Tásirdi belgilew

**Tásirdi belgilew** (sonday-aq: **Sezimdi ataw**) — bul «sezimlerdi sóz benen jetkiziw» dep ápiwayı súwretlewge bolatuǵın jasırın emocional retlew strategiyası. Anıǵıraq aytqanda, ol adamnıń, ádette unamsız, emocional jaǵdayın ashıq túrde belgilewi sol emocional jaǵdaydan kelip shıǵatuǵın sanalı tájiriybeniń, fiziologiyalıq juwaptıń hám/yamasa minez-qulıqtıń tómenlewine alıp keledi degen ideyaǵa tiyisli. Mısalı, kúndelikke unamsız tájiriybe haqqında jazıw adamnıń kewil-xoshın jaqsılawı múmkin. Tásirdi belgilewdiń basqa da mısallarına terapevt penen sezimlerdi talqılaw, doslarǵa unamsız tájiriybe haqqında shaǵım etiw, sociallıq mediada sezimlerdi járiyalaw yamasa jaǵdaydıń qorqınıshlı táreplerin moyınlaw kiredi.

Tásirdi belgilew — sezimler haqqında sóylesiw adamnıń ózin jaqsıraq seziwine múmkinshilik beredi degen ápiwayı túsiniktiń keńeytilgen túri. Bul ideya sóylesiw terapiyasında bir ásirden aslam waqıt dawamında qollanılǵan bolsa da, tásirdi belgilew boyınsha rásmiy izertlewler tek sońǵı jıllarda baslandı. Izertlewshiler tásirdi belgilewdiń emocional retlewshi tásirleriniń ayırımların, mısalı subyektiv emocional tásirdiń tómenlewi, amigdaladaǵı belsendiliktiń azayıwı hám qorqınıshlı tásirlerge teri ótkizgishliginiń tómengi juwabın sanlı túrde anıqladı. Emocional retlew tarawında salıstırmalı túrde jańa texnika bolǵanlıqtan, tásirdi belgilew kóbinese basqa emocional retlew texnikası bolǵan emocional qayta bahalaw menen salıstırıladı hám shatastırıladı. Ekewiniń arasındaǵı tiykarǵı ayırmashılıq sonnan ibarat: qayta bahalaw intuitiv túrde emociyalardı basqarıw strategiyası sıyaqlı sezilse de, tásirdi belgilew kóbinese olay emes. Hátte birew emociyaların retlewdi niyet etpegende de, emociyalardı belgilew háreketi ele de unamlı tásirlerge iye.

Tásirdi belgilew ele de izertlewdiń dáslepki basqıshlarında, sonlıqtan ol haqqında belgisiz nárseler kóp. Tásirdi belgilewdiń háreket etiw mexanizmi boyınsha birneshe teoriyalar bar bolsa da, bul gipotezalardı empirikalıq jaqtan qollap-quwatlaw ushın kóbirek izertlew kerek. Sonıń menen birge, tásirdi belgilewdiń real dúnya máselelerine qollanılıwı boyınsha ayırım jumıslar islendi, mısalı, tásirdi belgilew sociallıq media saytlarında keń tarqalǵan bolıwı múmkin dep kórsetetuǵın izertlewler. Tásirdi belgilew sonday-aq klinikalıq jaǵdaylarda qorqınısh hám mazasızlıq buzılıwların aldın-ala emlew retinde qollanıladı. Solay bolsa da, tásirdi belgilew boyınsha izertlewler tiykarınan laboratoriyalıq izertlewlerge baǵdarlanǵan hám onıń real dúnyadaǵı tásirlerin túsiniw ushın qosımsha izertlewler kerek.

