open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rolge baǵdarlanǵan programmalastırıw

Kompyuter programmalastırıwınıń bir túri retinde **rolge baǵdarlanǵan programmalastırıw** nárselerdi adamnıń dúnyanı konceptual túsiniwine uqsas terminlerde ańlatıwǵa baǵdarlanǵan. Bul programmalardı túsiniwdi hám qollap-quwatlawdı ańsatlastırıwı kerek.

Rolge baǵdarlanǵan programmalastırıwdıń tiykarǵı ideyası — adamlar roller túsiniginde oylaydı. Bul pikir kóbinese sociallıq qatnaslar mısalları menen tastıyıqlanadı. Mısalı, sabaqta otırǵan student hám keshede (geshtekte) otırǵan sol student birdey adam, biraq bul adam eki hár túrli roldi oynaydı. Ásirese, bul adamnıń sırtqı dúnya menen óz-ara tásiri onıń aǵımdaǵı roline baylanıslı. Roller ádette adam bolıw sıyaqlı tuwma qásiyetler sıyaqlı ortaq ózgesheliklerge iye. Bul qásiyetlerdiń bólisiwi kóbinese delegaciya mexanizmi arqalı ámelge asırıladı.

Eski ádebiyatlarda hám maǵlıwmatlar bazaları tarawında rollerdiń bir-biri menen óz-ara tásir etetuǵın kontekstine az itibar berilgen sıyaqlı. Bunday kontekst Obyekt Toparları sıyaqlı jańa rollerge hám aspektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tillerinde ornatılmaqta. Windows Server jargonındaǵı «rol» sóziniń «serverge paydalanıwshılar yamasa kompyuterler ushın tarmaqta belgili bir funkciyalardı orınlawǵa imkaniyat beretuǵın programmalıq támiynat programmaları (xızmetleri) toplamı» retinde paydalanılıwın salıstırıń.

Kóplegen izertlewshiler modellestiriwde hám ámelge asırıwda rollerdiń artıqmashılıqların dálillegen. Roller obyektlerdiń waqıt ótiwi menen evolyuciyalanıwına imkaniyat beredi, olar obyekttiń ǵárezsiz hám bir waqıtta bar bolatuǵın kórinislerine (interfeyslerine) múmkinshilik beredi, obyekttiń hár túrli kontekstlerin anıqlaydı hám máselelerdi ajıratadı. Ulıwma alǵanda, roller adamnıń kúndelikli koncept qáliplestiriwinde tábiyiy element bolıp tabıladı. Programmalastırıw tillerindegi roller obyektlerdiń real turmısta kórgenimizdey ózgeriwshi interfeyslerge iye bolıwına múmkinshilik beredi — nárseler waqıt ótiwi menen ózgeredi, hár túrli kontekstlerde hár túrli paydalanıladı hám t.b.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Ilimiy programmalastırıw tili

**Ilimiy programmalastırıw tili** kompyuter programmalastırıwdaǵı bir-biri menen baylanıslı, biraq ayrıqsha eki túsinikke qatnaslı bolıwı múmkin. Keń mániste, ol C, C++, Python hám Java sıyaqlı esaplaw ilimi hám esaplaw matematikasında keń qollanılatuǵın hár qanday programmalastırıw tilin táriyipleydi. Qatań mániste, ol matematikalıq formulalar hám matrica operaciyaların basqarıw ushın proektlestirilgen hám optimallastırılǵan, usı wazıypalar ushın ishki qollap-quwatlawdı usınatuǵın tillerdi bildiredi.

## Sholıw
Keń mániste, ilimiy programmalastırıw tili — bul sanlı modellestiriw, simulyaciya, maǵlıwmatlardı analizlew hám vizualizaciyalaw ushın qollanılatuǵın til. Python sıyaqlı tiller, NumPy, SciPy hám Matplotlib sıyaqlı kitapxanalar arqalı, mashinalıq oqıtıwdan joqarı ónimli esaplawǵa shekemgi tarawlarda ústem boldı. Kerisinshe, qatań mánis matrica arifmetikası hám simvollıq esaplaw ushın ornatılǵan qollap-quwatlawdı usınatuǵın tillerge ayrıqsha itibar beredi. Mısallarǵa Fortran, MATLAB, Julia, Octave hám R kiredi. Bul tiller matematikalıq belgilewge jaqın sáwlelendiriwshi sintaksis penen xarakterlenedi, bul quramalı formulalar menen operaciyalardı qısqasha ańlatıwǵa imkaniyat beredi.

## Tariyxıy kontekst hám evolyuciya
Tariyxıy jaqtan, ALGOL hám Fortran sıyaqlı tiller nátiyjeli sanlı esaplawlarǵa imkaniyat beretuǵın joqarı dárejeli konstrukciyalardı kirgiziw arqalı ilimiy esaplawlar ushın tiykar saldı. Waqıt ótiwi menen MATLAB sıyaqlı menshikli qurallardıń hám GNU Octave sıyaqlı ashıq kodlı alternativanıń payda bolıwı qoljetimlilikti keńeytti. Sońǵı jıllarda, Julia sıyaqlı zamanagóy tiller joqarı ónimlilikti ańlatpalı sintaksis penen biriktiriw ushın payda boldı, al Python sıyaqlı ulıwma maqsetli tiller keń kólemli esaplaw máselelerin sheshiw ushın bekkem ilimiy kitapxanalar arqalı rawajlandı.

## Tiykarǵı ózgeshelikler
Ilimiy programmalastırıw tilleri, ásirese qatań mániste, ádette tómendegilerdi óz ishine aladı:

* Massivler, vektorlar hám matricalar ushın jergilikli yamasa ishki qollap-quwatlaw.
* Matematikalıq operaciyalar ushın qısqa sintaksis.
* Sanlı sızıqlı algebra, optimallastırıw hám statistikalıq analiz ushın aldınǵı qatar kitapxanalar.
* Simvollıq hám sanlı esaplawlar ushın qurallar.
* Vizualizaciyalaw hám maǵlıwmatlardı izertlew ushın qurallar.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Kóplik-teoriyalıq programmalastırıw

**Kóplik-teoriyalıq programmalastırıw** — bul matematikalıq kóplikler teoriyasına tiykarlanǵan programmalastırıw paradigması. Bul paradigmaǵa tiykarlanǵan programmalastırıw tiliniń bir mısalı — SETL. Kóplik-teoriyalıq programmalastırıwdıń maqseti — baǵdarlamashı tezligin hám ónimliligin ádewir arttırıw, sonday-aq programma anıqlıǵın hám oqılıwın jaqsılaw.

## Kóplikke tiykarlanǵan operatorları bar tiller

* Bandicoot
* Claire
* LINQ - C#, F# hám VB.NET sıyaqlı .NET tillerine keńeytpeler
* Matlab
* Miranda
* SQL
* SETL

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Stekke baǵdarlanǵan programmalastırıw

**Stekke baǵdarlanǵan programmalastırıw** — bul maǵlıwmatlardı manipulyaciyalaw hám/yamasa parametrlerdi beriw ushın bir yamasa bir neshe steklerge súyenetuǵın programmalastırıw paradigması. Basqa programmalastırıw tillerindegi programmalastırıw konstrukciyaları stekke baǵdarlanǵan sistemada qollanıw ushın modifikaciyalanıwı kerek. Kópshilik stekke baǵdarlanǵan tiller postfiks yamasa Keri Polyak jazıwında isleydi: buyrıq ushın argumentler yamasa parametrler sol buyrıqtan aldın kórsetiledi. Mısalı, postfiks jazıwı kóbeytiw, 2, 3 (prefiks yamasa Polyak jazıwı) yamasa 2 kóbeytiw 3 (infiks jazıwı) ornına 2, 3, kóbeytiw dep jazıladı. Forth, Factor, RPL, PostScript, BibTeX stil dizayn tili hám kóp assembler tilleri usı paradigmaǵa sáykes keledi.

