open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Salqın urıs

**Salqın urıs** ekinshi jer-júzlik urıstan keyingi dáslepki jıllardıń áhmiyetli ózgesheligi bolıp tabıladı. «Salqın urıs»tıń kelip shıǵıwına Sovetler Soyuzı hám AQSh ortasındaǵı uzaq dawam etken kelispewshilikler sebep boldı. AQSh tıń Sovetler Soyuzında 1917-jıl rus revolyutsiyası nátiyjesinde ornatılǵan bolsheviklik dúzimin diplomatiyalıq túrde tek ǵana 1933-jılı tán aldı.

Hátteki bunnan keyinde SSSR ǵa gúman menen qarap keldi. Biraqta ekinshi jer júzlik urıs waqtında bul eki mámleket bir-biri menen awqamlas bolıp «Berlin oǵı» mámleketleri menen tabıslı gúresiw ushın óz kelispewshiligin jasırdı. Urıstan keyin olar ortasındaǵı qarama-qarsılıq jańadan birinshi orınǵa shıqtı. AQSh dúnyanıń basqa mámleketleri menen óziniń erkinlik, teńlik hám demokratiya kontseptsiyasın iske asırıwǵa shaqırdı. Puqaralıq urıslar hám imperiyanıń qulawınan keyingi tınıshsız dúnyaǵa Amerika turaqlılıqtı ornatıwǵa onı tek ǵana paraxat jol menen iske asırıwǵa umtıldı. 1929-1940-jıllardaǵı «Ullı depressiya» (Túskinlik) sabaqların túsingen AQSh óziniń awıl xojalıq hám sanaat ónimlerin emes, pútkil ekonomikada ǵárezsizlik ornatıw ushın eksportqa zárúr bolǵan Batıs Evropa elleri ónimlerine jańa bazarlardı dúziwde bajıxana tosqınlıqların qısqırtıwǵa háreket etti. Xalıq aralıq sawda erkinligi AQSh tıń ekonomikalıq ósiwiniń stimulı hám basqada AQSh penen awqamlas mámleketlerde turaqlılıq hám doslıq qatnasıqlardıń deregi sıpatında kózge tústi.

Al SSSR diń óz programması boldı. Kúshli Oraylasqan Rus tariyxıy dástúri, Patshalıq húkimi Amerikalıq demokratiyadan kúshli ózgeshelendi. Klasslıq gúres hám Kommunistlik idieologiyaǵa tiykarlanǵan qúdiretli mámleket II jer júzlik urıs waqtında hám urıstan keyingi dáwirde de Sovetlik siyasattı dawam etti. Basqınshılıq urıs 20 mln Ruslardıń ómirin qurban etti. Sovetler Soyuzı óz ekonomikasın tiklewge hám qıyın jaǵdaydan shıǵıwǵa háreket etti. Sovet mámleketi kóbinese batıs shegaralardan qáwiplendi. Germaniyanıń basqınshılıǵın saplastırǵannan keyin, bunday basqınshılıqtı boldırmawǵa qarar etti. Sonlıqtan Shıǵıs Evropada Sovet mámleketi talap etken siyasiy rejimlerdiń hám jabıq shegaralardıń bolıwı talap etildi. Biraqta Amerika Qurama Shtatı urıs barasında Polsha Chexoslovakiya hám basqada Oraylıq hám shıǵıs Evropa mámleketleriniń ǵárezsizligin hám suverenitetin talap etti.
Sarkadalılar

**Sarkadalılar** denesinde qattı qabıq bolmaydı, kletka tsitoplazması tek tsitoplazma membranası menen sırtqı ortalıqtan ajıralıp turadı. Sarkadalılar yamasa tamır ayaqlılarda háreket organellası - jalǵan ayaq (psevdopodiy)lardıń bolıwı tán belgi esaplanadı. Ol tsitoplazmadan payda bolǵan turaqsız ósimshelerden ibarat. Sarkadalılarda qaplaǵısh pellikula bolmaydı. Biraq geyparalarında qabıq, baqanshaq bolıwı mumkin. Jalǵan ayaqlar párik tárizli (lobopodiylar), sabaq tárizli (filopodiylar), nur tárizli (askopodiylar) hám tor tárizli (retikulopodiyler) pishinde bolıwı mumkin. Jalǵan ayaqlar azıqtı sińirip alıw wazıypasında atqaradı. Sarkadalılar kletkasında bir yamasa bir neshe yadro bar. Dushshı suw hám topıraqta jasawshılarda qısqarıwshı vakuoli boladı. Barlıq bir kletkalılar sıyaqlı bularda dene sırtı menen dem aladı. Sarkadalılar kobinshe ekige bóliniw, geyde búrtikleniw arqalı jınıssız kóbeyedi. Jınıslı kóbeyiwi qamshılı yamasa amyoba ayaqlı (qamshısız) gametalar payda qılıw jolı menen ótedi. Bularǵa 11 mıńnan ziyat túr kiredi. Dushshı suwlarda, teńiz, okean hám topıraqta erkin jasaydı. Ayırım túrleri parazit esaplanadı. Sarkadalılar tamır ayaqlılar, nurlılar hám quyashsımaqlar klasslarına bólinedi.
Saxara

Arqa Afrikada jaylasqan **Saxara shólistanlıǵı** úlkenligi boyınsha dúnyada ekinshi orındı iyeleydi (Antarktikadan keyin). Onıń maydanı 9,065,000 kvadrat kilometr átirapında. Geybir ilimpazlar onı 2.5 million jıldan beri bar dep esaplaydı. Adamlar ádette maydandı Evraziyanıń qusları, terekleri hám basqa da mádeniy uqsaslıqları sebepli, Saxara Evraziyanıń arqası menen baylanıstıradı. 

*Saxara* ataması arabsha صحر sózinen kelip shıqqan bolıp, *shólistanlıq* degendi ańlatadı.

## Derekler
Rembrandt

**Rembrandt Harmenszoon van Rijn** (1606-jıl 15-iyun — 1669-jıl 4-oktyabr) — belgili niderlandiyalı xudojnik.

Ol Leiden qalasında tuwılǵan. 1631-jılı Amsterdamǵa jasaw ushın ketedi, sebebi ol jerde kóplegen adamlar ol haqqında esitken hám olardıń portretin salıwın qáler edi. Ol Saskia van Uylenberg atli hayalǵa úylenedi. Olardıń tórt balası bolǵan, biraq olardan úshewi júdá erte qaytıs boladı. Saskia qaytıs bolǵannan keyin, Rembrandt Hendrickje Stoffels atli óziniń xızmetker hayalı menen jasaydı hám olardıń Kornelia atlı qızı boladı. Rembrandt 1669-jılı 4-oktyabrde Amsterdamda qaytıs boladı.

Rembrandt kóplegen júdá belgili súwretlerdi salǵan. Olardıń birewleri júdá úlken, birewleri qarańǵı hám qayǵılı bolǵan. Ol júdá jaqsı súwretshi bolǵanı sonshelli, kóplegen súwretleri adamda waqıyada qatnasıp atırǵanday sezim tuwdırǵan. Rembrandt tárepinen salınǵan súwretlerdi dúnya júzi boylap belgili sanaat gallereyalarında kóriwge boladı.

Rembrandttıń sheberligin onıń realistik portretlerde hám diniy sahnalarda kóriwge boladı. Onıń dańqlı jumısları «Túńgi baqlaw» (1642), «Dr. Tulptıń anatomiya sabaǵı» (1632) hám kópshilik portretleri kórkem-óner tarıyxında óz ornın tapqan. Rembrandt kóp jıllar dawamında Amsterdamda jumıs islegen, bay sawdagerler, dáriǵerler, hám sháhár shólkemleri ushın súwretler salǵan.

Rembrandttıń ózgeshe sheberligi — jaqtıli kóleńkeniń kúshli qarama-qarsılıǵın paydalanıw (chiaroscuro). Bul usil oǵan súwretshiliginde drama hám tereńlik berdi. Onıń ofort isleri hám grafikaları da kópshilikke tásir qaldırǵan.

## Dóretiwshiligi

20-ásir mamanlarınıń aytıwı boyınsha, Rembrant ómir dawamında 600dan aslam kartina, 400ge jaqın ofort, hám 2,000 sızba súwretler salǵan. 

