penen Pakistan hám 3,2% penen Túrkiya tur. Usı bes mámleket dúnyadaǵı pomidor egisiniń 61,2% quraydı. 2021-jılı dúnyada pomidor egiw boyınsha bir jıl aldınǵı nátiyjege kóre, 3,2%ke ósiwinde Qıtay, Hindistan hám Pakistan úlken rol oynaydı.

## Súwretler

File:Kumato tomatoes.jpg|Kumato pomidor
File:Yellow cherry tomatoes 2.jpg|Sarı shiye pomidor
File:TomateSanMarzano.jpg|San Marzano pomidor
File:Balkoncontent_Tomatensorte_Tigerella.jpg|Tigerella pomidor
File:Harvey_J._Jackson_Tomkin_tomato_Generation_1.png|Tomkin pomidor
File:Yellow_Pear_Tomatoes_012.jpg|Sarı almurt pomidor 
File:TomateTrossRomanaTyp.jpg|Rim pomidor
File:CoeurDeBoeuf_Tomato.JPG|Beef pomidor
File:Campari_Tomatoes_on_the_Vine.JPG|Campari pomidor
File:Tomato_'Cherokee_Purple'_(Lycopersicon_lycopersicum).jpg|Cherokee mor pomidor 
File:Brandywine-Tomato.jpg|Brandywine pomidor
File:Black_krim_tomato.jpg|Black krim pomidor


## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Pomidor tuwralı sayt 
* Palız eginleri tuwralı portal
Yogannes Brams

**Yogannes Brams** (; 1833-jıl 7-may, Gamburg – 1897-jıl 3-aprel, Vena) nemis kompozitorı hám pianisti bolǵan. Gamburgta tuwılǵan Brahms ómiriniń kópshilik bólegin Avstriyanıń Vena qalasında ótkizgen hám ol jerdiń muzıkalıq saqnasında jetekshilik qılǵan.

Brahms kóbinese pianino, kameralı ansambl, simfoniyalı orkestr hám xorlar ushın muzıka jaratqan. Virtuoz pianist esaplanǵan Brahms óziniń kópshilik dóretpelerin tıńlawshılarǵa birinshi mártebe ózi shertip kórsetken. Ol sonday-aq sol waqıttıń basqa ataqlı atqarıwshıları pianist Clara Schumann hám skripkashı Joseph Joachim menen birge islesken.

## Derekler
Ludwig van Beethoven

**Ludwig van Beethoven** (shoqındırılǵan: 1770-jıl 17-dekabr — 1827-jıl 26-mart) — nemec kompozitorı hám pianinoshı. Ol batıs muzıkasınıń klassikalıq dáwirinen romantizm dáwirine ótiwindegi áhmiyetli adamlardıń biri bolǵan. Ol házirge shekem barlıq waqıttıń eń ataqlı hám abroylı kompozitorlarınıń biri dep esaplanıp kelmekte.

Bonnda tuwılǵan Beethoven keyinshelik 20 jaslar átirapında Viennaǵa kóship ótedi hám ol jerde Joseph Haydn qol astında sabaqlar alıp pianist iretinde dańqı shıǵadı. 1790-jıllardan baslap ol esitiw qábiletin joyta baslaydı hámde waqıttıń ótiwi menen esitiw seziminen tolıq ayrıladı, biraq soǵan qaramastan ol óz dóretiwshiligin dawam ettire beredi.