Stekke tiykarlanǵan algoritmler maǵlıwmatlardı stekten alıp hám stekke qosıp manipulyaciyalaydı. Operatorlar stektiń maǵlıwmatlardı qalay manipulyaciyalawın basqaradı. Bir operatordıń tásirin ayrıqsha kórsetiw ushın, kóbinese operatordan aldın hám keyin stektiń joqarǵı jaǵdayın kórsetetuǵın kommentariya paydalanıladı; bul stek effekt diagramması dep ataladı. Geypara stekke baǵdarlanǵan tiller hár túrli maqsetler ushın bir neshe steklerdi qollanıwı múmkin; mısalı, PostScript ózgeriwshiler, sózlikler, proceduralar, geypara ádettegi proceduralar hám basqarıw aǵımı operatorları ushın bólek steklerdi paydalanadı. Til modelin analizlew ańlatpalar menen programmalardı ápiwayı interpretaciyalawǵa imkaniyat beredi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Jan

**Jan** — adamnıń ishki dúnyası haqqındaǵı qaraslardı ańlatıwshı túsinik. Bul túsinik tariyxta kóp ózgerip turǵan. Kelip shıǵıwı insan hám haywan denesinde jasaytuǵın, uyqı waqtında yaki ólgen waqtında deneden shıǵıp ketetuǵın ayrıqsha kúsh haqqındaǵı alǵashqı dáwir qaraslarına barıp taqaladı. Alǵashqı adamlardıń qaraslarında jan qandayda bir materiallıq nárse (saya, qan, dem hám basqa) sıpatında qaralǵan. Diniy túsiniklerge kóre, jan — qandayda bir denesiz, ólmeytuǵın, deneden erkin halda jasay alatuǵın materiallıq emes kúsh. Adam denesinde bolǵanda oǵan ómir baǵıshlaydı, ol heshqashan ólmeydi, onı quday inam etedi hám quday qaytıp aladı. Soń o dúnyada mángi jasaydı. Tús kóriwde jannıń deneden waqtınsha kóshiwi menen ańlatıladı. Jan haqqındaǵı pikirler Shıǵıs filosofiyasında da keń tarqalǵan. Farabiy, Ibn Sina, Ibn Rushd táliymatlarında ol insan denesi menen tikkeley baylanıslı halda ańlatılǵan. Farabiy jandı deneden erkin ajıratıp qoyıwdı, onı deneden denege kóship júredi, degen táliymattı sın astına aladı. 

Álemniń (Kosmos) janlılıǵı ideyası (gilozoizm) álemlik jan haqqındaǵı táliymattıń tiykarı boldı (Platon, neplatonizm). Aristotel jandı tiri deneden ajıralmaytuǵın, aktiv maqsetke muwapıq forma dep bilgen. Panteistikalıq qaraslarda jan birden-bir ruwxıy substanciyanıń ayrıqsha kórinisi esaplanadı. Dekarttıń dualistikalıq metafizikası jan hám deneni eki ǵárezsiz substanciyaǵa ajıratadı. Házirgi zaman psixologiyasında jan ańsızlıqtı  bildiretuǵın túsinik sıpatında isletiledi. 

## Derekler
Babaaslan (Refahiye)

**Babaaslan** — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Refahiye rayonına qaraslı awıl. Awılda shadiyan qáwiminiń kurdları jasap, xalıq sanı 2022-jılda 25 adamdı quraǵan.

## Derekler
Akarsu (Refahiye)

**Akarsu** — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Refahiye rayonına qaraslı awıl. Xalıq sanı 2022-jılda 75 adamdı quraǵan.

## Derekler
Daosizm

**Daosizm** (dao sózinen) — 1) Áyyemgi Qıtay filosofiyasındaǵı jónelislerden biri; Dao haqqındaǵı táliymat. Eramızǵa shekemgi VI-V ásirlerde júzege kelgen. Tiykarshısı Lao-szi esaplanadı, onıń ideyaları «Dao de szin» kitabınan bayan etilgen. Daosizm wákilleri – eramızǵa shekemgi 4-3 ásirlerde jasaǵan Yan Chju, In Ven, Chjuan-szi. Daosizmge kóre, tábiyat hám insan ómiri «ilahiy álemlik nızam»ǵa baylanıslı emes, bálkim nárselerdiń tábiyiy jolı, nızamı – «dao»ǵa tiykarlanadı. Yan Chjudıń pikirinshe, ómirdiń tábiyiy nızamları – «dao»ǵa ámel etiw insanǵa «óz ómirin pútinlikte saqlap qalıwǵa» imkan beredi. Daosizm dúnyadaǵı hámme nárselerde qarama-qarsılıqlar gúresi jatadı, olar ózgeriste, háreketde: «birdey nárseler ketip, basqa túrdegi nárseler keledi, bazı nárseler gúlleydi, bazıları sónedi», dep esaplaydı. Daosizm táliymatında insan ózindegi májbúriyat hám wazıypa kisenlerin ılaqtırıp taslap, tábiyatqa jaqın bolǵan ómirge qaytıw shaqırıǵı bar. 

2) Qıtayda tarqalǵan 3 dinnen (konfucizm, budddizm menen birqatarda) biri. Daosizm filosofiyalıq táliymat sıpatında payda bolǵan.  1-3-ásirlerde júzege kelgen. Chjan Daolin tiykar salǵan (2-ásirdiń 1-yarımı). Daosizm úrp-ádetleri animizmge hám sıyqırǵa iseniwge tiykarlanǵan. Konfucizm, buddizm elementleride bar. Daosizm dininde 3 quday – Shandi, Laoczi hám dúnyanıń jaratıwshısı Pan gu basshılıǵında qudaylar panteonı qáliplesken. 5-ásirden daosizm táliymatı, máresimleri rásmiylesken hám mámleketlik din bolǵan. 12-ásirge kelip daosizmniń ádebiyatlar toplamı – «Dao szan» júzege keldi. Daosizm basqa dinler sıyaqlı sektalarǵa ajıralıp ketken. Daosizm ruwxanıyleri shaxstıń ádep-ikramlılıq jaqtan óz-ózin jetilistiriw ideyasın úgit-násiyatlap, dindarlarǵa uzaq ómir kóriwdiń  belgili bir usılın usınıs etedi, bul usıl parhezdi, fizikalıq shınıǵıwlar sisteması hám basqalardı óz ishine aladı. Áyne waqıtta ruwxanıyler jawız ruwxlardı quwıw, pal ashıw menen shuǵıllanadı. Biraz waqıt ótip daosizm Qıtayda óziniń aldıńǵı abıroyın joytıp ornın basqa dinlerge bosatıp bergen. Házir onıń táreptarları júda azshılıqtı quraydı.
Qatań programmalastırıw tili

**Qatań programmalastırıw tili** — bul paydalanıwshı tárepinen tek qatań funkciyalardıń (parametrleri shaqırılıwınan aldın tolıq bahalanıwı kerek bolǵan funkciyalar) anıqlanıwına ruqsat etetuǵın programmalastırıw tili. **Qatań emes programmalastırıw tili** paydalanıwshıǵa qatań emes funkciyalardı anıqlawǵa imkaniyat beredi, sonlıqtan erinshek bahalawǵa da ruqsat etiwi múmkin. Kópshilik qatań emes tillerde qatań emeslik maǵlıwmat konstruktorlarına da keńeyedi. 

## Táriyiplew
Qatań programmalastırıw tili — bul tek qatań funkciyalardıń (parametrleri shaqırılıwınan aldın tolıq bahalanıwı kerek bolǵan funkciyalar) paydalanıwshı tárepinen anıqlanıwına ruqsat etetuǵın qatań programmalastırıw paradigmasın qollanatuǵın programmalastırıw tili. Qatań emes programmalastırıw tili paydalanıwshıǵa qatań emes funkciyalardı anıqlawǵa imkaniyat beredi, sonlıqtan erinshek bahalawǵa da ruqsat etiwi múmkin.

Qatań emesliktiń bir neshe kemshilikleri bar, olar keń tarqalıwına kesent etken:

* Ańlatpalardıń qashan hám qalay bahalanatuǵını haqqındaǵı belgisizlik sebepli, qatań emes tiller paydalı bolıwı ushın ulıwma alǵanda taza funkcional bolıwı kerek.
* Házirgi waqıtta keń tarqalǵan barlıq apparatlıq támiynat arxitekturaları qatań tiller ushın optimallastırılǵan, sonlıqtan qatań emes tiller ushın eń jaqsı kompilyatorlar qatań tiller ushın eń jaqsı kompilyatorlarǵa qaraǵanda ásterek isleytuǵın kod dúzedi.
* Qatań emes programmalardıń keńislik quramalılıǵın túsinip alıw hám aldınnan boljaw qıyın.
* Kóp qatań tillerde qatań emes funkciyalardıń ayırım artıqmashılıqların makroslar yamasa thunklar járdeminde alıwǵa boladı.