## Derekler
Recenziya

## Retsenziya
Retsenziya tiykarınan alg’anda maqalag’a uqsas keledi, biraq ekewinin’ arasında u’lken ma’nili ayırmashılıq bar. Eger maqalada tuwrıdan-tuwrı alg’anda ja’miyet o’mirinen alıng’an qubılıslar menen faktler qarastırılatug’ın bolsa, retsenziyanın’ obyekt isi, sol haqıyqattın’ ko’rkem shıg’armada yamasa muzıka shıg’armasında, spektaklde t.b. suwretleniwinde bolıp tabıladı. Retsenziyanın’ g’a’rezsiz janr bolıp qa’liplesiwi de sol ayırmashılıg’ınan, tek ja’miyetlik ma’nisi bar shıg’armalardı, spektakllerdi retsenziyalag’an durıs. Retsenziyalap otırg’an miynetke obektivli baha beriw, o’mirdin’ sol shıg’armada gu’rrin’ etilgen qubılısların o’zinin’ qalay tu’siniwin bayanlap shıg’arıwı sha’rt.
Retsenziyanın’ eki tu’ri boladı. 
# Sın-bibliografiyalıq retsenziya (a’debiy retsenziya).
# Teatr spektakline, kinofilmge, kontsertke yamasa o’nerdin’ basqa da qubılısın talqılay, baha berip otıratug’ın retsenziya (teatr yamasa kino retsenziyası).

Sın-bibliografiyalıq a’debiy retsenziyada kitap, kitapsha, gazeta-jurnallarda, jıynaqlarda ja’riyalang’an bir yamasa birqansha maqalalar ha’m tag’ı basqa ko’rkem-publitsistikalıq shıg’armalar qaralıp tallanadı. Retsenzist shıg’armanın’ avtorı o’mirdin’ belgili bir qubılısın durıs ko’rsete aldı ma, ol o’zinin’ shıg’armasın qanday ideyalıq pozitsiyadan jazg’an, onın’ temasın qanday da’rejede teren’ ashıp ko’rsetken, o’mir shınlıg’ı haqıyqat suwretlengen be, shıg’armanın’ ko’rkemlik ha’m publitsistikalıq da’rejesi qanday degen sawalg’a juwap beriwge minnetli. Retsenziyanın’ sın eskertkishleri oqıwshılarg’a durıs bag’ıt beriwi tiys.
Sonın’ menen qatar miynetkeshlerdi a’debiyat jan’alıqları menen sol waqıtta tanıstırıp otırıw da, sın-bibliografiyalıq retsenziyanın’ minnetine jatadı.

Spektakllerge, kinofilmlerge, kontsertlerge, konkurslarg’a ha’m o’ner o’mirindegi basqa da waqıyalarg’a jazılatug’ın retsenziyalar da usı maqsetlerdi go’zleydi. Bul retsenziyalarda teatr kollektivlerinin’, dramaturglerdin’, stsenaristlerdin’ ja’ne o’nerdin’ basqa da wa’killerinin’ tvorchestvosına tallaw jasaydı.
Sheshenlik sózler

Adamlar arasında hayran qalarlıq oǵada tapqırlılıq, ustalıq penen aytılatuǵın tereń mánili kórkem sózler bar. Olar qanday da bir adam ómirindegi, onıń táǵdirindegi máselelerdiń sheshiliwinde ayrıqsha orın tutadı. Eń úlken dálil, tiykar sıpatında xızmet atqaradı. Olardı qaraqalpaq xalqı **sheshenlik sózler** dep ataydı. Olardıń eń úlkenin sheshenlik sózler, ásirese Jiyrenshe sheshen atına baylanıslı sózlerdi kórsetiw múmkin.

Xalıq erteklerinde, dástanlarında, ańız, ángime, ápsanalarında, ráwiyatlarında sheshenlik sózler úlgilerin kóp ushıratamız. Olar ózleriniń mazmunı, qurılısı, túri boyınsha aytıs janrınan tikkeley basqasha óz aldına bir túrdi, janrdı qurap turadı. Sheshenlik sózler mánisi, salmaǵı, kórkemligi jaǵınan tereń oydı ańlatıwı jaǵınan naqıllarǵa jaqınlawday, biraq naqıl emes, qıyın bir istiń, qıyın bir máseleniń óz aldına bir sheshimi sıpatında beriledi. Mısalı: "Edige" dástanındaǵı úsh balası bar kempirdiń eshkiniń ayaqların bólisiwi, sınıq ayaq kempirge tiyisli bolıp, shúberek baylap qoyǵan ayaq tútinlikti basın alıp, noǵaylılardıń qırmanın órtep ketiwi, patshaǵa dawlasıp barǵanda, sınıq ayaq gúnalı bolıp, gúnanıń kempirge shógiwi, ol ólimge giriptar bolǵanda Nuratdin aytqan "sınıq ayaq, óli ayaq, súyep barǵan saw ayaq" tóreli sózi menen kempirdiń gúnadan azat etiliwi usınday. Sonday "Sharyar" dástanındaǵı Jáhángirdiń Sharyardı atası Darapsha menen tanıstırıwdaǵı aytqan sózleri de sheshenlik hám tórelik sózlerge kiredi.
Shıbın-shirkeyler

**Shıbın-shirkeyler** — haywanlar arasında sanınıń kópligi hám kóp túrliligi menen ayrılıp turadı.

Jer betinde 1,4 milliyonǵa jaqın shıbın-shirkeyler túri tarqalaǵan bolıp, barlıq haywanatlar yarımınan aslamın quraydı.

Tabiyatta shıbın-shirkeyler awqatlanıw dizbegi arqalı barlıq tiri organizmler menen tıǵız baylanısadı. Kópshilik quslar, jer-bawırlawshılar. Jer suw haywanlar, ayrım sút-emiziwshiler balıqlar shıbın-shirkeyler menen awqatlanadı.

## Tirishiligi
Shıbın-shirkeyler ózide ósimlikler basqa haywanlar esabınan tirishilik etedi.

Shıbın-shirkeyler ósimlik hám haywanlar hámde olardıń qaldıqlarınıń quramındaǵı organikalıq zatlardı ózlestiriw arqalı tabiyataǵı zatlardıń aylanısında qatnasadı. Haywanatlar óligi hám tezegi, ósimlik qaldıqları menen awqatlanıwshı shıbın - shirkeyler tábiyattı tazalawshı sanitarlar wazıypasın atqaradı. Topıraqta jasawshı shıbın-shirkeyler hám olardıń lichinkaları topıraqtı organikalıq hám mineral zatlar menen bayıtadı hám onı jumsartıp, suw hám hawa kiriwin jaqsılaydi. Kópshilik gúlli ósimlikler shıbın-shirkeyler arqalı shańlanıp, mol zúráát hám sapalı tuqım beredi. Derlik barlıq sobıqlılar, kópshilik quramalı gúlliler, ǵawasha gúlliler, átir gúlliler, lala gúller, palız eginleri shıbın-shirkeyler arqalı shańlanadı. Jońıshqa hám jabayı jońıshqa sıyaqlı ot-shóp ósimliklerin shańlandıradı. Greshixa, ayǵabaǵar hám ánjirdiń shańlandırıwshısı jabayı hárreler bolıp esaplanadı.
 
Tut jipek qurtı shıbın-shirkeyler arasında eń ertede mádeniylestirilgen túri bolip tabıladı. Ol hám tábiyatta jabayı halında ushraspaydı. Onıń tiykarǵı watanı Gimalay bolıp, bunnan 5000-jıl burın qıtaylılar qolǵa úyretip , kóbeytip baslaǵan. Házir jipek qurtı Yaponiya, Qıtay, Braziliya da kóbeytiriledi.

Jipekshilik yaǵnıy pilleshilik xalıq-xojalıǵınıń bir tarawı bolıp, tut jipek qurtın bagıw ham onı qayta islewdi óz ishine aladı. Qurtlar pille orap bolǵanan keyin, pille jıynap alınadı. Bul pillelerdiń tiykarǵı bólimi jipek alıw ushın jip iyiriw fabrikalarına jiberiledi. 1 kg pilleden 90 g jeńil hám tábiyiy qattı jipek alınadı.

## Zıyankes shıbın-shirkeyler
Ayırım shıbın-shirkeyler júdá tez kóbeyip, awıl-xojalıq eginlerine júdá úlken zıyan beredi. Awıl-xojalıq eginleri ziyankesleriniń dúzilisi 700 den artıq shıbın-shirkeyler túri kirgizilgen. Bul házirge shekem belgili bolǵan shıbın-shirkeylerdiń 0,5 % quraydı. Dánli eginlerge Aziya shegirtkesi hám tasbaqa burgesi, ǵawasha túngi gúbelegi, ovosh ham palız eginleri ham miyweli tereklerǵa hám túrli shırınja biytler, miywelerge alma qurtı, kartoshka kolorado qońızı úlken zıyan tiygizedi. Piteniń aqshıl hám juwan lichinkası dánniń ishki bólimin jeydi. Un qońızlarınıń lichinkaları unnıń ishinde jasaydı.

