open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Penisti qol menen qozdırıw

**Qol menen qozdırıw** yamasa **handjob** () — erkek yamasa hayal jınısıy sherigi tárepinen erkek penisiniń qol arqalı qozdırılıwı, kóbinese orgazm hám bosatılıw dárejesine shekem qol arqalı islenedi. Masturbaciyadan parıqlı túrde hayaldıń qını, klitori yamasa  vulvasın qol menen qozdırıw barmaqlaw dep atalsa, bir waqıttıń ózinde sherikler tárepinen qol menen qozdırıw birgeliktegi masturbaciya dep ataladı. Birgeliktegi masturbaciyada erkek hayaldıń qının barmaqları yamasa klitoriyası menen oynaydı, hayal bolsa erkektiń penisi yamasa máyekleri menen oynaydı.

## Massaj salonlarında

Prostituciya nızamsız bolǵan jerlerde jınısıy xızmetler kórsetetuǵın massaj salonları óz klientlerine qol menen qozdırıwdı usınıs etiwi múmkin, sbir waqıttıń ózinde bu process nızamnan tısqarıǵa shıqpaydı.

Massaj salonlarında massaj beriwshi tárepinen massajdıń bir bólegi sıpatında yamasa massajdan keyin qol menen beriletuǵın qarım-qatnas «baxıtlı juwmaq» dep ataladı. 1975-jılı A.J. Velarde tárepinen ótkerilgen izertlewge muwapıq, AQShtıń Tınısh okeanı boyında jaylasqan atı berilmegen qalada «Qol menen qozdırıw» jumısqa qabıl etiw shárti sıpatında massajshılar usınatuǵın xızmetlerden biri esaplanadı.

## Qosımsha qarań
* Ayaq penen qozdırıw
* Qol feteshizmi
* G noqatı

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Shiyrin-Sheker dástanı

**«Shiyrin-Sheker» dástanı**n qaraqalpaq xalıq jırawı Qurbanbay Tájibaevdan Sádirbay Máwlenov, Shámshed Xojaniyazovlar 1939-jılı jazıp alǵan. Kólemi 3000 ǵa jaqın qosıq qatarları hám qara sózlerdi quraydı. Usı jırawdan Feruza Sultanova jazıp alǵan bir variyantı ÓzR IA Nawayı atındaǵı til hám ádebiyat universitetinıń ózbek folklorı bóliminiń qol jazbalar fondında saqlanadı. Dástan 1987-jılı qaraqalpaq folklorı kóp tomlıǵınıń XVII tomında járiyalanǵan. Mazmunı boyınsha turmıslıq waqıyalardı bayanlawshı xarakterge iye. Bir qatar mifologiyalıq túsinikler de dástanıń mazmunın bayıtıwǵa xızmet etedi.

## Derekler
Jáhansha dástanı

**«Jáhansha» dástanı** — 1956-jılı jıraw Qurbanbay Tájibaevdan  jazıwshı Máten Seyitniyazov tárepinen jazıp alınǵan. Dástan jalǵız qoljazba nuqada ÓzR IA QB fundamental kitapxanasınıń qoljazbalar fondında saqlawlı. Birinshi márte «Qaraqalpaq folklorı» kóptomlıǵınıń XX tomında 1990-jılı jarıq kóredi. Usı basılımǵa tayarlanǵan nusqa qoljazba tiykarında qayta islendi. Burınǵı basılımda sol dáwir talaplarında qarsı keledi dep qaldırılıp ketilgen diyniy mazmundaǵı tekstler qayta tiklendi, atqarıwshı jırawdıń dóretiwshilik sheberligin sap halında saqlaw maqsetinde dóretiwshilik ózgeriske ushıraǵan qosıq qatarları qoljazba teksti halında qaytarıldı.

## Derekler
Sháryar dástanı

**«Sháryar» dástanı**nıń Jumabay Bazarov variantın 1980-jılı Qırıqbay Bayniyazov jazıp alǵan. Ulıwma kólemi 507 betten ibarat dástan qoljazbası ÓzRIAQQB fundamental kitapxanasınıń qoljazbalar fondında (R-373 inventar №127575) saqlanbaqta.

Jumabay Bazarov jırlaǵan «Sháryar» dástanınıń usı variantı burın járiyalanbaǵan, onıń kórkemlik dárejesi júdá joqarı, ideyalıq mazmunı tolıq saqlanıp jazılǵan. Bunnan basqa Jumabay Bazarovtıń jırlaǵan «Sháryar» dástanınıń audiokassetaǵa jazılǵan variantı ÓzRIAQQB N.Dáwqaraev atındaǵı til hám ádebiyat institutınıń muzikalıq laboratoriyasında saqlawlı.

Dástanlardı baspaǵa tayarlawda Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyası N.Dáwqaraev atındaǵı til hám ádebiyat institútınıń ilimiy xızmetkerleri: filologiya ilimleriniń doktorı Q.Bayniyazov, filologiya ilimleriniń kandidatları J.Xoshniyazov, A.Alniyazov, ilimiy xızmetkerler Yu.Baysaǵatov, T.Qanaatov, aspirant G.Sayımova, kompyuter operatorları B.Seytbekova, Sháryar dástanı A.Purxanovalar qatnastı.

## Derekler
Boo (programmalastırıw tili)

**Boo** — bul obyektke baǵdarlanǵan, statikalıq tipli, ulıwma maqsetli programmalastırıw tili bolıp, ol Pythonnan ilhamlanǵan sintaksisti hám til menen kompilyatordıń keńeytiliwine ayrıqsha itibar beriw arqalı Common Language Infrastructure-niń Unicode, internacionallastırıw hám veb-qosımshalardı qollap-quwatlawınan paydalanıwǵa umtıladı. Onıń ayırım belgili ózgesheliklerine tip shıǵarıw, generatorlar, kóp metodlar, qosımsha duck typing, makroslar, haqıyqıy jabılıwlar, karrilew hám birinshi dárejeli funkciyalar kiredi.

Boo Unity oyın dvijogınıń úsh skriptlew tiliniń biri edi (Unity Technologies onıń dizayneri De Oliveyranı jumısqa alǵan), paydalanıwshılar sanınıń azlıǵı sebepli 2014-jılı rásmiy qollap-quwatlaw toqtatılǵanǵa shekem. Boo kompilyatorı 2017-jılı dvijoktan alıp taslandı. Sonnan berli Boo De Oliveyra tárepinen taslap ketilgen hám onı islep shıǵıwdı Meyson Viler óz moynına aldı.

Boo BSD 3-punktli licenziyası boyınsha shıǵarılǵan biypul programmalıq támiynat bolıp tabıladı. Ol Microsoft .NET hám Mono freymvorkları menen sáykes keledi.

## Sintaksis

```boo
print ("Sálem, álem")
```

```boo
def fib():
    a, b = 0L, 1L
    # 'L'ler sanlardı eki ese sóz uzınlıǵına (ádette 64 bit) aylandıradı
    while true:
        yield b
        a, b = b, a + b

# Qatardaǵı birinshi 5 sandı basıp shıǵarıw:
for index as int, element in zip(range(5), fib()):
    print("${index+1}: ${element}")
```


## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Giltshalǵısh

**Giltshalǵısh** — hayal-qızlardıń ónirsheniń ushına ónirmonshaq penen qosıp taǵatuǵın hám shashlarına sán beretuǵın  bezeniw zatı. Mısalı: basına gónetoz bóz jawlıq taslaǵan jińishke burımlarına giltshalǵısh taqqan... (K.Karimov «Aǵabiy»).

Onıń kórinisi sheksizlik hám segiz sanına uqsap ketedi. Onı kóbinshe hámiledar hayal adamnıń kórinisine de uqsatadı. Taǵınshaqtıń ortasına qımbat bahalı yamasa yarım qımbat bahalı tas qoyıladı. Tiykarınan, gúmisten islenedi. Onıń wazıypası kiyimge taǵıladı hám de jaman kózlerden asıraydı dep isengen adamlar. Sonıń menen birge hayaldıń jámiyettegi ornı hám shańaraq jaǵdayın kórsetken.

