Kommerciya

**Kommerciya** — bul jergilikli, aymaqlıq, milliy yamasa xalıqaralıq ekonomikalar sheńberinde dáslepki óndiriwshiler menen aqırǵı tutınıwshılar arasında hár túrli kanallar arqalı tovarlar, xızmetler hám basqa da bahalı zatlardı kerekli waqıtta, orında, muǵdarda, sapada hám bahada úlken kólemde tegis, tosqınlıqsız almasıwǵa (tranzakciyalıq processler arqalı tarqatıwǵa) tikkeley yamasa janapay túrde úles qosatuǵın iskerlikler, funkciyalar, proceduralar hám institutlardıń shólkemlestirilgen sisteması. Tábiyiy resurslardıń tarqalıwındaǵı hár túrlilik, adamlardıń zárúrlikleri hám mútájlikleriniń ayırmashılıqları, hám de miynet bóliniwi menen birge salıstırmalı kommerciyalıq almasıwlardıń payda bolıwına alıp keletuǵın tiykarǵı faktorlar bolıp tabıladı.

Kommerciya pútkil támiyinlew dizbegi boylap júz beretuǵın sawda hám sawdaǵa járdem beriwshi xızmetlerden (yaǵnıy, qosımsha kommerciyalıq xızmetler) ibarat. Sawda – bul dástúriy (yamasa onlayn) bazarlarda satıwshılar menen alıwshılar arasında kelisilgen baha ushın tovarlardı (sonıń ishinde shiyki zat, aralıq hám tayar ónimlerdi) hám xızmetlerdi almasıw. Ol ishki sawdaǵa (usaqlap satıw hám kótere sawda), jergilikli, aymaqlıq, aymaq aralıq hám xalıqaralıq/sırtqı sawdaǵa (import, eksport hám qayta eksport sawdasın óz ishine aladı) bólinedi. Arnawlı almasıw bazarlarında, ádette finans hám investiciya tarawı sheńberinde isleytuǵın valyutalardı (sırtqı valyuta bazarlarında), tovarlardı (tovar bazarlarında/birjalarında) hám bahalı qaǵazlar menen derivativlerdi (fond birjaları hám finans bazarlarında) almasıw da sawda túsinigine kiredi. Ekinshi tárepten, sawdanı jeńillestire alatuǵın qosımsha kommerciyalıq xızmetler (sawdaǵa járdem) kommerciyalıq dáldallardı, bank isin, kredit qarjılandırıw hám oǵan baylanıslı xızmetlerdi, transport, qaplaw, qoymaǵa jaylastırıw, kommunikaciya, reklama hám qamsızlandırıwdı óz ishine aladı. Olardıń maqseti – tikkeley jeke baylanıs, tólemler, jıynaqlar, qarjılandırıw, orın hám waqıt ayırmashılıǵı, ónim qorǵaw hám saqlaw, bilim hám qáwip-qáterge baylanıslı tosqınlıqlardı saplastırıw bolıp tabıladı.

Kommerciyanıń keńeytilgen strukturası qosımsha elementler hám faktorlardı óz ishine aladı, mısalı: nızamlar hám qaǵıydalar (intellektual múlk huqıqları hám monopoliyaǵa qarsı nızamlardı qosqanda), siyasatlar, tarifler hám sawda tosqınlıqları, tutınıwshılar hám tutınıwshı tendenciyaları, óndiriwshiler hám óndiris strategiyaları, támiyinlew dizbekleri hám olardı basqarıw, ádettegi hám ádetten tıs biznes jumısları ushın finanslıq operaciyalar, bazar dinamikası (usınıs hám talaptı qosqanda), texnologiyalıq innovaciyalar, básekilesiw hám isbilermenlik, sawda kelisimleri, kóp milletli korporaciyalar hám kishi hám orta kárxanalar (KOK), sonday-aq makroekonomikalıq faktorlar (mısalı, ekonomikalıq turaqlılıq).

Kommerciya ekonomikalıq ósiwdi, rawajlanıwdı hám abadanlıqtı háreketke keltiredi, aymaqlıq hám xalıqaralıq óz-ara baylanıslılıqtı xoshametleydi, mádeniy almasıwdı rawajlandıradı, jumıs orınların jaratadı, adamlarǵa keń kólemdegi tovarlar hám xızmetlerge erisiw arqalı olardıń turmıs dárejesin jaqsılaydı, hám jaqsıraq ónimler ushın innovaciya hám básekilesiwdi xoshametleydi. 