Úylerde júdá mayda sarı reńli úy kúyesi gúbelekleri ushırasadı. Gúbelekler qurtlar hám júnnen islengen qimbat bahalı kiyimlerdi jep zıyan keltiredi.

Zıyankes shıbın-shirkeylerge qarsı biologiyalıq gúres alıp barıladı. Zıyankes shıbın-shirkeylerge qarsı gúreste trixogramma hám altın kóz qońızlardan paydalanıladı. Olar arnawlı laboratoriyalarda kóbeyttiriledi.
Awıl-xojalıǵına payda keltiretuǵın shıbın-shirkeylerdi qorǵaw zárúr.
Siyasiy baspana

**Siyasiy baspana** beriwdiń tiykarǵı xalıqaralıq huqıqıy aqıbeti bunday baspana berilgen shaxstıń mámleket tárepinen beriliw minneti esaplanadı.

Siyasiy baspana beriw menen qandayda bir shaxsqa málim bir mámleket aymaǵında turaqlı jasawǵa ruqsat beriwdi parıqlaw lazım. Óytkeni basqa jaǵdayda mámleket hesh qanday xalıqaralıq huqıqıy minnetleme almaydı.

Kóbinese baspana alıwǵa óz mámleketinde siyasiy jınayatshı esaplanǵan shaxs dawager boladı. Bunday jaǵdayda kóp dawlar júz beredi. Aymaqlıq baspana haqqındaǵı deklaratsiyada tastıyıqlanǵan printsipke muwapıq aqırında usı másele baspana bergen mámleket tárepinen sheshiledi.

Ulıwma jınayat islegen puqaralarǵa siyasiy baspana berilmesligi haqqındaǵı qaǵıydalar ulıwma moyınlanǵan qaǵıyda esaplanadı.

Siyasiy baspana beriwdiń ekinshi xalıqaralıq huqıqı aqıbeti sonnan ibarat, qanday da bir shaxsqa siyasiy baspana bergen mámleket usı shaxstıń huqıqları sırt el mámle-ketlerge burılǵan jaǵdayda kvazidiplomatiyalıq qorǵanıw huqıqına iye boladı.

Siyasiy baspana beriwdiń úshinshi aqıbeti qandayda bir shaxsqa baspana bergen mámleket usı shaxstıń háreket ushın juwapker boladı. Basqasha sóz benen aytqanda, baspana bergen mámleket bunday shaxslar tárepinen qashıp shıqqan mámleketke qarata jınayı háreketler islewge jol qoymawı shárt.

Tikkeley xalıqaralıq huqıq normalar tiykarında shaxstıń baspana huqıqı berilmeydi. Shaxstıń bunday huqıqları ishki mámleket huqıqında óz sheshimin tabadı. Xalıqaralıq huqıq normaları tek mámleketlerdiń belgili topardaǵı shaxslarǵa baspana beriw huqıqın hám basqa mámleketlerdiń usı huqıqtı húrmetlew minnetin tastıyıqlaydı. Eger siyasiy emigranttı baspana izlewge májbúrlegen jaǵday saplastırılsa yaki siyasiy emigrant baspana bergen mámlekette naturalizatsiyalansa, siyasiy baspana tamamlanadı.
Sporalılar

**Sporalılar** tipi parazit halda tirishilik etetuǵın ápiwayılardı óz ishine alıp, rawajlanıw tsiklinde zarodıshtan quralǵan ayrıqsha kóbeyiw dáwiri bolıp, ol tıǵız qabıq penen oraladı. Bunday tıǵız qabıq penen oralǵan zarodıshqa "spora" delinedi. Hárbir sporada bir yamasa bir neshe zarodısh bolıwı múmkin. Sporalılar parazitlikke iykemlesiwi nátiyjesinde olardıń qozǵalıw organellaları, awız, as pisiriw vakuolları joǵalǵan.

Sporalılardıń kóbeyiwi jınıslı (gregarinlerde - Greqarina) yamasa jınıslı kóbeyiwdiń jınıssız kóbeyiw men almasıw arqalı boladı (konditsiyalar - Coccidia, gemosporidiyalar - Haemosporidia). Rawajlanıw tek bir xojeyinniń denesinde ótse, ekinshi xojeyinniń ziyanlanıwı sırtqı jaǵdayǵa túsken sporanı jutıwdan boladı (gregarinler, kontsidiyalar).

Geypara sporoviklerde rawajlanıw xojayin almasıw jolı menen boladı: gemosporidiyalarda rawajlanıw peshsheniń hám adamnıń denesinde boladı da, zarodısh qabıq penen jabılmaydı (tsista joq). Sebebi, zarodısh sırtqı jaǵdayǵa shıqpay bir organizmnen ekinshi organizmge ótedi.

Jınıssız kóbeyiw bir neshe mártebe bóliniw jolı menen bolıp, bunday kóbeyiwge «shizogoniya» delinedi. Geypara sporoviklerde jınıssız kóbeyiw tek ǵana ekige bóliniw jolı menen boladı. Jınıslı kóbeyiw jınıs kletkalarınıń óz-ara qosılıwı nátiyjesinde boladı.

Bul organizmlerdiń zigotası sırtınan qabıq penen oralıp ootsista dáwirine ótedi. Ootsista bir neshege bólinip, túrdiń taralıwında áhmiyetke iye bolǵan zarodıshlardı yamasa sporozoidlardı payda etedi. Sporozoidlar payda bolıwı menen tirishilik tsikli tamamlanadı.

Sporalılar tipi gregarinler (Greqarinina) hám koktsidiya tárizliler (Coccidiomorpha) bolıp eki klassqa bólinedi.
Statistikalıq esap

**Statistikalıq esap** – belgili sharayatta xalıq xojalıǵınıń barlıq hám ayırım tarawlarında sotsiallıq rawajlanıw nızamlıqların muǵdarlıq kóriniste úyrenedi. Statistikalıq esap jámiyetlik hádiyselerdi úyreniw hám qadaǵalaw sistemasınan ibarat.

Xojalıq esabınıń bul túri pútkil xalıq xojalıǵın hám onıń tarawların rawajlandırıw protsesslerin úyreniwge baǵdarlanǵan, ol kárxanalarda, shólkemlerde hám mekemelerde bolatuǵın hár qıylı massalıq qubılıslardı baqlaw ushın paydalanıladı.

Satitistikalıq kórsetpeler sotsiallıq hádiyselerdi muǵdar hám sapa tárepinen kórsetedi. Máselen, statistikalıq esap sanaat kárxanalarda tovar islep shıǵarıw muǵdarı, miynet haqı, kásipler boyınsha sanı hám basqa maǵlıwmatlardıń muǵdar, sapa táreplerin úyrenedi. Sonday-aq onıń járdeminde halıq sanı, materiallıq hám ruwxıy dárejesiniń ósiwi haqqında maǵlıwmatlar alınadı.

Statistika xojalıq háreketi haqqındaǵı dáslepki maǵlıwmatlardı ǵárezsiz dúzilgen baslanǵısh hújjetler tiykarında aladı. Bunnan tısqarı, ol maǵlıwmatlardı buxgalteriyalıq hám operativ esabı maǵlıwmatların paydalanıw jolı menen de aladı. Statistikalıq esapta maǵlıwmatlardı alıwdıń tiykarǵı deregi esabat maǵlıwmatlar esaplanadı.
Emociya

**Sezim** bul adamlardıń ishinen ózlerin seziw jaǵdayı. Sezim bul denege (miy tárepinen) kórsetiletuǵın psixologiyalıq tásir. Máselen, qayǵı, baxıt, ashıw, quwanısh hám taǵı basqalar.
Sıńsıw

**Sıńsıw** ― Ótken dáwirdegi qaraqalpaq qızları tezsizlik ómirge zamanǵa narazı bolıp qálegen adamına emes, malǵa satılıp qálemegen adamına baratırǵanda muń-sherin aytıp, sıńsıp qosıq aytqan:

:: * Atamdı náyleyin dúnyaǵa qızǵan,
:: * Baxıtımdı náyleyin jamanǵa sızǵan,

dep óz muńın shaǵadı.