## Eskertpeler

## Derekler
Qawın

**Qawın** () — bir ósimlik túri.

## Galereya


File:Cucumis melo 1 (Piotr Kuczynski).jpg|Qawın
File:Cucumis melo 4 (Piotr Kuczynski).jpg|Qawınnıń endi kógere baslaǵan pálegi
File:Kwatji.jpg|Qawınnıń tuqımları
File:03-05-JPN202.jpg|Qımbat bahalı sawǵa retinde satılatuǵın Yubari qawını
File:Honigmelone-Oberfläche.JPG|Qabıǵınıń jaqınnan kórinisi
File:Cucumis melo var. reticulatus (photo by Scott Bauer).jpg|Arqa Amerikada kóp tarqalǵan «Cantaloupe»
File:Melon honeydew.jpg|Honeydew qawını
File:Hirchay, Tunisie, aout 2020 01.jpg|Barattiere



## Derekler
Alma

**Alma** ( ) — bir ósimlik túri.Ol átirgúlliler tuqımlasına tiyisli bolıp, terek ham puta túrinde ushırasatuǵın kóp jıllıq, miywe teregi. Alma tereginiń boyı 15 metrge shekem sozılıwı múmkin. Miywesi jemis miywe bolıp, onıń quramında fruktoza 6,5-11,8%, saxaroza 2,5-5,5%, temir ham basqada kóplegen elementler bar.

## Derekler
Burısh

**Burısh** ( ) — ósimlik túri.

## Jetistiriw sharayatları
Burıshtıń eń jaqsı ósiw shárayatı ıssı quyashlı halat bolıp, 21&nbsp;°C dan 29&nbsp;°C ǵa shekem bolǵan ıssı topıraq bolıp tabıladı. Topıraq ıǵallı bolıwı kerek, biraq suw menen tıǵızlanbaǵan bolıwı kerek. Íǵallılıqtıń artıp ketiwi nállerdiń «ıǵallanıwına» hám ónip shıǵıwdıń azayıwına alıp keliwi múmkin.

Ósimlikler 12&nbsp;°C átirapındaǵı temperaturaǵa shıday aladı (biraq jaqtırmaydı) hám suwıqtı sezgir boladı. Gúllew ushın fotoperiod joq. Gúller óz-ózinen shańlanıwı múmkin. Sonıń menen birge, júdá joqarı temperaturada, 33 ten 38&nbsp;°C (91 den 100&nbsp;°F) ǵa shekem, shań ózin joǵaltadı hám gúllerdiń nátiyjeli shańlanıw imkaniyatı keskin azayadı.

## Derekler
Limon

**Limon** ( ) — bir ósimlik túri.Limon ayazlawda eñ nirinshi jàrdemshi wazıypanı òteydi. Bunnan tısqarı onıñ paydalı qàsiyetleri kòp bolıp, sol sebepli onı ayyem zamanlardan berli azıq-awqat sıpatında qollanılıp kelmektemiz. 

Limonniñ paydalı tàrepleri;

òzinde kòp biriktiriwshi toqıma hàm kislotalardi saqlaydı

zat almasıw protcesin jaqsılaydı

gormonlar turaqlılıǵın tàmiyinleydi.

Qollanıwǵa bolmaytuǵın jaǵdaylar

asqazan ymasa isheklerde jara bolsa

sitrus miywelerge alergiya bolǵan jaǵdayda

pankreatitke shalinǵan bolsañiz.

## Derekler
Shiye

**Shiye** ( ) — bir ósimlik túri.

Shiye terek kóp jıllıq esaplanadi Miywesi ashqıltim.Iyun ayıniń yarımınan miywesi pisip baslaydı.

## Derekler
Iytelgi

**İytelgi** () — lashınlar semeytvosına kiretuǵın jırtqısh qus túri. Denesiniń uzınlıǵı 60 sm ge shekem, al qanatların jayǵanda uzınlıǵı 130 sm ge shekem jetedi. Arqasındaǵı párleri surǵılt reńli, kókireginde bolsa ashıǵıraq reńde boladı. Bul qus toǵaylar menen ashıq maydanlar aralasqan orınlarda ushırasadı. Shól hám toǵaylı shól aymaqlarında jáne túslik-shıǵıs Evropa hám Aziyada uya saladı.

