BORO

**BORO** (ingl. *Business Objects Reference Ontology; BORO*) ‒ úlken quramalı operaciyalıq qosımshalar ushın ontologiyalıq yamasa semantikalıq modellerdi islep shıǵıwǵa arnalǵan usıl bolıp, ol joqarǵı ontologiyanı hám onı qurıw procesin óz ishine aladı. Bul dáslep bir neshe eski sistemalardan ontologiyalardı shıǵarıp alıw usılı sıpatında - arxitekturalıq transformaciyanıń yamasa programmalıq támiynattı modernizaciyalawdıń birinshi basqıshı retinde islep shıǵılǵan. Ol jáne de eski sistemalar arasında semantikalıq óz-ara islesiwdi támiyinlew ushın qollanılǵan. Ol (Partridge 1996, 2005) miynetlerinde tolıq súwretlengen. Bul AQSH Qorǵanıw ministrliginiń Arxitekturalıq Freymvorki (DoDAF) Meta Modeli (DM2) niń islep shıǵılıwı hám saqlanıwında qollanılǵan analiz usılı bolıp, onda 350 den aslam aǵzadan ibarat maǵlıwmatlardı modellestiriw jumıs toparı bilimlerdi kórsetiwdiń keń spektrin sistemalı túrde sheshiw imkaniyatına iye boldı.

## Tariyxı
Bul usıl 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllardıń basında Kris Partridj basshılıǵındaǵı KPMG konsultantlar toparı tárepinen islep shıǵılǵan. Topar quramalı eski sistemalardı qayta injenerlew joybarı ústinde islep atırǵan edi hám jańa usılǵa mútáj boldı. Qayta injenerlew jumısınıń tiykarǵı mashqalası sistemalardıń tiykarǵı ontologiyasın anıqlastırıw edi hám jumıs ontologiyalardı shıǵarıp alıw procesin hám analizdiń tiykarın quraǵan joqarǵı ontologiyanı islep shıǵıwǵa qaratılǵan edi. Joqarǵı ontologiya qayta injenerlew talaplarına juwap beriwi ushın beyimlestirilgen. Dáslepki jumıslar bekkem (metafizikalıq) tiykardı támiyinlew ushın bir qatar anıq metafizikalıq tańlawlardı ámelge asırıwdıń áhmiyetli faktor ekenligin anıqladı.

Tiykarǵı tańlaw sáykeslik kriteriyin anıq támiyinleytuǵın ekstensional (demek, tórt ólshemli) ontologiyaǵa qaratılǵan edi. Usı joqarǵı ontologiyanı tiykar etip alıp, eski sistemalardı qayta injenerlew ushın sistemalı process islep shıǵıldı. Programmalıq támiynattı islep shıǵıw kóz-qarasınan, bul procestiń tiykarǵı ózgesheligi ulıwma úlgilerdi anıqlaw edi, onıń astına eski sistema kiritilgen. Sol waqıttan baslap ol ádewir rawajlandı.

Usıldıń kóp bólimi hám oǵan baylanıslı qurallar jeke menshik bolıp esaplanadı, biraq ayırım aspektleri jámiyetshilikke jetkerilgen hám onıń elementleri bir qatar standartlarda payda bolǵan. Mısalı, ISO standartı, ISO 15926 – Sanaat avtomatlastırıw sistemaları hám integraciya – dáslepki versiyasınan kúshli tásir alǵan. IDEAS (Almasıw ushın Xalıqaralıq Qorǵanıw Kárxana Arxitekturası Specifikaciyası) standartı BORO tiykarında dúzilgen, ol óz gezeginde DODAF 2.0 di rawajlandırıw ushın qollanılǵan. 2003-jıldan 2008-jılǵa shekem, 3i jeke kapital kompaniyası tárepinen qarjılandırılǵan 42 Objects startap kompaniyası BORO tiykarında sistemalardı rawajlandırıw boyınsha jumıs alıp bardı.

## Táriyip
BORO usılı formal ontologiyalardı rawajlandırıw ushın ápiwayı, qaytalanatuǵın process sıpatında jobalastırılǵan. Bul usıl ontologiyanı rawajlandırıwǵa ekstensional kózqarastı qollanadı. Usıl fizikalıq reallıqqa tiykarlanıwǵa umtıladı, sonlıqtan eger ol hárippe-hárip orınlansa, birdey kiris maǵlıwmatları berilgende birdey ontologiyanı izbe-iz payda etiwi kerek. Sońınan ol bir neshe maǵlıwmat dereklerin semantikalıq sáykeslikler/sáykessizlikler ushın salıstırıw hám bir neshe eski sistemalardı bir pútin etip qayta injenerlew ushın qollanılıwı múmkin (ya jańa monolit sistema sıpatında, yamasa bar sistemalardıń federaciyasın jobalastırıw usılı retinde).