## Tariyxı
Sezimler tuwralı sóylesiw yamasa olardı jazıp alıw paydalı bolıwı múmkin degen túsinik jaqında payda bolǵan joq. Adamlar ásirler dawamında kúndelikler tutqan, al sóylesiw terapiyasın qollanıw psixoterapiyanıń baslanıwınan berli bar. Sońǵı bir neshe on jıllıqta sezimlerdi sóz benen jetkiziwdiń paydalı bolıwı múmkin degen ideya eksperimental túrde kórsetildi. Jaqında, tásirdi belgilew túsinigi usı ádebiyattan ósip shıqtı, ol sezimlerdi dawıslap aytıwdıń paydalarınıń emociyanı retlew tárepine itibar qaratadı.

Sońǵı jıllarda tásirdi belgilew boyınsha izertlewler tiykarınan onıń emocional retlew strategiyası retinde qollanılıwın dálillewge baǵdarlanǵan. Onıń nátiyjeliligi artındaǵı minez-qulıq hám nerv mexanizmleri boyınsha ayırım izertlewler bar bolsa da, bul izertlew tarawı ele de dáslepki, boljawlı basqıshlarda tur.

## Retlewshi tásirler

### Emocional tájiriybe
Tásirdi belgilewge qatnasqanda, subyektler subyektiv túrde tásirdi belgilewsiz birdey jaǵdaylarǵa qaraǵanda emocional tásir dárejesiniń tómen ekenin xabarlaydı. Bul tásir tek subyektler ózleriniń emocional jaǵdayın bahalaǵanda ǵana emes, al sonday-aq olar súwretler sıyaqlı stimullar tárepinen kórsetilgen yamasa payda etilgen emociyanı belgilegende de bayqaladı.

### Avtonom juwap
Hár qıylı emociyalarǵa tán avtonom juwaplar tásirdi belgilewden keyin tómenlewi múmkin. Mısalı, reyting shkalasında ózleriniń ashıwlanıw dárejesin sanlı bahalaǵannan soń, subyektler júrek soǵıwınıń hám júrek soǵıw jiyiliginiń tómenlegeni bayqaldı. Izertlew sonday-aq jaǵımsız stimullarǵa belgiler beriw keleshekte uqsas jaǵımsız stimullar usınılǵanda teri ótkizgishliginiń juwabınıń tómenirek bolıwına alıp keletuǵının kórsetedi, bul tásirdi belgilewdiń avtonom reakciyalarǵa uzaq múddetli tásir etiwi múmkinligin bildiredi.

## Neyroilimiy tiykar
Izertlewler tásirdi belgilew menen shuǵıllanıw ventrolateral prefrontal kortekste (vlPFC) miy belsendiliginiń joqarılawına hám emocional stimuldı qamtıytuǵın basqa tapsırmalar menen salıstırǵanda amigdaladaǵı belsendiliktiń tómenlewine alıp keletuǵının anıqladı. Sonıń menen birge, miy zaqımlanıwı izertlewlerinen alınǵan dáliller vlPFC-niń tásirdi belgilew procesine qatnasıwın kórsetedi. Oń vlPFC-ke jaraqatı bar subyektler film dawamında qaharmannıń emocional jaǵdayın anıqlawǵa kemirek uqıplı bolǵan. Bul tásirdi belgilewdiń bolıwı ushın bul aymaqtıń zárúr ekenin bildiredi. Sonıń menen birge, meta-analiz arqalı amigdalanıń emocional stimullardı qamtıytuǵın tapsırmalarda belsendi ekeni anıqlansa da, subyektler stimullardı ápiwayı ǵana passiv kóriwdiń ornına emociyalardı anıqlawı kerek bolǵanda belsendiliktiń tómen bolatuǵını kórsetildi.

Usı nátiyjelerdi biriktiretuǵın bir teoriya ventrolateral prefrontal kortekstiń tásirdi belgilew waqtında amigdaladaǵı belsendilikti tómenletiw ushın isleytuǵının usınıs etedi. Bul teoriya tásirdi belgilew tapsırması waqtında eki miy aymaǵı arasındaǵı unamsız baylanıstı tapqan birneshe izertlewlerdiń dálilleri menen qollap-quwatlanadı. Sonıń menen bir qatarda, izertlewshiler vlPFC-degi joqarı belsendiliktiń tómengi amigdala belsendiligine sebep ekenin anıq kórsetiw ushın dinamikalıq sebepshi modellewdi paydalandı.