## Derekler
Porsıq

**Porsıq** ( ) — suwsarlar semeystvosına kiretuǵın sút-emiziwshi haywan. Porsıq haywan góshi menen de, ósmlikler menen de azıqlanadı. Porsıqtıń ini júdá quramalı qurılıstı esletedi. Onda uyqılaw jerinde jińishke ǵana soqpaq qaladı.

## Derekler
Qubla Sudan

**Qubla Sudan** ( ; ) — Oraylıq Afrikada jaylasqan mámleket. Paytaxtı - Juba. Shama menen 8,260,490 millionǵa shamalas adam házirde Qubla Sudanda jasap kelmekte. Aq Nil dáryası Qubla Sudandaǵı eń uzın dárya esaplanadı.
Qırǵawıl

**Qırǵawıl** () — tawıq tárizliler otryadına kiretuǵun ádewir iri hám hayran qalarlıq dárejede shıraylı qus, awırlıǵı 2 kg shekem keletuǵın qus. Bası kishkene, qanatları keń hám jińishke basqarıwshı párleri bar quyrıǵı uzın, sına tárizli boladı. Qorazlarında kózleriniń dógereginde qızıl reńli qalıń teri qatlamaları bar. Bunıń sebepleriniń biri - joqarı ónimli gibrid formadaǵı ań qırǵawılın órshitiw hám aktiv kóshirip qonıslandırıw, sonday-aq aborigen formalardı, basqa genje túrdegi qırǵawıllardı areallarǵa tiykarsız qoyıp jiberiw jaǵdayları bolıp tabıladı. Qaraqalpaqstanda qırǵawıllardı derlik barlıq jerinde ushıratıwǵa boladı. Házirgi waqıtta tek ǵana dárya, kanal, kóller hám izeykeshlerge jaqın jerlerde jasawǵa iykemlesken. 
Qırǵawıllar sanı jaǵınan júdá azayıp ketti hám qorǵawǵa alındı. Ańlaw qadaǵan etildi.

## Derekler
Jiyde

**Jiyde** (Жийде;  ) — miyweli aǵash ósimlik túri esaplanadı. Jiyde miywesin azıq sıpatında jergilikli xalıq kóbirek qollanadı. Sonday-aq jiydeniń emlik qásiyetleri de keńnen belgili. İsh ótiwde, ásirese balalar ushın, jiyde júdá paydalı jáne keń tarqalǵan dárilik qásiyetke iye miywe bolıp esaplanadı.

Qaraqalpaqstanda jiydeniń 2 túri bar: tiykarınan toǵaylarda ósetuǵın jabayı túrdegi **[[Túrkmen jiydesi]]** yamasa **[[Jigildik]]** (*Elaeagnus turcomanica*), ekinshisi — bahalı miywesi bolǵanlıǵı ushın qolda ósiriletuǵın **[[Shıǵıs jiydesi]]** (*Elaeagnus orientalis* = *Elaeagnus angustifolia* var. *orientalis*).

## Túrleri
Arqa Kipr Túrk Respublikası

**Arqa Kipr Túrk Respublikası** (*túrkshe*: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti) — Kipr atawınıń arqasında jaylasqan de fakto ǵárezsiz mámleket. Grek kiprlikler hám de túrk kiprlikleri arasındaǵı kelispewshilikler 1974-jılı atawdıń ekige bóliniwine alıp keldi, hám de keyinshelik 1983-jılı Arqa kiprlikler bir tárepleme ǵárezsizlik járiyaladı. Arqa Kiprdiń ǵárezsizligi tek ǵana Túrkiya tárepinen tán alınǵan, al basqa xalıqaralıq jámiyet (BMSh hám Evropa awqamın qosqanda) pútkil ataw de yure Kipr respublikası qarmaǵında dep tán alǵan. Mámleket paytaxtı — Nikosiya (*túrkshe*: Lefkoşa). 5 rayonnan (*túrkshe*: ilçe) turadı.