Qatań programmalastırıw tilleri kóbinese jedel bahalaw menen, al qatań emes tiller erinshek bahalaw menen baylanıslı, biraq hárbir jaǵdayda basqa da bahalaw strategiyaları múmkin. «Jedel programmalastırıw tili» hám «erinshek programmalastırıw tili» terminleri kóbinese sáykes túrde «qatań programmalastırıw tili» hám «qatań emes programmalastırıw tili»niń sinonimleri retinde qollanıladı.

## Mısallar
Búgingi kúnde keń tarqalǵan derlik barlıq programmalastırıw tilleri qatań. Mısallarǵa C#, Java, Perl (barlıq versiyaları, yaǵnıy 5 hám 7-versiyalarına shekem), Python, Ruby, Common Lisp hám ML kiredi. Ayırım qatań programmalastırıw tilleri erinsheklikke elikleytuǵın ózgesheliklerdi óz ishine aladı. Raku (burınǵı atı Perl 6) erinshek dizimlerge iye, Pythonda generaciyalawshı funkciyalar bar, al Julia qatań emes funkciyalar dúziw ushın makro sistema usınadı, Scheme sıyaqlı. 

Qatań emes tillerge mısallar — Haskell, R, Miranda hám Clean.

## Keńeytiw
Kópshilik qatań emes tillerde qatań emeslik maǵlıwmat konstruktorlarına da keńeyedi. Bul barlıq dáslepki sanlar dizimi sıyaqlı konceptual sheksiz maǵlıwmat strukturaların ádettegi shekli maǵlıwmat strukturaları sıyaqlı manipulyaciyalawǵa imkaniyat beredi. Ol sonday-aq shaxmattıń tolıq oyın teregi sıyaqlı júdá úlken, biraq shekli maǵlıwmat strukturaların qollanıwǵa da imkaniyat beredi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Standart almastırıw

Kompyuter iliminde, **standart almastırıw** yamasa **úsh noqatlı aylanba** — bul eki ózgeriwshiniń mánislerin almastıratuǵın programmalastırıw paradigması.

Basqa jaǵdaylarda mánisi áhmiyetsiz bolǵan úshinshi ózgeriwshini paydalanıp, birinshiniń mánisin saqlaw, sońınan ekinshisiniń mánisin birinshisine tayınlaw hám úshinshisiniń mánisin ekinshisine qaytarıw arqalı birinshi ekewiniń mánisleri almastırıladı.

Mısalı:

# `let temp = b`
# `let b = a`
# `let a = temp`

Zamanagóy oraylıq processorlarda bul RAM arqalı ótiw ornına, processordıń ózinde bir mashina kórsetpesinde orınlanadı. Kóp programmalastırıw tillerinde oǵan ápiwayı almastırıw kórsetpesin qollanıp erisiwge boladı.
## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Strukturalıq parallellik

**Strukturalıq parallellik** — bul parallel programmalastırıwǵa strukturalıq usıldı qollanıw arqalı kompyuter programmasınıń anıqlıǵın, sapasın hám islep shıǵıw waqtın jaqsılawǵa baǵdarlanǵan programmalastırıw paradigması.

Tiykarǵı koncepciya — bul anıq kiriw hám shıǵıw noqatlarına iye bolǵan hám shıǵıwdan aldın barlıq payda bolǵan aǵımlardıń tamamlanǵanın támiyinleytuǵın basqarıw aǵımı konstrukciyaları arqalı parallel orınlanıw aǵımların (bul jerde yadro hám paydalanıwshı keńisligi aǵımları menen processlerin qamtıydı) inkapsulyaciyalaw. Bunday inkapsulyaciya parallel aǵımlardaǵı qátelerdiń basqarıw strukturasınıń ata-ana kólemine tarqalıwına hám hárbir anıq kompyuter tiliniń jergilikli qáte qayta islew mexanizmleri menen basqarılıwına imkaniyat beredi. Ol parallelliktiń bar bolıwına qaramastan, basqarıw aǵımınıń derek kodınıń strukturası arqalı ańsat kórinip turıwın támiyinleydi. Nátiyjeli bolıwı ushın, bul model programmanıń barlıq dárejelerinde izbe-iz qollanılıwı kerek – basqa jaǵdayda parallel aǵımlar sırtqa shıǵıp ketiwi, jetim bolıp qalıwı múmkin yamasa orınlanıw waqtındaǵı qáteler durıs tarqalmawı múmkin.

Strukturalıq parallellik izbe-iz operatorlardı hám kishi rutinalardı inkapsulyaciyalaytuǵın basqarıw aǵımı konstrukciyaların qollanatuǵın strukturalıq programmalastırıwǵa uqsas.

## Tariyxı
1960-jıllardaǵı, OpenMP sıyaqlı kóp processorlı qurallar menen sáwlelengen shaqalanıw-birlesiw modeli, shıǵıwdan aldın barlıq aǵımlardıń tamamlanǵanın támiyinleytuǵın sistemanıń dáslepki bir mısalı. Degen menen, Smit bul modeldiń haqıyqıy strukturalıq parallellik emes ekenin aytadı, sebebi programmalastırıw tili birlesiw háreketinen xabarsız hám sonlıqtan qáwipsizlikti támiyinley almaydı.

Koncepciya 2016-jılı Martin Sustrik (ZeroMQ baǵdarlamashısı) tárepinen onıń C kitapxanası libdill menen, baslanǵısh noqat retinde gorutinalardı alıp, qáliplestirilgen. Ol keyinirek 2017-jılı Nataniel Dj. Smit tárepinen jetilistirilip, ol Trio dep atalǵan óziniń Python implementaciyasında «balalar baǵshası úlgisin» kirgizdi. Sol waqıtta, Roman Elizarov Kotlin tili ushın eksperimental korutina kitapxanasın islep shıǵıw barısında ózbetinshe sol bir ideyalarǵa kelgen, bul keyinirek standart kitapxanaǵa aylanǵan.

2021-jılı Swift strukturalıq parallellikti qabıl etti. Sol jıldıń aqırında, strukturalıq parallellikti Javaǵa qosıw ushın joybar usınısı járiyalandı.

## Variaciyalar
Tiykarǵı ayırmashılıq noqatı — bul parallel aǵım tereginiń bir aǵzasındaǵı qáteniń qalay qayta isleniwi. Ápiwayı implementaciyalar tek qátege ushıraǵan aǵımnıń balaları menen tuwısqanlarınıń orınlanıwı tamamlanǵanǵa shekem kútedi, sońınan qáteni ata-ana kólemine tarqatadı. Degen menen, bul belgisiz muǵdardaǵı waqıttı alıwı múmkin. Alternativa — balalar menen tuwısqan aǵımlardı tez arada toqtatıw ushın ulıwma biykar etiw mexanizmin (ádette programma invariantlarınıń saqlanıwına imkaniyat beretuǵın kooperativ sxema) qollanıw.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Konstantinopoldıń qulawı (1453)

**1453-jıldaǵı Konstantinopol qulawı** (**;** **;** ) — Vizantiya imperiyasınıń paytaxtı Konstantinopoldı Osmaniyler sultanı Mehmed II armiyası tárepinen qamal etiliwi 1453-jıl 6-aprelde baslanıp, 29-mayda osmaniyler armiyası tárepinen qalanıń basıp alınıwı menen juwmaqlandı. Konstantinopoldıń qulawı Vizantiya dep atalǵan Shıǵıs Rim imperiyasınıń joq etiliwin belgiledi.

1453-jılǵa kelip Vizantiya imperiyası Peloponnes, Egey hám Marmar teńizlerindegi birneshe atawlar hám Konstantinopol shetlerine shekem qısqarıp bardı hám endi Osmaniyler imperiyasınıń kúsheyip baratırǵan kúshine qarsı tura almadı. Boyazid I den baslap, Osmanlı sultanları Konstantinopoldı bir neshe márte (1393—1394-jılları, 1394—1402-jılları, 1411-jılı, 1422-jılı) qamal etip, qorshap aldı. Olar qalanı iyeley almadı, biraq Balkan yarım atawınıń úlken bólimin iyelewge eristi.