## Derekler
Ǵarip ashıq dástanı

**«Ǵarip ashıq» dástanı** — shıǵıs xalıqlarına keń tarqalǵan liro-epikalıq dástan esaplanadı. Dástannıń qaraqalpaqsha bir neshe variantları bar. Sonıń ishinde eń kólemlisi hám qaraqalpaq qıssaxanları tárepinen kóp atqarılǵan versiyası kórnekli shayır, xalıq aǵartıwshısı Qazı Máwlik tárepinen tolıqtırılǵan nusqa bolıp tabıladı. Bul versiyanıń júzege keliwi haqqında Qazı Máwliktiń (Máwdit Bekmuhammed ulı) ózi balası Abdulla menen sáwbetinde...«jas jigit oqıwım edi. Gúrlenge dayılarıma izlep bardım. Házirgi óziń biletuǵın bólim Mátyaqıptıń awılında jasaytuǵın dayılarımda bir qız bar eken, ózi ilim-talap hám xoshxat, mennen eki jas shamasında úlken eken. Júdá aqıllı, iybeli bul qız kóp kitaplardı jıynaǵan. Maǵan bul makul kelip, bwl kitaplardı oqıp minez-qulıqlar menen shuǵıllanıp, shama menen bir ay sáwbetlesip elge kaytpaqshı boldım. Bul qızdıń maǵan jaqsı múnásibette bolǵanı sonshelli, kitaplarınan kereginshe alıwıma ruxsat etti. Ásirese, «Ǵarip ashıq» dástanınıń bir neshe túrli nusqasın ánjam etken eken.

1985-jılı jarıqqa shıqqan «Qaraqalpaq folklorı» kóp tomlıǵında dástannıń Á.Shamuratov, X.Abutov, J.Babaniyazov, N.Qoshekenov, Á.Tariyqov tárepinen aytılǵan nusqalar paydalanılǵan. Bіraq Qazı Máwlіk varianti házirge shekem jariyalanbaǵan nusqalardıń biri ekenligi belgili. Dástan kitabıy tilde dóretilgen bolıp, qıssaxanlar arasında kóp atqarılǵan. Sonlıqtan onda Orta Aziyaǵa tarqalǵan «túrki» dep atalǵan jazba ádebiy tildiń elementleri basım. Dástannıń Qazı Máwlik atqarǵan hám qayta islep shıqqan versiyası shayırdıń balası Abdulla Hábibullaevtıń qolında saqlanıp kelgen edi. «Ǵárіp ashıq» dástannıń bul variantı ilimiy jámiyetshіlіkke burınnan belgili. Usı nusqa shayırdıń aqlıǵı Payzulla Hábibullaev tárepinen Ózbekstan Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan boliminiń fundamental kitapxanasınıń qoljazbalar fondına 2012-jılı tapsırıldı (Inv. №182154) hám tuńǵısh márte jariyalanbaqta.

## Derekler
Boomerang (programmalastırıw tili)

**Boomerang** — bul arnawlı, tekstli maǵlıwmat formatlarında isleytuǵın linzalardı — jaqsı orınlanatuǵın eki tárepleme túrlendiriwlerdi — jazıwǵa arnalǵan programmalastırıw tili.

Boomerang Harmony ulıwma maǵlıwmat sinxronizatorınan payda bolǵan, bul bolsa óz gezeginde Unison fayl sinxronizaciya joybarınan kelip shıqqan.

## Derekler
* Aaron Bohannon, J. Nathan Foster, Benjamin C. Pierce, Alexandre Pilkiewicz, and Alan Schmitt. Boomerang: Resourceful Lenses for String Data. In ACM SIGPLAN-SIGACT Symposium on Principles of Programming Languages (POPL), San Francisco, California, January 2008. full text
* J. Nathan Foster, Alexandre Pilkiewicz, and Benjamin C. Pierce. Quotient Lenses. To appear in ACM SIGPLAN International Conference on Functional Programming (ICFP), Victoria, British Columbia, September, 2008. full text alternately host
__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Áwelemen dúwelemen

**Áwelemen dúwelemen** — qaraqalpaq  oyını.

## Oyınnıń tártibi
Bul oyındı bir topar jigit-qızlar aylanba qur dúzetip ayaqların ortaǵa shıǵarıp qoyadı. Ishinen bir basshısı shıǵıp:

Áwelemen dúwelemen,

Salqan iyttiń sanı menen

Qara qoydıń qanı menen

Áwez molla qayda ketti?

Duzǵa ketti,

Qashan keler?

Jaz keler,

Jaz kelmese gúz keler,

Pállampush,

Sen tur, sen shıq.
 
— dep bir ayaqtı sırtqa shıǵaradı. Eń sonında bir ayaq shıqpay qalǵanda hámmesi sol balanıń ayaǵın uslap turıp qıtıqlaydı. Oyın bir neshe ret dawam etedi.

## Derekler
Qawın-qawın

**Qawın-qawın** — qaraqalpaq  oyını.

## Oyınnıń tártibi
Bul oyında balalar teńdey bolıp eki toparǵa bólinedi. Birinshi topardıń balaları qarawıl boladı, ekinshi topardıń balaları urı boladı. Balalar bir neshe qawındı qumnan úyip soǵadı yamasa kóp toptı hár jerge qoyadı. Ekinshi topardıń balaları qumdı buzıp, yamasa toptı «qawındı» urlap ketpekshi boladı. Sol waqıtta bi rinshi topardın balaları «qawınların» ornınan qozǵap alıp ke tiwge múmkinshilik bermese, sol toparda oyınshıları jeniske eris ken boladı. Oyın 4 ret qaytalanadı.

## Derekler
Aǵa biy (oyın)

**Aǵa biy** — qaraqalpaq  oyını.

## Oyınnıń tártibi
Aǵa biy oyınında 20 oyınshı qatnasıp, ishinen bir oyınshı aǵa biy saylanadı. Aǵa biydiń qasına eki jasawıl saylanadı. Sol aǵa biy 20 adamǵa biylik etedi. Aǵa biy hár qıylı háreketlerdi isley di, 20 oyınshı da aǵa biyge usatıp háreket islewi tiyis. Eger oyınshılardıń ishinde aǵa biydiń háreketin buzıp, isley almasa, ol oyınshınıń iynine dorba astırıp, «haqlatıp», jeti úyden duz ákeliwge buyrıq etedi. Jeti jerge belgi qoyılıp, sol belgilerge iyilip duz soraǵan bolıp juwırıp kelip ornına otıradı. Oyın taǵı dawam ete beredi.

## Derekler
Atributqa baǵdarlanǵan programmalastırıw

**Atributqa baǵdarlanǵan programmalastırıw (@OP)** — bul programma kodı ishine metamaǵlıwmattı, yaǵnıy atributlardı jaylastırıw usılı.

## Hár túrli tillerde atributqa baǵdarlanǵan programmalastırıw

### C++
C++ atributlardı qollap-quwatlaydı. C++11 atributlardı qostı, olar kompilyatorǵa qosımsha informaciya bildire aladı. C++26 refleksiya ushın annotaciyalardı qostı.

### C#
C# tili birinshi shıǵarılıwınan baslap atributlardı qollap-quwatladı. Bul atributlar orınlanıw waqtındaǵı informaciyanı beriw ushın qollanıldı hám preprocessor tárepinen qollanılmaydı. Házirgi waqıtta derek generatorları menen, kompilyaciya waqtında qosımsha kod generaciyalaw ushın atributlardı paydalanıwǵa boladı.

### Hack
Hack programmalastırıw tili atributlardı qollap-quwatlaydı. Atributlar hár túrli programma birliklerine biriktiriliwi múmkin hám bul atributlar haqqındaǵı informaciyanı orınlanıw waqtında refleksiya arqalı alıwǵa boladı.

### Java
Java annotaciyalardı qollap-quwatlaydı. J2SE 5.0 shıǵarılıwına Java ushın Metamaǵlıwmat Quralları (JSR-175) kirgiziliwi menen, atributqa baǵdarlanǵan programmalastırıwdı dárhal paydalanıwǵa boladı. XDoclet kitapxanası atributqa baǵdarlanǵan programmalastırıw usılın Javanıń aldıńǵı versiyalarında paydalanıwǵa imkaniyat beredi.

Javada annotaciyalar kod generaciyalaw hám refleksiya ushın qollanıladı.

### UML
Birgelki Modellestiriw Tili (UML) stereotipler dep atalatuǵın atribut túrin qollap-quwatlaydı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Avtomat óz-ara sheklew

**Avtomat óz-ara sheklew** — bul parallel esaplaw programmalastırıw paradigması bolıp, onda aǵımlar atomlıq bóleklerge bólinedi hám bóleklerdiń atomlıq orınlanıwı tranzakciyalıq yad arqalı avtomat túrde parallellestiriledi.