## Sırtqı siltemeler
Zypern Times

## Derekler
Batıs Saxara

**Batıs Saxara** () — Arqa Afrikada Saxara shólistanlıǵınıń batısında jaylasqan mámleket yamasa region. Paytaxtı — Layun.

## Derekler

## Sırtqı derekler
Ankara

**Ankara** — Túrkiyanıń paytaxtı. Geografiyalıq jaqtan ol Túrkiyanıń orayına jaqın jerde jaylasqan bolıp, Ishki Anadolu wálayatı aymaǵında jaylasqan.

Xalıq sanı 4&nbsp;587&nbsp;558 (2014) adamdı quraydı. Klimatı — Subtropik.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Arqa Amerika

**Arqa Amerika** — arqa yarım sharda jaylasqan bolıp, ol Jerdegi eń úlken ekinshi materik esaplanadı. Ol batısta Tınısh okeanı menen, shıǵısta Atlantika okeanı, arqada Arqa muz okeanı menen, qublada Oraylık Amerika menen qorshalǵan.
Alyaska Yupik tili

**Alyaska Yupik tili** (yup. *Yugtuń, ) — [[Amerika Qurama Shtatları]]nda [[Alyaska]] shtatınıń batıs hám shıǵıs-batısta jasawshı [[Alyaska Yupik xalqı]]nıń ana tili. Alyaska Yupik tili [[Eskimos-Aleut tilleri]] toparınıń Eskimos [[Yupik tilleri]] toparına kiredi. Xalqınıń sanı shama menen 23 mıńga shamalas.

Ana tilinde sóylesetuǵın 14 mıń adam bar.

== Urıwları hám dialektleri ==

* *'Unaliq-Pastuliq dialekti** (ing. ''Norton Sound Yup’ik'')
** **Unalirmiut** : Atnegmiut, Kuuyuŋmiut, Eŋlutaleġmiut, Caxtulegmiut, Uŋallaqłiŋmiut, Tacirmiut.
** **Pastulirmiut**
* **Yukon-Kuskokwim dialekti** (ing. ''General Central Yup’ik'') : Qerauranermiut, Kuigularmiut, Qip’ngayarmiut, Qaluyaarmiut, Marayaarmiut, Chnagmiut, Kuigpagmiut, Akulmiut, Caninermiut, Kusquqvagmiut ( Unegkumiut, Kiatagmiut).
* **Egegik dialekti** (yup. ''Aglurmiut''; ing. ''Egegik Yup’ik, Bristol Bay Yup’ik'')
* **Chevak Chupik tili** (yup. ''Cup’ik'' (sg) ''Cupiik'' (dual) ''Cupiit'' (pl); ing. ''Cup’ik, Hooper Bay-Chevak Cup’ik'')
* **Nunivak Chupik tili*' (yup. *Cup’iǵ' (sg), *Cupiik* (dual), *Cupiit* (pl), *Nuniwarmiut*; ing. *Cup’ig, Nunivak Cup’ig or Cup’ik*)

## Jazıwı

## San atları

## Wikipedia versiyası
# http://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/esu/Ikirun

## References

## Sırtqı siltewler
* Terryl Miller (2006), Yup'ik (Central Eskimo) Language Guide (and more!): a useful introduction to the Central Eskimo (Yup'ik) Language 
* https://web.archive.org/web/20171112133438/http://www.alaskool.org/language/central_yupik/yupik.html
* Yup'ik Eskimo Grammar, Irene Reed and all.(1977)
* Yup’ik/Cup’ik

## Basqa web-saytlar
*Qulirat Qanemcit-llu 
*Nunalleq Engel'umiut-llu, Sample Text from Nelson Island Placename Project, 2007 
*Ayaprun Elitnaurvik : Yup'ik Word of the Week 
*Alaska Election Glossary, Yup’ik
Qubla Amerika

**Qubla Amerika** — qubla yarım sharda jaylasqan bolıp, ol Jerdegi eń úlken tórtinshi materik esaplanadı. Ol batısta Tınısh okeanı menen, shıǵısta Atlantika okeanı, arqada Arqa Amerika menen qorshalǵan. Qubla Amerika hám Arqa Amerika birgelikte Amerika dep ataladı. Ol Arqa Amerikadan Panama kanalı arqalı bólingen.

