open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ózbekstan «Milliy tiklanish» demokratiyalıq partiyası

**Ózbekstan «Milliy tiklanish» demokratiyalıq partiyası (ÓzMTDP)** — Ózbekstandaǵı siyasiy partiyalardıń biri. 1995-jıldıń 3-iyunında bolıp ótken qurıltayında shólkemlestirilgen. ÓzMTDP tereń milliy ruwx hám dúnyaqarasqa iye bolǵan, ruwxıy hám mánawiy watanpárwarlıq ideyaların, siyosıy tárepten óz táǵdirin ózi belgilewge, óz-ózin basqarıwǵa umtılıp atırǵan, ózligin ańlaw, milliy birlik hám milliy tikleniwdi áhmiyetli ómirlik maqsetleri dep bilgen puqaralardıń dúnyaqarasları hám máplerin birlestiredi. ÓzMTDP ziyalıları, milliy rawajlanıw jolınan baratırǵan isbilermenler, dóretiwshilik iskerlik penen shuǵıllanıp intellektual miynet tarawı wákilleri, ǵárezsizlik ideyasına sadıq jaslar, óz máplerin ulıwma milliy mápler menen birlestirip kórip atırǵan puqaralar hámde partiyanıń dástúrlik maqsetine mas túrde basqa sociallıq klaslarǵa súyenedi hám olardıń máplerin qorǵay aladı. Partiyanıń joqarı organı Qurıltayı bolıp, partiyanıń Oraylıq keńesi tárepinen keminde 5 jılda bir márte shaqırıladı. Qurıltaylar aralıǵında partiyanıń hárdayim isleytuǵın basshı organı — Oraylıq keńes (aǵzası)dur. Qaraqalpaqstan Respublikası, Tashkent qalası hám wálayatlardıń partiya keńesleri partiyanıń regionlıq shólkemleri esaplanadı. Qala hám rayonlarda Óz MTDPnıń qala hám rayon keńesleri óz iskerligin alıp baradı . Partiya óziniń átirapına 50 mıńnan artıq aǵzanı birlestirgen (2005). ÓzMTDP 1999-jıl 8-dekabrde birinshi ret Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisinde bolıp ótken saylawlarda qatnastı hám parlamentte 12 deputattan ibarat óz fraksiyasın dúzdi. Fraksiya aǵzaları parlament komitetleri hám komissiyaları quramında nızamshılıq iskerligin alıp bardı, Oliy Majlistıń barlıq jumıs jónelislerinde, baqlaw analiz barısında, ideologiyalıq, ǵalabalıq tádbirlerde qatnastı. 2004-jıl 26-dekabrde eki palatalı parlamentke ótkerilgen saylawlarda 11 partiya aǵzası Oliy Majlistıń Nızamshılıq palatasınıń deputatı etip saylandı. Partiyanıń Nızamshılıq palatasındaǵı fraksiyasına partiya Oraylıq keńesi baslıǵı basshılıq qıladı. ÓzMTDPnıń baspası "Milliy tiklanish" gazetasıdur.

## Partiya gazetası
"Milliy tiklanish" - Ózbekstan "Milliy tiklanish" demokratiyalıq partiyasi (MTDP) gazetası. 1995-jıll 10-iyunnan Tashkentte shıǵa baslaǵan. Háptesine 1-márte shıǵadı. Shólkemlestiriwshileri: Ózbekstan "Milliy tiklanish" demokratiyalıq partiyası Siyasıy keńesi hám "Milliy tiklanish" gazetasınıń dóretiwshilik toparı. Ǵárezsiz mámleket shárayatında totalitar rejiminen qalǵan tiykarların tawısıwǵa, til, tariyx, mádeniyat, bilim, mánawiyat tarawlarında milliy hám ulıwmainsaniy qádiriyatlar sheńberinde tikleniwge, sol ideyalardı sociallıq ómir qatlamlarınıń ishine tereń kirip barıwına hám sol tiykarda jańa ómirlik hám insaniylıq dúnyaqaraslarınıń ústem bolıwına erisiw boyınsha MTDP alıp barıp atırǵan iskerligin jarıtıw gazetasınıń tiykarǵı wazıypasıdur. Bas redaktorı Ibrohim Gʻafurov. Nusxası 3000 (2003).

## Derekler
Begoniya

Bazıda hawa-rayınıń salqın kúnleri úyden shıqqımız kelmeydi. Ayna aldında bolsa jasıl ósimlikler — jaz hám quyash elshileri bolǵan úy gúlleri turıptı. Ayna yaki balkonlardaǵı bul jasıl gúller bizge ózgeshe quwanısh hám zawıq baǵıshlaydı! Onnan tısqarı bólmedegi ósimliklerdiń paydasıda júdá kóp. Olar kóshe shawqımın hám úyge kiretuǵın shańdı anaǵurlım kemeytedi.

Bólme ósimligine kiriwshi begoniya gúli, gúl ósirip baslaǵanlarǵa onı tárbiyalawda kóp qıyınshılıq tuwǵızbaydı. Sebebi oǵan aytarlıqtay kóp kútim zárúr emes. Onıń ózgesheligi jıl dawamında gúllep, sulıwlıǵı menen kópshilikke ózgeshe sulıwlıq inám etedi.

Begoniya gúli 1687-jıldan baslap anıqlandı. Antil atawlarında Mishel Begon tárepinen ilimiy-ekspediciya alıp barıldı. Usı izertlewler barısında Sharl Plyume atlı alım usı gúldi tawıp alıp, Begon húrmetine usı at berildi. Tiykarınan begoniyalar Amerika, Qubla-Shıǵıs Aziya, Afrika hám Madagaskar atawlarınıń tropikalıq hám subtropikalıq toǵaylarında ósedi.

Házirgi waqıtta bul gúldiń 2000 nan aslam túri bar. Barlıq túri 3 toparǵa bólinedi. — túynekli begoniya. Ol túynegi arqalı kóbeyedi. — japıraqlı begoniya. Ol ádette qalıń tamırı hám qálemshesi arqalı kóbeyedi. — putalı begoniya. Ol tuqımı arqalı kóbeyedi.

Begoniyanıń biyikligi sortına qaray hár túrli boladı. Hátte 3-4 santimetr bolatuǵın eń kishi túrleride bar. Japıraǵı: jasıl, qızıl, sarı, kúlreń, oyılǵan naǵıslı, aralas reńlileride ushırasadı. Al gúliniń reńi hám pishimi de hár túrli. Olardı jaz máwsiminde gúlzarlarǵa bir jıllıq gúl retinde de otırǵızıp, sulıw kompoziciyalardı tayarlawǵa boladı. 

Onıń barlıq túrin kishi túbeklerde, qubla-batıs yamasa qubla-shıǵısqa qaraǵan ayna aldında ósiriledi. Úyde ósiriletuǵın begoniyanıń eń kóp tarqalǵan túrleri mınalar: korol begoniyası hám onıń kóplegen formaları, sonday-aq Bettina Rotshild, Kleopatra, masonian hám ala begoniya. Bul ósimlikler jazda kóleńkeli jerdi unatadı hám tolıq suwǵarıwdı talap etedi. 

Begoniyanıń gúlleri — rozagúl sıyaqlı kóp gúlli bolıp, reńi ashıq sarı, aq, kúlreń, hám qızıl. Begoniyanıń kóp gúllewi ushın topıraǵı hárdayım ıǵal bolıwı kerek. Jaqsı kútim menen tárbiyalansa jaz máwsimi dawamında sabaǵı gúlden kórinbey turadı. Biyikligi 20-50 santimetr. Begoniya — jıllılıqtı unatıwshı gúl. Onı úy sharayatında +15+20°С gradus temperaturada saqlaǵan maqul. Qısqı waqıtta bolsa +15°С gradus temperaturadan tómen bolmawı tiyis. Biraq jılıtıwshı batareyanıń aldına qoymaw kerek. 

Jaqtılıq jaqsı túsetuǵın orınǵa jaylastırıń, biraq kún nurı tóbesinen túspeytuǵınday bolsın, sebebi jaz máwsiminde joqarı tárepi kúnge kúyip, gúlleri qarayıp ketiwi itimal.

Begoniyanı qıstada-jazda da úziliksiz suwǵarıw kerek. Suw quyǵan waqıtta japıraǵına suw tiygizbewge háreket etiń, keri jaǵdayda japıraǵında qara daqlar payda boladı. Sırt ellerde bul gúldi shańaraqtaǵı awızbirshilik hám tatıwlıqtıń simvolı dep biledi. Kóbinese bul gúldi qarıyalar menen jiyi awıratuǵın adamlardıń bólmesine qoysa, bólmedegi zıyanlı elementlerne qarsı gúresedi.