## Derekler
Automata-based programming


__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Bayes programma sintezi

Programmalastırıw tillerinde hám mashinalıq oqıtıwda, **Bayes programma sintezi** **(BPS)** — bul Bayes itimallıq programmaları avtomat túrde jańa Bayes itimallıq programmalardı dóretetuǵın programma sintezi texnikası. Bul usıl adam baǵdarlamashıları jańa itimallıq programmalardı qoldan jazatuǵın itimallıq programmalastırıwdaǵı ádettegi ámeliyattan ózgeshelenedi.

## Freymvork
Bayes programmasın sintezlew itimallıq programmalastırıw menen baylanıslı hám onı paydalanatuǵın freymvork retinde táriyiplengen. BPS-te, itimallıq programmalar keńisligindegi aldınǵı tarqalıwlar bolıp esaplanatuǵın itimallıq programmalar payda etiledi. Bul strategiya itimallıq juwmaq shıǵarıw arqalı jańa programmalardı avtomat túrde sintezlewge imkaniyat beredi hám modulli komponent programmalarınıń kompoziciyası arqalı ámelge asırıladı. 

BPS-tegi modullik úlkenirek modelge integraciyalanbastan aldın, juwmaq shıǵarıw procesiniń kishirek itimallıq programmalarda islewine hám olardı testlewge imkaniyat beredi.

Bul freymvorktı mısal menen programmalastırıw hám demonstraciya arqalı programmalastırıwdı óz ishine alatuǵın avtomatlastırılǵan programma sintezi tarawları shańaraǵı menen salıstırıwǵa boladı. Bunday tarawlardaǵı maqset — belgili bir sheklewdi qanaatlandıratuǵın eń jaqsı programmanı tabıw. Mısalı, dástúrli programma sintezinde logikalıq sheklewlerdi tekseriw múmkin bolǵan programmalar jaǵday keńisligin azaytadı, bul optimal programmanı tabıw ushın nátiyjelirek izlewge imkaniyat beredi. Bayes programmasın sintezlew sheklewlerdiń itimallıq bolıwı menen de, shıǵarılatuǵın nátiyjeniń ózi keyinirek jaqsılanıwı múmkin bolǵan programmalar boyınsha tarqalıw bolıwı menen de ayırmashılıq etedi.

Bunnan tısqarı, Bayes programmasın sintezlewdi Bayes programmasın úyreniw boyınsha jumıslar menen salıstırıwǵa boladı, onda itimallıq programma komponentleri qol menen jazıladı, maǵlıwmatlarǵa aldınnan oqıtıladı hám keyin qol jazba simvollardı tanıw ushın qol menen jıynaladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Xoreografiyalıq programmalastırıw

Kompyuter iliminde, **xoreografiyalıq programmalastırıw** — bul programmalar bir neshe parallel qatnasıwshılar arasındaǵı óz-ara tásirlerdiń kompoziciyaları bolatuǵın programmalastırıw paradigması.

## Sholıw

### Xoreografiyalar
Xoreografiyalıq programmalastırıwda baǵdarlamashılar parallel qatnasıwshılardıń jobalastırılǵan baylanıs minez-qulqın anıqlaw ushın xoreografiyalıq programmalastırıw tilin paydalanadı. Bul paradigmadaǵı programmalar xoreografiyalar dep ataladı. Xoreografiyalıq tiller qáwipsizlik protokollarınıń belgilewinen («Alice hám Bob» belgilewi dep te ataladı) ilhamlanǵan. Bul tillerdiń tiykarı — baylanıs primitivi bolıp tabıladı, mısalı
```text
Alice.expr -> Bob.x
```
«Alice expr ańlatpasın esaplaw nátiyjesin Bob-qa jetkeredi, ol onı óziniń lokal x ózgeriwshisinde saqlaydı» dep oqıladı.
Alice, Bob hám t.b. ádette roller yamasa processler dep ataladı.

Tómendegi mısal úsh roldi óz ishine alǵan Oraylıq Autentifikaciya Xızmetine (CAS) tiykarlanǵan ápiwayılastırılǵan bir mártelik kiriw (SSO) protokolı ushın xoreografiyanı kórsetedi:

* `Client`, `Service` penen islesiw ushın CAS-tan kiriw tokenin alıwdı qáleydi.
* `Service`, `CAS`-tan `Client` ke kiriw ruqsat etiliwi kerek pe, joq pa ekenin biliwi kerek.
* `CAS`, `Client` tiń kirisiw maǵlıwmatların tekseriwge juwapker Oraylıq Autentifikaciya Xızmeti.

Xoreografiya:
```text
Client.(credentials, serviceID) -> CAS.authRequest
if CAS.check(authRequest) then
    CAS.token = genToken(authRequest)
    CAS.Success(token) -> Client.result
    CAS.Success(token) -> Service.result
else
    CAS.Failure -> Client.result
    CAS.Failure -> Service.result
```
Xoreografiya 1-qatarda baslanadı, onda Klient CAS-qa ayırım kirisiw maǵlıwmatlarınan hám ózi kiriwdi qáleytuǵın xızmettiń identifikatorınan ibarat juplıqtı jetkeredi. CAS bul juplıqtı óziniń jergilikli authRequest (autentifikaciya sorawı) ózgeriwshisinde saqlaydı. 2-qatarda, CAS sorawdıń autentifikaciya tokenin alıw ushın jaramlı ekenin tekseredi. Eger solay bolsa, ol token payda etedi hám Klientke de, Xızmetke de tokeni bar Tabıslı xabarın jetkeredi (3–5-qatarlar). Basqa jaǵdayda, CAS Klientke hám Xızmetke autentifikaciyanıń sátsiz bolǵanın Sátsizlik xabarın jiberiw arqalı bildiredi (7–8-qatarlar). Qalǵan bólimde bul xoreografiyanı «SSO xoreografiyası» dep ataymız.

## Rawajlanıwı
Xoreografiyalıq programmalastırıw paradigması óz ataması menen atalǵan doktorlıq dissertaciyasınan kelip shıqqan.
Xoreografiyalıq programmalastırıw tilleriniń sintaksisi ushın ilham qáwipsizlik protokollarınıń belgilewinen, sonday-aq «Alice hám Bob» belgilewinen alınǵan. Xoreografiyalıq programmalastırıwǵa xızmet xoreografiyası hám óz-ara tásir diagrammaları standartları, sonday-aq process esaplawları teoriyasınıń rawajlanıwı da úlken tásir kórsetti.

Xoreografiyalıq programmalastırıw — belsendi izertlew tarawı. Bul paradigma informaciya aǵımın, parallel esaplawdı, kiber-fizikalıq sistemalardı, orınlanıw waqtındaǵı beyimlesiwdi, hám sistema integraciyasın izertlewde qollanılǵan.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Jaskelen dástanı

**«Jaskelen» dástanı** xalıq jırawı Qurbanbay Tájibaevdan  1939-jılı Sh. Xojaniyazov hám Sádirbay Máwlenovlar jazıp alǵan. Birinshi ret «Qaraqalpaq folklorı» kóptomlıǵınıń XVII tomında járiyalanǵan. Dástan jawgershilik zamanları xalıq batırınıń erlik islerin jirlaǵan shiǵarmalar qatarına kiredi. Noǵaylı dáwiri waqıyaların erteklik túrde súwretleytuǵaın bul dóretpe sikllıq dástanlar quramında da ushırasadı. Qurbanbay   jıraw  jazıp alıwshıǵa bergen maǵluwmalarında dástandı jaslıq waqtı  Buxar menen Túrkistanda ótip, sońınan Xorezm úlkesinde jasaǵan ataqlı  jırawı Jiyen Amanlıq ulı tarepinen dóretilgen bolıwı múmkin degen boljawlardı  bildiredi. Kompaziciyalıq qurılısı boyınsha dástan ertekke usap ketedi. Bul atqarıwshı jırawdıń jeke improvizatorıq sheberligine baylanıslı bolıp, dástan turli awızeki sóylew túrine jaqın, teńewler menen epitetlerge oǵada bay.