## Mámleketler
Nunivak Chupik tili

**Nunivak Chupik tili** (chup. *Cugtun*, ) — Amerika Qurama Shtatlarında Alyaska shtatınıń batısta Nunivak atawında jasawshı Nunivak Chupik xalqınıń ana tili hám Alyaska Yupik tiliniń dialekti. Xalqınıń sanı shama menen 215ge shamalas. Ana tilinde sóylesetuǵın az adam bar.

## Jazıwı




## San atları

## References

## Basqa web-saytlar
*'''Nuniwarmiut Piciryarata Tamaryalkuti''' : Nunivak Island Cup'ig Language Preliminary Dictionary
Shıńǵısxan

**Shıńǵısxan** (shama menen 1162-jil avgust, 1227-jil) - Monǵol urıwların birlestirgen hám Monǵol Imperiyasın payda etken dúnyanıń eń kúshli áskeriy jolbasshılarınıń biri. Onıń balaları hám aqlıqları onıń tajına miyrasxorlıq etti hám dúnyadaǵı eń úlken imperiyanı payda etti.

Shıńǵısxannıń aqlıǵı, Qublay Xan, Qıtayda Yuan Dinastiyasınıń (1271-1368) birinshi Imperatorı boldı. Shıńǵısxanniń jerlengen jeri usı kúnge shekem belgisiz. Ol sawashta kóplep tabislarǵa eristi hám kóplep dushpanların óltirdı, solardiń ishinde ol Jin Dinastiyasında jeńdi. Ol Qitaydıń kópshilik bólegin hám Qıtayǵa qońsılas mámleketlerdiń kópshiligin basıp aldı. Nátiyjede ol kushli imperiya payda etti.

Shıńǵısxanǵa tuwılıwında **Temujin** isimi berildi. Urıw basshısı sıpatinda kóp jerlerdi basıp alıp, úlken tabıslarǵa eriskennen keyin adamlar oni Shıńǵıs dep atay basladi, shińǵis degen "Jáhán basqariwshısı" degendi ańlatadı. Bir neshe on jıllıqta Shıńǵıs úlken áskeriy júrisler qılıp, kóp adamlardı óltirip júda úlken jerlerdi basıp aldı. Usınıń menen ol ózine tariyx kitaplarında "jabayı monster" degen ataqqa iye boldı.

**Shıńǵıs xan** (mong. Чингис Хаан, ''Chingis Khaań'; 1162 - 18 avgust, 1227) — Mongol imperatorı hám Mongol qáwimlerin birlestirip, Mongol İmperiyasınıń tiykarın salǵan áskriy basshı. Onnan keyingi bolǵan xanlar Mongoliyanı adamzat tariyxındaǵı eń ullı imperiyaǵa aylandırdı.

Shıńǵıs xan Qitaydaǵı Yuan dinastiyasınıń birinshi imperatorı Qublay xannıń atası bolǵan. Házirgi waqıtqa shekem Shıńǵıs xannıń qay jerde jerlengenligi anıq belgili emes.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Arqa Nikosiya

**Arqa Nikosiya** (, Grekshe: Λευκωσία) de fakto mámleket esaplanǵan Arqa Kipr Túrk Respublikasınıń paytaxtı hámde eń úlken qalası. Qala Nikosiyanıń arqasında jaylasqan hámde Nikosiya Túrk hákimiyatı tárepinen basqarıladı. Xalqınıń sanı — 84,893.
Girne