Qız uzatılıp ketiw aldında qız tárepinen aytılǵan. Máselen, háwjar qosıǵı uzatılıwshı qızdıń dosları, qurdasları menen yaki kópshilik bolıp xor menen aytılsa, sıńsıw uzatılıwshı qızdıń jeke ózi tárepinen atqarıladı. Qızlar uzatılıp ketip baratırǵanda óz tuwılıp ósken úyi, ata-anası, tuwǵan-tuwısqanları, awıl-eli menen xoshlasıp sıńsıp qosıq aytqan. Mısalı:

:: *Kerilip ósken keregem,
:: *Buralıp ósken bosaǵam,
:: *Shayqalıp ósken shańlaǵam,
:: *Shayıljıǵan el-atım,
:: *Tórden de shıǵıp baraman,
:: *Esikten orın alaman,
:: *Atası basqa jat elde,
:: *Ne qılıp kele bolaman. 

Solay etip sıńsıw (nalısh) qosıǵında qız endigi baratuǵın úydiń adamlarınıń minez qulqın, jaǵday tártibin bilmegenlikten qıynalıp nalısh etedi, jáne de sıńsıw qosıǵında óziniń jaqın adamaları menen jılap xoshlasadı.

Sıńsıw qosıqları házirgi zamanımızda aytılmaǵan menen burınǵı dáwirdegi xalqımızdıń qız uzatıw toyında uzatılıwshı qız tárepinen ishki muńın, debdiwin shıǵarıp aytıwı dástúr bolǵan. Sonlıqtan sıńsıw qosıqları biybaha miyrasımız sıpatında sıńsıw qosıqları búgingi kunimizge jetip otır.

## Derekler
Tariyxıy qosıqlar

## Tariyxıy qosıqlar

Qaraqalpaq xalıq qosıqlarınıń bir túri tariyxıy qosıqlar bolıp esaplanadı. Folklordaǵı tariyxıy qosıqlar tariyxıy waqıyaǵa baylanıslı dóretiledi. Tariyxıy qosıqlarǵa "Qaraqalpaq", "Baysınǵa", "Jeti úyge bir beldar", "Kegeyliniń qazıwı", "Márdikar", "Áwezjan” t. b. qosıqlardı kirgiziwge boladı. Mısalı: 

:: *Ana jurtı Túrkstandı tasladı,
:: *Esengeldi mehrim joldı basladı, 
:: *Qıtay, Qońırat eki eldiń dástanı, 
:: *Xalıq awızında ańız boldı qaraqalpaq. 

:: *Qıyın boldı qaraqalpaqtıń halları, 
:: *Jolı uzaq, asqar miner tawları, 
:: *Qıtay, qıpshaq, keneges balları, 
:: *Mıń balanı jawǵa berdi qaraqalpaq.

:: *Qaraqalpaqtıń kóship, kúshi bólinip, 
:: *Urıs bolıp biygúna qan tógildi, 
:: *Jawǵa ketken mıń balanı esitip, 
:: *Qońırattıń namısı keldi qaraqalpaq.

:: *Qırıq jıl mákan etti, Jańa dáryanı, 
:: *Xalıqtıń tómen boldı turmıs awhalı, 
:: *Qırıqbir degen jılda esin jıynadı,
:: *Xorezmge qayta kóshti qaraqalpaq.

:: *Ayta berseń ada bolmas bul sózler,
:: *Góneden shıqqalı dunyanı gezdi,
:: *Bes júz on bir jılda Xiywaǵa keldi,
:: *Xorezmge qonıs bastı qaraqalpaq. 

Hárbir tariyxıy qosıq belgili bir dáwirlerden tariyxıy waqıyalardı ózinshe kórkem sóz járdeminde sóz etedi. "Qaraqalpaq" qosıǵında qaraqalpaqlardıń jasaǵan jerleri tuwralı sóz boladı, olardan Góne, Jiydeli, Baysın, Qırım, Oral tawı, Edil, Jayıq boyıları, Sırdárya, Túrkistan, Xorezm, Xiywa degen atamalardı sóz qıladı.

"Kegeyliniń qazıwı" atlı qosıqta revolyutsiyadan burınǵı qazıw haqqında, qazıwdıń qıyınshılıǵı, qıyamet isler sóz etiledi. "Márdikar" qosıǵındaǵı, "Jeti úyge bir beldar" qosıǵındaǵı sıyaqlı usı temaǵa arnalǵan. Sonday-aq "Náyleyin", "Tapsırdım" qosıqları da usı temaǵa arnalǵan. Bul qosıqlarda da xalıqtıń márdikarlıqqa narazıshıǵı, hámeldarlarǵa, aq patshaǵa bolǵan qáhári sóz etiledi. "Bir álamat zaman boldı", "Zalım yawmıt", "Yaranlar" qosıqlarında revolyutsiyadan burınǵı túrkmen baspashılarınıń xalıqqa islegen qorlıqlı azapların sóz etedi. Tariyxıy qosıqlar belgili bir tariyxıy adam haqqında da dórewi múmkin. Bunday qosıqlarǵa "Eshbay baqsı", "Panaxan", "Áwezjan" qosıqların kórsetiwge boladı.
Sulayman Baqırǵaniy

XII ásirdegi sufistlik taliymattıń kórnekli wákillerinen biri bolǵan **Sulayman Baqırǵaniy** shama menen 1123-jılı Xorezmniń Baqırǵan awılında tuwıldı. Ol 1186-jılı qaytıs bolǵan. Alımlar Sulayman Baqırǵaniydiń payǵambar jasında qaytıs bolǵanlıǵın shamalay otırıp tuwılǵan jılı haqqındaǵı pikirdi shamalaydı. Ol Xoja Axmet Yassawiydiń eń sadıq shákirtleriniń biri bolǵan.

Sulayman Baqırǵaniydıń jerlengen jeri Qońırat penen Moynaq qalasınıń ortalıǵında. Házirde káramatlı "Hákim ata" atı menen atalǵan úlken áwliyeshilik bolıp esaplanadı.

Sulayman Baqırǵaniy qosıqları eski túrki tilindegi Qıpshaq dialektinde jazılǵanlıǵı ushın da xalıq sóylew tiline ádewir jaqın. Oqıw ushın oǵada túsinikli. Mısalı:

Hár kimdi kórseń Xızır bil,
Hár túndi kórseń Qádir bil.

degen qosıq qatarlarında úlken hikmet bar. Bunıń eń baslı mánisi adam balasının, óz háddinen aspay kishi peyil bolıwı, yaǵnıy hár qanday adamǵa mensinbey qarawshı bolma, sebebi hár adamnın, da ózine jarasa qádir qımbatı boladı. Sonıń ushın da olardı joqarı mártebeden turıp sına. Al hár ótken kún hám túnlerińe shúkirshilik etip, hárbir túnniń ózin "Qádir tún" kórgendey sezgeyseń - deydi.

Sonın, menen birlikte ol óz qosıǵı arqalı óz dáwirine bolǵan kóz-qaraslarında ashıq-aydın aytadı. Yaǵnıy hár qanday adamnıń isenimge baǵıshlanǵan óz dárti bolıwı kerek, - deydi. Mısalı:

Dawa tilsim sanı joq, ıshqısızdıń janı joq, 
Dártsizlerge dawa joq, táwibimnen soradım men.

Negizinen Allatalanı shın kewlinen súyiwge baǵıshlanadı. Bul jaǵday onıń tómendegi ǵázzel báyitlerinde oǵada ayqın kerinedi. Mısalı:

Qul Sulayman sózlerdi, sırın xalıńtan giznedi, 
Suwretsizdi izledi, kerek diydar kersem men.

Demek onıń "suwretsizdi izlewi" Allatalanı izlewi, onıń jolında ózin pidá etpekshi bolǵanlıǵında seziledi.

Sulayman Baqırǵaniy bulardan tısqarı "Aqırzaman" hám "Biybi Máryam" qıssalarında jazǵan. "Aqırzaman" qıssasınıń aytıwına qaraǵanda: "Aqıyırdıń waǵında adamlar hadal-haramdı ayıra almay buzılıp ketetuǵını, alımlardıń aynıwı, er hám hayallardıń buzıqlıqqa jol qoyıwı, Tájjaldıń Rum hám Xorasanǵa bolǵan saparı, İysannıń Tájjaldı óltirip Mádiydi imam etiwi, dúnyanıń apatshılıǵına sebepshi bolǵan Yajujdiń payda bolıwı, İsrafıl qırǵınınıń kelip shıǵıwı, Ázireyildiń óz janın ózi alıwı, Kekte tek qudadan basqa tiri jannıń qalmawı, adamlardıń qaytadan tiriliwi, Qudanıń dostı Muhammed payǵambardıń óz úmmetlerine bolǵań ǵamxorlıǵı haqqında sóz boladı.

