Kalkutta

**Kalkutta** — (2001-jıldan baslap rásmiy atı - Kolkata) (ingl. Kolkata; hind. कोलकता) - Hindstannıń shıģısında, Ganga dáryasınıń quyar jerinde jaylasqan iri qala. Batıs Bengaliya shtatınıń paytaxtı, Hindstanda aymaģı boyınsha ekinshi (Mumbaydan keyin) hám xalqı sanı boyınsha tórtinshi (Mumbay, Deli hám Bangalordan keyin) orında turatuǵın qala.

2011-jılǵı maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, xalıq sanı 4 486 679 adam, koncentraciyası - 14 112 536  (Hindstannıń qala aglomeraciyaları arasında 3-orın).
1911-jılǵa shekem Britaniya kolonizatorlıǵı dáwirinde Kalkutta paytaxt bolǵan. Házirgi waqıtta qala — ilim, mádeniyat hám siyasat orayı.Kalkuttada 2 universitet (sonnan, Kalkutta universiteti) hám basqa joqarı oqıw orınları, ilimiy izertlew mákemeleri, Milliy kitapxana (1912), Hind muzeyi (1814), Viktoriya muzeyi (1906), botanika baģı, observatoriya bar. Qorǵan (Uilyam portı, 1696 - 1781) saqlanǵan. Kalkuttanıń tariyxıy orayı bolǵan bul qorǵan qalanı ekige - húkimet imaratları, universitet, saltanatlı turaq jaylar hám sanaat, sawda kárxanaları, jumısshılar máhálleleri jaylasqan bólimlerge bólip turadı. 

Ekonomika-geografiyalıq ornınıń qolaylıǵı K.nıń rawajlanıwına imkaniyat jarattı. Kalkutta - transport jolları túyini, iri port. Kalkutta portı júk eksport etiwde 1-orında, import boyınsha Bombey (Mumbay) dan keyin turadı (jıllıq júk artıw-túsiriw 10 mln.t). Xalıqaralıq aeroport (Damdam), metropoliten bar. Kalkutta sanaatı óniminiń jetekshi tarmaǵı - jut sanaatı (90% milliy hám jáhán jut sanaatı óniminiń derlik yarımın beredi). Úlken Kalkuttada 100 den artıq jut kárxanası bar. Metallsazlıq hám mashinasazlıq (sanaat úskeneleri, elektronika, kemesazlıq hám kemelerdi ońlaw, avtomobilsazlıq, stanoksazlıq) kárxanaları bar. Boyawlar, plastmassa, rezina buyımları, ximiya-farmacevtika preparatları, tóginler, jip gezleme, trikotaj, ayna, kún ayaq kiyim islep shıǵarıw, poligrafiya, neft-ximiya hám de azıq-awqat sanaatları rawajlanǵan.

## Tariyxı

Házirgi Kalkuttaǵa jaqın aymaqlarda bunnan 2 mıń jıl burın da xalıq jasaǵan bolıp, Chandraketugarx awılınıń arxeologiyalıq qazılmaları bunnan derek beredi. Házirgi cvilizaciya 1690-jılı Bengaliya menen sawda-satıq isleri menen shuǵıllanıwshı Britaniya Ost-Indiya kompaniyasınıń keliwi menen baslandı. Dástúriy túrde, kompaniya xızmetkeri Job Charnok Kalkutta tiykarın salıwshısı esaplanǵan. Bunnan basqa da pikirlerge bola, bul jerde qala inglisler kelgenge shekemde bar bolǵan. 2003-jılı 16-mayda Kalkutta Joqarı sudı ilimiy komissiyanıń bayanatına tiykarlanıp, Kalkutta ornında evropalılar keliwinen kóp waqıt burın "áhmiyetli sawda orayı" bar edi, dep qarar qabıl etti. Sud Charnoqtı Kalkutta qalasınıń tiykarın salıwshısı dep esaplawǵa bolmaydı, húkimetke onıń atın qala tariyxına baylanıslı barlıq sabaqlıqlar hám rásmiy hújjetlerden óshirip taslawdı buyırdı. Batıs tariyxshıları bolsa bunday revizionizmdi biykarlaydı.

Házirgi Kalkutta aymaǵında XVII ásir aqırında 3 awıl - Kalikata, Gobindapur hám Sutanati bolǵan. Kalikata balıqshılar awılı bolıp, Gobindapurda tiykarınan toqımashılar jasaǵan. Bul aymaq Baburiyler imperiyasınıń bir bólegi bolıp, onı Sabarna Roy Choudxari shańaraǵınan bolgan jer iyeleri basqarǵan. 1698-jılı 10-noyabrde bul aymaqtı basqarıw huqıqı inglislerge ótkerildi.

1712-jılı inglisler Ganga dáryasınıń Xugli tarmaqlarınan biri boyında Uilyam qorǵanın qurıp pitkerdi. Franciya áskerleri menen tez-tez qurallı soqlıǵısıwlar júz bergenligi sebepli 1756-jılı inglisler qorǵandı bekkemlew boyınsha bir qatar fortifikaciya jumısların ámelge asırdı. Sol waqıtta Bengaliya nayıbı Siroj ud-Dovla Britaniyanıń "Ost-Indiya" kompaniyası tárepinen áskeriylestiriw hám salıqlardan bas tartıwdı qaraladı. Onıń narazılıǵı itibarǵa alınbay, áskeriy háreketler baslandı. Qala basıp alındı, qorǵawshılardıń kópshiligi joq etildi. Bul waqıya tariyxqa Kalkutta qara qurdımı degen at penen kirgen. Britaniya "Ost-Indiya" kompaniyasınıń jallanba áskerleri (sipahiler) hám Robert Klayv basshılıǵındaǵı turaqlı armiya kúshleri menen kelesi jılı inglisler Kalkuttanı qaytadan basıp aldı. Baburiyler mámleketi patshası, Bengaliya hám Saud nayıbları kúshleri Buksarda jeńiliske ushıraģannan keyin qol qoyılǵan Allaxabad tınıshlıq shártnamasına muwapıq, Ost-Indiya kompaniyasına Bengaliya, Bixar hám Orissa xalıqların basqarıw hám olardan salıq alıw huqıqı berildi. Baburiylerdiń bul aymaqlar ústinen nominal hákimiyatı saqlanıp qaldı. 1772-jılı Kalkutta Britaniyanıń Hindstandaģı múlkleriniń paytaxtına aylandı. 1793-jılı nayıblar Bengaliya ústinen rásmiy hákimiyattı da pútkilley joģaltadı. Inglisler Kalkutta átirapındaǵı batpaqlıqlardı qurǵatıw boyınsha kompleksli jumıslardı ámelge asırǵan. Ásirese, qalanıń rawajlanıwı hám arxitekturası ushın general-gubernator Richard Uelsli kóp jumıs isledi. Sonday-aq, Kalkutta opiy sawdasınıń orayına aylanadı. 1863-jılı Hindstan general-gubernatorı Jon Lourens Britaniya Hindstannıń jazǵı paytaxtın inglisler ushın qolaylı bolǵan Shimlu qalasına kóshiriw haqqında qarar qabıl etti.

## Derekler