## Derekler
Bázirgen dástanı

**Bázirgen dástanı** — «Góruǵlı» ciklindegi dástanlardıń qaraqalpaqlar arasında eń keń taralǵan shaklınıń biri. Usı baslımǵa jiberilgen atalmısh nusqası 1960-jılı baqsı Narbay Kóshekenovten J. Ábdikarimov jazıp alǵan (P-114, №36805). Dástan birinshi ret 1963-jılı «Qaraqalpaqstan» baspasında óz aldına kitapsha bolıp jarıyalanǵan. Keyin usı nusqa qaraqalpaq folklorı kóp tomlıǵınıń XV tomına engizilgen. Dástanda doslıq, awızbirshіlіk, tatuwlıq ideyası tıyqarǵı ózek etip belgilengen. Góruǵlı menen Bázirgenniń aralarındaǵı doslıq múnásibetler qaharmanlardıń dostasıw motivindegi úlgi obrazlar dárejesine kóterilgen.

## Derekler
Qaqpan (oyın)

**Qaqpan** — qaraqalpaq  oyını.

## Oyınnıń tártibi
Oyınshılar teńdey bolıp eki tárepke bólіnedі. Dóńgelek sızıqtıń ishindegi balalar «tıshqanlar», sırtında turǵan balalar «qaqpan» wazıypasın atqaradı. Tómendegi qosıqtı barlıǵı qosılıp aytıp, dóńgelek sızıqtıń qaptalına jaqın keledі:

Hámme nárselerdi kemirip,

Jańa tiydi tıshqanlar,

Abaylı bolıń tıshqanlar,

Sizlerge quwıp jetemiz,

Tutıp alıp ketemiz,

— dep aytqannan keyin balalar toqtap dárwaza bolıp saplanıp, bir-birleriniń qollarınan uslap, ishine kiriwge jaqınlasadı. «Tıshqanlar» «qaqpan» qurǵan belgilerge júgirisip júredi həm tez qaytıp shıǵadi. Al belgilengen sızıq ishinen shıgalmay qalǵan «tıshqanlar» uslanǵan bolıp eseplanedi. Tutulǵanlar dóńgelek sızıqtıń sırtındaǵı júrgen «qaqpanlarǵa» qosılıp haraket isley baslaydı.

Oyın «tıshqanlardıń» barlıǵı tutulgandan keyin ǵana tamamlanadı. Qaysı topar aǵzaları tez, duris, shaqqan haraket islegen bolsa, oyın jeniske erisken bolıp esaplanadi. Júdá shapshań bir top ekinshi topqa da túspegen balalardı atı aytıp maqtanu urını boladı.

## Derekler
Bekimbet baqınıń bayazı

**«Bekimbet baqınıń bayazı»** dep atalǵan shıǵarma xalıq arasına awızeki atqarıwshılar arqalı taralıp kelgen dóretiwshilerden. Onı qıssaxanlardan tısqarı, folklorlıq úlgilerdi yad biliwshi hám házirjuwap sóz ieleri esaplanǵan juwabaylar, naqılshılar, tımsalshılar hám ertekshiler atqarıp kelgen. Bul shıǵarma xalıq poeziyasınıń dástúriy úlgisi bolǵanlıqtan «bayaz» dep atalǵan bolsa da, dástan janrınıń talaplarına da juwap beretuǵın dóretpeler qatarına kiredi. Sonlıqtan onı jazıp alıwshılar shıǵarma atamasına «dástan» sózin de qosqan. Aytıwshılardıń maǵlıwmat beriwinshe, dástannıń dáslepki shıǵarıwshısı (avtorı) Bekimbet baǵı atı menen belgili xalıq dilwarlarınıń biri bolǵan. Ol óziniń ómir tájiriybesinen úyrengen hám ózi basınan keshirgen waqıyalardı, endigi aldında balasınıń islerin de ala boljap, usı shıǵarmanı dóretken. Onı óz izine amanat etip jazıp qaldırdı.Bekimbet baǵı dúnyadan ótkennen keyin júz bergen waqıyalar haqıyqatında da onıń oylaǵanınday bolıp shıǵadı hám bul shıǵarmanı xalıq arasınan shıqqan ertekshi.

## Derekler
Yusup-Ziliyxa dástanı

**«Yusup-Ziliyxa» dástanı** usı basılımǵa 1986-jılı «Qaraqalpaq folklorı» kóptomlıǵınıń XVI tomında járiyalanǵan variantı tiykarında jiberildi. Atalǵan toptıń juwaplı shıǵarıwshısı A.Álimovtıń jazıwınsha, ol dástandı 1997-jılı molla Xayrulla Tursın ulınan jazıp alǵan. Óz gezeginde Xayrulla qıssaxan bul qıssanı Aqımbet, Muwsa baqsılardı kózi menen kórip, qulaǵı menen esitken Ibrayım qıssaxannan alǵan Ibrayımnıń aytıwına qaraǵanda, bul qoljazba Aqımbet baqsınıń qoldan kóshirgen hám atqarıp júrgen kóp nusqalarınıń biri bolǵan. Aqımbet, Muwsa usaǵan ullı baqsılar dástandı uzaq jıllar atqarıp júrip, qosıq qurılısı, qápiya dúziw, sheberlik máselesinde kóp ózgeris kirgizgen hám xalıqtıń sóylew tiline jaqınlastırıp qayta islegen. Tilekke qarsı, kitapxananıń qoljazbalar fondında bul nusqa tabılmadı.

## Derekler
Bektas

**Bektas oyını** — qaraqalpaq  oyını.

## Oyınnıń maqseti
Balalardıń dıqqatın rawajlandırıw qol hám qol barmaqlarınıń bulshıq etlerin shınıqtırıw
oyınnın barlıǵı: Oyında 4-6 qız hám ballar jup bolip qatnasıp; oyındı teń baslaydı hám oyındı bir neshe bólimge bólip oynaydı.
# Taslardı jeke jiberedi, bir tas an qolında qalıp, oni joqarıǵa ılaqtırıp, shaship jiberilgen taslar jıynap alınadı.
# Bas barmaq penen kórsetkish barmaq birlestiriledi, san on qolda bir tas qaladı. Qolındaǵı tastı joqarıǵa ılaqtırıp, barmaqlardıń járdeminde «úyge» tasladı.
# Kórsetkish hám járdemshi barmaq járdeminde kópirshe islenedi. Qoldaǵı taslar shaship jiberiledi hám on qolda bir tas alıp qalınadı. Qoldaǵı tas járdeminde kópirshe astınan taslardı ótkeredi. Bunda «kópirshe» barmaqları iyilip ketpewi kerek.
# Taslar barmaqlar arasına jaylastırıladı. Oń qoldaǵı tastı joqarıǵa ılaqtırıp, barmaqlar arasındaǵı taslardı sırtqa. Oyınnıń sanına shekem oyınshınıń oń qolındaǵı tas túsip ketpese sol oyınshı utqan esaplanadı.              

## Oyınnıń qaǵıydası
Oyın stol, «xantaxta» jaz aylarında jerde aylanıp, kóbirek qızlar qatnasadı. Taslar birdey úlkenlikte bolıp 5-10 dana alınadı.

Shashılǵan taslardı jıynap alǵanda qoldaǵı taslar túsip ketpewi kerek. Eger túsip ketse utılǵan bolıp esaplanadı, hám oyınnan shıǵadı.

## Derekler
Arpa-gúrpe

**Arpa-gúrpe oyını** — qaraqalpaq  oyını.

## Oyınnıń tártibi
Oyınshılar eki toparǵa bólinedi. Hár topar aralıǵı 20 metr aralıqta jaylasıp, topar oyınshıları oyın basqarıwshısınıń tapsırmasın (buyrıǵın) kútip turadı. 20 metr aralıqtan eki oyınshı jaylasqanday eki dóńgelek sızıq sızıladı. Oyın basqarıwshısı oyındı baslawǵa belgi beriwden, hár bir topardan eki oyınshıdan ortadaǵı sızıqqa tez juwırıp kelip, bir-birine jawırının qaratıp, qolların qollarına ótkerip, jerden ayaǵın kóterip 4 ret, «arpa-gúrpe» dep iyilip arqalawı kerek. Arqalap bolǵannan keyin, eki oyinshi da óz ornına tez juwirip kelip turiwi kerek. Qaysı topar oyınshıları oyındı tez tamamlasa sol topar yaki ochkoǵa iye boladı. Oyın kóp alǵan oyınshıları jeńiske erisken esaplanadı. Oyın 2 ret qaytalanadı.