Al Biybi Máryam" qıssasında Máryam degen hayaldan atamız İysanıń tuwılıwı, Allatalanıń oǵan "İnjil" kitabın inám etiwi, onda sonday káramatlardıń payda bolıp kózsizlerge kóz, mayıplarǵa ayaq-qol inám etiw qúdiretiniń bolǵanlıǵı haqqında aytıladı.
Suwpı Álliyar

Sufizm táliymatınıń eń kózge kóringen wákillerinen biri bolǵan **Suwpı Álliyar** XVI ásirdiń sońǵı dáwirinde Samarqandtıń Jańaqorǵan rayonınıń Mıńlar awılında dúnyaǵa kelgen. Ol jaslıǵınan baslap-aq sufizmge shın kewlinen berilgen bolıp, dáslepki bilimdi Samarqandta alǵan. Sońınan Buxaraǵa sapar shegip, ol jerde shayxlarǵa xızmet etip, Orta Aziyaǵa sufizm táliymatın rawajlandırıwǵa at salısadı. Óz niyetin iske asırıw ushın sol jaqta qalıp ketedi. Solay etip Suwpı Álliyardıń ózi de Buxaranıń belgili shayxları qatarına erisedi. Xoja Axmet Yassawiy sıyaqlı jaslıǵınan berilgen shayırlıq talantın sufizmdi rawajlandırıwǵa baǵıshlaydı. Ózin haqıyqıy sufist sıpatında tanıstıradı. Sonıń ushında oǵan Suwpı Álliyar laqabı berilgen.

Suwpı Álliyar arab, parsı hám túrki tillerin jaqsı bilgen. Óz ómirin sufizm táliymatına baǵıshlap "Murad-úl-arifin", "Tuxfat-úl-talibin", "Mas-lak-úl-muttaxin" atlı kitaplardı jazǵan. Bul kitaplar negizinen arab hám parsı-tájik tilleinde jazılǵan. Suwpı Álliyar óz táliymatın jergilikli ápiwayı xalıqlarǵa tereńirek túsindirip beriw ushın túrki tilinde de bir kitap jazıp qaldırǵan. Bul kitaptıń atı "Sabat-úl-ajizin" - dep ataladı. Bul kitap XIX ásir hám XX ásirdiń bas gezinde kóp ǵana baspaxanalarda basılǵan. Sol tiykarda "Sabat-úl-ajizin" 1991-jılı Tashkentte qaytadan basıldı. Bul kitaptıń negizgi ideyası xalıqtı sabır-taqatlı bolıwǵa shaqırıwǵa baǵıshlanǵan. Mısalı:

Áy insan bolsan. eger er kibi, 
Salmaqlı bolǵaysań misli jer kibi.

- dep aytıladı da, ekinshi bólektegi ǵázzelleri "Qudanıń qılǵan islerine hámme waqıt qayıl bol" - dep adamlardı táǵdir isine qarsı shıqpawǵa, onıń menen kelisiwge shaqıradı. Mısalı:

Kel háy bende, ózińdi sal qudaǵa, 
Qazaǵa razı bol, sabır et bálaǵa.

Al úshinshi dúrkin ǵázzellerinde Suwpı Álliyar "Adam balasın joldan shıǵaratuǵın eki nárse bar":
# *Awqatqa qánáát etpeslik.* Yaki mazalı, kóp muǵdardaǵı awqattı jew. Onı adamlar támegeylik jolı menen tabaman dep gúnáǵa batadı.
# *Adamnıń xirsi (yaǵnıy qálewi).* Adamzat ne qálemeydi. Jaqsı kiyim, sulıw qatın. Bul da hámme
adam ushın tán emes. Esapsız baylıq hám gózzallıqtı talap etedi. Adamlar bay hám gózzal bolmasada bul isti islewge esh boladı. Solayınsha olar qattı gúnáǵa batadı.

Bul pikir Suwpı Álliyardıń tómendegi ǵázzelinde tolıq aytılǵan:

Adamzattı hálek etti ekkisi, 
Biri tamaǵıdur, biri - xirisi.
Telesholıw

**Telesholıw** - telejurnalistikanıń áhmiyetli janrlarınan biri bolıp, turmısımızdıń házirgi kúninde bolıp atırǵan hádiyselerdi hám waqıyalardı túsindiriw jáne talqılaw wazıypaların óz aldına wazıypa etip qoyadı.

Sholıwda barlıq waqıtta sebep bolıwı kerek. Onıń tiykarǵı maqseti – faktlerdi tuwrı hám sheberlik penen tańlanǵan jáne salıstırılǵan jaǵdayda teletamashagóyler sanasında waqıyalar, jámiyetlik awhal tuwralı málim hám anıq tásir qalıdırıw bolıp esaplanadı.

Aktuallıq telesholıwdıń zárúr tárepleriniń biri kúnniń áhmiyetli mashqalalarına múnásiybetin bildiriw-telesholıwdıń barlıq waqıtta dıqqat orayında turadı.

Telesholıwdıń jáne bir zárúr qásiyeti - onıń tezliginde boladı. Júz bergen waqıya haqqında xabar beriw hám onıń izinen dárhal bul waqıyanı teletamashagóylerge túsindirip, sholıp beriw, telesholıwdıń ayırmashılıqlarınıń biri esaplanadı. Bul óz náwbetinde telesholıwshıdan úlken juwapkershilikti talap etedi. Waqıyalar qánshelli tez talqılanıp, sholıw islense, teleauditoriyaǵa sonshelli tásir kórsetedi. Keshigip berilgen sholıwǵa, teletamashagóyler bahası túsken nársedey qaraydı.

Telesholıwdıń zárúr elementlerinen biri onıń argumentatsiyası, yaǵnıy dálil keltiriwi bolıp esaplanadı. Dáliller sıpatında telejurnalist málim faktler, sanlar, tsitatalar, hújjetler hám jazıwlardı keltiriwi múmkin.

Telesholıwda ayırım zárúr, dıqqatqa ılayıq bolǵan fakt hám tiykarǵı pikirler qaytarılıwı kerek. Sonday-aq, telesholıwshı sóz ustası, jaǵımlı hawaz iyesi, tartımlı kóriniske iye bolıwı dárkar. Ol túsinikli, kórinislik ráwishte, erkin, janlı hám isenimli sóylewi kerek.

Teması boyınsha telesholıwlar mınaday túrlerge bólinedi;
* sırtqı siyasiy;
* ishki siyasiy.

Kólemi tárepinen telesholıwlardı qısqa, jıldam (waqıyalı), kúnlik hám háptelik (aylıq) sholıwlarǵa ajıratıw múmkin:

a) *qısqa jıldam sholıwlar* (2-3 minutlı), ádette, xabar izinen beriledi. Olar teletamashagóylerdiń itibarın waqıyanıń eń zárúr hám áhmiyetli táreplerine qaratıwdı maqset etip qoyadı;

b) *kúndelikli sholıw* kún dawamında eń qızıq hám áhmiyetli waqıyalardı hár tárepleme táriplewge hám olardıń mánisin túsindiriwge umtıladı. Onıń efir kólemi 3 minuttan 6 minutqa shekem bolıp, efirge arnawlı rubrikalar astında 
jiberiledi;

v) *háptelik (aylıq) sholıwlar* menen bir waqıt (hápte, ay) ishinde bolıp, ótken waqıyalardı talqılaw hám bahalaw wazıypasın atqaradı. Bul sholıwlarda áhmiyetli waqıyalardıń usılları belgilenip, olarda ulıwmalılıq dárejesi basqa sholıwlarǵa qaraǵanda joqarılaw boladı. Efirde dawam etiw waqtı 10-15 minut.

Sholıwlardıń toparında baspasóz, yaǵnıy gazeta sholıwı ayrıqsha orın tutadı. Bazar ekonomikasında qaǵaz bahasınıń joqarılap ketiwi, gazetalardıń tirajı keskin qısqarıwı teleradioefirde baspasóz sholıwlarınıń kóbeyiwine alıp keledi. Telesholıwlar payda bolıwı menen gazetada basılǵan málimlemeni xalıqqa jetkeriw mashqalası sheshildi.
Televiziyalıq esap

## Televiziyalıq esap
Televiziyalıq esap - telejurnalistikanıń baǵdarlamalıq hám jeke janrlardan bolıp, eń áwele, málim fakt hám waqıyalar (konferentsiyalar, jıynalıs, májilisler, saparlar) menen baylanıslı.