Kommerciyanıń tamırları áyyemgi jergilikli barter sistemalarına barıp taqaladı, bul dáwirlik bazarlardıń payda bolıwına alıp keldi hám nátiyjede nátiyjeli sawda ushın valyutalardıń rawajlanıwına sebep boldı. Orta ásirlerde sawda jolları (máselen, Jipek jolı) hám áhmiyetli kommerciyalıq oraylar (máselen, Veneciya) aymaqlar hám kontinentlerdi baylanıstırdı, uzaq aralıqtaǵı sawda hám mádeniy almasıwǵa imkaniyat jarattı. XV ásirden XX ásirdiń baslarına shekem Evropa kolonial kúshleri global kommerciyaǵa burın bolmaǵan kólemde húkimdarlıq etti, bul óz gezeginde teńiz sawda imperiyalarınıń payda bolıwına alıp keldi, olardıń kúshli kolonial sawda kompaniyaları (máselen, Gollandiya Shıǵıs Hindstan kompaniyası hám Britaniya Shıǵıs Hindstan kompaniyası) menen birge burın bolmaǵan global almasıwdı baslap berdi (Kolumb almasıwın qarań). XIX ásirde zamanagóy bank isi hám oǵan baylanıslı xalıqaralıq bazarlar, sonday-aq Sanaat revolyuciyası kommerciyanı túp-tiykarınan qayta qurdı. Postkolonial XX ásirde erkin bazar principleri keń tarqaldı, kóp milletli korporaciyalar hám tutınıwshı ekonomikaları AQSH basshılıǵındaǵı kapitalistlik mámleketlerde gúllendi hám erkin sawda kelisimleri (máselen, GATT hám WTO) payda boldı, al kommunistlik ekonomikalar sawda sheklewlerine ushıradı, bul tutınıwshılar tańlawın sheklep qoydı. Sonıń menen birge, XX ásirdiń ortasında standartlastırılǵan júk konteynerleriniń qollanılıwı bir neshe túrli transport qurallarında júklerdi tasıwdı ańsat hám nátiyjeli imkaniyat boldı, bul xalıqaralıq sawdanıń kúshli ósiwine alıp keldi. Ásirdiń aqırına kelip, rawajlanıp atırǵan mámleketlerdiń dúnya júzilik sawdadaǵı úlesi tórtten bir bólekten úshten bir bólekke shekem kóbeydi. XXI ásir kommerciyası oǵada texnologiyaǵa tiykarlanǵan (elektron kommerciya, jasalma intellekt hám avtomatlastırıwdıń rolin qarań), globallasqan, quramalı retlesken, etikalıq jaqtan juwapker hám turaqlılıqqa baǵdarlanǵan (máselen, klimatqa shıdamlı sawda ámeliyatları) bolıp barmaqta. Bul process hár tárepleme ekonomikalıq integraciyalar (máselen, Evropa Awqamı) yamasa koaliciyalar (máselen, BRICS), gig ekonomikası hám platformaǵa tiykarlanǵan xızmetlerdiń uberizaciyası, geosiyaciy ózgerisler hám sawda urısları menen birge júrip atır, bular onıń qayta qáliplesiwine alıp kelmekte.

## Etimologiya
Inglis tilindegi «commerce» sózi latın tilindegi «commercium» sózinen kelip shıqqan, ol «com» («birge») hám «merx» («tovar») sózlerinen quralǵan.

## Biznes hám sawda menen baylanısı
Kóp uqsaslıqlarǵa qaramastan (hátte geyde ápiwayı tilde hám basqa kontekstlerde sinonim retinde qollanılatuǵın dárejede), kommerciya, biznes hám sawda óz-ara ayırmashılıqqa iye túsinikler bolıp esaplanadı.

### Kommerciya hám biznes
Kommerciya tovarlar hám xızmetlerdi óndiriwshilerden tutınıwshılarǵa satıp alıw, satıw hám tarqatıw, sonday-aq marketing, qarjı, nızamlar, transport hám qamsızlandırıw sıyaqlı baylanıslı máseleler menen shuǵıllanadı.

Ulıwma mániste, biznes - bul kommerciya arqalı aqsha tabıw hám kún kóriw háreketi. Biznes penen kommerciyanıń arasındaǵı ayırmashılıq sonnan ibarat, biznes sonday-aq kompaniya sıyaqlı kommerciyalıq subektke de qatnaslı bolıwı múmkin. Solay etip, anıǵıraq mániste, biznes - bul óz tutınıwshılarınıń mútájliklerin qanaatlandıratuǵın tovarlar hám xızmetlerdi usınıw arqalı payda tabıw ushın shólkemlestirilgen shólkem yamasa xızmet.

Usılay qaraǵanda, kommerciya keńirek túsinik bolıp, biznestiń ulıwma, hámme nárseni óz ishine alatuǵın aspekti bolıp esaplanadı. Kommerciya ayırım biznes shólkemleri payda alıw ushın jumıs isleytuǵın barlıq túrdegi almasıwlardı óz ishine alǵan keń kólemli tranzakciyalıq ortalıqtı támiyinleydi.