Japıraǵınan baslap gúline shekem sulıw kóriniske iye bul gúldi úyińizge ósirseńiz, úyińizge ózgeshe sulıqtı inám etesiz.
Pion

Pion gúline qarap súysinbew múmkin emes. Al ol tuwralı qızıqlı dereklerdi bilgende usı gúlge bolǵan mehrińiz jánede artıwı múmkin. Pion gúliniń atamasına baylanıslı derekler kóp, xalıq arasında bul gúldi sállegúl dep te ataydı.

Pion gúlin 1800-jılları keselliklerge dárilik maqsette qollanıla baslaǵan. Sol waqıtları Greciya elindegi háwlilerdiń derlik kópshilinde pion gúli bolǵan. Ásirese onıń tamırınan dári-dármaq tayarlaǵan. Ol adamdı tınıshlandırıp, uyqını bir qálipke keltiredi. Keyin onıń bazı bir sortın awqatqa dám beriwshi qosımta retindede qosqan.  

Al Yapon xalqı bolsa piondı «Qıtay dárisi» deydi. Qıtaylardıń ózleri bolsa bul gúlge házirgi waqıtqa shekem húrmet penen qarap, «perishte gúli» dep ataydı. Qıtayda pionnıń «Jigirma kúnlik gúl» degen atıda bar. Sebebi, haqıyqatında da, ashılǵan gúlleri úsh hápteden artıq ómir súrmeydi. 

Házirgi waqıtta bul gúldiń 4500 sortı belgili. 1957-jılı Indiana shtatında dárilik ósimlik retinde pionnıń dańqı pútkil álemge shıqtı. Hátte sol jılı pútkil shtattıń simvolı boldı. 

Pion kóp jıllıq ósimlik. Boyı 60-120 santimetrge shekem jetedi. Al tamırı bolsa kúshli rawajlanǵan, gorizontal jaylasqan juwan boladı. Gúlleri úlken bolıp, óz aldına jeke shaqanıń úsh bólegine ornalasadı. Kóbinese házirgi waqıtta dala-háwliler aldına egiledi. 

Pion gúli geografiyalıq tarqalıwına bola Ukraina, Belarusьya, Rossiyanıń evropa bóleginiń arqa-shıǵıs aymaqlarındaǵı toǵaylarda, sonday-aq Sibirde, Yakutiya, Krasnoyarsk úlkesi hámde Qazaqstannıń shıǵıs aymaqlarındaǵı tawlı toǵaylarında ósedi. 

Pion – imperator gúli depte ataladı. Sebebi oǵan hárreden basqa nasekomalar qonbaydı. Ol aprel hám iyunь aylarında gúlleydi. Pionnıń kóbinese ashıq qızıl hám qızǵısh túrleri ushırasadı. Biraqta onıń aq, qızıl, sarı reńli túrleride bar. Siz ayǵabaǵar gúlin eń úlken gúl dep oylasańız qátelesesiz. Pionnıń bazı sortı onnanda úlken bolıp, hátte diametri 25 santimetrge shekem jetedi. Piondı úy átirapına ekennen keyin birinshi jılı gúllemeydi. Keyingi jıldan baslap gúlleydi. 

**Ózbekstanda pionnıń eki túri belgili. Olar, «Laktiflora» hám «Ofisinalis» sortları.** 

Pionnıń quramında efir mayı, salicin glikozidi, 10 procenke shekem qant, 2,6 procent iridoidlar, salicilat vabenzonat kislotalar, kraxmal hám basqada ximiyalıq elementler bar. Medicinada pion ósimliginiń dárilik preparatı nerv sistemasınıń wazıypası buzılǵanda, nevrasteniya keselligi hám uyqısızlıqta tınıshlandırıwshı dári retinde qollanıladı. Al onıń tamırınan tayarlanǵan eritpesi demalıw funkciyasın hámde qan basımın ózgertpesten oraylıq nerv sistemasına tınıshlandırıwshı tásir kórsetip dárilik preparat retinde qollanıladı. 

Pion gúli júdá qımbat gúl bolıp tabıladı. Házirgi waqıtta pion gúlin toyda kelinshektiń uslap shıǵatuǵın gúldástesine qosıw dástúrge aylanǵan. Sebebi onıń sulıwlıǵı sırttan qaraǵanda ózgeshe bir estetikanı inám etedi. Pion gúli haqqında maǵlıwmatqa iye bolar ekenbiz, bul gúldiń tamırınan baslap ashılǵan gúline shekem paydalı ekenin biliwimizge boladı.

__INDEX__
__JAÑABÖLİMSİLTEMESİ__

## Derekler
25-aprel

25 aprel ullı inglis shayırı hám filosofı Vilyam Shekspirdiń tuwılǵan kúni. Ol Angliyanıń Stratferd qalasında 1564-jılı 25-aprelde tuwılǵan.  Shekspirdiń «Gamlet», «Otello», «Romeo hám Juleta» sıyaqlı tragediyaları dúnyanıń kóplegen ellerindegi  teatrlarda saxnalastırılǵan.

25-aprel Argentinada «Shıpakerler» kúni. Esletip ótemiz, bul kún 1989-jıldan berli hár jılı 25-aprelde Shıpakerler kúni retinde belgilenip kelmekte. 

Al Germaniyada búgin Tuberkulezge qarsı gúresiw kúni. Hár jılı Germaniyada 1992-jıldan baslap Tuberkulezge qarsı gúresiw kúni 25-aprelde belgilenedi. 

25-aprel dúnyajúzlik bezgekke qarsı gúresiw kúni. Bul kún Dúnyajúzlik densawlıqtı saqlaw assambleyası tárepinen 2007-jıldan baslap, bezgek keselligine qarsı gúresiw kúni retinde belgilenbekte. Esletip ótemiz, ásirese dúnyada Afrika elleri, Latın Amerikası hám Evropanıń ayırım aymaqları bul keselliktiń zıyanın kórmekte. 

Búgin italiyalı ataqlı kompozitor Leonkavallo Rujeronıń tuwılǵan kúni. Ol dúnyaǵa belgili  20 dan aslam operalardıń avtorı. Ásirese onıń «Masqarapazlar»  operası dúnyanıń kóplegen ellerindegi teatr repertuarlarınan orın alǵan. 

25-aprel — Xalıqaralıq DNK kúni. Búl kúnniń 25-aprelde belgileniwiniń baslı sebebi, 1953-jıl 25-aprelde Jeyms Wotson hám Frensis Krik isimli alımlar DNK molekulası dúzilisiniń izertlew nátiyjelerin jurnalǵa shıǵarǵan. 

Búgin Dúnyajúzlik pingvinler kúni. Bul kún ekologiya tarawındaǵı bayram bolıp, bul kúni tábiyat qorǵawshıları hám janashırları kópshilikti pútkil planetamızdaǵı pingvinlerdi qorǵawǵa, hám basqada haywanlarǵa ǵamxor bolıwǵa shaqıradı.
2-may

Búgin 2-may Rossiyada «Ekologiyalıq tálim» kúni belgilenedi. Bul kún 1991-jıldan baslap hár jılı «ekologiyalıq tálim» kúni retinde 2-may kúni bayramlanadı. 

Al Indoneziyada búgin «Milliy bilimlendiriw» bayramı. Bul bayram muǵállimler tárepinen bayramlanadı. 

Búgin dúnyanıń kóplegen ellerinde «Totıquslar kúni» festivalı bayramlanadı. Festivalda kópshilik orta ásirlerdi esletiwshi kiyimlerdi kiyip jıynaladı.

Búgin Franciyada birinshi márte «Ayǵa sayaxat» atlı ilimiy film ekranǵa shıqqan kún. 1902-jıl 2-may kúni Jyul Vern shıǵarması boyınsha rejissyor Jorj Melyes tárepinen «Ayǵa sayaxat» atlı filmniń premerası bolıp ótti. 

Ispaniyada Madrid kúni. 2-may kúni ispanlar paytaxt kúnin bayramlaydı. 

Al Qıtayda búgin Miynet bayramı belgilenbekte. 

Búgin dúnyajúzlik «Tunca» balıqları kúni. Birlesken Milletler Shólkeminiń Bas Assemblyasında «Tunca» balıqların qorǵaw hám olardı saqlap qalıw maqsetinde 2016-jıl dan baslap bul kúndi «Tunca» balıqları kúni retinde járiyalandı. 

Búgin Iranda «Oqıtıwshılar kúni» belgilenbekte.

1903-jılı ataqlı ózbek aktyorı hám rejissyorı Komil Yormatovtıń tuwılǵan kúni. 

Búgin ataqlı nemis jazıwshısı hám awdarmashısı Kurella Alfredtiń tuwılǵan kúni. Ol sonday-aq Álisher Nawayınıń «Farxad hám Shiyrin» dástanınıń ayırım bólimlerin nemis tiline awdarmalaǵan. 

Sonday-aq bul kúni ataqlı inglis futbolshısı Devid Bekhemnińde tuwılǵan kúni. 

Búgin Italiyalı dúnyaǵa belgili súwretshi Leonardo da Vinchidiń ólgen kúni. Ol 1519-jılı 2-may sánesinde 67-jasında qaytıs boldı.