Sońǵı qamal 1453-jıl aprelde baslandı. Romeylerdiń Batısqa kóp márte múrájáátlerine qaramastan, imperator Konstantin járdemge az sanlı Italiya kontingenti keldi. Bes mıń romyalılar menen birgelikte Konstantinopoldı qorǵawshılardıń ulıwma sanı jeti-segiz mıń adamǵa jetedi. Osmanlı armiyası olardıń sanınan bir neshe ese kóp edi: Mehmed II nıń seksen mıńǵa jaqın áskeri hám júz jigirmadan artıq kemesi bar edi. 1453-jılı 29-mayda eki aylıq qarsılıqtan keyin Konstantinopol quladı. Sońǵı Vizantiya imperatorı Konstantin XI sawashta qaytıs boldı. Mexmet II basıp alınǵan qalaǵa kirip, onıń alınıwı esteligine Fatih ( — «basıp alıwshı») laqabın aldı hám Konstantinopoldı óz imperiyasınıń jana paytaxtına aylandırdı. Jeńis Osmaniyler ushın Shıǵıs Jer Orta teńizi basseyninde ústemlikti támiyinledi. Qala 1922-jılı saplastırılǵanǵa shekem Osmaniyler imperiyasınıń paytaxtı bolıp qaldı.

Konstantinopoldıń qulawı pútkil dúnya júzine, ásirese, Batis Evropaǵa úlken tásir kórsetti. «Ekinshi Rim» bolǵan Konstantinopoldıń qulawı úzliksizlik — úshinshi Rim koncepciyasın (sonıń ishinde, Moskva — úshinshi Rim koncepciyasın) payda etti. Kóplegen tariyxshılar, sonıń ishinde, J. Mishle Konstantinopoldıń qulawı orta ásirlerdiń aqırı hám Oyanıw dáwiriniń baslanıwı dep esaplaǵan. Biraq, bul pikir Konstantinopoldıń qulawına tek Rim imperiyasınıń tamamlanıwı sıpatında qarap atırǵan zamanagóy tariyxshılar tárepinen tez-tez dodalanıp kelinbekte.
Qaraqum iyshanları

Qaraqum iyshan kompleksin tiykarın salǵan XІX ásirde jasap ótken qaraqalpaq xalqınıń perzenti, Buxarada tálim alıp, soń Úrgenshte Muhammad Sháriyf iyshan al-Xorezmiy, al-Bulgariyden tasawwıf, yaǵniy sufizm tálimin alǵan suwpı, shayx, házireti Qutlıxoja iyshan Ázizberdi shayx ulı bolıp esaplanadı. Qutlıxoja iyshan Buxara ham Úrgenshte medrese tálimin hám tasawwıf tálimatın úyrenip, óz eline qaytqannan keyin áweli Qońıratta, son daryanıń oń jaǵasında Qaraqum dep atalıwshı jerde meshit, medrese hám xanaqaxlar qurıp, xalıktı sawatlandırıwǵa, mádeniy, ruwxıy derejesiniń artıwına óz úlesin qostı. Tasawwıf tariqatın úyrenip suwpılıq jolın tutıwdı qálewshilerge tasawwıf tálimatın úyretti. Kutlıxoja iyshan haqqında maǵlıwmatlar Xiywa arxivinde de saqlanıp qalǵan. Bregel baspadan shıǵarǵan «Qaraqalpaq xalqınıń tariyxı hám etnografiyası boyınsha Xiywa arxivi hújjetleri» atlı miynetinde Qutlıxoja iyshannıń atı bir neshe jerde kelgen.

Qutlıxoja iyshan tasawwıfta naqshbandiya tarixatınıń wákili bolıp esaplanadı, yaǵnıy ol Oraylıq Aziyada belgili Abdulxalıq Ǵijduwaniy, házireti Bahawddin Naqshband. Xoja Axrar Wáliy sıqlı ullı tasayyıf wákilleriniń dawamshılarınan boldı.

Qutlıxoja iyshan teykarın salǵan Qaraqum medresesin-de tek ǵana qaraqalpaq xalqınıń percentleri emes, al qońsilas ozbek, qazaq hám túrk xalıqlarınıń perzentleri de kelip, sawat ashqan hám suwpılıq tálimatın úyrengen.

*XVIII ásirdiń aqirı hám XІX ásirdiń basında qaraqalpaq úlkesinde belgili aǵartıwshı Imam iyshan Qayıpnazar ulı bolǵan bolsa, al XІX ásirdiń ortası, ekinshi yarımında hám XX ásirdiń basında Qaraqalpaqstannıń diniy, bilimlendiriw hám tasawwıf orayı Qaraqum meshit-medresesi boldı. Qaraqum medresesinde XІX ásir hám XX ásirdiń basında qaraqalpaq xalqınıń kóplegen ataqlı perzentleri óz bilimlerin jetilistirdi. Solardan qaraqalpaq ádebiyatınıń klassik shayırları Kúnxoja Ibrayım ulı hám Berdaq Ǵarǵabay ulı (Berdimurat Xalmuhammed ulı) usı medresede tálim alǵan.*

Qaraqum iyshan medresesiniń kitapxanası XІX ásirdegi Qaraqalpaqstandaǵı eń úlken kitapxana bolǵan. Bul kitapxanada áyemgi dáwirlerge tiyisli qoljazba nusqalar bolıwı menen birge, ogan sol dáwirdegi musılman dúnyasınıń barlıq baspaxanalarınan kitaplar hám gazeta-jurnallar kelip turǵan. Hátteki, bul kitapxananıń ilimiy áhmiyeti, oni saqlap qalıw haqqında rus alımı P.P. Ivanov konferencarda bayanat jasaxan. Biraq, tilekke qarsı kitapxana kitapları bir hápte dawamında Shaxamanǵa tası-lıp, órtep jiberilgen. Nátiyjede, tek gana diyniy kitaplar emes al xalqımızdıń mıń jıllıq mádeniy, tariyxıy, ádebiy derekleri de janıp, kúl bolǵan.

Ulıwma alǵanda, Qaraqalpaqstannıń arqa tárepinde jaylasqan Qaraqum iyshan mánzili xalqımızdıń úlken zıyarat orınlarınan bolıp esaplanadi. Bul jerdegi qábirstanǵa Qaraqum iyshanları jerlengen. Sonday-aq, bul jer qaraqalpaq klassik ádebiyatınıń eki iri wákili Kúnxoja hám Berdaq babalarımız qoyılǵan muqaddes orın bolip tabiladi.
Sálmen ata qoyımshılıǵına jerlengenlerdiń dizimi

Nókis qalasındaǵı Sálmen ata qoyımshılıǵına jerlengen enciklopediyalıq áhmiyetke iye adamlardıń dizimi.**Eskertiw**: Ótinish, álipbe tártibi boyınsha qosıń.

## B
* Bayniyaz Qayıpnazarov (1916-2001) — qaraqalpaq shayırı, awdarmashı.

## E
* Esemurat Berdimuratov (1932-2005) — qaraqalpaq filologı.

## X
* Xalmurat Saparov (1931-2009) — qaraqalpaq shayırı.
## J
* Jiyenbay Izbasqanov (1949-2023) — qaraqalpaq shayırı.

## K
* Kamal Mámbetov (1940-2001) — qaraqalpaq jazıwshısı, ádebiyattanıwshı.
* Keńesbay Allambergenov (1954-2023) — qaraqalpaq jazıwshısı, ádebiyattanıwshı.

## Sh
* Shamurat Ótemuratov (1929-2006) — qaraqalpaq aktyorı.

## Derekler
Dospanbet jıraw

XVI ásirde de burınǵı jıraw-shayırlardıń dástúri boyınsha tolǵaw aytıw oneri baslı onǵa kóterildi. Bul dáwirde xalqiń óz ara bóliniw dáwirleri ele dawam etip atırǵan edi. Sonıń ushın da, bul dáwirde jasaǵan belgili jıraw-shayırlardıń hesh biri ózin qaraqalpaq, qazaq ya qırǵız dep tanıstırmaydı, ózlerin Noǵaylı dep ataydı. Bunday jıraw-shayırlardan XV ásirde jasaǵan Dospanbet hám Shalkiyizdiri atı menen ataladı.

Bulardıń ekewi de shayır bolıw menen birge Noǵaylınıń belgili qáwim basshıları bolıp Muwsa biydiń balalari Shayx Mamay hám Yusipke xızmet etken. Sońınan belgisiz sebepler menen elden shıǵıp ketkenligi bayqaladı.