BOROnıń maqseti informaciyanıń hám informaciyalıq modellerdiń sapasın jaqsılaw, kóp sanlı informaciya dereklerin biriktiriw hám jasırın semantikanı anıqlaw bolıp tabıladı. Usıldıń maqseti - hár qıylı maǵlıwmat dereklerin ulıwma modelge qayta injenerlew. Ol semantikalıq analizge - eki túsiniktiń birdey ekenligin, olardıń bir-birine sáykes keletuǵının yamasa baylanıssız ekenligin anıqlawǵa baǵdarlanǵan. Bul joqarı tártipli logika, matematika hám filosofiyadan resurslardı paydalanıwǵa tiykarlanǵan.

Mısalı, sáykeslik kriteriyi jaǵdayında, usıl ekstensional kózqarastı qabıl etedi. Mısal retinde "Vaterloo kópiri" terminin alayıq. Biz dáslep "ol keńislik hám waqıt keńligine iye obektke tiyisli me?" dep soraymız. Onıń keńislik keńligi bar; ol Temza dáryasın kesip ótedi. Biraq, waqıt keńligin izertlegenimizde, sol jerde eki kópir bolǵanın túsinemiz. Birinshi kópir 1817-jılı (Vaterloo urısınan eki jıl keyin) qurılǵan hám 1920-jılı buzılǵan. Házir sol jerde turǵan kópir 1942-jılı qurılǵan. Bul analiz dárhal atamaǵa tiykarlanǵan kózqarastaǵı máseleni ayqınladı - bul atamadaǵı eki kópir bar, biz qaysısın názerde tutıp atırmız? Bul noqatta, analitik ontologiyaǵa bir yamasa eki kópirdi qosıwı, keyin hárbirine sáykes atamalardı qollanıwı múmkin.

Bul process nárselerdiń túrleri ushın da isleydi. "Kópirler" túsinigin alayıq. Onıń keńislik-waqıt keńligi joq, sonlıqtan biz kelesi sorawǵa ótemiz: "onıń aǵzaları bar ma?". Bar - aǵzaları dúnyadaǵı barlıq kópirler. Keyin biz ayırım mısal aǵzalardı anıqlaymız - máselen, Vaterloo kópiri. Bul basqıshta, toplamnıń "shetinde" turǵan mısallardı anıqlaw maqsetke muwapıq - máselen, kópir bolıwı yamasa bolmawı múmkin bolǵan nárseler - mısalı, pontonlar, kópir salıwshı mashinalar hám t.b., usılayınsha túrdiń keńligin anıq anıqlaw ushın.

Process tárepinen qamtılǵan aqırǵı túsinik - bul kortej. Kortej - bul nárseler arasındaǵı qatnas. Eger analiz etilip atırǵan túsinik túr de, individual da bolmasa, onda ol kortej bolıwı kerek. Biz kortejdiń ushındaǵı nárselerdi anıqlaymız, sońınan onı ontologiyaǵa qosamız.

Maǵlıwmatlardı analizlewdiń dástúrli usılları til ilimine tiykarlanǵan boladı; túsiniklerdi salıstırıw usı túsiniklerdiń atamalarına tiykarlanadı. Zamanagóy usıllar semantikalıq kózqarastı kirgizdi, onda analizshi sózdiń tiykarǵı mánislerin (mánisin) analizlewge umtıladı. Bunıń kóp bólegi analizshiniń taraw boyınsha bilimi hám lingvistikalıq interpretaciyasına baylanıslı. BORO termin mánisiniń eń qatań mánisinde ontologiya (informaciya ilimi) jaratsa da, ol kompyuter ilimpazları oylaw hám juwmaq shıǵarıw ushın qollanatuǵın ontologiya (informaciya ilimi) túrin jaratıwǵa arnalmaǵan. BORO basqa kóp maǵlıwmatlardı analizlew texnikalarınan nárselerdiń atamaların ekinshi dárejeli másele sıpatında qarawı menen parıq qıladı. BORO menen analizshi ayırım túsiniklerdi olardıń keńligi arqalı anıqlawǵa májbúr boladı.