## Derekler
Qır qalaq — suw qalaq

**Qır qalaq hám suw qalaq oyını** — qaraqalpaq  oyını.

## Oyınnıń tártibi
Oyın ótkeriletuǵın suwdıń átirapı ashıq bolıp, oyınshılar eki toparǵa bólinip, suwdıń dál ortasında bir-birine arqasın qaratıp, arası 2 metr qashıqlıqta bir qatar bolıp jaylasadı. Toparlar birinshi, ekinshi tárepler bolıp belgilenedi. Oyın basqarıwshınıń oyındı baslawǵa berilgen belgisi boyınsha qaysı topardı «birinshi» yamasa «ekinshi» dep atasa, atı atalǵan topardıń oyınshıları óz tárepine qarap 15 metr aralıqqa qálegen usılda júzip qılıwı shárt, atı atalmaǵan topardıń oyınshıları artına burılıp qashqan topardıń oyınshılarına jetip, suwdıń ishinde qolın tiygizse, ol oyınshıǵa eki upay beriledi. Eger de suwdan shıqqannan keyin 10 metr aralıqqa shekem quwıp jetip, qolın tiygizse, onda 1 upay beriledi.

## Oyın shárti
# Oyında oyınshı suwdan shıǵıp ketip 10 metr jerge shekem qasıwına ruqsat beriledi.
# Oyınshı uslaǵan oyınshı suwǵa basıwǵa yamasa urıwǵa qadaǵan etiledi.

## Derekler
Bas barmaq, balan úyrek

**Bas barmaq, balan úyrek** — qaraqalpaq  oyını.

## Oyınnıń tártibi
Bir bala ekinshi balanıń qollarınıń bas barmaǵınan uslap, kishkene barmaǵına shekem, bir retten atların aytıp shıǵadı. Bas barmaq, suq qol, ortań qol, atı joq, shıǵanaq. Bunnan keyin: «Bas barmaq, balan úyrek, ortan terek, shuldır shúmek, kishkene ǵana bóbek» — dep barmaqlarınıń barlıǵına at qoyıp shıǵadı. Barmaqlardıń hár qaysısına arnalǵan oyındı basqaruwshısı tómendegі qosıqlardı aytadı:

Balalarım turıńlar,

Sózge moyın burıńlar.

**Bas barmaq:**

Jatıp aldıń tırp-etpey,

Endi buzaw baǵasan,

Keshte úyge kelgende,

Oshaqqa ot jaǵasan.

**Balan úyrek:**

Shóp jıynadıń tіptіgen,

Sen soǵań bar xalq penen,

Keshte úyge kelgende,

Nan beremen may menen.


## Derekler
Parallel logikalıq programmalastırıw

**Parallel logikalıq programmalastırıw** — bul parallel esaplawlar ushın proektlestirilgen logikalıq programmalastırıwdıń bir variantı bolıp, onda programmalar tómendegi formadaǵı qorǵalǵan Xorn qaǵıydaları jıynaǵı bolıp tabıladı:

:  H :- G1, …, Gn  B1, …, Bn.

G1, … , Gn konyunksiyası qaǵıydanıń qorǵawshısı dep ataladı, al | — minnetleme operatorı bolıp tabıladı. 

Deklarativ túrde, qorǵalǵan Xorn qaǵıydaları ádettegi logikalıq implikaciyalar retinde oqıladı:

H, eger G1 hám … hám Gn hám B1 hám … hám Bn bolsa.

Biraq, proceduralıq jaqtan, berilgen maqsetke H baslıları sáykes keletuǵın bir neshe qaǵıyda bar bolǵanda, onda barlıq qaǵıydalar parallel túrde orınlanadı, olardıń G1, … , Gn qorǵawshılarınıń orınlanıwın tekseredi. Eger birden kóp qaǵıydanıń qorǵawshıları orınlansa, onda qaǵıydalardıń birine minnetleme tańlaw etiledi hám orınlanıw tańlanǵan qaǵıydanıń B1, …, Bn ishki maqsetleri menen dawam etedi. Bul ishki maqsetler de parallel túrde orınlanıwı múmkin. Solay etip, parallel logikalıq programmalastırıw «bilmeymen determinizm emesligi» ornına «qızıqpayman determinizm emesligi» formasın ámelge asıradı.

## Tariyxı
Birinshi parallel logikalıq programmalastırıw tili Keyt L. Klark hám Stiv Gregoriydiń Relational Language (Qatnas Tili) boldı, ol IC-Prolog-tan kelip shıqqan edi. Parallel logikalıq programmalastırıwdıń keyingi versiyalarına Exud Shapironıń Concurrent Prolog hám Uedanıń Guarded Horn Clause (Qorǵalǵan Xorn Qaǵıydaları) tili kiredi.

Parallel logikalıq programmalastırıwdıń rawajlanıwı, Guarded Horn Clause tili Yaponiyanıń Besinshi Áwlad Proekti (FGCS) sistemalıq programmalastırıw tili KL1-di ámelge asırıw ushın qollanılǵanda túrtki aldı. FGCS Proekti — bul Yaponiyanıń Xalıqaralıq Sawda hám Sanaat Ministrliginiń 1982-jılı baslanǵan, jasalma intellekt qosımshaları ushın massalıq parallel esaplaw/qayta islewdi paydalanıwǵa arnalǵan 400 million dollarlıq baslaması edi. Parallel logikalıq programmalastırıwdıń apparatlıq támiynat penen qosımshalar arasındaǵı «jetispey turǵan baylanıs» retinde tańlanıwına 1982-jılı Concurrent Prolog-tı oylap tapqan Exud Shapironıń FGCS Proektine keliwi tásir etti.

## Ádebiyatlar

*Clark, Keith Leonard; Gregory, Steve (1981). A relational language for parallel programming. Proceedings of the 1981 conference on Functional programming languages and computer architecture. Association for Computing Machinery. pp. 171–178.*

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Sheklewli programmalastırıw

**Sheklewli programmalastırıw (CP)** — bul jasalma intellekt, kompyuter ilimi hám operaciyalardı izertlew tarawlarınıń keń kólemli usıllarına súyenetuǵın kombinatorlıq máselelerdi sheshiw paradigması. Sheklewli programmalastırıwda paydalanıwshılar sheshim ózgeriwshileri toplamı ushın múmkin bolǵan sheshimlerge qoyılatuǵın sheklewlerdi deklarativ túrde kórsetedi. Sheklewler imperativ programmalastırıw tilleriniń ádettegi primitivlerinen ayırmashılıq etedi, sebebi olar orınlanıwı kerek bolǵan qádemdi yamasa qádemler izbe-izligin kórsetpeydi, kerisinshe tabılıwı kerek bolǵan sheshimniń qásiyetlerin kórsetedi. Sheklewlerden tısqarı, paydalanıwshılar bul sheklewlerdi sheshiw usılın da kórsetiwi kerek. Bul ádette xronologiyalıq keri izlew hám sheklewlerdi tarqatıw sıyaqlı standart usıllarǵa súyenedi, biraq máselege tán tarmaqlanıw evristikası sıyaqlı arnawlı kodtı da paydalanıwı múmkin.

Sheklewli programmalastırıw óz tamırların sheklewli logikalıq programmalastırıwdan aladı hám sol formada ańlatılıwı múmkin, ol sheklewlerdi logikalıq programmaǵa jaylastıradı. Logikalıq programmalastırıwdıń bul variantı Prolog II-de kirgizilgen sheklewlerdiń belgili bir klasın 1987-jılı keńeytken Jaffar hám Lassezge tiyisli. Sheklewli logikalıq programmalastırıwdıń birinshi implementaciyaları Prolog III, CLP(R) hám CHIP boldı.

Logikalıq programmalastırıw ornına, sheklewlerdi funkcional programmalastırıw, term qayta jazıw hám imperativ tiller menen aralastırıwǵa boladı. Sheklewler ushın ornatılǵan qollap-quwatlawı bar programmalastırıw tillerine Oz (funkcional programmalastırıw) hám Kaleidoscope (imperativ programmalastırıw) kiredi. Kóbinese, sheklewler imperativ tillerde bar bolǵan imperativ til ushın bólek kitapxanalar bolıp tabılatuǵın sheklewlerdi sheshiw qurallar toplamı arqalı ámelge asırıladı.