## Emocional qayta bahalaw menen salıstırıw
Emocional qayta bahalaw — bul emocional tásirdiń jańa, ádette azıraq unamsız túrde qayta túsindiriliwi arqalı onıń tásirin azaytıwǵa arnalǵan emocional retlew texnikası. Mısalı, birew jaǵdaydıń unamsız táreplerine toqtalıwdıń ornına, jaman test nátiyjesin oqıw tájiriybesi retinde qayta túsindiriwi múmkin. Ol baylanıslı emocional retlew strategiyası bolǵanlıqtan, tásirdi belgilew izertlewleri kóbinese qayta bahalaw boyınsha bar ádebiyattan túsinik aladı.

Tásirdi belgilew hám qayta bahalaw arasındaǵı eń kórnekli ayırmashılıq adamlardıń tásirdi belgilewdiń nátiyjeliligi haqqındaǵı qabıllawında. Qayta bahalawdan ayırmashılıǵı, tásirdi belgilewdiń emociyanı retlewdegi nátiyjeliligi ádewir intuitiv emes. Izertlewler sonı kórsetedi: subyektler qayta bahalawdıń emocional stressti azaytıwın kútse de, olar tásirdi belgilew ushın kerisinshe boljaydı, yaǵnıy sezimlerdi dawıslap aytıw olardıń emocional stressin arttıradı dep kútedi. Haqıyqatında, emocional juwaptıń tómenlew shaması tásirdi belgilewge qaraǵanda qayta bahalaw ushın kúshlirek ekeni tabılsa da, eki strategiya da aytarlıqtay tómenlewdi payda etedi.

Emocional stimullar usınılǵannan keyin qayta bahalawǵa kóbirek juwap beretuǵın adamlar tásirdi belgilewden de kóbirek payda kóriwge beyim bolıp, bul olardıń birdey mexanizm arqalı háreket etiwi múmkinligin kórsetedi.

Qayta bahalaw hám tásirdi belgilew neyronlıq belgilerinde uqsaslıqlarǵa iye. Tásirdi belgilewdegidey, qayta bahalaw vlPFC-de belsendilik payda etip, amigdaladaǵı reakciyanı toqtatadı. Degen menen, tásirdi belgilewden ayırmashılıǵı, qayta bahalaw aldınǵı cingulyarlıq korteksinde, qosımsha motor aymaǵında hám dorsolateral prefrontal kortekste belsendilik payda etetuǵını anıqlandı.

## Múmkin bolǵan mexanizmler

### Alaǵadalıq
Tásirdi belgilewdiń nátiyjeliliginiń bir itimal túsindirmesi — bul belgilewshiniń dıqqatın basqa jaqqa burıw arqalı emocionallıq juwaptı tolıq seziniwine kesent etedi. Alaǵadalıq texnikaları tásirdi belgilew sıyaqlı uqsas neyrallıq belsendilikti payda etedi, vlPFC belsendiliginiń artıwı hám amigdaladaǵı belsendiliktiń tómenlewi menen. Sonıń menen birge, geypara ayqın alaǵadalıq paradigmaları unamsız emociyalardı uqsas tómenletiwge alıp keletuǵını kórsetilgen.

Degen menen, bul baǵıtta dáliller aralas, sebebi dıqqattı basqa jaqqa burıwdı talap etetuǵın basqa tapsırmalar, mısalı jınıstı belgilew tapsırması, bunday tómenlewdi payda etpeydi. Tásirdi belgilewdi qollanıw háreket mexanizmi tek alaǵadalıq emes ekenin kórsetedi. Ekspoziciyalıq terapiya menen birge qollanılǵanda, tásirdi belgilew teri ótkizgishlik reakciyasın tómenletiwde alaǵadalıqqa qaraǵanda ádewir nátiyjeli bolǵanı anıqlandı. Tásirdi belgilew klinikalıq jaǵdaylarda uzaq múddetli payda keltiretuǵını belgili, al alaǵadalıq ulıwma alǵa ilgerilewge unamsız tásir etetuǵın bolıp esaplanadı.