Usı mániste ol telexabarǵa júdá jaqın. Biraq, onıń qásiyeti hám xabardan ayırmashılıǵı málimleme sıpatlamasınıń bayan etiliwinde. Máselen, xabarda waqıyanıń qay jerde, qashan bolǵanlıǵı haqqında maǵlıwmat berilse, televiziyalıq esap bul haqqında qosımsha málimleme beredi hám onıń maqset jáne áhmiyeti tuwralı teletamashagóylerdi xabardar etedi. Televiziyalıq esapta waqıya xronika súwretlengen tárizde bayan etiledi hám onda "jıynalǵanlar jıllı kútip aldı", "Ashılıwda qatnastı", "Qutlıqlaw sózi menen shıqtı", "Sózge shıqqanlar maqulladı" kibi sóz dizbekleri kóp ushıraydı.

Telejurnalistika teoriyası hám praktikasında televiziyalıq esap eki túrge ajıratıladı.

Birinshiden - waqıyanıń ápiwayı sáwlesi beriledi.

Ekinshiden - avtordıń gúrrińi menen birgelikte taspaǵa jazılǵan shıǵıwlardıń eń qızıq hám itibarǵa ılayıq úzindiler berip barıladı. Sóylewdiń intonatsion qásiyetleri, tásirsheńligi málimlemeni bayıtadı, waqıyanıń tolıq hám izbe-iz bahalawǵa járdem beredi.
Telexabar

Xabar - telejurnalistikanıń keń tarqalǵan, waqıyalıqtıń eń zárúrli hádiyse jáne faktler haqqında qısqa hám anıq maǵlıwmat beretuǵın janrlardıń biri. Ol tiykarınan "Ne?" "Qayaqta?" "Qashan?" degen sorawlarǵa juwap beredi. Ayırım jaǵdaylarda waqıyanıń sebepleri, sharayatları hám nátiyjeleri haqqında da aytıp ótiledi.

Xabarda eń zárúrligi, obektivlik (haqıyqatlılıq) hám faktlerdiń anıq bolıwı kerek. Xabardıń faktologikalıq tiykarın quraǵan isimler, geografiyalıq atamalar, súwretlep ábden tekserilgen, qayta-qayta anıqlanǵan bolıwı kerek.

Xabar ústinde islep atırǵan jurnalist telefon arqalı alınǵan maǵlıwmatlardan paydalanbay, bálki óz kózi menen kórgen waqıya hám hádiyseler haqqında jazıwı lazım. Eger ol basqa bir tiykardan paydalansa, (gúwanıń gúrrińi, baspasóz materialı, arnawlı xızmetkerdiń pikiri), álbette bul derekti aytıp ótiw dárkar.

Sonı da umıtpaw kerek, waqıyanıń barısın ashıp beretuǵın hám de zárúr, jámáát itibarına ılayıq bolǵan xabar ǵana xabar dep esaplanadı.

Xabar ústinde islep atırǵan jurnalist eń dáslep qısqa waqıt ishinde (xabar, ádette 1-1,5 minut boladı) maksimal kólemdegi málimlemeni jetkeriw hám onı televidenie kóriwshiler tárepinen qabıl etiwdi támiyinlewi zárúr. 

Xabardıń kompozitsiyasın dúzgen elementlerden kirisiw, tiykarǵı hám juwmaqlaw bólimleri arasında kirisiw bólimi ayrıqsha itibarǵa ılayıq. Sol xabardıń isleniwi televizor kóriwshilerdiń bul xabardı kóriw yaki kórmewshiligin belgileydi.

Xabardıń kirisiw bólimi hár qıylı boladı. Eń kóp ushırasatuǵın kirisiw bóliminde qanday da bir waqıya haqqında maǵlıwmat beriledi, sońınan áhmiyetli faktlerden áhmiyetli dárejesi kemirek bolǵan faktlerge qaraǵanda bul maǵlıwmat tiykarǵı bólimde logikalıq rawajlanıp baradı. Bul óz náwbetinde xabardıń haqıyqatlıǵın arttıradı.

Ayırım jaǵdaylarda belgili bir tanımalı shaxstıń pikirine tiykarlanǵan kirisiw bólimi de ushırasıp turadı. Xabardıń qanday da bir dúziw formasın tańlawǵa tek ǵana janr hám efir kanalınıń ózine tán talapları bálki konkret materialdıń mazmunı, avtordıń dóretiwshilik stili de tásir ete aladı.

Búgingi kúnde telexabardıń aldına qoyılatuǵın tiykarǵı talaplardıń biri onıń maksimal tezligin asırıw bolıp tabıladı.
Telesáwbet

**Telesáwbet** - telejurnalistikanıń analitikalıq janrlarınan bolıp, ol siyasiy, jámiyetlik, ekonomikalıq, mádeniy hám basqa tarawlarda bar bolǵan mashqalalardı kórip shıǵıp, talqılap, bul mashqalalardıń sheshiw jolların izlewge qaratılǵan. Bazı jurnalistler telesáwbetti lektsiya dep túsinedi. Bul durıs emes. Telesáwbet eń áwele, teletamashagóy menen bolǵan janlı, erkin sóylesiw bolıp tabıladı.

Ayırım jurnalistlerimiz bolsa, bir sáwbet dawamında kóp temalardı sáwlelendiriwge, kóp mashqalalardı kórip shıǵıwǵa háreket etedi. Biraq, tájiriybe sonı kórsetedi, sáwbette bir anıq temanı hár tárepleme sáwlelendiriw kerek.

Telesáwbettiń tabıslı shıǵıwı ushın aydınlıq faktorıda rol oynaydı. Aydınlıq bolsa, dáslep, avtordıń pikirleri anıq hám izbe-iz bayan etilgende, keltirilgen dálillerdiń logikalıǵında kórinedi. Telesáwbettiń tabıslı avtordıń turmıstan alınǵan orınlı sabaqların keltiriwi jáne erkin mısallardı keltiriwine de baylanıslı. Telesáwbettiń teması qanshama tereń bolsa, sonshama kóp mısallar keltiriw hám basqa súwretlew qurallarınan paydalanıw kerek. Telesáwbette arnawlı terminlerdi, qıyın sózlerdi isletpewge háreket etiw zárúr.

Telesáwbet oqıw formasında emes, bálki sóylew, sáwbetlesiw formasında ótkiziliwi áhmiyetli bolıp tabıladı. Onı tayarlaw barısında telejurnalist tamashagóylerdiń háreketin de seziwi, sóz bolıp atırǵan temaǵa kóriwshilerdi tartıw maqsetinde óz pikirlerin jankúyerlik, emotsional qálipte bayan etiliwi lazım. Telesáwbet dawamında bildiretuǵın pikir-talaslarǵa avtordıń óz qarım-qatnası bolıwı kerek.

Tema boyınsha mınaday telesáwbet túrlerin ajıratıw múmkin;
* jámiyetlik-siyasiy sáwbetler – ishki hám sırtqı siyasatındaǵı sheshiliwi tiyis máselelerge baǵıshlanǵan mámleketimizdiń ishki waqıyaları tuwralı sáwbetler, sonday-aq, xalıq aralıq sáwbetler de, Watanǵa sadıqlıq hám ulıwma insanlıq máselelerdi sóz etiwshi sáwbetler de bul topar ishinde kiredi;
* ekonomikalıq temadaǵı sáwbetler, sonday-aq, awıl-xojalıǵı transport, islep shıǵarıw, sawda-satıq tarawlarına tán sáwbetler;
* ilim hám mádeniyat tarawındaǵı jetiskenlik hám kemshilik haqqındaǵı sáwbetler.

Baǵdar boyınsha teoriyalıq, ulıwmalıq hám publitsistikalıq sáwbetlerge ajıratıw múmkin.

*Teoriyalıq sáwbetler* jámiyetlik-siyasiy, mádeniy hám xalıq aralıq turmıstıń sheshiliwi tiyis máselelerdi túsindiriw wazıypasın, *ulıwmalıq sáwbetler* bolsa, zamanagóy ilim hám texnika, sonıń ishinde meditsina, bilim sistemalarındaǵı mashqalalardı kórip shıǵıw hám olardıń sheshiliwine jámáát pikirin keltirip shıǵarıw wazıypasın, *publitsistikalıq sáwbetler* bolsa házirgi kúnniń zárúr máselelerin kóterińki ruxta, teletamashagóylerge bildirgen jaǵdayda, emotsional tárizde ashıp beriw wazıypasın orınlaydı.