Al 1919-jılı AQShda birinshi jolawshı tasıw Los-Anjeles — San Diego avialiniyası iske tústi.

1949-jılı 2-may kúni Rossiyada birinshi márte «Dinamo» stadionınan tikkeley telereportaj ámelge asırılǵan kún. 

https://www.timeanddate.com/holidays/

https://www.calend.ru/holidays/
14-mart

**14-mart** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 73-kúni (kabisa jılında 74-kúni) hám mart ayınıń 14-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 292-kún (kabisa jılında 293-kún) qaladı.

## 

## 

## 

* 1879 — Albert Einstein, fizik hám ilimpaz, Nobel sıylıǵı laureatı (1921).
* 1947 — Alpısbay Sultanov, qaraqalpaq shayırı, novellist hám awdarmashısı.

## 

* 1883 — Karl Marx, nemis filosofı, ekonomika hám siyasat haqqında jazǵan oyshıl.
* 1995 — Uilyam Alfred Fauler, amerikalı fizik, Nobel sıylıǵı laureatı (1983).

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
12-aprel

12-aprel dúnyajúzlik aviaciya hám kosmonavtika kúni. Bul kúni yaǵnıy 1967-jılı 12-aprelde Vostok kemesi kosmosqa párwaz qıladı. Onıń ishinde kosmonavt Yuriy Gagarin bolǵan. Solay etip, dáslepki kosmonavt retinde Yuriy Gagarin tariyx betlerinde qaldı. Usı orında sonı atap ótiw orınlı Yuriy Gagarin 2018-jılı 12-aprel kúni 84 jasında dúnyadan ótedi.

2002-jıl 12-aprel kúninen baslap, Tashkenttegi Álisher Nawayı kitapxanasına «Milliy» kitapxana statusı (o’zb.-statusı) berilgen kún.

Búgin 12-aprel — Kompyuter hám internet kúni bayramı retinde kompyuter qánigeleri tárepinen bayramlanadı. Esletip ótemiz, 1946-jıl 12-aprel kúni dúnyadaǵı birinshi elektron ЭNIAK-1 dep atalǵan kompyuter jaratıldı. Usını esapqa ala otırıp, dúnyada bul kún «Kompyuter hám internet kúni bayramı» bolıp belgilenedi.

2014-jılı 12-aprelde Ózbekstanda Hind mádeniyatı festivalı ótkerilgen kún. Atalǵan festival «Namaste Ózbekstan» dep ataldı. 

Búgin dúnyajújlik «Arpadan tayarlanǵan awqatlar» (Bılamıq, Botqa, Kasha) festivalı kúni. Festival dáslepki ret 1985-jılı ótkerildi. Jıl sayın bul festival dúnyanıń kóplegen ellerinde aprel ayınıń ekinshi jumasınan baslap úsh dawamında bayramlanadı. 

12 aprel Ózbekstanda UZ domeni shólkemlestirilgen kún. 

12 aprel kúni Argentinalı ataqlı futbolshı Alvares Rikardonıń tuwılǵan kúni. 

Bul kúndi Amerika Qurama Shtatları milliy sendvich taǵamına irimshik qosıp tayarlaw kúni retinde belgileydi. Esletip ótemiz, bul taǵam amerikalılardıń milliy taǵamı bolıp tabıladı.

Al Boliviya elinde bolsa búgin Balalar kúni bayramı. Bul bayram jıl sayın 2-aprel sánesinde belgilenendi.

Liberiyada búgin «Tez hám ibodat qılıw (duwa)» kúni bayramı. Bul bayram mámleketlik kólemde belgilenip, usı sáne Liberiya elinde demalıs kúni bolıp esaplanadı.

Al Taylandta bolsa búgin «Sońkran» dep atalǵan milliy Jańa jıl bayramı  mámleketlik bayram retinde hár jılı eki kún dawamında bayramlanadı. Bul kúni Tayland elinde ulıwma xalıqlıqlıq dem alıs kúni bolıp tabıladı.
2-iyun

## 
 

## 

* 455 — Vandallar Rimge kirip, eki hápte dawamında qalanı talan-taraj etti.
* 662 — Grek atawlarınan úshewi jer silkiniwi nátiyjesinde joq bolgan.
* 1328 — Filippinde jer silkiniw nátiyjesinde 9 ataw hám kishi atawlar joq bolıp ketti.
* 1475 — Gedik Axmet Pasha basshılıǵındaǵı túrk áskerleri Qırım yarım atawı jaǵalarına shıqtı.
* 1793 — Franciyada hákimiyattı Maksimilian Robesper basshılıǵında Yakobenler iyeledi.
* 1851 — Amerikada ishimlik qadaǵan etiliwi Meyn shtatında ámelge asırılıwı menen baslandı.
* 1920 — Qazannıń dushpan basqınshılıǵınan qutqarılıwı.
* 1924 — Amerika Qurama Shtatları Kongressi mámlekette tuwılǵan barlıq jergilikli amerikalılardıń dawıs beriw huqıqın tán aldı. 1948-jılǵa shekem ayırım shtatlar jergilikli xalıqqa saylaw huqıqın bermedi.
* 1935 — Túrkiyada birinshi márte ekshembi kúni rásmiy bayram ámeliyatı baslandı.
* 1941 — Túrkiya jinayat kodeksiniń 526-statyasına kirgizilgen ózgeris penen arabsha azan hám kamet oqıwshılarǵa jaza názerde tutıldı.
* 1946 — Italiyada monarxiya biykar etildi.
* 1953 — Ullı Britaniya Patshası Elizaveta II taxtqa mindi.
* 1964 — demokratiyalıq, dúnyalıq hám milliy mámleket qurıw maqsetinde hár qıylı milliy shólkemlerdi birlestirgen «Filistin azatlıq shólkemi» dúzildi. Yasır Arafat shólkemge 1968-jıl 3-fevralda basshılıq etti.
* 1966 — Frank Sinatra atqarǵan «Strangers in the Night» qosıǵı UK Singles Chart diziminde 1-orındı iyeledi.
* 1966 — De Valera Irlandiya prezidenti boldı.
* 1966 — Kiprda grekler Lefkoshanıń túrk bólimine kirip shıǵıwdı qadaǵan etti.
* 1984 — Hindstan armiyası diniy aymaq dúziwdi qálegen Sixlarga hújim basladı.
* 1992 — Daniyada referendum ótkerildi. Evropa Awqamınıń tiykarların belgilep bergen Maastrixt kelisiminen bas tartıldı.
* 1995 — Kilis, Karabuk hám Yalova wálayatları boldı.
* 2001 — Filippinde Ebu Sayyaf jawıngerleri Basilan atawında 200 adamdı girewge aldı.
* 2001 — Nepal qıralı hám xanshayımı shahzada balaları tárepinen oqqa tutılıp óltirildi.
* 2023 — Hindstannıń Orissa shtatında júz bergen 2023-jılǵı Odisha temir jolı soqlıǵısıwı nátiyjesinde 288 adam qaytıs boldı, 1000 nan aslam adam jaraqatlandı.

## 

## 
 

## Qosımsha qarań

## Derekler

* days.peoples.ru
14-iyun

Búgin adam qanınıń gruppasın dáslepki ret ashqan (izzertlep tapqan) avstriyalı immunolog, Nobel sıylıǵınıń laureatı Landshteyner Karldıń dúnyaǵa kelgen kúni. Esletip ótemiz, ol — 1868-jılı 14-iyunda tuwılǵan.

Búgin sonday-aq, dúnyajúzlik donorlar kúni. 2005-jılı may ayında bolıp ótken jáhán densawlıqtı saqlaw assambleyasında dúnyajúzlik densawlıqtı saqlaw ministrleri óz erki menen qan tapsırıwdı qollap-quwatlaw tuwralı arzanı maqulladı. Solay etip dúnyajúzinde 14-iyun sánesin donorlar kúni retinde belgilew haqqında qarar qabıllandı.

Búgin 14-iyun sánesinde Amerika Qurama Shtatında «Amerika bayraǵı kúni» belgilenedi. Amerika bayraǵı 1777-jılı Amerika shtatlarınıń rásmiy bayraǵı retinde juldızlı sızıqlardan ibarat boldı. Amerika bayraǵı kúni 19-ásirdiń 80-jıllarınan baslap belgilendi. Al 1949-jıldan baslap, rásmiy bayramlar kalendarına kirgizildi.

14-iyun xalıq aralıq blogerler kúni. Bul kúndi bayramlaw ideyası 2004-jılı baslama retinde keń jámiyetshilikke usınıs etilgen. Soń dúnyanıń 40 mámleketinen 400den aslam  adam birlesip, blogerler kúnin belgilew boyınsha sheshim qabıllaǵan.