### Kommerciya hám sawda
Kommerciya sawdadan parıq qıladı. Sawda - bul satıwshıǵa payda alıp keletuǵın hám satıp alıwshınıń qálewin yamasa mútájligin qanaatlandıratuǵın tovarlar hám xızmetlerdiń tranzakciyası (satıp alıw hám satıw). Sawda bir mámleket ishinde ámelge asırılǵanda, ol ishki yamasa jergilikli sawda dep ataladı, ol kótere yamasa usaqlap satıw bolıwı múmkin. Kótere sawdager óndiriwshiden úlken kólemde satıp alıp, keyin usaqlap satıwshıǵa satadı, al usaqlap satıwshı bolsa aqırǵı tutınıwshıǵa kishi kólemlerde satadı. Bir mámleket penen dúnyanıń qalǵan bólegi arasındaǵı sawda sırtqı yamasa xalıqaralıq sawda dep ataladı, ol import sawdası hám eksport sawdasınan ibarat bolıp, ekewi de ulıwma kótere sawda bolıp esaplanadı.

Kommerciya tek joqarıda anıqlanǵan sawdanı ǵana emes, sonday-aq sawdaǵa járdemlesetuǵın qosımsha xızmetlerdi yamasa sawda járdemlerin hám usınday sawdanı jeńillestiretuǵın qurallardı da óz ishine aladı. Qosımsha xızmetler jetkerip beriw, kommunikaciya, qoyma, qamsızlandırıw, bank isi, kompaniyalarǵa kredit finanslaw, reklama, qaplama, sonday-aq kommerciyalıq agentler hám agentliklerdiń xızmetleri sıyaqlı xızmetlerdi kórsetiw arqalı sawdaǵa járdem beredi. Basqasha aytqanda, kommerciya úlken kólemdegi sawdanıń keń kólemli siyasiy, ekonomikalıq, texnologiyalıq, logistikalıq, huqıqıy, regulyatorlıq, sociallıq hám mádeniy aspektlerin qamtıydı. Marketing kózqarasınan, kommerciya tovarlar hám xızmetlerdiń ornın yamasa jaylasıwın ózgertiw arqalı olardı zárúr jerde hám zárúr waqıtta tutınıwshılarǵa jetkerip beriw arqalı waqıt hám orın paydalılıǵın jaratadı.

Usılay táriyiplengende, sawda kommerciyanıń bir bólegi, al kommerciya biznestiń bir aspekti bolıp tabıladı.

## Tariyxı
Tariyxshı Piter Uotson hám Ramesh Manikam uzaq aralıqtaǵı kommerciyanıń tariyxın shama menen 150,000 jıl burınnan baslaydı. Tariyxıy dáwirlerde, standartlastırılǵan aqsha retinde valyutanıń engiziliwi tovarlar hám xızmetlerdiń almasıwın jeńillestirdi.

Áyyemgi dáwirlerde kommerciya qımbat isbilermenlik bolǵan, sebebi jetkerip beriwdiń qáwipli tábiyatı onı jergilikli bazarlar menen sheklegen. Sońınan kommerciya waqıt ótiwi menen transport sistemalarınıń jaqsılanıwı menen birge keńeydi. Orta ásirlerde uzaq aralıqtaǵı hám úlken kólemdegi kommerciya ele de kontinentler ishinde sheklengen edi. Orta ásirlik Evropada bank sistemaları rawajlandı, bul milliy shegaralar arqalı finanslıq operaciyalardı jeńillestirdi. Bazarlar qala turmısınıń bir bólegine aylandı hám qala hákimiyatları tárepinen retlestirildi. Ashılıwlar dáwiri hám okean kemeleriniń payda bolıwı menen kommerciya xalıqaralıq, transkontinental dárejege jetti.

Házirgi waqıtta xalıqaralıq okean arqalı júk tasıw hám pochta sistemalarınıń isenimliligi hám Internettiń qolaylılıǵı dúnyanıń qálegen jerinde jaylasqan qalalar, aymaqlar hám eller arasında kommerciyaǵa imkaniyat jarattı. XXI ásirde, Internetke tiykarlanǵan elektronlıq kommerciya (qarjılıq informaciya Internet arqalı jiberiletuǵın), hám onıń sımsız mobil kommerciya hám sociallıq tarmaqlarǵa tiykarlanǵan sociallıq kommerciya sıyaqlı bólimleri keń qollanılıp kelmekte hám bunnan bılay da keń qollanılıwın dawam etpekte.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__