### Ózin-ózi tallaw
Tásirdi belgilewdiń basqa usınılǵan mexanizmi — ózin-ózi analizlew arqalı. Emocionallıq ishki baqlaw tásirdi belgilewden emociyanı anıq belgilewdi talap etpewi menen ózgeshelenedi; biraq, ishki baqlawǵa qatnasıw tásirdi belgilewge uqsas tásirlerge iye. Solay etip, pútkil process bolıwdıń ornına, tásirdi belgilew emocionallıq ishki baqlaw procesiniń birinshi qádemi retinde xızmet etiwi múmkin. Bul mexanizmdi qollap-quwatlaytuǵın dáliller adamlardıń ózin-ózi analizlew qábiletin san jaǵınan anıqlaw ushın dispoziciyalıq sanalılıq ólshewdi paydalanadı. Izertlewshiler dispoziciyalıq sanalılıq tásirdi belgilew menen baylanıstıra aldı, dispoziciyalıq sanalılıqtıń joqarı dárejesine iye adamlar vlPFC sıyaqlı affektti belgilew menen baylanıslı miydiń aymaqlarında kúshlirek belsendilik kórsetkenin kórsetiw arqalı. Sonıń menen birge, olar amigdaladaǵı belsendiliktiń kóbirek tómenlewin kórsetti, bul sanalılıq tásirdi belgilewdiń nátiyjeliligin modulyaciyalaytuǵının hám ishki baqlawdıń háreket mexanizmi ekeni tuwralı pikirdi qollap-quwatlaydı.

Tilekke qarsı, tásirdi belgilewdiń bul teoriyası ózine qatnası bolmaǵan stimullarǵa tásirdi belgilewdiń paydaların túsindiriwde qıyınshılıqlarǵa ushıraydı. Mısalı, eksperiment dawamında kórsetilgen bet-álpetler yamasa jaǵımsız súwretler sıyaqlı sırtqı stimullardı belgilewdiń regulyaciyalıq tásirleri ózin-ózi analizlew procesi menen túsindiriliwi qıyın.

### Belgisizlikti azaytıw
Adamlardıń eki mánililikke qarsı ekeni belgili, al emociyanıń quramalılıǵı kóbinese jaǵımsız sezimlerde belgisizlikti payda etiwi múmkin. Geypara izertlewshiler tásirdi belgilew emociyadaǵı belgisizlikti azaytıw arqalı háreket etedi dep esaplaydı. Bul belgisizlikti amigdaladaǵı belsendilik penen baylanıstıratuǵın neyron dálilleri menen tastıyıqlanadı. Tásirdi belgilew amigdaladaǵı belsendilikti tómenletetuǵını kórsetilgen hám bul sezimler belgisizliginiń azayıwınıń nátiyjesi bolıwı múmkin.

Bul teoriyaǵa qarsı dálil — qorqınısh yamasa mazasızlıq sıyaqlı geypara emociyalar xarakterli túrde belgisiz bolsa, basqaları, mısalı qayǵı hám ashıw, anıǵıraq bolıwǵa beyim ekeni. Tásirdi belgilewdiń barlıq usı emociya túrleri boyınsha jumıs isleytuǵını belgili bolǵanlıqtan, belgisizlikti azaytıw onıń tásir etiwiniń jalǵız mexanizmi bolıwı itimaldan alıs.