Búgin dúnyanıń kóplegen ellerinde — Ǵalabalıq toqıma toqıw kúni. Birinshi ret dúnyajúzinde keń jámiyetshilik aldında toqıma toqıw kúni Parijde ótkerilgen. Bul kúndi ótkeriw ideyasın Danil Lens isimli sheber oylap tapqan. Házirgi waqıtta ǵalabalıq toqıw kúni tek ǵana Franciyada eses, al dúnyanıń basqada mámleketlerinde — AQSh, Angliya, Shveciya, Finlyandiya, Norvegi, Эstoniya hám basqada mámleketlerde ótkeriledi.

Al Armeniyada bolsa búgin jazıqsız sudlanǵanlardıń huqıqların qorǵaw kúni.

Búgin AQShtıń 45-shi prezidenti Donald Tramptıń tuwılǵan kúni. Ol 1946-jılı 14-iyunda AQShtıń Nyu-York shtatında dúnyaǵa keldi.

AQShta zıǵır qaǵazı (najdachka- zıǵır qaǵazı: V SShA zapatentovana najdachnaya bumaga) patentlengen kún. Dáslepki zıǵır buyım góne Qıtayda payda boldı. Olar maydalanǵan qabırshaqlardan hám qumnan tayarlanadı. Keyin olardı tábiyiy jelim menen jıltıraǵan metal yaki aǵash qabırshaqlarına jabıstırdı.
2-iyul

Búgin Ózbekstan Respublikasınıń mámleketlik gerbi qabıl qılınǵan kún. 1992-jıl 2-iyun sánesinde «Ózbekistan Respublikasınıń Mámleketlik gerbi haqqında»ǵı Nızam qabıl etildi.

Búgin dúnyaǵa belgili teńiz sayaxatshısı Amerigo Vespuchidiń tuwılǵan kúni. (1454-07-02). Vespuchi dúnyada birinshi ret Qubla Amerikaǵa ekspediciya shólkemlestirip, ol jer dúnyanıń jańa materigi degen pikirdi aytadı. Sońın ala bul materik Amerika ataması menen usı teńiz sayaxatshısınıń húrmetine qoyılǵan.

Búgin Ózbekstan xalıq artisti Gúlshexra Jámiylovanıń tuwılǵan kúni. Ol 1946-jılı 2-iyun kúni dúnyaǵa kelgen. 

Búgin xalıq aralıq sport jurnalistleri kúni. Bul kún 1995-jıldan baslap xalıqaralıq sport baspasózi baslaması menen dúnyanıń kóplegen mámleketlerinde hár jılı 2-iyun sánesinde belgilenedi. 

Búgin dúnyajúzlik «Ufologlar kúni». Ufo ataması «elgisiz aspan denesi» degen mánisti bildiredi. Yaǵnıy ufologlar jerde bar bolmaǵan aspan denelerin úyreniwshi qániler.

1698-jılı 2-iyulda Tomas Seyveri ismli alım dúnyadaǵı eń birinshi puw mashinasına patent aldı.

1900-jıl 2-iyul sánesinde Parijde ekinshi Jazǵı Olimpiada oyınlarınıń ashılıw saltanatı bolıp ótti.

1954-jıl 2-iyuldan baslap Evropa mámleketleri óz-ara telekórsetiwlerdi almasıw maqsetinde Evropa radioxabar keńesiniń sheńberinde xalıq aralıq Evrovidenie telekanal shólkemi jumıs isley basladı.

1976-jıl 2-iyul sánesinde Qubla Vetnam hámde Arqa Vetnam birlesip, Vetnam socialistlik mámleketi bolıp járiyalandı.

Búgin Ázerbayjanda «policiyashılar» kúni.
11-iyul

Búgin xalıq aralıq shokolad kúni. Bul sáne 1995-jıldan baslap belgilenbekte. Alımlardıń aytıwınsha, shokoladtıń quramında adamdı demaldıratuǵın hámde nervtı tınıshlandıratuǵın elementler bar. 

11-iyul Finlandiyada «Qulpınay karnavalı» kúni. Bayram kúni qalalarda kópshilikke barlıq qulpınaydan tayarlanǵan taǵamlar usınıladı. Olardan: qaymaqlı qulpınay, qulpınaylı muzqaymaq, qulpınaylı tort hám taǵı basqalar. Bul kúni kópshilik milliy kiyimlerin kiyip, qalanı seyil etedi. Esletip ótemiz, Finlandiyada eń úlken qulpınay plantaciyaları bar.

Búgin Mońǵoliyada «Nadom» bayramı ótkerilmekte. Bul bayram Mońǵoliyanıń milliy bayramı bolıp, bunda milliy sport túrleri boyınsha jarıslar shólkemlestiriledi. Olardan mońǵol gúresi, atshabar hám basqada jarıslar bolıp ótedi. Esletip ótemiz Nadom bayramı Mońǵoliyada 1921-jıldan baslap bayramlanbaqta. 

Búgin dúnyajújlik xalıqlar kúni. Sáneniń belgileniwi mına qızıqlı derekten baslanǵan: 1987-jılı 11-iyul kúni saat 12:00de dúnyadaǵı 5 milliartınshı adam dúnyaǵa kelgen. Solay etip Birlesken milletler shólkemi baslaması menen bul sáneni xalıqlar kúni dep atap ótiw belgilendi. 

Búgin Qıtayda teńiz kúni keń túrde belgilenbekte. Bul sáneni belgilew 2005-jıldan baslanǵanın atap ótiw orınlı. 

1976-jılı Martin Frobisher ekspediciya shólkemlestirip, nátiyjesinde 11-iyul kúni Grenlandiya atawın ashtı.

1919-jılı 11-iyul sánesinde Gollandiyada 8 saatlıq jumıs kúni engizildi.

1984-jıldan baslap AQShta barlıq avtotransportlarda qáwipsizlik qayısı (bellik, remen) bolıwı shárt ekenligi járiyaladı.

Búgin Rossiyada «Shıraq operatorları» kúni. Bul kúni muzıkalı shıraqlar kompoziciyasınan keńnen paydalanıw ǵalabalasqan. Házirgi waqıtta muzıkalı shıraqlar kompoziciyası ásirese teatrlarda, koncert saxnalarında, bayram showlarında qollanılmaqta.
21-iyul

Búgin dúnyaǵa belgili ulama, hádis iliminiń sultanı Imam al-Buxariydiń tuwılǵan kúni. Ol 810-jılı Buxarada tuwılǵan.

Búgin Túrkmenistanda densawlıqtı saqlaw hám medicina kúni. Bul kún hár jılı Túrkmenistanda 21-iyul sánesinde rásmiy bayram retinde belgilenedi. 

21-iyul Belarussiyada awıl-xojalıǵı kúni bayramlanbaqta.

Búgin sonday-aq Belgiyada Milliylik kúni. Bul kún Belgiyanıń baslı bayramı bolıp, 1890-jıldan baslap bayramlanbaqta.

Al Panama elinde bolsa búgin Balalar kúni.

Búgin adamzat tariyxında dáslepki ret ayǵa qádem qoyılǵan kún retinde tariyx betlerinen orın aldı. 1969-jılı 21-iyul kúni amerikalı kosmonavt Nil Armstroń ayǵa barǵan. 

Búgin Yaponiyada teńiz kúni bayramlanbaqta. Bul bayram 1941-jıldan berli teńizshiler bayramlaǵan bolsa, keyin ala Yaponiya eli turmısında teńiz xalıq ushın zárúr faktor retinde ómir deregi dep aytıla basladı. Solay etip, 90-jıllardan baslap yaponiya eli bul kúndi ǵalabalıq milliy bayram retinde belgiley basladı. 

1650-jılı 21-iyulde dúnyadaǵı 7-ájayıbattıń biri Aleksandr mayagı jer silkiniwi nátiyjesinde onıń teń yarımı buzıldı. Aradan waqıt ótip jer jáne jer silkiniwiniń nátiyjesinde mayak 1375-jılı tolıq buzıldı. 

2007-jılı dúnyaǵa belgili Garri Potter haqqındaǵı inglis tilinde jazılǵan jetinshi kitap jarıq kórdi.
21-avgust

21-avgustta Latviya Respublikasınıń mámleketlik mártebesi tuwralı Konstituciyalıq nızamı qabıl etilgen kún. Bul nızam 1991-jılı qabıllanıp, ǵárezsiz demokratiyalıq mámleket retinde járiyalandı (atap ótildi).

Búgin Marokkada jaslar kúni bayramlanbaqta. Bul sáne dáslepki ret 1947-jılı bayramlanıp, házirgi kúnge shekem hár jılı «Jaslar kúni» retinde belgilelenedi. 

1888-jılı amerikalı oylap tabıwshı Barrouz Uilyam Syuard ózi jaratqan esaplaw mashinasına patent aldı. Bul esaplaw mashinasında maǵlıwmatlardı kirgiziw klaviatura arqalı ámelge asırılıp, nátiyjesinde qaǵaz lentaǵa basıp shıǵarıw múmkinshiligi payda boldı. 