Dospanbet XVI ásirdiń bas gezinde jasaǵan belgili sóz sheberleriniń biri. Ol haqqında maǵlıwmat 1910-jılı Qazan qálemde basbashası «Shayır yaki aqımları» toplamında, sonday-aq, bul baspadan ádewir burın Peterburgta shıqqan «Nogay wa qumıq shayıraları» — degen kitapta beriledi. Onıń jasaǵan zamanı Muwsa biy óliminen keyin onıń úlken balası Shayx Mamaydıń taxtqa otırǵan jıllarına tuwra keledi. Máselen, ol bir tolǵawinda:

Qaǵalı kóller mol suwlar,

Qonislar basqan ókinbes.

Anslanday omıratlı,

Arǵımaq mingen ókinbes.

Juparin qarday baratırıp,

ánwlar qusqan ókinbes.

Ton tóbel at ininip,

Tay taylaǵarı ókinbes.

Qurama shapshaq kóp qımız,

Kuyip ishken ókinbes.

Jaw quwsa jan-jaqtan,

Al qalqanday shanshılsa,

Qan juwsanday sebilse,

Aqqan suuday tógilse...

Eregisip ayqasıp,

Er Mamaydın aldımda,

Sheyit ólgen ókinbes.

Bul pikirlerine qaraganda da ol Amir Muwsanin’ u’lken uli bolgan Mamayga sadiq bolg‘an adam.

## Derekler
Simvollıq programmalastırıw

Kompyuter programmalastırıwda **simvollıq programmalastırıw** — bul programmanıń óziniń formulaların hám programma komponentlerin ápiwayı maǵlıwmatlar sıyaqlı manipulyaciyalay alatuǵın programmalastırıw paradigması.

Simvollıq programmalastırıw arqalı logikanıń yamasa funkcional imkaniyatlardıń kishirek birliklerin biriktiriw arqalı basqa da quramalı processlerdi dúzetuǵın quramalı processler islep shıǵılıwı múmkin. Solay etip, bunday programmalar nátiyjeli túrde ózin-ózi modifikaciyalay aladı, «úyrene» alatuǵınday kórinedi, bul olardı jasalma intellekt, ekspert sistemaları, tábiyiy tildi qayta islew hám kompyuter oyınları sıyaqlı qosımshalarǵa jaqsıraq sáykes keledi.

Simvollıq programmalastırıwdı qollap-quwatlaytuǵın tillerge Wolfram Language Lisp, Prolog hám Julia sıyaqlı gomoikon tiller kiredi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Jasırın programmalastırıw

**Jasırın programmalastırıw**, sonday-aq **noqatsız stil** dep te ataladı, bul funkciya anıqlamaları ózleri isleytuǵın argumentlerdi («noqatlardı») anıqlamaytuǵın programmalastırıw paradigması. Onıń ornına anıqlamalar tek basqa funkciyalardı, sonıń ishinde argumentlerdi manipulyaciyalawshı kombinatorlardı biriktiredi. Jasırın programmalastırıw teoriyalıq qızıǵıwshılıq tuwdıradı, sebebi kompoziciyanı qatań qollanıw teńlemelik pikirlew ushın jaqsı beyimlesken programmalardıń payda bolıwına alıp keledi. Ol sonday-aq APL hám onıń tuwındıları hám Forth sıyaqlı konkatenativ tiller sıyaqlı ayırım programmalastırıw tilleriniń tábiyiy stili bolıp tabıladı. Argument atlarınıń bolmawı noqatsız stilge kerek emes túsiniksiz degen reputaciyasın beredi, sonlıqtan «mánissiz stil» degen epitet payda boldı.

Unix skriptlewi bul paradigmanı qubırlar menen qollanadı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Tolıq funkcional programmalastırıw

**Tolıq funkcional programmalastırıw** (sonday-aq **kúshli funkcional programmalastırıw** dep te ataladı, ádettegi, yamasa hálsiz funkcional programmalastırıw menen salıstırıw ushın) — bul programmalardıń diapazonın dálilleniwi múmkin tamamlanıwı menen shekleytuǵın programmalastırıw paradigması.

## Sheklewler
Tamamlanıw tómendegi sheklewler menen kepillenedi:

# Tek óz argumentleriniń «qısqartılǵan» formalarında ǵana isleytuǵın rekursiyanıń sheklengen bir forması, mısalı Valter rekursiyası, kishi strukturalıq rekursiya yamasa kodtıń abstrakt interpretaciyası menen dálillengen «qatań normalizaciyalawshı».
# Hárbir funkciya tolıq (tolıq emeslikke qarama-qarsı) funkciya bolıwı kerek. Yaǵnıy, ol óziniń domenindegi hárbir nárse ushın anıqlamaǵa iye bolıwı kerek.
#* Bóliw sıyaqlı ádettegi tolıq emes funkciyalardı tolıq etiwdiń bir neshe múmkin bolǵan usılları bar: funkciyanıń ádette anıqlanbaǵan kirgiziwleri ushın qálegen nátiyjeni tańlaw (mısalı, bóliw ushın \forall x \in \mathbb{N}. x \div 0 = 0 ); sol kirgiziwler ushın nátiyjeni kórsetiw ushın basqa bir argument qosıw; yamasa olardı anıqlastırıw tipleri sıyaqlı tip sisteması ózgesheliklerin paydalanıp shıǵarıp taslaw.

Bul sheklewler tolıq funkcional programmalastırıwdıń Tyuring-tolıq emes ekenin bildiredi. Degen menen, qollanıwǵa bolatuǵın algoritmler toplamı ele de úlken. Mısalı, asimptotikalıq joqarı shegarası esaplana alatuǵın (tek Valter rekursiyasın qollanatuǵın programma tárepinen) hár qanday algoritmdi, joqarı shegaranı hárbir iteraciya yamasa rekursiyada kemeytiletuǵın qosımsha argument retinde paydalanıp, dálilleniwi múmkin tamamlanatuǵın funkciyaǵa ańsat túrlendiriwge boladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Birgelki kiriw principi

Kompyuter programmalastırıwdıń **birgelki kiriw principi** Bertran Meyer tárepinen (dáslep onıń «Obyektke baǵdarlanǵan programmalıq támiynat qurılısı» kitabında) usınılǵan. Onda bılay delingen: «Bir modul tárepinen usınılatuǵın barlıq xızmetler birdey notaciya arqalı qoljetimli bolıwı kerek, bul olardıń saqlaw yamasa esaplaw arqalı ámelge asırılǵanın kórsetpewi kerek». Bul princip ulıwma alǵanda obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw tilleriniń sintaksisine qatnaslı. Ápiwayıraq formada, ol obyekttiń atributı, aldınnan esaplanǵan qásiyeti yamasa metodı/sorawı menen islesiw arasında hesh qanday sintaksislik ayırmashılıq bolmawı kerek deydi.

Kópshilik mısallar principtiń «oqıw» aspektine (yaǵnıy, mánisti alıwǵa) itibar beretuǵın bolsa da, Meyer principiniń «jazıw» aqıbetleri (yaǵnıy, mánisti modifikaciyalaw) menen islesiwdiń qıyınıraq ekenin óziniń Eiffel programmalastırıw tili rásmiy veb-saytındaǵı aylıq rubrikasında kórsetedi.

## Túsindirme
Meyer tárepinen qaralıp atırǵan másele — úlken programmalıq támiynat proektlerin yamasa programmalıq támiynat kitapxanaların qollap-quwatlaw. Geyde programmalıq támiynattı islep shıǵıw yamasa qollap-quwatlaw waqtında, kóp kod jazılǵannan keyin, klasstı yamasa obyektti ápiwayı atributqa kiriwdi metod shaqırıwına aylandıratuǵın usılda ózgertiw kerek boladı. Programmalastırıw tilleri kóbinese atributqa kiriw hám metodtı shaqırıw ushın hár túrli sintaksisti qollanadı (mısalı, `object.something` hám `object.something()`). Sintaksis ózgerisi sol dáwirdegi ataqlı programmalastırıw tillerinde atribut qollanılǵan barlıq jerlerde derek kodın ózgertiwdi talap etetuǵın edi. Bul júdá úlken kólemdegi derek kodı boyınsha kóp hár túrli orınlarda derek kodın ózgertiwdi talap etiwi múmkin. Yamasa onnan da jamanı, eger ózgeris júzlegen klientler paydalanatuǵın obyekt kitapxanasında bolsa, sol klientlerdiń hárbiri óz kodında atribut qollanılǵan barlıq orınlardı tabıwı hám ózgertiwi hám de programmaların qayta kompilyaciyalawı kerek bolatuǵın edi.