## Sheklewli logikalıq programmalastırıw
Sheklewli programmalastırıw — bul sheklewlerdi qabıllawshı tilge jaylastırıw. Birinshi paydalanılǵan qabıllawshı tiller logikalıq programmalastırıw tilleri boldı, sonlıqtan bul taraw dáslep sheklewli logikalıq programmalastırıw dep ataldı. Eki paradigma logikalıq ózgeriwshiler hám keri izlew sıyaqlı kóp áhmiyetli ózgesheliklerdi bólisedi. Búgingi kúnde kópshilik Prolog implementaciyaları sheklewli logikalıq programmalastırıw ushın bir yamasa bir neshe kitapxananı óz ishine aladı.

Ekewiniń arasındaǵı ayırmashılıq tiykarınan olardıń dúnyanı modellestiriw stillerinde hám usıllarında. Geypara máselelerdi logikalıq programmalar retinde jazıw tábiyiyrek (hám solay etip, ápiwayıraq), al geyparaların sheklewli programmalar retinde jazıw tábiyiyrek.

Sheklewli programmalastırıw usılı — bul bir waqıtta úlken sanlı sheklewler qanaatlandırılǵan dúnya jaǵdayın izlew. Másele ádette bir qatar belgisiz ózgeriwshileri bar dúnya jaǵdayı retinde kórsetiledi. Sheklewli programma barlıq ózgeriwshiler ushın mánislerdi izleydi.

Waqıtlıq parallel sheklewli programmalastırıw (TCC) hám anıq emes waqıtlıq parallel sheklewli programmalastırıw (MJV) — bul waqıt penen islese alatuǵın sheklewli programmalastırıwdıń variantları..

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Ramuz-shax dástanı

**«Ramuz-shax» dástanı** — qaraqalpaq xalqı arasında qıssaxanlıq jolı menen atqarılıp kelgen epikalıq dóretpelerdiń biri. Bul dástan atqarıwshılar repertuarında «Ramuz patsha», «Ziynep-Altıngúl» atamaları menen de belgili. Dástannıń usı basılımǵa jiberilip atırǵan, ÓzR IA QB fundamentallıq kitapxanasınıń qoljazbalar fondında saqlanıwshı arab imlasındaǵı nusqası (P_238,N7882) qara hám qızıl reńli sıyalar menen kóshirilgen, qarasóz hám qosıq qatarları aralas. Qoljazbanıń sońǵı betlerindegi maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, bul qıssanı qońıratlı, balǵalı ruwınan damla Yunis degen damulla Amaniyazdıń ótinishi menen Abdulla shayx qoljazbasınan kóshirip bergen. Abdulla shayx Xákim ata mujáwirlerinen bolgan Sholpan ata áwladlarınan ekenligi aytıladı. Qoljazbanıń sońǵı betlerinde bir neshe jerde shayx Zahir degen adamnıń atı eske alınadı. Ol usı povesttıń avtorı bolǵan bolıwı múmkin. Bul variant aldın járiyalanbaǵan. Qoljazbanı arab jazıwınan krill jazıwına bóliminiń Tariyx, arxeologiya hám etnografiya institutınıń ilimiy xizmetkeri A.R.Idrisov kóshirip, baspaǵa tayarladı. Qoljazbalar fondında bul nusqadan basqa Narbay baqsı Qoshekenovtan Q.Ermanov jazıp alǵan «Ziynep-Altıngúl», Jaqsılıq jırawdan Q.Jumajanov jazıp alǵan «Ramuz patsha», Mádireyim Erjanovtan Q.Ernazarov qazıp alǵan «Ziynep-Altıngúl» variantları saqlanbaqta. Dástannıń dáslepki atqarıwlarında qıssaxanlar bolǵanlıqtan, onda kitabiy tildiń tásiri bayqaladı.Dástannıń syujeti ǵaybana ashıqlıq máselesine qurılǵan.

## Derekler
Shaxı mutlaq dástanı

**«Shaxı mutlaq» dástanı** — qıssaxanlıq jolı menen tarqalıp kelgen dóretpelerden biri bolıp, onı ataqlı Juman baqsınıń balası Jańabay Jumanov 1962-jılı jazıp tapsırǵan (R-338, No109493). Burın járiyalanbaǵan. «Shaxı mutlaq» ataması «Biykarlanǵan patsha» degen mánisti ańlatadı. Povesttiń xalıq awızındaǵı basqa atları — «Bádbaq patsha», «Aqmaq patsha». «Shaxı mutlaq» ataması menen usı baspaǵa jiberilip atırǵan bul dástanda óz qızına ashıq bolıp, shermende halatına túsken taxt iyesiniń ersi is-háreketleri, xalıqtıń úrp-ádetine jat bolǵan minez-qulqları biykarlanadı. Dástan júwmaǵında táǵdirdiń awırmanlıǵın kóp kórgen japakesh insanlardıń sabırlılıǵı arqalı óz maqset-muratına jetetuǵını turmıslıq mısallar tiykarında ashıp berilgen.

## Derekler
Izertlewshi programmalastırıw

**Izertlewshi programmalastırıw**, ámelge asırıw programmalastırıwına qarama-qarsı, programmalıq támiynat injenerligi cikliniń áhmiyetli bólimi bolıp tabıladı: eger taraw júdá jaqsı túsinilmegen yamasa ashıq emes bolsa, yamasa ámelge asırıw ushın qanday algoritmler hám maǵlıwmatlar strukturaları kerek ekenligi anıq bolmasa, redaktorlaw-kompilyaciyalaw-orınlaw-debaglaw cikliniń ádettegi sheklewlerinen ótpey, programmanı interaktiv túrde islep shıǵıw hám debaglaw múmkinshiligi paydalı. APL, Cecil, Clojure, C#, Dylan, Factor, Forth, F#, J, Java, Julia, Lisp, Mathematica, Obliq, Oz, Prolog, Python, REBOL, Perl, R, Ruby, Scala, Self, Smalltalk, Tcl, hám JavaScript sıyaqlı tiller, kóbinese IDE menen birgelikte, interaktivlik, dinamikalıq hám keńeytiw múmkinshiligi arqalı izertlewshi programmalastırıwdı qollap-quwatlaydı.

## Formal specifikaciya menen izertlewshi programmalastırıw
Ayırım programmalıq támiynat islep shıǵıw joybarları ushın talaplar analizin hám formal specifikaciyanı orınlaw durıs. Basqa programmalıq támiynat islep shıǵıw joybarları ushın, baǵdarlamashılarǵa texnologiya menen tájiriybe ótkeriwine hám programmalıq támiynattıń specifikaciyasınıń izertlewshi programmalastırıwǵa baylanıslı rawajlanıwına imkaniyat beriw durıs.

## Maket islewge uqsaslıq
Elektronika islep shıǵıwda da uqsas izertlew usılı qollanıladı, ol Maket islew dep ataladı, bunda hár túrli kombinaciyalar tez sınaqtan ótkerilip, qayta qaralıwı múmkin, bunda nátiyjeniń anıq waqıtsha tábiyatqa iye ekenligi kelisimi qabıl etiledi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Tikkeley funkciya

**Tikkeley funkciya** (**dfn**, «di-fan» dep oqıladı) — bul APL programmalastırıw tilinde funkciyanı hám operatordı (joqarı dárejeli funkciya) anıqlawdıń alternativ usılı. Tikkeley operator sonday-aq dop («di-op» dep oqıladı) dep te atalıwı múmkin. Olar 1996-jılı Djon Shoulz tárepinen oylap tabılǵan. Olar massiv programmalastırıw, joqarı dárejeli funkciya hám funkcional programmalastırıwdıń unikal kombinaciyası bolıp tabıladı hám XXI ásirdiń basındaǵı APLdiń aldınǵı versiyalardan ózgeshelenetuǵın tiykarǵı jetiskenligi bolıp tabıladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Hajı-Gerey dástanı

**«Hajı-Gerey» dástanı** qahramanlıqtı jırlawshı dástanlar qatarınan orın alıp kiyatır. Bul dástan buxaralı jırawlar ortasında «Er Gerey», «Búrkitli Er Gerey» degen atamalarda jırlanǵan. Lekin, Qurbanbay jırawdıń jeke dóretiwshilik sheberligi tiykarında dástan waqıyalarına ózgerisler kirgizilip, onıń jańı atamada «Hajı-Gerey» bolıp qayta islengenligi bayqaladı. Solay da bolsa, dástanda Gerey batırdıń іnіsi Hajı haqqında tıyanaqlı hesh nárse aytılmaydı. Izertlewshilerdiń pikirininshe, dástan tolıq xatqa túspey qalǵan. Qurbanbay jıraw repertuarında bolǵan bul dóretpe 1941-jılı S.Beknazarov tárepinen (R-15, №1191, №16211) jazıp alınǵan. №16211 qoljazba kishi kólemdegi dáptergá arab hám latın imlasında siya hám kólem menen asıǵıs jazılǵan, sózlerdi oqıw qıyın. Bul jırawdıń awızınan tiykeley jazıp alınǵan nusqa bolsa kerek. Al №1191 qoljazba aldıńǵı qoljazba tiykarında qayta islengen bolıp, latın hám kirill imlalarında aralas jazılǵan hám tekste kóplep ózgerisler kirgizilgen.