1959-jılı 21-avgustte Gavay atawları Amerika Qurama Shtatı 

Búgin Rossiyada Oficerler kúni. Bul kúndi belgilew Rossiyanıń nuranıy oficerleriniń baslaması menen ámelge asırılǵan bolıp, bir neshe jıldan berli hár jılı 21-avgustte Rossiyada Oficerler kúni retinde bayramlanadı. 

Búgin xalıqaralıq terrorizm aqıbetinde qurban bolǵanlardı eske alıw kúni. Bul kúndi belgilew 2017-jılı Birlesken Milletler shólkeminiń qararı menen tastıyıqlandı. 21-avgustta bul kúndi belgilewdiń baslı maqseti — terrorizm aqıbetinde qurban bolǵanlardı eske alıw hám onıń azabın (zıyanın) kórgen adamlarǵa húrmet kórsetiw bolıp tabıladı. 

Búgin Rossiyalı belgili aktyor Yuriy Vladimirovich Nikulinniń qaytıs bolǵan kúni. Ol 1997-jılı 21-avgustte Moskva qalasında qaytıs boldı. Esletip ótemiz, Nikulin 1921-jılı 18-dekabrde aktyorlar shańaraǵında dúnyaǵa kelgen.
24-may

Búgin Evropada parkler kúni. Bul kúndi bayram kúni retinde belgilew Evropanıń milliy hám tábiyiy parkler federaciyası tárepinen ámelge asırıldı. Esletip ótemiz, Evropada parkler kúni 1999-jıldan baslap hár jılı 24-may sánesinde belgilenedi. 

24-may Kanadada patshayım Viktoriyanıń tuwılǵan kúni ǵalabalı túrde belgilenedi.  1819-jıl Viktoriya Ullıbritaniya taxtındaǵı xannoverler dinastiyasınıń aqırǵı wákili retinde tariyx betlerinde qaldı. 

Al Bolgariyada bolsa búgin «Slavyan jazıwı hám mádeniyatı» kúni bayramlanadı.

Búgin Eritreyada Ǵáressizlik kúni keń túrde belgilenedi.

Sonday-aq búgin, Xalıqaralıq qorıqlar (qorıxana) kúni. Jıl sayın bul kún Xalıqaralıq tábiyattı qorǵaw keńesiniń baslaması menen belgilenedi. Qorıqlar — tábiyattıń jaratılısın hám onıń barlıq túrlerin ózgerissiz sol qálpinde saqlaytuǵın aymaq bólegi bolıp tabıladı. 

Al Evropada búgin Qońsılar kúni ǵalabalı túrde bayramlanbaqta. 

1844-jıl 24 may kúni Vashingtonnan Baltimorǵa morze telegrafınan dúnyada birinshi telegramma jiberilgen kún retinde bul kún tariyx betlerinen orın aldı. Esletip ótemiz, Telegraftıń payda bolıwı adamzattıń eń aktual hám eń qısqa múddette anıq maǵlıwmatlardı alıwǵa bolǵan zárúrligin anaǵurlım dárejede qanaatlandırdı. 

Búgin rus ádebiyatınıń kórnekli wákili, shayır, Nobel sıylıǵınıń iyesi Brodskiy Iosif Aleksandrovichtiń dúnyaǵa kelgen kúni. 

Búgin sonday-aq, dúnyaǵa belgili amerikalı qosıqshı, jazıwshı, kompozitor, aktyor hám súwretshi Robert Allenniń tuwılǵan kúni. Sonday-aq ol ádebiyat tarawı boyınsha Nobel sıylıǵınıńda laureatı. 

1686-jılı 24-mayda nemis fizigi Gabriel Daniel sınaptı birinshi bolıp qollanǵan. Sonday-aq ol Farangeyt shkalasın jaratqan alım retinde tariyx betlerinde qaldı.

Al 1032-jılı Abu Ali ibn Sino Venera planetasınıń Quyash átirapı boylap ótiwin gúzetti hám jazıp qaldırdı. 

1830-jıl 24-mayda AQShta Baltimor-Ogayo temir jol tarmaǵı iske túsirildi. 

1900-jıl Sankt-Peterburgda imperator Nikolay II baslaması menen «Avrora» kemesi suwǵa túsirildi. 

1956-jıldıń 24-may sánesinde Shveycariyanıń Lugano qalasında dúnyada birinshi «Evrovidenie» qosıqlar tańlawı ótkerildi.

1995-jıl — Mel Gibsonnıń «Arıslanjúrek» filmi úlken ekranlarda jarıq kórdi.

2001 –jılı rus «Vikipediya»sına birinshi maqala jaylastırıldı. Sonı aytıp ótiw orınlı, «Vikipediya» — bul internet tarmaǵındaǵı dúnyajúzlik elektron enciklopediya túri bolıp tabıladı.
31-avgust

1991-jıl 31-avgust kúni Ózbekstan Respublikasınıń Ǵárezsizligi járiyalandı. Solay etip 1991-jılı elimiz turmısında áhimiyetli tariyxıy orın iyelegen kún — hár jılı eń ullı, eń áziz bayram retinde 1-sentyabr kúninen baslap Ǵáressizlik bayramı bayramlanadı. 

**Sonday-aq bul sánede:** 

1991-jıl 31-avgustte Qırǵızstan mámleketiniń ǵáressizligi tuwralı Deklaraciya járiyalandı. Solay etip bul sánede Qırǵızstan Respublikasınıń mámleketlik bayramı — Ǵáressizlik bayramı kúni. 

Búgin Malayziyada elinde de Ǵáressizlik kúni bayramlanbaqta. Bul kún Malayziyada tariyx betlerinen altın háripler menen jazılǵan kún retinde 1957-jılı 31-avgust sánesinde óz ǵáressizligine erisken. 

Sonday-aq búgin Trinidad hám Tobago Respublikalarınıń — Milliy bayramı Ǵáressizlik kúni bayramlanbaqta. Maǵlıwmat ornında sonı atap ótiw orınlı bul mámleket Karib teńizindegi  atawlarda jaylasqan.

Búgin Litvada Erkinlik kúni belgilenbekte.   

31-avgust kúni Ukraynada — Aviaciya kúni. Bul kún Ukrayna elinde 1993-jıldan baslap Aviaciya kúni retinde belgilenbekte. 

Búgin Rossiyada Veterinariya kúni. Bul sáneni rossiyalılar 2011-jıldan baslap belgilemekte. 

Búgin Berlik qalasında «Muzeyler túni» (Muzeyler aqshamı) festivalı ótkerilmekte. 

1994-jılı 31-avgustte Tashkent qalasında Ámir Temur esteligi saltanatlı túrde ashıldı. Maǵlıwmat ushın sonı aytıw orınlı atalǵan estelik Ǵáressizlik bayramı qarsańında ashılǵan bolıp, onıń avtorı ataqlı músinshi Ilham Jabbarov onı bronzadan jasaǵan. 

1811-jıl 31-avgustte ataqlı fransuz jazıwshısı Gote Teofil dúnyaǵa keldi. 

Sonday-aq búgin dúnyaǵa belgili nemis alımı Gelmgolc Lyudvigtiń tuwılǵan kúni. Ol 1821-jılı 31-avgustte tuwılǵan.
11-sentyabr

Búgin xalıq aralıq «Jabayı tábiyattı» qorǵaw kúni. Bul sáneni belgilew 1962-jılda xalıqaralıq tábiyattı qorǵaw fondınıń baslaması menen ámelge asırıldı.

11-sentyabr Argentinada Muǵallimler kúni belgilenbekte. Bul kún Argentinada 1888-jıldan baslap házirgi kúnge shekem hár jılı 11-sentyabrde bayramalanadı. 

Búgin stakan oylap tabılǵan kún retinde tariyx betlerinen orın aldı. Esletip ótemiz, dáslep stakan 1943-jılı 11-sentyabrde islep shıǵarılǵan. 

11-sentyabr Эfiopiyada jańa jıl bayramı. Эfiopiya xalqı ushın jańa jıl bayramın belgilew egin jıynaw múddetiniń baslanıwı menen baylanıslı. 

Usıdan 18 jıl aldın yaǵnıy, 2001-jıl 11-sentyabr kúni AQShda insaniyat tariyxındaǵı eń úlken terroshılıq háreketi júz bergen kún. Bul kúni Nyu-Yorktaǵı Jáhán Sawda orayınıń úlken imaratına terrorshılar samalyot arqalı hújim etti. Nátiyjesinde eki imarat quladı. Kóplegen adamlar nabıt boldı. Bul sáne házirgi waqıtqa shekem tariyxtaǵı unamsız waqıya retinde kópshiliktiń yadında qaldı. 

Búgin Rossiyada Alkogolizmge qarsı gúresiw yaki «Isenimlilik» kúni. Bul kúni Rossiyanıń kóplegen qalalarındaǵı araq-sharap dúkanları jawılıp, alkagol ónimlerin satıw toqtatıladı. Salamat turmıs tárizi keń túrde násiyatlanadı. 