### Simvollıq túrlendiriw
Tásirdi belgilewdiń taǵı bir teoriyası — belgilew háreketi informaciyanıń simvollıq kodlanıwı ekenin, stimuldı tilge aylandıratuǵının boljaydı. Bul simvollıq túrlendiriw stimuldan psixologiyalıq uzaqlasıw túri retinde háreket etiwi múmkin, bul ulıwma tásir dárejesiniń tómenlewine alıp keledi dep usınılǵan. Tásirdi belgilew tikkeley emociyalarǵa belgi beriwge qatnaslı bolsa da, obyektlerdi «adam», «landshaft» hám t.b. sıyaqlı abstrakt mazmun belgilerin beriw kóp uqsas paydalardı keltiretuǵını anıqlanǵan. Bunı qollap-quwatlaytuǵın neyronlıq dáliller de bar. Birneshe izertlewler subyektler stimullardı emocional emes kategoriyalar tiykarında klassifikaciyalaǵanda, olar tásirdi belgilewdegidey úlken vlPFC belsendiligin hám amigdaladaǵı az belsendilikti kórsetkenin anıqladı. Emocional emes stimullardı belgilew emocional stimullarǵa uqsas tásirlerge iye ekeni, stimuldı tilge aylandırıwdıń ápiwayı háreketi tásirdi payda etiwi múmkinligin kórsetedi.

## Qollanılıwı

### Sociallıq media
Twitter sıyaqlı sociallıq media saytlarında óz sezimleri tuwralı post jazıw — bul tásirdi belgilewdiń bir túri. Bir izertlew jumısı 74,487 Twitter paydalanıwshısınıń tvitlerin emocionallıq mazmunı boyınsha analizledi, tvitlerdi tásirdi belgilew jaǵdaylarınan aldıńǵı yamasa keyingi dep klassifikaciyalap, olar «Men sezemen...» degen tvitler retinde anıqlandı. Izertlewshiler emociyalar tásirdi belgilew tvitinen aldıńǵı tvitlerde waqıt ótiwi menen valentligi boyınsha artıp baratuǵının, eń úlken unamlı yamasa unamsız emociya belgilew háreketine eń jaqın waqıtta seziletuǵının anıqladı. Tásirdi belgilew tvitinen keyin, kelesi tvitlerdiń emocional intensivliginiń tez tómenlep, valentliliktiń tiykarǵı dárejesine qaytqanı anıqlandı. Bul izertlewdiń nátiyjeleri tásirdi belgilewdi real dúnya jaǵdaylarında emocional retlew strategiyası retinde qollanıwdı qollap-quwatlaydı hám sociallıq media paydalanıwshılarınıń, múmkin bilmey-aq, mudamı tásirdi belgilew menen shuǵıllanatuǵının kórsetedi.

### Psixikalıq densawlıq
Fobiyalar, mazasızlıq buzılıwları hám basqa da stress buzılıwları ushın ekspoziciyalıq terapiya menen birge tásirdi belgilewdiń klinikalıq emlew potencialın qarastırıw boyınsha kishi jumıslar baslandı.

Bir izertlew kópshilik aldında sóylew uwayımı joqarı bolǵan subyektler auditoriya aldında sóylewden aldın óz sezimlerin súwretlew ushın aldın ala belgilengen emociya sózleri jıynaǵın tańlaǵanda, sóylewden aldın baqlaw, figuralardı sáykeslestiriw tapsırmasın orınlaǵan subyektlerge qaraǵanda mazasızlıqtıń kóbirek tómenlegenin kórsetkenin anıqladı, bul júrek soǵıwı sıyaqlı fiziologiyalıq reakciyalar menen san jaǵınan anıqlandı. Bul nátiyjeler tásirdi belgilewdi ekspoziciyalıq emlew menen birgelikte qollanıw tek ekspoziciyanıń ózine qaraǵanda nátiyjelirek ekenin kórsetedi. Áhmiyetlisi, tásirdi belgilew hám baqlaw jaǵdayları ózin-ózi xabarlaǵan mazasızlıqta ayırmashılıq tappadı; degen menen, tásirdi belgilewdi orınlaǵan subyektler ushın mazasızlıqqa tán fiziologiyalıq reakciyalar tómenledi.