«Qaraqalpaq folklorı» kóptomlıǵın burınǵı basılımında «Hajı-Gerey» ataması menen basılǵan bul dástan aytıp ótіlgen ekі qoljazbanı tekstologiyalıq tallaw tiykarında tolıqtırılıp, tiyisli dúzetpeler islengen halda jariyalanbaǵan.

## Derekler
Sálimjan dástanı

**«Sálimjan» dástanı** jıraw Qurbanbay Tájіbaevtan 1956-jılı M.Seyіtniyazov tárepinen jazıp alınǵan hám jalǵız variantlı dóretpeler qatarında ÓzR IA QQB fundamental kitapxanasınıń qoljazbalar fondında (R-285, №88205) saqlanbaqta. Dástan «Qaraqalpaq folklorı» kóptomlıǵında (XVII   tom) 1988-jılı járiyalanǵan. Usı basılımǵa usınılıp otırǵan dástan tekstleri tolıqtırıldı, geytara zárúrli orınlarǵa qoljazba tiykarında tekstologiyalıq túzetpeler engizildi.Dástan turmıslıq waqıyalarǵa qurılǵap bolıp, bir-birine ashıq bas qaharmandardıń (Sálimjan menen Qarlıǵaw) ármanlarına erisshi jolında tosqınshılıqlardı aqıl-oy, sana járdeminde jeńiw mashaqqatları bayan etilidi. Dástanda erteklik syujetler jiyi paydalanılǵan.

## Derekler
Hatam-Tay dástanı

**«Hatam-Tay» dástanı** — Buxara jırawshılıq mektebi wákilleri dóretiwshiligi arqalı tarqalǵan shıǵarmalar qatarına kieredi. Dástan Buxara qaraqalpaqları arasında «Hátem palwan» ataması menen belgili bolǵan. Buxaralı Qalmurat Qazaqbay ulına shákirt túsken Begmurat jıraw bul dostandı xalıq aldında jırlap kelgen. Dástan Qurbanbay jıraw Tájіbay ulınan M.Seyіtniyazov tárepinen 1956-jılı «Hatam-Tay» degen atamada jazıp alınǵan (R-286, №88204). Dástan «Qaraqalpaq folklorı» kóptomlıǵında (XVIII tom) 1988-jılı járiyalanǵan. Qurbanbay jıraw dástan mazmunın bayıtıp jırlawı arqalı Hatam palwan menen Tay qızdıń bir-birine súyіspenshiligin, wapadarlıǵın, óz maqsatine erisiw ushın barlıq qıyınshılıqlardı jeńip ótiwshi sheber súwretlep bergen. Dástan mifologiyalıq kórniselerge de bay.

## Derekler
Táǵdirleslik

**Táǵdirleslik** — bul injenerlik proektlestiriw filosofiyası bolıp, onda sistemanıń baylanıslı bólimleri bir-birine bekkem baylanıstırılǵan boladı, nátiyjede olar ya birge isten shıǵadı, ya ulıwma isten shıqpaydı. Táǵdirleslik ushınan-ushına principiniń bir mısalı bolıp tabıladı. «Táǵdirleslik» terminine Devid D. Klark óziniń 1988-jılǵı «DARPA Internet Protokollarınıń Proektlestiriw Filosofiyası» atlı maqalasıda tómendegishe anıqlama bergen:

: Táǵdirleslik modeli, eger bir waqıttıń ózinde obyekttiń ózi joǵalsa, sol obyekt penen baylanıslı jaǵday haqqındaǵı informaciyanı joǵaltıw maqul dep esaplaydı. Anıǵıraq aytqanda, transport dárejesindegi sinxronizaciya haqqındaǵı informaciya tarmaqqa jalǵanǵan hám onıń kommunikaciya xızmetinen paydalanıp atırǵan xostta saqlanadı.

Eki tárep arasındaǵı baylanıs, eger táreplerdiń biri isten shıqsa, isten shıǵıwı kerek bolǵanlıqtan, olardıń biri isten shıqqanda baylanıs penen baylanıslı hár qanday jaǵdaydı joǵaltıw maqul dep esaplanadı. Solay etip, táǵdirleslik baylanıs jaǵdayı tarmaq ishindegi basqa bir túyinde emes, al eki baylanıs etiwshi táreptiń ózinde tikkeley saqlanıwı kerek ekenligin usınadı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
FOSD origami

Funkciyaǵa baǵdarlanǵan programmalastırıw yamasa ***ózgeshelikke baǵdarlanǵan programmalıq támiynattı islep shıǵıw (FOSD)*** — bul programmalıq támiynat ónimleri tarmaqlarında programma sintezi ushın ulıwma paradigma. Ózgeshelikke baǵdarlanǵan programmalastırıw beti usınıladı, onda bir domenniń FOSD modeliniń 0-arlı funkciyalar (mánisler dep ataladı) korteji hám ózgeshelikler dep atalatuǵın 1-arlı (unar) funkciyalar toplamı ekenligi túsindiriledi. Bul bette FOSD modelleriniń kóp ólshemli ulıwmalastırıwları talqılanadı, olar quramalı programmalardıń ıqsham specifikaciyaları ushın áhmiyetli.

## Origami
Metamodellerdiń tiykarǵı ulıwmalastırıwı — origami. Tiykarǵı ideya — programmanıń dizaynı bir ǵana ańlatpa menen kórsetiliwi shárt emes; bir neshe ańlatpalardı qollanıwǵa boladı. Bul bir neshe ortogonal GenVoca modellerin paydalanıwdı óz ishine aladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Funkcional logikalıq programmalastırıw

**Funkcional logikalıq programmalastırıw** — bul bir programmalastırıw tilinde funkcional programmalastırıw hám logikalıq programmalastırıw paradigmalarınıń birikpesi. Programmalastırıwdıń bul usılı Curry hám Mercury sıyaqlı hár túrli programmalastırıw tillerinde sáwlelengen. Jaqınıraq mısal — Verse.
Funkcional hám logikalıq programmalastırıwdıń integraciyasına arnalǵan jurnal 1995 hám 2008-jıllar arasında MIT Press hám Evropa Programmalastırıw Tilleri hám Sistemaları Associaciyası tárepinen baspadan shıǵarılǵan.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Blok-sxema tili

**Blok-sxema tili** (FCL) — bul programma analizi, specializaciyalaw hám ásirese, bólek bahalaw sıyaqlı tiykarǵı túsiniklerdi túsindiriw maqsetinde proektlestirilgen ápiwayı imperativ programmalastırıw tili. Bul til birinshi ret 1989-jılı Karsten K. Gomard hám Nil D. Djons tárepinen usınılǵan. Ol keyinirek 1993-jılı olardıń Piter Sestoft penen birgeliktegi kitabında hám 1998-jılı Djon Xetklifftiń lekciya jazbalarında qayta payda boldı. Tómende FCL Djon Xetklifftiń lekciya jazbalarında kórsetilgenindey táriyiplenedi.

FCL — bul Fon Neyman kompyuteriniń programmanı orınlaw usılına jaqın imperativ programmalastırıw tili. Programma buyrıqlar izbe-izligine ámel etiw arqalı izbe-iz orınlanadı hám bul waqıtta jasırın jaǵday, yaǵnıy global yad saqlanıp turadı. FCL-de proceduralar túsinigi joq, biraq ol shártli hám shártsiz ótiwlerdi támiyinleydi. FCL óz atına sáykes keledi, sebebi FCL programmasınıń abstrakt shaqırıwlar grafı tikkeley blok-sxema bolıp tabıladı.