**Girne** yamasa **Kireniya** bul Kiprdiń arqa jaǵasında jaylasqan qala. Qala xalıqaralıq jámiyet tárepinen Kipr respublikasınıń bólegi dep túsiniledi, biraq qala 1974-jılǵı Túrklerdi'n Kiprge basqınshılıǵınan keyin Arqa Kipr Túrk Respublikasınıń qadaǵalawı astına ótken. Xalqınıń sanı - 62,504.
Lefke

**Lefke** yamasa **Lefka** bul Arqa Kipr Túrk Respublikasında jaylasqan qala. 2006-jılı qalanıń xalq sanı 11.071 bolǵan.
Chevak Chupik tili

**Chevak Chupik tili** (chup. *Cugtun*, ) — Amerika Qurama Shtatlarında Alyaska shtatınıń batısta jaylasqan bolǵan Chevak qalasında jasawshı Chevak Chupik xalqınıń ana tili hám Alyaska Yupik tiliniń dialekti. Ana tilinde sóylesetuǵın az (50-100) adam bar.

## Jazıwı




## San atları

## References

## Basqa web-saytlar
*Alaskool: Chevak Cup’ik Glossary
*Alaskool: Guidebook for Integrating Cup'ik Culture and Curriculum
*Kashunamiut School District
*Facebook: Cup'ik Word Of The Day - Chevak by Rebecca Nayamin (Kashunamiut School Cup’ik Language Teacher)
Atlantika okeanı

**Atlantika okeanı** — batista Amerikalar hám Tınısh okeanı, shıǵısta Evropa, Afrika, hám Hind okeanı, arqada Arktika okeanı hámde qublada Qubla okeanı menen qorshalǵan suw kólemi esaplanadı.

Ilimpazlardıń aytıwınsha millionlap jıllar aldında jerde tek ǵana bir okean bolǵan hám ol dunyadaǵı kópshilik jerler házirgi Atlantika okeanı ornında bir-biri menen tutas bolǵan. Olardıń oyınsha jerde vulkanlar tásirinen úlken bóliniwi payda bolǵan hám kontinentler áste aqırın bir-birinen uzaqlasıp ketken. Bólingen aralıq dárya suwları menen tolıp, sońında teńiz arqa hám qubladan jarıp ótken bolıwı múmkin. Búgingi kúnde Amerikalardıń shıǵıs jaǵalıqları Afrikanıń batıs jaǵalıqlarına uqsas formada, bıraq rasında ayırmashılıq bir kórgenge qaraǵanda bir qansha úlken, sonıń ushın olar anıq sáykes kelmeydi. Atlantika okeanı házirde elege shekem úlkeyip, al Tinish okeanı bolsa kishireyip barmaqta.

## Derekler
Tınısh okeanı

**Tınısh okeanı** — batısta Aziya hám Avstraliya, shıǵısta Amerikalar, qublada Qubla okeanı, hám arqada Arktika okeanı aralıǵında jaylasqan suw kólemi esaplandı. Ol eń úlken okean esaplanıp, jer júzi betiniń úshten-birin iyeleydi. Ol Horn tumsıǵı, Chili/Argentinadan qublaǵa Antarktikaǵa sızılǵan sızıqta Atlantika okeanına, hám Tasmaniya, Avstraliyadan qublaǵa Antarktikaǵa sızılǵan sızıqta Hind okeanına qosıladı.

Atlantika okeanı keńeygen sayın, Tınısh okeanı áste kishireyip barmaqta. Bul teńiz tub'in Jerdiń orayına qaray búklew arqalı bolip atır. Bul urılıw júda qattı bolıp basım jıynalǵan waqıtta ıssı taslardıń hám shańnıń úlken jarılıwı arqalı kóplep jer silkiniwler hám vulkanlar payda etedi. Suw astında jer silkiniw bolǵanda, bul tez qozǵalıs tsunami payda etedi. Usi sebepli tsunamiler basqa jerlerge qaraǵanda Tınısh okeanı jaǵalarında kóp bolıp turadı. Jerdiń kópshilik vulkanları Tinish okeanı atawlarında jaylasqan, yamasa okean jaǵalarınan bir neshe júzlegen kilometr qashıqlıqtaǵı kontinentlerde jaylasqan. Tektonik plitalar Tınısh okeanı kishireyiwine taǵı bir sebep esaplanadı.