Búgin Hindistanda «Onam» dep atalǵan festival ótkerilmekte. Bul festival hár jılı bayramlanatuǵın diyxanlardıń zúráát (daqıl) bayramı. Bul kún Hindistanda ǵalabalı túrde bayramlanadı.
22-sentyabr

Búgin dúnyajúzlik avtotransporttan paydalanbaw kúni. Bul kúndi ótkeriw baslaması 1998-jılı Franciyada ámelge asırıldı. Franciyanıń 20ǵa jaqın qalalarında sol kúni avtotransporttan paydalanıw ámelge asırılmadı. Adamlar jayaw hám velosipedte júrdi. Keyin ala bul kúndi belgilew dúnyajúzlik kólemde belgilene basladı.

22-sentyabr Mali Respublikasınıń Ǵárezsizlik bayramı. Esletip ótemiz bul eldiń paytaxtı Bamako qalası. Mámleketlik tili fransuz tili.

Sonday-aq búgin Bolgariya Respublikasınıń milliy bayramı Ǵárezsizlik kúni keń túrde bayramlanbaqta. Sonı atap ótiw orınlı, Bolgariya Evropanıń qubla-shıǵıs aymaǵında, Balkan yarım atawlarında jaylasqan mámleket.

22-sentyabr dúnyajúzlik pillerdi qorǵaw kúni. Bul kúndi belgilew baslaması ekologlar tárepinen ámelge asırılǵan. Maǵlıwmat ornında sonı atap ótiw orınlı, búgingi kúde Afrikadaǵı pillerdiń sanı 500.000 ǵa shamalas bolsa, al Aziya ellerinde 30.000 ǵa shamalas. Bul kórsetkish jıldan jılǵa tómenlep barmaqta. Hátte bir neshe jıllardan keyin pillerdiń joq bolıp ketiw qáwpi de bar. Oǵan baslı sebep, brakonerler pillerdiń súyegin alıw ushın olardı nabıt qılmaqta. Mine sonlıqtan pillerge biyparq bolmaǵan tábiyat janashırları 22-sentyabr sánesin dúnyajúzlik pillerdi qorǵaw kúni retinde belgilemekte.

Búgin Amerika Qurama Shtatında Isbilermen hayal-qızlar kúni bayramlanbaqta. Bul kún 1990-jıldan baslap hár jılı 22-sentyabrde belgilenedi. 

22-senyabr Ukraynada Mashinasazlıq yamasa Injenerler kúni. Bul kúndi belgilew haqqında qarar 1993-jılı qabıl etilgen. Bul kún injenerlerdiń kásiplik bayramı retinde keń túrde belgilenedi. 

**XOSH 22-SENTYABR SÁNESINDE DÚNYAǴA BELGILI KIMLERDIŃ TUWÍLǴAN KÚNI?!**

Búgin Ózbekstan xalıq artisti, Эlyor Nasırovtıń tuwılǵan kúni. Ol 1953-jılı 22-sentyabrde Tashkent qalasında tuwılǵan.

Búgin amerikalı xirurg, fiziologiya hám medicina boyınsha Nobel sıylıǵınıń laureatı Charlz Brenton XAGGINS dúnyaǵa kelgen kún.

Búgin dúnyaǵa belgili fizik Maykl Faradeydiń tuwılǵan kúni. Ol elektromagnit indukciyasın ashqan alım retinde tariyx betlerinen orın aldı. 

1939-jılı dúnyada birinshi ret Эverestke shıqqan yaponiyalı alpinist hayal Tabei Dzyunkonıń tuwılǵan kúni. 

1976-jılı 22-senyabrde braziliyalı futbolshı Ronaldo dúnyaǵa keldi.
3-oktyabr

Búgin xalıq aralıq «Alkogolizmge qarsı gúresiw kúni». Bul kúni kóplegen mámleketlerde alkogolizmge qarsı gúresiw boyınsha hár túrli ilájlar ótkeriledi. Ásirese, shıpakerler alkogolizmniń mashqalaları hám unamsız aqıbetlerine kópshilikti itibar beriwge shaqıradı.

Búgin Rossiyada OMONlar kúni. Rossiyada bul kún OMONlar kúni retinde 2002-jıldan baslap belgilenbekte. 

Búgin SOS dep atalǵan signaldıń xalıq aralıq apatshılıq haqqında bildiriw signalı bolıp tastıyıqlanǵan kún. SOS signalı 1906-jılı 3-oktyabr kúni Berlinde bolıp ótken Teńiz konferenciyasında 29 mámleket wákilleri qatnasıwında tastıyıqlanǵan. 

3-oktyabr dúnyanıń kóplegen ellerinde unamsız sózlerdi aytpaytuǵın kún retinde belgilenedi. Sebebi bir nársege kewil tolmasa, baqırsıp sózge kelip qalıw jaǵdayları bolıwı múmkin. Bul kúnde bolsa kópshilik mine usınday kewilsiz hám birewdiń zeynine tiyetuǵın sózlerdi aytpawǵa shaqıratuǵın kún retinde belgilenedi. 

Búgin Germaniyada nemis xalqınıń tatıwlıǵı kúni bayramlanadı. Bul kúndi belgilew 1990-jıldan baslap ámelge asırılmaqta. 

3-oktyabr Irakta Milliy xalıq bayramı belgilenbekte. Bul kún 1932-jılı Iraktıń Ullıbritaniyadan ǵárezsizlik alıwınıń esteligi retinde belgilengen. 

Búgin sonday-aq, Qubla Koreya mámleketine tiykar salınǵan kún retinde tariyx betlerinen orın aldı. Sonlıqtan bul kún Koreyadaǵı 5 milliy bayramnıń biri bolıp tabıladı. 

Búgin Xalıq aralıq haywanatlardı qorǵaw kúni. Bul bayram 1931-jıldan berli tábiyattı qorǵaw háreketi tárepinen Xalıqaralıq kongressde qabıllanǵan. Sonnan berli bul kúndi belgilew hár jılı ǵalabalı túrde ótkeriledi. 

1945-jıl 3-oktyabrde Dúnyajúzlik kásiplik awqamlar federaciyası shólkemlestirilgen kún. 

1952-jılı 3-oktyabrde Amerika Qurama Shtatında birinshi ret magnitli lentaǵa video-jazba jazıldı.

1895-jılı ataqlı rus shayırı Sergey Esenin dúnyaǵa keldi.

1866-jılı Vena Kelisimi boyınsha Avstriya Italiyaǵa Veneciyanı bergen kún retinde tariyx betlerinde qaldı. 

1928-jılı 3-oktyabrde Túrkiya eli latın grafikasına ótti.
14-oktyabr

Búgin Xalıq aralıq standartlastırıw kúni. Bul kúndi belgilew 1946-jılı 14-oktyabrde Londonda bolıp ótken standartlastırıw boyınsha shólkemlerdiń konferenciyasında qabıl etildi. Sonday-aq Xalıq aralıq Standartlastırıw shólkemide dúzildi.

14-oktyabr Xalıq aralıq qáwipli jer silkiniwleriniń qáwpin azaytıw (kemeytiw) kúni. Esletip ótemiz, bul kúndi belgililew Birlesken Milletler Shólkeminiń qararı menen 1989-jılı járiyalandı. 

1860-jılı 14-oktyabr kúni Rossiyanıń  Sankt-Peterburg qalasında Maarin opera teatrı ashıldı.

Al 1926-jılı ataqlı inglis jazıwshısı Alan Milnniń «Vinni-Pux» haqqındaǵı kitabı jarıq kórdi.

1971-jıl 14-oktyabrde dúnyada birinshi ret Mariner-9 kosmoslıq kemesi arqalı túsirilgen Mars planetasınıń súwretleri jerge jetkerildi.

Búgin Rossiyada Qorıqxanalar kúni. Bul kún 1999 –jıldan berli hár jıl sayın tábiyattı qorǵaw hám qorıqxana xızmetkerleri tárepinen bayramlanbaqta.

Sonday-aq búgin Belorussiyada Analar kúni bayramlanbaqta. 

Al Kanada elinde búgin Minnetdarshılıq kúni. Bul bayram Kanada xalqınıń milliy bayramı bolıp, bul kúni olar bir birine kewildegi jıllı sózlerin aytıp, minnetdarshılıq bildiredi.

14-oktyabr Amerika Qurama Shtatında «Kolumb kúni». Esletip ótemiz, dúnyaǵa belgili sayaxatshı Xristofor Kolumb 1492-jılı oktyabr ayında Amerika materigin ashqan edi. 

Búgin Polshada Milliy bilimlendiriw kúni bayramlanbaqta. 

Sonday-aq búgin Ukraynada Qorǵawshılar kúni. Bul kúndi mámleketlik bayram retinde belgilew 2014-jıldan baslap ámelge asırılmaqta. 