Taǵı bir izertlew órmekshiden qorqatuǵın adamlarda uqsas nátiyjelerdi anıqladı, olarǵa tarantulanı (úlken órmekshi) eki kún dawamında kórsetip, bir waqıtta óz sezimlerin sóz benen aytıp turdı. Qayta bahalaw, alaǵadalıq hám baqlaw jaǵdaylarındaǵı subyektlerge qaraǵanda, tásirdi belgilew menen shuǵıllanǵan subyektler basqa jaǵdaylarǵa qaraǵanda teri ótkizgishlik reakciyasınıń tómen ekenin kórsetti, degen menen jaǵdaylar arasında ózin-ózi xabarlaǵan qorqınıshta ayırmashılıq bolmadı.

Klinikalıq jaǵdaylarda tásirdi belgilewdiń qádiri tuwralı aldın ala dáliller bar bolsa da, izertlewshiler tásirdi belgilewdi basqa emlewler menen birge qollanıwdıń qádirin anıqlaw ushın ámeliyatqa qáwipsiz engiziliwinen aldın klinikalıq populyaciyalardan kóbirek izertlewler kerek ekenin moyınlaydı.

## Sheklewler hám mashqalalar
Psixologiyalıq izertlewlerde emociyanı ózin-ózi xabarlaw ólshemlerin qollanıw, hátte temaǵa baylanıssız izertlewlerde de tásirdi belgilewdi payda etiwi múmkin. Bul emociya izertlewshileri ushın mashqala tuwdıra ma, joq pa ekeni ele kóp tárepten belgisiz.

Tásirdi belgilew kóp qatnasıwshıları bar laboratoriyalıq izertlewlerde nátiyjeli bolıp kórinetuǵın bolsa da, barlıq psixologiyalıq qubılıslar sıyaqlı, jeke adamlar óz tájiriybelerinde hár qıylı boladı. Tásirdi belgilewdiń nátiyjeliligindegi jeke ayırmashılıqlardıń sebepleri qosımsha izertlewdi talap etedi. Sonıń menen birge, tásirdi belgilewdi úyreniw ushın qollanılatuǵın paradigmalar keńnen parıq qıladı, ayırımları subyektlerge tańlaw ushın aldın ala tayarlanǵan belgilerdi usınsa, basqaları subyektlerden óz belgilerin ózi jaratıwın talap etedi. Bul paradigmalar nátiyjelerde aytarlıqtay ayırmashılıqlardı payda etedi, ózin-ózi jaratıwshı paradigmalar retlewdiń uzaq múddetli keshiktirilgen tásirlerin tabadı, al aldın ala tayarlanǵan paradigmalar jedel tásirlerdi tabadı. Bul nátiyjelerdegi ayırmashılıqlardıń túsindirmesi ele de salıstırmalı túrde izertlenbegen, degen menen ayırımlar bul aldın ala tayarlanǵan belgilerdiń jeke adamlar arasındaǵı emociyanı retlewdiń bir túrin ańlatıwı menen baylanıslı dep gúmanlanadı, sebebi bul eksperimentatordan qollap-quwatlawdıń bir túri retinde túsindiriliwi múmkin.

Tásirdi belgilew boyınsha laboratoriyalıq izertleniwlerdiń real dúnyadaǵı tásirdi belgilewge qollanılıwı múmkin be, joq pa degen soraw izertlewshilerdiń sorawı kerek bolǵan basqa bir másele. Adamlar real ómirde tásirdi belgilewdi qollanatuǵın jaǵdaylar kontekstke bay hám izertlewde qollanılǵan tásirdi belgilewdiń arnawlı operaciyaları nátiyjelerdi ulıwmalastırıwǵa múmkinshilik bere me, joq pa ekenin aytıw qıyın.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__