## Derekeler
Nicolaus Copernicus

**Nicolaus Copernicus** (19 Fevral 1473 - 24 may 1543) (yamasa Kopernik) astronom bolǵan. Adamlarǵa Kopernik quyash hám jer haqqındaǵı pikirleri menen belgili. Oniń tiykarǵi pikiri dúnya *geliotsentrik* (*helios* = quyash). Oniń toeriyasi boyınsha kún quyash sistemasiniń orayinda, hám planetalar oniń átirapinda aylanadi. Bul pikir onıń *De revolutionibus orbium coelestium* (Aspan deneleriniń revolyutsiyasi haqqinda) kitabinda baspadan shiqti.

Kopernik 1473 Thorn (Torun), Patsha Prussiyasinda azǵana aldin Pol'sha Patshaliǵinina kirgen Nemis-tilinde-soyleytuǵin aymaqta tuwilǵan. Birinshi ol Krakovta, al keyin Italiyada oqidi. Italiyada ol shirkey yuristi sipatinda oqiwdi tamamladi. Shirkewde ózi menen islegenlerdi dawalaw ushin meditsinani da úyrenedi. Kopernik ómiriniń kópshilik bólegin Frauenburg (Frombork), Warmiada jumis islew hám izertlewler alip bariw menen ótkerdi, hám sol jerde 1543-jili qaytis boldi.

Kopernik óz waqtiniń ullı ilimpazlariniń biri hám ol kóp nárselerge uqipli bolǵan. Ol matematik, astronom, doktor, yurist, gubernator, administrator, diplomat, ekonomist, hám ásker boldi. Usi jumislardiń arasında, ol astronomiyani hobbi sipatinda kórdi. Sonday bolsa da, oniń kúnnin quyash sistemasiniń orayinda ekenligin kórsetetuǵin formulasi tariyxta eń áhmiyetli gipotezalarinan biri boldi. Bul zamanagóy astronomiyaniń baslaniwi edi.
Henry Ford

**Henry Ford** (30 Iyul, 1863 - 7 Aprel, 1947) - Amerikaliq injener hám isbilermen bolǵan. Ol 1896-jılı mashina islep shiǵara basladı hám Ford Motor Company kompaniyasiniń tiykarın saldı. Ol hárbir jumısshı bir nárse islep shıǵarıw protsessinde tek ǵana kishkene bólegin ornatatuǵın sistema pikirin rawajlandırdı. Oniń pikiri mashinalardı kóplep islep shiǵarıwǵa imkán tuwdırdı. Bul konveyerde jıynaw dep ataldı. Bul usil házirgi kúndede zavod, fabrikalarda kóplep zatlar islep shiǵariwda keńnen qollaniladi. Sol waqitta bul usil innovatsiya bolip, oǵan tez waqitta hám basqa kompaniyalardan arzan bahada kóp mashina islep shiǵariw imkániyatin berdi. Ol Klara Brayantqa úylendi hám onnan Edsel Brayant Ford isimli uli boldi. Ford Detroit, Michiganǵa mexanik kar'erasin baslaw ushin úyinen shiǵip ketti. 

## Ford Motor Kompaniyasınıń Baslanıwı
1903 -jılı Ford Ford Motor Kompaniyasin baslawǵa járdemlesti hám kompaniyaniń birinshi vitse prezidenti boldi. Kompaniya 1903-jılı 23-iyulda óziniń birinshi mashinasin satti. 1906-jılı Ford kompaniya prezidenti boldi. 