Kerisinshe baǵıtta júriw (metodtan ápiwayı atributqa) haqıyqatında da bir másele emes edi, óytkeni funkciyanı bárqulla saqlap qalıw hám onıń tek atribut mánisin qaytarıwın támiyinlew múmkin edi.

Meyer programmalıq támiynat islep shıǵıwshılardıń obyekt atributın metod shaqırıwına yamasa kerisinshe aylandıratuǵın ózgerisler nátiyjesinde payda bolatuǵın kodtaǵı kaskadlı ózgerislerdi minimallastıratuǵın yamasa joq etetuǵın usılda kod jazıw zárúrligin anıqladı. Bul ushın ol Birgelki Kiriw Principin islep shıqtı.

Kóp programmalastırıw tilleri UAP-tı qatań qollap-quwatlamaydı, biraq onıń formaların qollap-quwatlaydı. Bir qatar programmalastırıw tillerinde usınılatuǵın qásiyetler Meyerdiń óziniń UAP-ı menen sheshpekshi bolǵan máselesin basqasha usılda sheshedi. Birgelki notaciyanı usınıw ornına, qásiyetler atributqa kiriw ushın qollanılatuǵın sol bir belgilewdi paydalanıp, obyekttiń metodın shaqırıw usılın usınadı. Óz aldına metod shaqırıw sintaksisi ele de qoljetimli.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Modal sózler

**Modal sózler** — sóylewshiniń gáptegi aytılǵan pikirge boljaw, isenim, gúman etiw, maqullaw, biykarlaw, tastıyıqlaw t.b. sıyaqlı qatnasların bildiretuǵın sózler. Modal sózlerdiń toparına **álbette, bálkim, qullası, demek, máselen, múmkin, itimal, shınında, durıs, ıras, sózsiz, awa, jaq, shaması, mısalı, máselen, tilekke qarsı, aytpaqshı** t.b. sózler kiredi. Olar sóylewshiniń haqıyqatlıqqa bolǵan hár túrli modallıq, sezimlik, ise nim, maqullaw, biykarlaw t.b. mánilik qatnasların bildirip keledi. Mısalı: **Qullası**, eki jılda eńsem gújireyip, awılǵa qaytıp keldim. **Demek**, teńizdiń mánisin bayanlawǵa tamshısı haqılı. **Shınında da**, qay waq bir waq usınday áleme-juwa sózdiń baslanatuǵınına Súyindiktiń kózi jetken edi.  

Modal sózler mánili bóleklerge (túbir hám qosımtalarǵa) ajıratılmaydı. Gáp aǵzaları menen sintaksislik baylanısqa túspeydi. Sonlıqtan, olar sóz dizbeginiń bir sıńarı bola almaydı. Tek ulıwma gápke yamasa onıń bir aǵzasına mánilik jaqtan ǵana qatnaslı bolıp baylanısadı. Mısalı: **Shınında**, bul ǵawashanı suwǵarıwǵa eki adam kóplik etpeydi. **Múmkin**, oǵan Aydananıń sóz leri tásir etken shıǵar.  Oqıwdan kóp qalıw, **álbette**, ózine zıyan. 

## Modal sózlerdiń mánileri:
Modal sózler pútin gápten ańlatılǵan pikirge yaki onıń bir aǵzasınıń qatnasına qaray tómendegi mánilerde qollanıladı: 
# Gáptegi aytılǵan pikirge isenim bildiriw mánisinde qollanıladı. Bul mánide **álbette, durısında, shınında, ırasında, sózsiz, shubhasız** t.b. modal sózler keledi.
# Boljaw, shamalaw, gúman etiw mánilerin bildiredi: **bálkim, múmkin, shaması, qáydem, mágár, sirá** t.b.
# Maqullaw, biykarlaw, tastıyıqlaw mánilerin bildiredi: **awa, joq, jaq (yaq), jaqsı (yaqshı), maqul** t.b.
# Sóylewshiniń sezimlik (emocionallıq) qatnas máni sin ańlatadı: **tilekke qarsı, baxtımızǵa, meniń baxtıma, ne qılayıq, ıqtıyarı** t.b.
# Sóylewshiniń pikiriniń dáslepki pikir menen baylanıslılıǵın, juwmaǵın, nátiyjesin bildiredi: **demek, qısqası, qullası, aqırı, olay bolsa, mısalı, máselen, sóyt ip, nátiyjede, alǵárez** t.b.

Bulardan basqa da modallıq mánini **aytpaqshı, ayt qanday, menińshe, kerisinshe, birinshiden, ekinshiden, jaqsısı, qáne, qánekey, minekey** hám t.b. sıyaqlı sózler ańlatıp keledi.

## Derekler
Yoga

**Yoga** (sanskritshe - birlesiw, sóylesiw) - 1) insan psixologiyası hám fiziologiyasın basqarıw táliymatı hám metodı. "Qutılıw" (moksha yamasa nirvana) halına erisiwdi maqset etip qoyǵan hind diniy hám filosofiyalıq sistemalarınıń quramlıq bólegi. Insanda (ruwxtı belgili bir tárizde sazlaw arqalı) organikalıq hám anorganikalıq procesler hám denelerdi basqarıw ushın qanday da bir kúsh hám imkaniyatlar bar ekenligin tán aladı. Yogada fizikalıq shınıǵıwlar sisteması islep shıǵılǵan hám organizmniń dem alıw hám t.b. fiziologiyalıq funkciyaların basqarıwda, insanda qálegen ruwxıy jaǵdaydı júzege keltiriwde belgili tabıslarǵa erisilgen. Tiykargı filosofiyalıq ideyası - insan psixofiziologiyası menen álem arasındaǵı únleslik; 2) hind filosofiyasındaǵı 6 ortodoksal (vedalardı tán alatuǵın) sistemalardan biri. Áyyemgi hind filosofı Patanjali (eramızǵa shekemgi 2-ásir menen eramızdıń 2-ásir aralıǵı) tiykar salǵan. Yoga metodları tábiyat hám funkciyaların, olardı qollanıw basqıshları hám basqalardı izertlegen. Ulıwmalıq filosofiyalıq máselelerde sankxya táliymatına kiredi.

## Derekler
Zen

**Zen** — V-VI ásirlerde Qıtayda payda bolǵan maxayana bagdarındaǵı mekteplerden biri. Onıń tiykarın salıwshısı ápsanalıq monax Boddxidxarma bolıp esaplanadı.«Zen» (latınsha - mediataciya, pikirdi toplaw, dıqqat penen pikir júrgiziw) buddizmniń tiykarģı ózgeshelikleri sıpatında teoriyadan kóre ámeliyatqa, diniy úgit-násiyat hám nızam-qaģıydalardı yadlaw ornına pikir júrgiziwge ayrıqsha itibar beriliwin, irracionalizm hám mistikaga meyillikti atap ótiw múmkin.
Zen buddistler "yoga" shınıǵıwların orınlaw, fizikalıq miynet etiw, kórkem óner túri menen shuǵıllanıwǵa úlken áhmiyet beredi. Hárqanday dogma hám isenim formaların (hátte Buddanı da) biykarlaw, hesh kimge eliklemew hám ruwxıy erkinlikke ayrıqsha itibar beriledi hám "satori" (sanskritshe - jılt etip kóriniw) úgit násiyatlanadı. Trans halatına túsken adamnıń haqıyqatlıqqa erisiwi zenniń joqarı maqseti bolıp esaplanadı.
"Zen buddizm" hámmeni, rasası, milleti, diniy isenimine qaramastan, "hámmege sáykes janlı ámeliy haqıyqat" sırlarınan xabardar bolıwǵa shaqıradı. Házir zen buddistler 10 millionnan artıq, olardıń 85 procenti Yaponiyada jasaydı. Onda alǵa súrilgen ideyalardıń tikkeley "júrekten-júrekke" jetkeriliwi, insannıń óz ruwxıy mánisi menen jaqınlıǵı, belgi hám formalarǵa ǵárezli bolmawı, yaǵnıy pikirdi sóz hám belgilersiz bildiriwi, insannıń óz ishki dúnyasına múrájáát etiwi arqalı Budda sıyaqlı jetiklikke erisiw múmkinligi haqqındaǵı kóz-qaraslar ǵalabalıq tús alǵan.
Házirgi waqıtta Yaponiyada zen ibadatxanaları diniy, siyasiy hám mádeniy orayǵa aylanıp, jaslardıń oy-pikiri, turmıs tárizi, iskerligine úlken tásir kórsetpekte. Ásirese, zen kórkem óneri qıtay hám yapon mádeniyatı dástúrlerinen birine aylanǵan. Samuraylar zen buddizmniń úgit-násiyatlawshıları esaplanadı. zenge "hámmege sáykes janlı ámeliy haqıyqat" dep táriyp berilgen, yaǵnıy insan ishki dúnyası arqalı haqıyqatlıq hám jetiklikke erisiwi múmkin ekenligi tán alınǵan halda qatań tártip hám arnawlı ruwxıy shınıǵıwlarǵa ámel etiw talap etiledi.
Búgingi kúnde zen buddizm Batıs Evropa mámleketleri, AQSH hám Kanada jasları arasında keń tarqalganlıǵın aytıp ótiw kerek. Usı tiykarda mediataciya nızam hám talapların buzıp talqılaw, más etiwshi ishimlik hám narkotik zatlardan paydalanıw arqalı «nirvanaǵa» erisiw múmkin, degen qaraslar da keń jayılıp baratırǵanın ayrıqsha atap ótiw lazım. Jaslardıń bunday qaraslar tásirine beriliwi olardıń turmıs tárizine unamsız tásir kórsetip, ziyanlı meyilliklerdiń kúsheyiwi, alkogolizm hám narkomaniyanıń tereń tamır jayıwına tiykar jaratpaqta.