Telesáwbet túrlerinen jáne biri – "ortalıq sáwbeti" bolıp tabıladı. Bul sáwbet ózine tánligi menen basqa telesáwbetlerden ajıralıp turadı. "Ortalıq sáwbeti" inde 3-4 qatnasıwshı qatnasadı. Bul sáwbette kóterilip shıqqan mashqala hár qıylı qánigeler tárepinen tereń talqılanadı. Sonıń ushın bunday sáwbetlerde pikirlerdiń salıstırılıwı hám ulıwma bir juwmaq shıǵarıwı tábiyiy boladı.
Tezlik

**Tezlik** ( yaki ) kelip shıǵıp, geyde \vec v, — vektorlı shama, bir-birlik waqıt ishinde materiyallıq noqattıń basıp ótken jolı. Bul sózler menen skalyar shama dep bildiriw múmkin, anıǵıraq vektor-radiusınan kelip shıqqan vektor moduli.

Tezlik - bul vektorlıq shama.

## Mexanikada dene tezligi


\vec v = {d{\vec r} \over dt} = v {\vec \tau},


Bul jerde  v  — tezlik moduli.

## Tezliktiń ólshem birlikleri
Tezliktiń ólshem birlikleri kóp. Máselen zattıń tezligi tómendegi ólshem birliklerde ólsheniwi múmkin:
*mil/saat (m/saat),
*kilometr/saat (km/saat)
*metr/sekund (m/s), bul tezliktiń xalıqaralıq birligi.
## Derekler

## Derekler
Tórtkúl

**Tórtkúl** — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń eski qalalarınan biri bolıp, 1873-jılı dúzilgen.
Tórtkúl qalası Tórtkúl rayonınıń bas qalası hám administrativ orayı
 
## Tariyxı
1920 jılǵa shekem *Petro-Aleksandrovsk* atı menen atalıp kelgen. 1932-1939 jıllarda Qaraqalpaqstannıń paytaxtı bolǵan.
 
Tórtkúl qalası ámiwdaryanıń oń jaǵasında jaylasqan hám Ámiwdáryanıń dál shetinde jaylasıp, onı dárya degishi onı jılda jemirip kelgenlikten, qala 1949 jılı 8 km shıǵısqa qaray kóshirilgen.

## Geografiyası
Tórtkúl qalası Ámiwdáryanıń oń qırǵaǵında jaylasıp, Xorezm wálayatının orayı Úrgenish qalasınan 35 km, Nókis qalasınan 170 km qashıqlıqta jaylasqan. 

Qaraqalpaqstan bes qalasınan birewi. Qaraqalpaqstandaǵı eń qubla hám eń shıǵıs qala bolıp esaplanadı.

## Derekler
Tórtkúl rayonı

**Tórtkúl rayonı** - Qaraqalpaqstan Respublikasınıń rayonı.

## Geografiyası
Ámiwdáryanıń oń jaǵasında jaylasqan bolıp, arqa-shiǵısında Buxara walayatı, arqa hám arqa-batısında Ellikqala hám Beruniy rayonları menen shegaralasıp keledi. Xorezm walayatı menen tábiyiy ámiwdárya arqalı shegaralasadı.

Rayonnıń jer maydanı 6,1 mıń km kv. Teńiz betinen eń biyik noqatı 176 m bolıp, ol Tórtkúl qalasınıń shıǵısında jaylasqan biyiklik.
 
Rayonnıń jer beti tegislikten ibarat bolıp, túslikten arqaǵa barǵan sayın páseyedi. Shıǵıs bólimi Orta Aziyadaǵı úlken shólistanlıq bolǵan Qızılqum arqalı ótedi.

## Xalqı
Xalqı 235 000(2024), xalqınıń ortasha tıǵızlıǵi 23,2 adam/1 km kv tuwra keledi. Rayon úlesine Qaraqalpaqstan aymaǵınıń xalıq sanınıń 10,0 % tuwra keledi.
Tórtkúl rayonında Kópshilikte Túrkmen, Qaraqalpaq, Qazaq hám ózbek milletleri jasaydı,rayonnıń yarımın ózbek milleti quraydı, Tórtten birin Túrkmen milleti quraydı,Qalǵanınıń kópshiligin Qaraqalpaq hám qazaq milleti quraydı.

## Awıl xojalıǵı
Rayon úlesine Qaraqalpaqstan aymaǵınıń 3,7 %, suwǵarılatuǵın egislik maydanlardıń 7,2 % tuwra keledi. Rayon aymaǵındaǵı egislik maydan barlıq aymaqtıń 5,2 % quraydı.

Awıl xojalıǵınıń qániygelesken tarawı paxtashılıq bolıp, onıń egislik maydanı barlıq egislik maydanınan 59,8 % quraydı. Paxtashılıq boyınsha Tórtkúl rayon Qaraqalpaqstandaǵı eń iri paxtashılıq rayonları qatarına qosıladı, Tórtkúl rayonı hárbir gektar jerden zúráát alıw boyınsha 1-shi orında turadı.
 
Rayon ulesine respublikada jetistirilgen paxtanıń 13,5 %, pille boyınsha 23,0 %, gósh jetistiriw boyınsha 8,9 %, sút jetkeriw boyınsha 16,6 %, miywe boyınsha 10,0 %, qaramal bas sanı boyınsha 4,2 % qarakól qoylari bas sanı boyınsha 19,6 % quraydı.

## Bilimlendiriw

Tórtkúl Rayonında 6 kásip-óner mektepleri(kolledj) bar

Tórtkúl Bank Kásip-óner mektebi

Tórtkúl Industrial-Pedagogikalıq Kásip-óner mektebi

Tórtkúl Medicina Kásip-óner mektebi

Tórtkúl awıl xojalıǵı Kásip-óner mektebi

Tórtkúl Sanaat-Transport Kásip-óner mektebi

Tórtkúl Akademiyalıq Liceyı

## Derekler
Topıraq qala

**Topıraq qala** — Ózbekstandagı mádeniy miyras obyektı. Arxeologiya esteligi. Obyekt dáwiri: IX—XIV ásirler. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Qońırat rayonında jaylasqan.

## Tariyxı
Topıraqqala hám onıń ishindegi patsha sarayı Xorezmniń Qushan dáwirine tiyisli mádeniyatın anaǵurlım tolıq sıpatlaydı. Anıǵıraq aytqanda, bul Qushan mámleketiniń keyingi dáwirine sáykes keledi.

## Dúzilisi
Góne qalashanıń túslik bóleginde qalanıń basqa qurılıslarınan ózgeshe geometriyalıq tuwrı jobalastırılıp salınǵan qurılıslardıń qaldıqları bar.

(Qalanıń túslik dárwazasınan baslanıp qalanıń dál wortasınan ekige bólip wótken yeni 10 m derlik worayliq kóshe kózge túsedi. Usi kөsheden bir neshe kósheler qaptalǵa bólinip shıǵıp, wolar qalanı 9 yamasa 10 úlken imaratlar dizbegine bólgen. Bul tutasqan úlken jaylar dizbeklerinde bir neshe wonlaǵan úy-ruwzgershiligi ushın ójireler bar, Sonday-aq turaq jaylar ushın, qudayǵa qulshılıq etip sıyınıw ushın arnalǵan arnawlı ójireler bolǵan. Qalanıń arqa bóleginde woǵada úlken patsha sarayı bolǵan. Usı qatarda wotqa sıyınatuǵınlardıń úlken xramı hám bazar jaylasqan.

Saray úsh qabattan ibarat. Onıń oraylıq ójireler dizbekleri biyik bolǵan.

Onıń házirgi kúnniń ózinde jer betinen 25 m biyik turǵan úlken úsh minarı bar. Qalanıń gerbishlerinen 70 ke jaqın tamǵa tabıldı. Sonıń ishinde qaraqalpaqlarda bolatuǵın tamǵalar da bar. Bul fakt qalanı salıwǵa qaraqalpaqlardıń ata-babalarınıń da qatnasqanın kórsetedi.