Al Yaponiyada bolsa búgin Dene tárbiyası hám Dene mádeniyatı kúni. 

Usıdan 7 jıl aldın, 2012-jılı 14-oktyabrde Avstraliyalı parashyut-shi Feliks Baumgartner strasferadan yaǵnıy kosmostan shama menen 39 kilometr biyiklikten jerge sekirdi. Tosattan sekiriw barısı tabıslı juwmaqlandı, yaǵnıy jerge aman-esen tústi.
13-noyabr

## 
 

## 

13-noyabr tariyx betlerinen orın alǵan áhmiyetli waqıyalar menen tanıstırıp barıwdı dawam etemiz.

Búgin xalıq aralıq Kózi ázziler kúni. Bul kúndi belgilew dúnyajúzlik densawlıqtı saqlaw shólkeminiń qararına muwapıq tastıyıqlandı. Maǵlıwmat ornında sonı atap ótiw orınlı búgingi kúnde dúnyada shama menen 124 millionnan aslam kózi ázzi adamlar bar.

13-noyabr dúnyajúzlik miyrimlilik kúni. Bul kún 2000-jılı Singapurde shólkemlestirilgen Dúnyajúzlik miyrimlilik háreketi baslaması menen miyrimlilik kúni retinde hár jılı 13-noyabr sánesinde belgilenedi. Alımlardıń aytıwınsha miyrimli bolıwdıń densawlıqqa paydası kóp. Bir qatar ilimpazlar arnawlı izertlew alıp barıp, miyrimli adamlardıń ózgelerge qaraǵanda az awırıp, 9 jılǵa uzaq ómir súretuǵının anıqladı. Miyrim shápáátli insanlardıń júregi saw, al immuniteti kúshli bolatuǵınıda anıqlanǵan.

Sonday-aq búgin Sosiska oylap tabılǵan kún retinde tariyx betlerinen orın alǵan. Sosiskanı 1805-jılı 13-noyabrde Iogan Laner isimli qassap oylap tapqan. 

13-noyabr Hindistanda «Jalınlar» (uzb.Olov. ot.) festivalı ótkerilmekte. Bul festival hindler tilinde Dipavali dep ataladı. 

1872-jılı 13-noyabrde Lev Nikolaevich Tolstoydıń «Álippe» (Azbuka) kitabınıń dáslepki basılımı jarıqqa shıqtı. 

1971-jılı 13-noyabrde «Mariner 9» planeta aralıq stanciyası orbitaǵa  shıǵıp, Marstıń dáslepki jasalma joldası boldı.

## 

* 1899 — Huang Xianfan, qıtaylı tariyxshı, etnolog, oqıtıwshı.
* 1933 — Jumanazar Bazarbaev, filosof alım, Ózbekstan Ilimler akademiyası akademigi.
* 1938 — Vera Pak, «Ózbekstan Qaharmanı», Xiywa qalasındaǵı 20-sanlı Mehribanlıq úyi direktorı.
* 1941 — Dek Rembo, amerikalı aktyor.

## 
 

## Qosımsha qarań

## Derekler

* days.peoples.ru
23-noyabr

## Bul sánedegi waqıyalar

Búgin 23-noyabr Yaponiyada Miynetke alǵıs aytıw kúni bayramlanbaqta. Bul bayram Yaponiyada 1948-jıldan baslap belgilenbekte. Bul kúndi Yaponiyalılar zúráát bayramı retinde belgileydi, bunda diyxanlardıń hám awıl xojalıǵı jumıslarınıń tamamlanıwı ózinde sáwlelenedi.

Búgin Litva elinde áskerler kúni bayramlanbaqta. Bul kún 1918-jıl 23-noyabrden baslap házirgi kúnge shekem bayramlanadı.

23-noyabr Xalıqaralıq jazasızlıq penen gúresiw kúni. Bul kúndi belgilew 2011-jılı Xalıqaralıq sóz erkinligi assosaciyasınıń qararı menen tastıyıqlanǵan. 

Búgin xalıqaralıq Akvarel boyawları kúni. Bul kúndi belgilew baslaması meksikalı súwretshi Alfredo Guati tárepinen ámelge asırıldı. 

23-noyabr Qazaqstanda jol policiyası kúni bayramı. Bayram sánesi dáslepki ret 1992-jıl 23-noyabrden baslap belgilenbekte. 

Sonday-aq búgin elimizge belgili kino rejissyor Melis Abzalovtıń tuwılǵan kúni. Maǵlıwmat orında sonı aytıp ótiw orınlı ol «Shınar astındaǵı duel», «Súyinshi», «Kelinler qozǵalanı», «Maysaranıń isi», «Ótken kúnler» sıyaqlı filmlerge rejissyorlıq qılǵan. 

1852-jıldıń 23-noyabr sánesinde Angliyada dáslepki pochta qutıları (yaщikleri) ornatıldı. (qollanıla basladı)

1869-jılı 23-noyabrde Shotlandiyada atı ápsanaǵa aylanǵan chay tasıwshı Katti Spark kemesi suwǵa túsirildi. Kemeniń tómengi tárepi mıs taxta menen qaplanǵan. Onıń 335 metr kvadratqa iye jelkeni (jelxom) bar. Kati Spark kemesi Qıtaydan chay tasıw maqsetinde islep shıǵarılǵan edi. Al birinshi jáhán urısında keme arqalı kómir tasıw ámelge asırıldı. Keme tezligi boyınsha kóplegen joqarı nátiyjelerge eristi. Sonlıqtan ol, «Okean patshası» degen atqa da múnásip dep tabıldı. Waqıttıń ótiwi menen bul keme muzeyge aylandırıldı. 

1923-jılı 23-noyabrde Yakob Shik birinshi elektr ustaraǵa (britva) patent aldı.
8-dekabr

## Bul sánedegi waqıyalar
Tariyx betlerinen orın alǵan eń áhimiyetli waqıyalar hám zárúr sáneler menen tanıstırıp barıwdı dawam etemiz.

8-dekabr Ózbekstan Respublikasınıń Konstituciyası kúni. Ózbekstan Respublikası (Oliy Kengashining) Joqarǵı Keńesiniń 1992-jılı 8-dekabrdegi qararı tiykarında Ǵárezsiz Ózbekstannıń Konstituciyası qabıl etilgen. Bul kúndi bayram  retinde belgilew maqsetinde 8-dekabr ulıwma xılıqlıq bayramı – Ózbekstan Respublikası Konstituciyası kúni dep járiyalandı. Ózbekstan Respublikasınıń Konstituciyası dúnyadaǵı insanpárwar hám demokratiyalıq Konstituciyalardan biri bolıp tabıladı.

Búgin sonday-aq, Ruminiyada Konstituciya kúni. 1991-jılı 8-dekabrden baslap bul elde Konstituciya kúni bayramlanbaqta. 

Búgin Ózbekstan Respublikası Ǵárezsiz mámleketler Doslıǵı shólkemine aǵza bolǵan kún. 

Búgin xalıq aralıq súwretshiler kúni.

8-dekabr Panamada Analar kúni keń túrde bayramlanadı. Bul sáne Panamada 1930-jıldan baslap milliy bayram statusına iye boldı. 

Al Bolgariyada búgin Studentler bayramı belgilenbekte. 

8-dekabr Hindistannıń ataqlı aktyorı Dxarmendranıń tuwılǵan kúni. Ol 1935-jılı 8-dekabrde tuwılǵan. Dúnya mámleketlerinde aktyordıń «Zita, Gita», «Tas hám gúl», «Súykimli Raja», «Alibaba hám qırıq qaraqshı» hám basqada bir qatar filmleri kópshilikke tanıs. 

Franciyada búgin Ot jalınları (olov) festivalı dástúrli túrde ótkeriledi. Bul bayramda Franciyanıń barlıq qalalarında adamlar shıraqlar, shamlar, fanarlar hám basqada jaqtılıq beriwshi zatlardı kóshede jaǵıp júredi. Bayram 2-3 kún dawam etedi. Házirgi waqıtta bul bayramda lazerli show tamashaları kópshilik názerine usınıladı. 

8-dekabr Qırǵızıstanda Radio hám televidenie xızmetkerleri kúni bayramlanadı. Bul bayram Qırǵızıstanda 1995-jıldan baslap belgilenbekte. 

Búgin Ukraynada Miyrim shápáát kúni. Bul kún Ukraynada dekabr ayınıń ekinshi ekshembisinde jıl sayın belgilenedi.

Búgin Albaniya mámleketinde jaslar kúni bayramı belgilenbekte. Bul sáne Albaniyada milliy bayram statusına iye. 

1931-jılı 8-dekabrde Amerika Qurama Shtatında koaksial elektr sımı patentlestirildi.
19-dekabr

## 

Búgin dúnyada xalıq aralıq kem támiyinlengenlerge (jarlılarǵa-kambaǵallarǵa) járdem beriw kúni belgilenbekte. Bul kúndi atap ótiw Birlesken Miletler Shólkeminiń baslaması menen ámelge asırıladı. Bul boyınsha usı shólkem tárepinen bir qatar baǵdarlamalar islep shıǵarılǵan.