## Ádebiyatlar

Najmiddinov J., Karimov J., Turdiyeva D.. Dinshunoslik. Qomusiy lugʻat. Imom Buxoriy xalqaro markazi nashriyoti, 2017 — 480-bet. ISBN 978-9943-5105-3-1.

## Derekler
Mánis dárejesindegi programmalastırıw

**Mánis dárejesindegi programmalastırıw** — bul Djon Bekustıń programmalardı matematikalıq obyektler retinde izertlew jumısında anıqlaǵan eki qarama-qarsı programmalastırıw paradigmasınıń birin bildiredi, ekinshisi bolsa funkciya dárejesindegi programmalastırıw bolıp tabıladı. Bekus dáslep **obyekt dárejesindegi programmalastırıw** terminin qollanǵan, biraq bul termin házirgi waqıtta obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw menen shatasıwǵa beyim.

Mánis dárejesindegi programmalar — bul sońǵı nátiyje mánisleri alınǵansha hár túrli mánislerdi (yaǵnıy, sanlar, simvollar, qatarlar hám t.b.) qosıw arqalı basqa mánislerdi qalay biriktiriwdi táriyipleytuǵın programmalar. Jańa mánisler bar mánislerden qosıw, biriktiriw, matricanı inversiyalaw hám t.b. sıyaqlı hár túrli mánisten-mániske funkciyalardı qollanıw arqalı dúziledi.

Dástúrli, fon Neyman programmaları mánis dárejesinde boladı: tayınlaw operatorlarınıń oń jaǵındaǵı ańlatpalar tek ǵana keyin saqlanatuǵın mánisti dúziw menen baylanıslı.

## Maǵlıwmat túrleri menen baylanısı
Programmalastırıwǵa mánis dárejesindegi usıl mánisler keńisligin mánis dúziwshi operaciyalar astında hám sol operaciyalardıń algebralıq qásiyetlerin úyreniwge shaqıradı. Bul maǵlıwmat túrlerin úyreniw dep ataladı hám ol **mánislerdiń** ózlerine hám olardıń strukturasına itibar beriwden, belgili bir aksiomalar hám algebralıq nızamlar menen berilgen mánis payda etiwshi **operaciyalarǵa** hám olardıń strukturasına tiykarǵı itibar qaratıwǵa, yaǵnıy maǵlıwmat túrlerin algebralıq úyreniwge ótti.

## Lyambda esaplaw tilleri menen baylanısı
Lyambda esaplawǵa tiykarlanǵan tiller (Lisp, ISWIM hám Scheme sıyaqlı) ámeliyatta mánis dárejesindegi tiller bolıp tabıladı, degen menen olar dizayn boyınsha solay sheklenbegen.

programmalardıń tiykarınan ne ushın mánis-dárejeli ekenin túsiniw ushın, mánisten-mániske funkciyanıń ádettegi anıqlamasın qarap shıǵayıq, meyli 
 **f** = λ*x*.**E**
bul jerde, x mánis ózgeriwshisi bolıwı kerek (sebebi f-tiń argumenti anıqlama boyınsha mánis) hám E de mánisti bildiriwi kerek (sebebi f-tiń nátiyjesi anıqlama boyınsha mánis). Ádette, E — bul mánis payda etiwshi funkciyalardıń mánis ózgeriwshilerine hám konstantalarǵa qollanılıwın óz ishine alǵan ańlatpa; soǵan qaramastan, funkciya hám mánis argumentleri bar bir neshe mánis payda etiwshi funkciyalar bar hám sheklengen maqsetler ushın qollanıladı.

Eger mánisler termini mánis ózgeriwshileriniń ózlerin óz ishine aladı dep anıqlansa, onda programmalastırıwdıń mánis dárejesindegi kózqarası bar bolǵan programmalardı (mánis payda etiwshi operaciyalar/funkciyalar) basqa mánislerge qollanıw arqalı mánisler dúziw bolıp tabıladı. Lyambda stilindegi programmalastırıw nátiyje mánisinen mánis ózgeriwshilerin lyambda- abstrakciyalaw arqalı jańa programma dúzedi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Sautfork ranchosı

**Sautfork Ranchosı** — AQSHtıń Texas shtatındaǵı Parker qalasında, Dallastan 25 mil (40 km) arqada jaylasqan konferenciya hám is-ilajlar orayı. Oǵan Dallas teleserialınıń túsirilgen jeri bolǵan Yuinglerdiń úlken úyi kiredi. Bul jerge hár túrli ekskursiyalar usınıs etiledi.

## Tariyxı
Úy 1970-jılı Djo Dunkan tárepinen qurılǵan hám onıń shańaraǵınıń atına «Dunkan Eykrs» dep atalǵan. Múlik dáslep 200 akr (0.81 km²) maydandı iyelegen. Sautfork Ranchosındaǵı «úlken úy» — bul 5,900 kvadrat fut (550 m²) maydanǵa iye imarat bolıp, onıń 957 kvadrat fut (88.9 m²) maydanlı jabıq garajı demalıs/oyın bólmesine aylandırılǵan.

Rancho «Dallas» teleserialında kórsetiledi. Sırtqı kadrlar 1978-jıldan 1989-jılǵa shekem sol jerde túsirilgen, biraq «Lorimar Productions» kompaniyası 1978-jılı hawa-rayı Texasta túsiriwge qolaysız bolǵan jaǵdaylarda paydalanıw ushın Kaliforniyada ranchonıń sırtqı kórinisiniń (basseyni menen) studiyalıq kóshirmesin de islegen. 1989-jıldan baslap serialdıń óndirisi tolıǵı menen Kaliforniya studiyası pavilonına kóshirildi. «J.R.-nıń qaytıwı» (1996) hám «Yuingler urısı» (1998) atlı birigiw filmleri, sonday-aq «Sautforkqa qaytıw» (2004) atlı hújjetli bolmaǵan arnawlı baǵdarlama da ranchoda túsirildi. 1998-jılǵı «Yuingler urısı» filmi dramalıq maqsetlerde haqıyqıy ranchonıń ishinde túsirilgen jalǵız jaǵday boldı. Sautfork 2012–2014-jıllardaǵı jańa «Dallas» serialı ushın da qayta paydalanıldı. Serialdıń dáslepki bólimi bolǵan «Dallas: Dáslepki jıllar» filmindegi ayırım saxnalar da 1985-jıldıń noyabr ayında sol jerde túsirilgen.

Házir rancho «Centurion American» kompaniyasına tiyisli ilajlar hám konferenciya orayı bolıp tabıladı.

2012-jıldıń dekabr ayında serialda J.R. Yuing rolin oynaǵan aktyor Larri Hegmen qaytıs bolǵannan keyin Sautfork ranchosında eske alıw ilajı ótkerildi. «J.R. Yuing bólmesi»nde ıqlasbentler qol qoyıwı ushın estelik kitabı qoyıldı.