FCL programması kirgiziw retinde atları bar mánislerdiń shekli qatarın parametrler retinde qabıl etedi hám nátiyje retinde bir mánis shıǵaradı.

## Sintaksis
Biz FCL sintaksisin Bekus–Naur formasın paydalanıp kórsetemiz.

FCL programması rásmiy parametr járiyalanıwları diziminen, kiriw belgisinen hám tiykarǵı bloklar izbe-izliginen ibarat:
```bnf
<p> ::= "(" <x>* ")" "(" <l> ")" <b>+
```
Dáslep, til tek ǵana teris emes pútin sanlı ózgeriwshilerge ruqsat beredi.

Tiykarǵı blok belgiden, menshiklewler diziminen hám ótiwden ibarat.
```bnf
<b> ::= <l> ":" <a>* <j>
```
Menshiklew ózgeriwshige ańlatpanı beredi. Ańlatpa ya konstanta, ya ózgeriwshi, ya bolmasa ornatılǵan n-ar operatordıń qollanılıwı bolıp tabıladı:
```bnf
<a> := <x> ":=" <e>
<e> := <c> | <x> | <o> "(" <e>* ")"
```
Esletpe, programma dawamında ushırasatuǵın ózgeriwshi atların programmanıń basında járiyalaw shárt emes. Programmanıń basında járiyalanǵan ózgeriwshiler programmaǵa beriletuǵın argumentlerdi bildiredi.

Mánisler tek ǵana teris emes pútin sanlar bolıwı múkin bolǵanlıqtan, konstantalar da sonday boladı. Ulıwma alǵanda, operaciyalar dizimi, eger olardıń 0-ge bóliw sıyaqlı ayrıqsha jaǵdaylardı óz ishine alatuǵın qosımsha tásirleri bolmasa, áhmiyetli emes:
```bnf
<c> ::= "0" | "1" | "2" | ...
<o> ::= "+" | "-" | "*" | "=" | "<" | ">" | ...
```
Bul jerde =, <, ... C tilindegi sıyaqlı semantikaǵa iye. - belginiń semantikası sonday, eger x-y<0 bolsa, onda x-y=0 boladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Maria Corina Machado

**Maria Corina Machado** — Tınıshlıq boyınsha Nobel sıylıǵınıń laureatı (2025).

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Joqarı tártipli xabar

Kompyuter programmalastırıw tilindegi **joqarı tártipli xabar (HOM)** — bul argument retinde basqa xabarlardı qabıllaytuǵın xabarlarǵa múmkinshilik beretuǵın joqarı tártipli programmalastırıwdıń bir forması. Bul koncepciya 2003-jılı MacHack konferenciyasında Marsel Veyer tárepinen usınıldı hám 2005-jılı Marsel Veyer menen Stefan Dyukas tárepinen tolıǵıraq formada kórsetildi. Cikllerdi qayta islenetuǵın toplamlarǵa at bermesten jazıwǵa boladı, joqarı tártipli xabarlardı noqatasız yamasa únsiz programmalastırıwdıń bir forması retinde qarawǵa boladı.

## Mısallar
Ádettegi Smalltalk kodında, HOM-dı paydalanbastan, miynet haqısı 1000-ǵa teń bolǵan xızmetkerler toplamın alıw tómendegi kod arqalı ámelge asırıladı:
```smalltalk
salaried := employees select: [ :each | each hasSalary: 1000 ]
```
Biraq, HOM-dı paydalanıp, onı tómendegishe ańlatıwǵa boladı:
```smalltalk
salaried := employees select hasSalary: 1000.
```
Bul jerde select — joqarı tártipli xabar, al hasSalary: onıń nátiyjesine emes, al select xabarınıń ózine shaqırıladı dep túsiniledi. Bul ózgeshelikti ámelge asırıw ushın Smalltalk tili ózgertilmegen. Onıń ornına, select bul select jiberiwiniń ózin bildiretuǵın xabar qaytaradı, al ol keyin hasSalary: xabarın interpretaciyalaydı.

Basqa bir mısal — Croquet Proektindegi keleshektegi xabar jiberiwlerdiń qollanılıwı:
```smalltalk
(cube future:1000) addRotationAroundY:10.
```
Bul mısalda, future: xabarı addRotationARoundY: xabarınıń cube obyektine 1 sekundtan keyin jiberiliwine sebep boladı.

## Qabıl etiliwi
Objective-C tilindegi standart implementaciya Objective-C-degi bir ózgeshelikten paydalanadı: ózlerine jiberilgen xabardı túsinbeytuǵın obyektler onı báribir forward: dep atalatuǵın arnawlı ilmek metodı arqalı qabıllaydı. Joqarı tártipli xabar almasıw usı ózgeshelikke iye bolǵan bir qatar tillerde, sonıń ishinde Ruby hám Smalltalk-ta da ámelge asırılǵan.

ECMAScript Harmony-dıń Proksiler hújjetlemesinde joqarı tártipli xabarlar olardıń Bárin qamtıwshı Proksileri (Catchall Proxies) ushın qollanıw mısalı retinde arnawlı atap ótilgen.

## Basqa tillerdegi uqsas koncepciyalar
J programmalastırıw tili feyiller menen ráwishlerdi ajıratadı. Ráwishler feyillerdiń islew principin ózgertedi. Bul joqarı tártipli xabarlardıń (ráwishler) ózinen keyingi xabarlardı (feyiller) ózgertiwine uqsaydı. Joqarıdaǵı Croquet mısalında, addRotationAroundY:. xabarı ele de jiberiledi hám óziniń ádettegi mánisine iye, biraq onıń jetkeriliwi future:1000 xabarı arqalı ózgertiledi, yaǵnıy ol keleshekte belgili bir waqıtta jiberiledi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Invariantqa tiykarlanǵan programmalastırıw

**Invariantqa tiykarlanǵan programmalastırıw** — bul haqıyqıy programma operatorlarınan aldın specifikaciyalar hám invariantlar jazılatuǵın programmalastırıw metodologiyası. Programmalastırıw procesi dawamında invariantlardı jazıp alıwdıń bir qatar artıqmashılıqları bar: ol baǵdarlamashıdan programmanıń minez-qulqı haqqındaǵı niyetlerin onı haqıyqıy ámelge asırmastan aldın anıq aytıwın talap etedi hám invariantlar orınlanıw waqtında keń tarqalǵan programmalastırıw qátelerin anıqlaw ushın dinamikalıq túrde bahalanıwı múmkin. Bunnan tısqarı, eger jetkilikli dárejede kúshli bolsa, invariantlar programma operatorlarınıń formal semantikasına tiykarlanıp programmanıń durıslıǵın dálillew ushın qollanılıwı múmkin. Áhmiyetli emes programmalardı tolıq tekseriw ushın ádette kúshli formal dálillew sisteması menen baylanısqan birlesken programmalastırıw hám specifikaciya tili talap etiledi. Bul jaǵdayda dálillewlerdiń joqarı dárejeli avtomatlastırılıwı da múmkin.

Kópshilik qollanıwdaǵı programmalastırıw tillerinde tiykarǵı shólkemlestiriwshi strukturalar — `for` ciklleri, `while` ciklleri hám `if` operatorları sıyaqlı basqarıw aǵımı blokları. Bunday tiller invariantlarǵa birinshi orın beretuǵın programmalastırıw ushın ideal bolmawı múmkin, sebebi olar baǵdarlamashını invariantlardı jazıwdan aldın basqarıw aǵımı haqqında sheshimler qabıl etiwge májbúrleydi. Bunnan tısqarı, kópshilik programmalastırıw tillerinde specifikaciyalar hám invariantlar jazıw ushın jaqsı qollap-quwatlaw joq, sebebi olarda kvantifikator operatorları joq hám ádette joqarı dárejeli qásiyetlerdi ańlatıw múmkin emes.

Programmanı onıń dálili menen birge islep shıǵıw ideyası E.W. Deykstra-dan kelip shıqqan. Programma operatorlarınan aldın invariantlardı jazıwdı M.H. van Emden, J.C. Reynolds hám R-J Bek hár túrli formalarda qarastırǵan.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__