19-dekabr xalıq aralıq informaciya sistemasın rawajlandırıw kúni. Bul kúndi belgilew 1972-jılı 19-dekabrde BMSh tárepinen járiyalandı.

Búgin Qazaqstanda energetikler kúni bayramlanadı. 

Al Ukraynada búgin Advakatlar kúni belgilenedi.

## 

1863-jılı 19-dekabr kúni Angliyada linoleum patentlestirildi. Ullıbritaniyalı oylap tabıwshı Frederik Эdvard eden óndirisiniń jetilistirilgen usılına patent aldı hám 1866-jıldan baslap, linoleum islep shıǵarıw sanaatta qollanıla basladı. 

Sonday-aq búgin dúnya ellerinde ayrıqsha bayram atap ótilmekte. Yaǵnıy búgin barmaqlardı ayqastırıw kúni. 

1997-jılı 19-dekabrde dúnyaǵa belgili Titanik filminiń dáslepki premerası bolıp ótti.

## 

* 1852 — amerikalı fizik, Nobel sıylıǵınıń laureatı Albert Abraxam MAYKELSON dúnyaǵa keldi.

##
30-dekabr

## 

* Madagaskar mámleketinde Respublika kúni bayramlanbaqta. Bul bayram Madagaskarda 1975-jıldan baslap jıl sayın bayramlanadı. 
* Búgin sonday-aq dúnya mámleketlerinde Sawǵalardı tayarlaw kúni. Sáneni bul kúni belgilewdińde ózgeshe áhimiyeti bar. Bir-eki kún aldın sawǵa satıp alıp, onı hár túrli kóriniste orap tayarlap qoyıwdıńda zawqı basqasha. Álbette sawǵalar jańa jıl bayramı ushın tayarlanadı!
* Dúnya ellerinde Beykn (Bacon) taǵamı kúni belgilenedi. Maǵlıwmat ornında sonı atap ótiw orınlı beykn taǵamı ásirese AQSh hám Kanada elleri turǵınlarıń súyikli taǵamı. Al bul kúndi bayramlaw tariyxı 1997-jıldan baslandı. 

## 

* 1903 — Shikagoda «Irokez» teatrınan úlken kólemde órt shıǵıp, 600 den aslam adam nabıt boldı, 250 adam jaraqat aldı. Bul waqıya eń úlken tragediya retinde tariyx betlerinen orın aldı. 
* 1916 — Vengriya mámleketi tariyxında áhimiyetli waqıya júz berdi. Yaǵnıy 30-dekabr kúni sońǵı táj (taj) kiygiziw máresimi bolıp ótti. Iláj karol (patsha) Karl IV hám patshayım (koroleva) Zita ushın ótkerildi. Ol tariyxta Karl Franc Iosif atı retinde belgili.
* 1927 — Rossiyada dúnyada birinshi márte sanaatta sintetikalıq kauchuk alındı (islep shıǵarıldı)

## 

* 1865 — Rudyard Kipling, inglis jazıwshısı, Nobel sıylıǵı laureatı (1907). 
* 1932 — Italiyalı dúnyaǵa belgili aktyor, komik rejissyor hám jazıwshı Paolo Villadjonıń tuwılǵan kúni. Ol dúnyaǵa belgili «Sinor Robinzon» hám «Fantocci» filmleriniń avtorı.
* 1982 — Abat Fayzullayev, ózbek diplomati. 2020-jıldan Ózbekstannıń Avstriyadaǵı elshisi.

## 

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
24-oktyabr

Búgin Birlesken Milletler shólkemi kúni. 1945-jılı 51-mámleket qol qoyǵan hám tastıyıqlanǵan BMSh Nızamı kúshine kirdi. Solay etip, 1947-jılı oktyabr ayında bolıp ótken BMSh rezolyutsiyasında 24-oktyabr sánesin Birlesken Milletler Shólkemi kúni dep járiyaladı. Esletip ótemiz, BMShnıń dáslepki áhimiyetli hújjetleriniń biri 1948-jılda qabıl etilgen insan huqıqlarınıń ulıwma dekloraciyası boldı.

Búgin sonday-aq, «Dúnyajúzlik rawajlanıw maqsetindegi informaciya» kúni. Bul kúndi atap ótiw BMSh Assambleyasınıń sheshimi menen belgilendi.

24-oktyabr Zambiya Respublikasınıń Ǵárezsizlik bayramı. Esletip ótemiz, Zambiya — Oraylıq Afrikanıń qublasında jaylasqan mámleket. Paytaxtı Lusaka qalası. Mámleketlik tili inglis tili, al pul birligi kvacha.

Búgin dúnyajúzlik poliomielit keselligine qarsı gúresiw kúni. Bul kúndi áyne 24-oktyabrde belgilewdiń baslı sebebi usı kesellikke qarsı vaksina islep shıqqan amerikalı shıpaker Djonas Solktıń tuwılǵan kúni húrmetine berilgen.

1632-jılı 24-oktyabrde mikroskoptı oylap tapqan alım hám mikroskopiya tarawınıń tiykarın salıwshı biolog Antoni van Levenguk dúnyaǵa keldi.

Búgin Qırǵızıstanda diplomatiya xızmetkerleri kúni bayramlanbaqta. Bul kúndi belgilew dúnyajúzlik BMSh kúnine arnalǵan.

Búgin sonday-aq, xalıqaralıq qaǵazdı qollanbaw (qaǵazsız) kúni. Bul kúndi belgilewdiń baslı maqseti, qaǵazlardı ısırap qıla bermey, orınlı paydalanıw bolıp tabıladı.

1836-jılı 24-oktyabrde Эlondzo Fillips shırpıǵa patent aldı.

1857-jılı 24-oktyabrde Angliyada dúnyadaǵı birinshi futbol komandasına tiykar salındı.

Al 1897-jılı Sank-Peterburgta Rossiyadaǵı dáslepki futbol matchı ótkerildi.

1939-jılı 24-oktyabr kúni AQShta dúnyada birinshi márte neylon shulıqlar satıla basladı.
2-noyabr

## Bul sánedegi waqıyalar
Búgin xalıq aralıq jurnalistlerge qarsı jinayattıń jazasız qalıwına gúresiw kúni. Bul kúndi belgilew 2013-jıldan baslap Birlesken milletler shólkeminiń qararı menen tastıyıqlanǵan. 

2-noyabr Qırǵızstanda Mádeniyat xızmetkerleri kúni. Bul bayram 1995-jıldan baslap belgilenbekte.

Búgin xalıq aralıq erkekler kúni. Bayram sánesi hárbir jıl ushın ózine tán. Bul jılǵı sáne 2-noyabr kúni. Bul kúndi belgilew bir qatar dúnyajúzlik shólkemlerdiń baslamaları menen ámelge asırılmaqta. 

Búgin Kambodja mámleketinde suw festivalı ótkerilmekte. Festival mámlketlik kólemde keń belgilenedi. Bul kúni atalǵan mámlkette bayram múnásibeti menen dem alıs kúni. 

Búgin Rossiyada Quslarǵa sulı pecheniesin beriw kúni. Bul kúndi bayramlaw góne slavyan dástúri menen baylanıslı. 

2-noyabr Belorussiyada Eske alıw (eslew) kúni. Bul kúndi belgilew mámleket prezidentiniń qararı menen 1998-jıldan baslap atap ótilmekte. 

Búgin Finlyandiyada Kekri kúni. Kekri bayramı bul Finlyandiyadaǵı barlıq awılxojalıǵı jumıslarınıń tamamlanıwı hám jaylawdaǵı sıyırlardı qıslaw ushın tayarlawǵa arnalǵan, yaǵnıy awılxojalıǵı hám shárwalardıń bayramı. 

Búgin sonday-aq, AQShta «Eń úlken Omlet taǵamların tayarlaw» kúni bayramlanadı. Maǵlıwmat ornında sonı aytıw orınlı, Omlet taǵamı bul — sarı mayǵa quwırılǵan máyek hám duz benen burısh qosılǵan fransuz taǵamı. 

1947-jılı 2-noyabrde dúnyadaǵı eń keń qanat jayǵan úlken samolyot ushırıldı. 

Búgin ataqlı hind aktyorı Shoxruh Xonnıń tuwılǵan kúni. Ol 1965-jılı 2-noyabrde Hindistannıń Nyu-Deli qalasında dúnyaǵa kelgen.
Vaglio

**Vaglio** — Shveysariyanıń Ticino kantonında jaylasqan awıl bolıp,ol burinǵı munisipalitet esaplanadı.

2001-jılda munitsipalitet qońsı Kagiallo, Lopagno, Roveredo, Sala Kapriaska hám Tesserete munitsipalitetleri menen birlestirilip, jańa Kapriaska munitsipaliteti payda etildi.

## Derekler