File:SF27.JPG|Sautfork ranchosınıń tiykarǵı dárwazası
Fayl:SF23.JPG|Saraydıń arqa tárepten kórinisi
File:SF12.JPG|Sautforktaǵı basseyn


## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Torańǵıl

**Torańgıl**— Tallar tuqımlasına kiretuǵın terek ósimligi. Biyikligi 15 metrge shekem jetip, yarım shar formasındaǵı koronaǵa iye. Qısqa shaqadaǵı japıraqlar aqshıl-jasıl, tiykarısındaǵı keń sına tárizli yamasa tuwrı kesilgen, joqarısı 3–13 tislengen. Erkek gúl sırǵasınıń uzınlıǵı 3–4 sm, analıǵınıń uzınlıǵı 5–6 sm. Kanallardıń, dáryalardıń boyında, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń barlıq toǵaylarında, qumlı-sazlı topıraqlarda keńnen tarqalǵan. 1968-jıldan baslap Nókis botanika baǵında mádeniylestirilgen. Apre-mayda gúlleydi, avgust-sentyabrde miyweleydi.

## Ximiyalıq qurılısı

Torańg`ıldıń qabıǵında, shaqasında,  kók shaqasında 6,22–16,8 % dubil zatları, flavonoidlar, japıraǵında 11,8–12,6 % dubil zatları, xrizin flavonoidları bar.
Stiv Kanali

**Stiven Frensis Kanali** (14-mart, 1946-jılı tuwılǵan) amerikalı aktyor, ol CBS praym-taym serialı «Dallas»taǵı Rey Krebbs roli menen belgili.

## Ómir jolı hám karyerası
Kanali Kaliforniyanıń Byorbank qalasında tuwılıp, San-Fernando oypatlıǵında ósti. Ol Kaliforniya mámleketlik universiteti, Nortridjte oqıdı. Kanali Vetnam urısında Birinshi hawa kavaleriya diviziyasında radio operator bolıp xızmet etti. Ol óz tájiriybeleri haqqındaǵı maǵlıwmatlardı «Apocalypse Now» filmi scenaristi Djon Miliusqa polkovnik Bill Kilgor (Robert Dyuvall) personajına baylanıslı saxnalar ushın berdi. Ol bir waqıtta filmde oynawdı qalay baslaǵanın bılay táriyiplegen:

Kanali 1978-jıldan 1989-jılǵa shekem praym-taym serial «Dallas»ta Sautfork ranchosınıń basqarıwshısı Rey Krebbs roli menen belgili. Ol bul roldi 1991-jılı serialdıń sońǵı epizodında, jáne 1998-jılǵı televizion birigiw filmi «Dallas: Yuingler urısı»nda qaytaladı. Ol 2012-jılı TNT jańartılǵan serialında jiyeni Kristoferdiń toyına qatnasıw ushın roldi jáne qaytaladı. 2013-jılı Kanali J.R. Yuingtiń jerlewine qatnasıw ushın Rey Krebbs rolin jáne oynadı.

«Dallas» dawam etken waqıtta, ol basqa seriallarda da miyman aktyor retinde kórindi, sonıń ishinde 1979-jılı «Time Express» te. 1994-jıldan 1995-jılǵa shekem ol ABC kúndizgi drama serialı «All My Children» de Kedi Makkleyn oynaǵan Diksi Kuni Martinniń ákesi Sibon Xankl rolin oynadı. Kanali basqa da kóp teleseriallarda miyman juldız retinde kórindi. Filmlerde ol jazıwshı-rejissyor Djon Milius penen jiyi birge islesti, sonıń ishinde «The Life and Times of Judge Roy Bean», «Dillinger», «The Wind and the Lion» hám «Big Wednesday» filmlerinde kórindi. Milius Kanali menen Kaliforniyadaǵı bir atıw poligonında tanıs bolıp, onı «Roy Bean» filmi ushın Djon Xyustonǵa usınıs etiw arqalı aktyorlıqqa alıp keldi. Basqa film rollerine «The Terminal Man», «My Name Is Nobody» hám «Midway» kiredi. Ol «Walker, Texas Ranger» diń bir bóliminde J.T. Fuller rolin oynadı.

## Jeke ómiri
Kanali 1981-jılı jáhán boyınsha jarlılıq penen gúresiw, tábiyiy apatshılıqlarda járdem beriw hám rawajlanıw joybarların ámelge asırıwshı CARE ushın radioda jámiyetlik xızmet járiyalawın jazıp aldı, hámde ol burınǵı «Dallas»taǵı kásiplesi Syuzan Xovard ekewi 1992-jılı qurallarǵa juwapkershilikli iyelik etiwdi qollap-quwatlaǵan NRA reklamalarında kórindi. Ol hám hayalı Kaliforniyanıń Oxay qalasındaǵı ranchoda jasaydı. Ol joqarı bahalanǵan akvarel súwretshisi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Sufizm

**Sufizm** (Tasavvuf) — (arabsha: التصوف‎‎) islamda insandı ruwxıy hám ádep-ikramlılıq jaqtan kámillikge jetkeriwshi táliymat. Sufizm sóziniń ózegi hám mazmunı haqqında alımlar hár túrli pikir hám boljawlar bildirgen. Olardıń ishinde Ibn Xaldunnıń pikiri haqıyqatqa jaqın dep tán alınǵan. Ol "Muqaddima" shıģarmasında sufizm "suwp" - "jún," "postın" sózinen alıngan bolıwı kerek, sebebi áyyemnen dúnyadan waz keshken áshikler júnnen toqılǵan kiyim yaki postın kiyip júriwdi ádet etken, bul arqalı olar saltanatlı kiyinip júretuģın dúnya xalıqlarınan ózgeshe turmıs tárizin ózinde kórsetken, deydi.

## Etimologiyası
Tasavvuf arab tilindegi لصُّوفِيَّ - sózinen alınǵan bolıp, tasavvuf[1] (التَّصَوُّف) atı menen belgili. Islamdaǵı sufizm islam iseniminiń sufizmlik sáwleleniwi, Islamnıń ishki ólshemi, Islam ishindegi sufizm hádiysesi, islamlıq isenim  sıyaqlı túrlishe táriyplengen. Basqa bir túsindiriwde bul sózdiń sózlik túbiri arabsha "páklik" degen mánisti ańlatıwshı "safha" (صفاء) ǵa barıp taqaladı hám sufizmniń jáne bir ideyası tazkiya (تزكية - "óz-ózin tazalaw") sufizmde keń qollanıladı. Bul eki túsinikti sufiy ar-Rudhabariy (waf. 322 hijriy) birlestirip, "Sufiy páklik ústine jún kiygen adam" degen edi. Basqa bir táriypte bul sóz ahl as-suffa ("suffa adamları") atamasınan kelip shıqqan dep boljanǵan hám Muhammed alayhissalamnıń sahabalarınıń toparı turaqlı tárizde zikr jıyınların ótkizetuǵın bolǵan. Masjid an-Nabaviyde otırǵan bul erkek hám hayallardı bazılar birinshi suwpılar dep biledi.
Fisting

**Fisting** — bir shaxsqa basqa shaxs tárepinen qolların mush etken halda vagina yamasa juwan ishekke tıǵıwı (kirgiziwi).

Fisterler óziniń tariyxı, normaları hám qádiriyatlarına iye bolǵan ózine tán submádeniyat, sonday-aq, jınısıy, sociallıq hám ruwxıy izleniwler ushın ádebiyat hám klublardı qáliplestirgen.

## Tariyxı
Fistingniń jınısıy qatnasıq sıpatında payda bolıwı gey erkekler mádeniyatı menen baylanıslı. Biraq onıń anıq kelip shıǵıwı tárepdarlar tárepdarınan talqılanbaqta. Birewler fisting XX ásirden baslanǵan dese, ekinshiler bul qatnasıq XVIII ásirden yamasa onnan burınıraqtan baslanadı, dep tastıyıqlaydı. Mısalı, jınısıy tárbiyashı Robert Morgan Lawrence bul qatnasıqtıń mıń jıllar burın payda bolǵanın ayttı.

## Texnika
Fizikalıq hám psixologiyalıq qáwipsizlikti hám zawıqlanıwdı támiyinlew ushın sherikler arasındaǵı isenim, ádette, shárt. Ásirese, baslanıwshılar ushın keń tarqalǵan usıl bas barmaq astına qoyılgan halda tórt barmaqtı tuwrıdan-tuwrı kirgiziw. Bul usıldı ayırımlar «úndemeytuǵın úyrek» dep ataydı.

## Qosımsha qarań
* Masturbaciya
* Anal jınısıy qatnasıq

## Derekler