## Házirgi waqıtta
Obyekt mánzili: «Ádabiyat» APJ. Kóshmes múlkke bolǵan huqıq: Mámleket múlkı. Qaraqalpaqstan Respublikası Materiallıq miyras basqarması operativ basqarıw huquqı tiykarında: Ózbekstan Respublikasi Wázirler Mákemesiniń qararı menen 2019-jıl 4-aqırapta Material mádeniy miyrasınıń kóshmes múlk obyektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan

## Derekler
Toy baslaw

Toy qaraqalpaq xalqınıń eń úlken quwanıshlarınıń belgisi. Xalıqta sonday sóz bar: "Jıyǵan tergeniń toyǵa buyırsın" degen, usı quwanısh belgisi bolǵan toylarda xalıqtıń kóp ǵana úrp-ádeti, dástúrleri islenedi. Toy hár qıylı sebepler menen beriledi. Qız uzatıw toyı, bala úylendiriw toyı, jas toyı, jay toyı, úy toyı, súnnet toyı t. b. toylar. Olardıń ishinde eń úlkeni eń qızıqlısı balanı úylendiriw toyı. Usı úyleniw toyında qaraqalpaq xalqınıń dástúr qosıqları toy baslaw, háwjar, sıńsıw, bet ashar aytıladı. "Toydıń bolǵanınan boladısı qızıq" degendey kelinshek kelerdiń aldında, toydıń baslanıwında xızmet etiwshi qońsılar eń birinshi "Qutlı bolsın toylarıńız" qosıǵın aytadı.

:: *Toylarıńız, toylarıńız,
:: *Jarasadı boylarıńız,
:: *Biz otırmız toyxanada,
:: *Baxıtlar bolsın ziyada,
:: *Hawazlar jańlap dunyada,
:: *Qutlı bolsın toylarıńız. 

Burınǵı zamanlarda toy baslaw qosıǵı basqasha bolǵan bolıwı múmkin. Mısalı: "Alpamıs" dástanınıń mazmunına názer awdarsaq toy baslaw qosıǵı Ultannıń toyında jigit penen qızdıń dásme-dás qosıq aytıwınan baslanǵanday kórinedi. Soǵan qaraǵanda burında toydı qız jigitler háwjar aytıwdan baslaǵan bolıw kerek. Dáwir ózgerisleri menen toydı baslaw, yaǵnıy toydıń sáńine qosıq yaki saz benen baslaw baqsı, jıraw, sazendelerdiń payına tiygen bolıwı múmkin. Qısqası toy baslaw qanday túrde bolmasın onda óz aldına bir dástúr, óz aldına saltanat kórinip turadı. Toydıń poeziya yaki muzıka menen baslanıwında bul sezilip turadı.
Úlken Aybúyir qala

**Úlken Aybúyir qala**

Úlken Aybúyir qala Shomanaydan 41 km. arqa batısta jaylasıp, 1946-jılı tekserilip, b.e.sh. IV - eramızdıń I ásiri dep belgilengen. Estelikti teksergen M. Mambetullaev qalanıń payda bolıw tariyxın úsh dáwirge bóledi: b.e.sh. V-III ásirler; eramızdıń I-IV ásirleri hám XI ásirler.
Ústirt

**Ústirt** bul úlken tegisliklerdi iyelep, Kaspiy hám Aral teńizi aralıǵında jaylasqan. Ústirt Túrkmenstan, Qazaqstan hám Qaraqalpaqstan Respublikaları territoriyaların óz ishine aladı. 

Ulıwma maydanı 20 mln ga, onıń 7 mln gektarı Qaraqalpaqstan territoriyasına tiyisli. Bul territoriya Aral teńiziniń qubla-shıǵıs bólegi Qońıratqa shekem bolıp, Ústirte Sarıqamıs kóli jaylasıp onıń jartısı Túrkmenstan Respublikası territoriyasına tiyisli. Ústirt tegislikleri Aral teńizi menen Ámiwdárya deltası jiyeklerine shekem baradı, onıń jiyekleri tik jarlıqlar menen shegaralanǵan.

Ústirttiń teńiz betinen 100-300 m bálentlikte jaylasqan biyikleride bar. Sonıń menen birge oylı shuqırlarda ushırasadı, qurǵaq kóller, taqır, qumlar hám duzlı Barsa kelmes kánleride bar. Biyik dóńli Aseke-audan (29-100m teńiz betinen), qublada Qarabawır biyikligi (292 m) jaylasqan.

Klimatı keskin kontinentallı bolıp, jaz ayları ıssı, qurǵaq, al qıs ayları suwıq keledi, jıllıq hám sutkalıq amplituda ıssı qurǵaq hawalı, qısı suwıq bolıp Orta Aziya shóllerindegi klimatqa uqsas, bunda arqa batıs suwıqları esedi. Ústirtte barqulla kúshli samal esip (shıǵısqa qaray) ayrım waqıtları samaldıń tezligi 200 m/s. Churuk hám qos bulaq meteostantsiyalarınıń maǵlıwmatları boyınsha Ústirtte ortasha jıllıq temperatura 8-12C, yanvarda absolyut mininal (-32-38 °C), al iyulda maksimal (+40+45 °C), báhárde 16 °C (qublada 22-aprelge deyin), ortasha jıllı kúnler 155-165 kún, qublada 196 kún dawam etedi.

Atmosferalıq jawın-shashınnıń muǵdarı Ústirt tegisliginde 90-120mm, tiykarınan báhár hám gúzde túsedi, qardıń jatıwı 14-50 kún dawam etedi. Birinshi qar Churuk meteostantsiyasınıń maǵlıwmatı boyınsha 30-noyabrden 29-fevralǵa shekem qaplap jatqan.

Ústirt topıraǵınıń ózgesheligi boyınsha rayonlarǵa bólinedi, bular kúl reń topıraqlar shıǵıs jaǵında oraylıq Ústirtte, arqa ústirt shor jerli yamasa Barsa kelmes duzlılıǵı kiredi. Topıraǵınıń mexanikalıq quramı sazlı, orta hám awır suglinli, kebirli hám taslı topıraq, taqırlı, lugovo taqır hám qumlı jerler ushırasadı. Topıraq quramına qarap ósimlik qatlamıda ajıraladı. Juwsanlı boyalıshlı asossatsiya shorsız jerlerde ushırasadı, biyurgin duzlı, juwsan, keyrewik, biyurgun az shorlanǵan jerlerde ushırasadı.
Xalıqaralıq tennis federaciyası

**Xalıq aralıq tennis federaciyası (XTF)** - házirgi kúndegi 190 nan aslam ellerdiń milliy federaciyaların biriktiriwshi dúnya júzilik tennistiń baslı shólkemi.

Xalıq aralıq tennis federaciyasınıń shtab jayı Londonda jaylasqan.

XTF óziniń iskerlik tásiriniń kóleminde házirgi waqıtta tennislik kalendarı boyınsha tórt iri chempionatlardı óz ishine aladı, "Úlken shlem" (Uimbldon turniri hám AQSh, Franciya, Avstraliyalardıń ashıq chempionatları).

Federatsiya kubogi (hayal-qızlar arasında) hámde rásmiylestirilmegen dúnya júzlik komandalıq birinshilik - Devis kubogin, olimpiadalıq tennis turnirların, Dúnya júzlik jaslar kubogi (World Youth Cup by NEC) hám jaslardıń dúnya júzlik chempionatı NTT (NTT World Tennis Event).

XTFnıń birden-bir tiykarǵı wazıypası tennis qaǵıydalarınıń durıs orınlawın baqlap barıw, jetilistiriw hám tayarlaw bolıp esaplanadı.

## Tariyxı
Amerikalı Dyuen Uilyams 1911-jılı birlesken dúnya júzlik tennis shólkemin qurıw haqqindı eń birinshi bolıp óz pikirin bildirdi. Sol waqıtları Frantsiyalıq tennis federatsiyasınıń prezidenti Anri Vallet hám Shveytsariyanıń tennis assotsiatsiyasınıń húrmetli xatkeri Sharl Bardlar amerikalınıń pikirin júdá qızǵın qollap quwatladı.

1913-jılı Parijda xalıq aralıq Laun-tennis federatsiya dúzildi (XLTF: 1977-jılı XTF bolıp ózgertildi). Tilekke qarsı, Dyuen Uilyams "Titanik" reysinde qaza tapqan edi, sol ushın tiykar salıwshı kongreste qatnaspadı.

Sonıń menen qatar 12 elden kelgen delegatlar ishinde AQShtan wákil bolmadı.

Milliy Federatsiyalarınıń 12 el wákilleri - Avstralaziya (Jańa Zelandiya hám Avstraliyalarınıń birlesken federatsiyası), Avstriya, Belgiya, Rossiya, Shveciya, Shveytsariya, Frantsiya hám Qubla Afrikalılar taza shólkemniń tiykarın salıwshı hújjetlerge qol qoyıstı.

Sol waqıttan berli XTF sı tennisti rawajlandırıw hám en jaydırıw jolında dúnya júzinde eń iri hám kúshli sportlıq shólkem bolıp qaladı.