## Millet ushın Mashina

1908-jılı Ford kompaniyasi Ford Model T mashinasin islep shiǵara basladi. Ford "kópshilik ushin mashina" islep shiǵariwdi qáleytuǵinin aytti. Ol tek ǵana bay adamlar emes, al kópshilik Amerikaliqlar mashina satip ala aliwi kerek dep oyladi. Usi maqsetke erisiw ushin ol mashina dizaynin múmkin bolǵaninsha ápiwayi qildi. Barliq mashinalar birdey etip islep shiǵarildi. Mashinalar júdá ápiwayi edi, mashinalardiń bári birdey qara reńde edi. Mashinani islep shiǵariw $850 ǵa tústi. Bul sol waqitta kóp aqsha boliwina qaramastan arzan mashina edi. Kópshilik Model T mashina satip aliwǵa qushtar boldi. Talap kúsheygeni sonshelli, Ford hámmege mashina islep shiǵarip jetkize almadi. 

## Jıynaw liniyası
Ford jiynaw liniyasi pikiriniń payda boliwina járdem berdi, hám 1913-jılı óz zavodinda paydalanip basladi. Bul usil menen mashina islew kóp waqit talap etpedi. Ol zavodina qozǵaliwshi konveyer ornatti. Mashinalar konveyerde qozǵaladi, hám hárbir jumisshi mashinaniń bir bólegein ornatiwǵa juwapker boldi. 

## Tabıs
Konveyerde jiynaw úlken tabisqa eristi. Mashina islep shiǵariw az waqitti aldi, hám olardi islep shiǵariw da arzanǵa tústi. 1916-jılǵa kelip Ford mashinasi $360 turdi, hám házirgiden úsh ese kóp adamlar oniń mashinalarin satıp alar edi. Ford Model T mashinası Amerikani ózgertip jiberdi. Mashina adamlarǵa qalada jasawdi ańsatlastirdi.
Louis Pasteur

thumb|250px|Lui Paster
**Louis Pasteur** (27-Dekabr, 1822 - 28-Sentyabr, 1895) yamasa Lui Paster Fransuz mikrobiologı hám ximigi bolǵan. Ol hám onıń hayalı, Marie, Awırıwdıń mikrob teoriyasın qollap-quwatlaytuǵın eksperimentleri menen belgili. Sonday-aq ol vaktsinaları menen belgili; eń belgili vaktsinası qutırıwǵa qarsı vaktsinası esaplanadı. Ol ximiya tarawında kóplep ashılıwlar qıldı; eń belgili ashılıwı bul kristallardıń assimetriyası (hár qıylı formada bolıwı) boldı. Ol sonday-aq sút hám vinonı kóbirek saqlaw jolı menen dep belgili. Bul protsess pasterizatsiya dep ataladı.
Paterdiń awırıwlar ústinde qılǵan keyingi jumısları tawıq xolerasın ózine qamtıydı.
Amazonka

**Amazon dáryası** (ispan hám portugalshada *Rio Amazonas*) Qubla Amerikanıń, tiykarınan Braziliyanıń tropikalıq toǵaylarınan aǵıp ótetuǵın dárya esaplanadı. Ol Atlantika okeanına quyadı. Bul dárya aǵıp ótetuǵın suw kólemi boyınsha eń úlken dárya esaplanadı. Amazonka dáryasınan onnan keyin turatuǵın segiz dáryanıń suwın qosqanda payda bolatuǵın suwdanda kóbirek suw aǵıp ótedi. Amazonka dáryası dúnyada eń úlken basseynge iye. Onnan dúnyadaǵı ulıwma dáryalardan aǵıp ótetuǵın suwlardıń besten biri aǵıp ótedi. Jawınlı máwsimde dáryanıń ayırım jerleriniń eni 190 kilometrden asıp ketedi. Kóleminiń úlkenligi sebepli onı *Dárya Teńiz* depte ataydı. Ol dúnyanıń eń úlken dárya sisteması esaplanadı.

## Derekler