BORO metodologiyasın eń jaqsı túrde aǵım diagramması retinde juwmaqlaw múmkin:

## Prezentaciyalar
Bul usıl bir neshe márte usınılǵan, sonıń ishinde 2008-jılı Londonda ótkerilgen Integraciyalanǵan Kárxana Arxitekturası Konferenciyasında oqıtıw sıpatında. Sonday-aq, ol 2009-jıldıń oktyabr ayında Ullıbritaniya Qorǵanıw ministrliginiń EKIG konferenciyasında usınılǵan.

## Derekler

## Ádebiyatlar
*Booch. G. (2008) Nine Things You Can Do with Old Software. IEEE Software. Volume 25 Issue 5, September 2008.
*Daga, A (2005). Daga, A., de Cesare, S., Lycett, M. and Partridge, C., An Ontological Approach for Recovering Legacy Business Content, HICSS'05
*Lycett and Partridge (2009). The challenge of epistemic divergence in IS development. Mark Lycett, Chris Partridge. Communications of the ACM. Volume 52 Issue 6, June 2009.
*Partridge, C (1996). Business Objects: Re-Engineering for Re-Use, Butterworth Heinemann, 1996, 
*Partridge, C. and M. Stefanova. (2001) A Synthesis of State of the Art Enterprise Ontologies: Lessons Learned. Open Enterprise Solutions: Systems, Experiences, and Organizations (OES-SEO 2001). A. D'Atri, A. Solvberg and L. Willcocks. Rome, Luiss Edizioni, Centro di Ricerca sui Sistemi Informativi: 130–133.
*Partridge, C. (2002). LADSEB-CNR – Technical report 04/02 – What is pump facility PF101? Padova, The BORO Program, LADSEB CNR, Italy.
*Partridge, C. (2002). LADSEB-CNR – Technical report 05/02 – The Role of Ontology in Integrating Semantically Heterogeneous Databases. Padova, The BORO Program, LADSEB CNR, Italy.
*Partridge, C. (2002). LADSEB-CNR – Technical report 06/02 – Note: A Couple of Meta-Ontological Choices for Ontological Architectures. Padova, The BORO Program, LADSEB CNR, Italy.
*Partridge, C. (2002). The Role of Ontology in Semantic Integration. Second International Workshop on Semantics of Enterprise Integration at OOPSLA 2002, Seattle.
*Partridge, C. (2002). What is a customer? The beginnings of a reference ontology for customer. 11th OOPSLA Workshop on behavioral semantics, Seattle, Washington, Northeastern.
*Partridge, C. (2002) LADSEB-CNR-Technical report 23/02-A new foundation for accounting: Steps towards the development of a reference ontology for accounting
*Partridge, C. and Stefanova, M. (2003) Building a Foundation for Ontologies of Organisations in The ontology and modelling of real estate transactions: European Jurisdictions (International Land Management Series) By Heiner Stuckenschmidt, Erik Stubkjær, Christoph Schlieder. Ashgate Publishing Limited. . https://www.amazon.com/Ontology-Modelling-Real-Estate-Transactions/dp/0754632873/
*Partridge, C. (2003) A program for building a state of the art Enterprise Ontology: Report on Progress. In the book: The practical foundations of Business and Systems Specifications, Kluwer Academic Publishers, eds. Haim Kilov and Ken Baclawski. (2003) Springer. . https://www.amazon.com/Practical-Foundations-Business-System-Specifications/dp/1402014805/
*Becker-Pechau, P., Grenon, P., Lycett, M., Partridge, C., Pechau, J. and Siebert, D. (2004), Philosophy, ontology, and information systems, 18th European Conference on Object-Oriented Programming (ECOOP 2004), Lecture Notes on Computer Science (3344) : 62- 66. . https://www.amazon.co.uk/Object-Oriented-Technology-ECOOP-Workshop-Reader/dp/354023988X/
*Daga, A., de Cesare, S., Lycett, M., & Partridge, C. (2004). Software Stability: Recovering General Patterns of Business. In Proceedings of the Tenth Americas Conference on Information Systems (pp.&nbsp;4278–4285). New York, New York.
*Partridge, C (2005). Business Objects: Re-Engineering for Re-Use [2nd Edition], BORO Centre, 2005, 
*Tolk, Andreas; Jain, Lakhmi C. (Eds.) (2011). Intelligent-Based Systems Engineering, Springer-Verlag, Ch13 "Enterprise Ontologies – Better Models of Business", 
*West, M. (2004) Some Industrial Experiences in the Development and Use of Ontologies. EKAW04 Workshop on Core Ontologies, 2004.
*West, M., Partridge, C, Lycett, M. (2006). Enterprise Data Modelling: Developing an Ontology-Based Framework for the Shell Downstream Business. FOMI 2006