Ofsayd (futbol)

**Ofsayd** — associaciya futbolındaǵı nızamlardıń biri bolıp, Oyın Nızamlarınıń 11-nızamında kodifikaciyalanǵan. Nızamda boyınsha, eger oyınshınıń qol hám qollarınan basqa denesiniń hár qanday bólegi qarsılaslar maydannıń yarımında bolsa hám qarsılaslardıń dárwaza sızıǵına toptan da, sońǵı ekinshi qarsılastan da jaqın bolsa, ol **ofsayd poziciyasında** turǵan boladı (sońǵı qarsılas ádette dárwazaman boladı, biraq bul shárt emes).

Ofsayd poziciyasında turıw óz aldına qaǵıyda buzıw emes, biraq komandalası toptı oynaǵan waqıtta usınday poziciyada turǵan oyınshı, eger ol toptı qabıl etip alsa yamasa basqasha túrde «belsendi oyınǵa aralassa», «qarsılasqa kesent etse» yamasa sol poziciyada bolıw arqalı «artıqmashılıqqa iye bolsa», ofsayd qaǵıydasın buzǵan dep esaplanıwı múmkin. Ofsayd kóbinese sporttıń eń qıyın aspektleriniń biri dep esaplanadı.

## Áhmiyeti
Ofsayd topqa sońǵı ret tiygen komandalasınıń sol tiyiw máwritinde belgilenedi. Ofsayd poziciyasında turıwdıń ózi qaǵıyda buzıw emes. Komandalası topqa sońǵı ret tiygende yamasa oynaǵanda ofsayd poziciyasında turǵan oyınshı, tóreshiniń pikiri boyınsha, belsendi oyınǵa qatnasqan jaǵdayda ǵana qaǵıyda buzıw júz beredi. Ofsayd qaǵıydası buzılǵanda, tóreshi oyındı toqtatadı hám qaǵıydanı buzǵan oyınshı belsendi oyınǵa qatnasqan jerden qorǵawshı komanda paydasına erkin soqqı belgileydi.

Ofsayd qaǵıydasın buzıw 12-nızamǵa kirmegenlikten, bul qopal yamasa tártip buzıw emes. Degen menen, qáteler sıyaqlı, qaǵıyda buzılǵannan keyin, biraq tóreshi oyındı toqtatqanǵa shekem júz bergen hár qanday oyın (máselen, gol urıw) biykar etiledi. Ofsaydqa baylanıslı qaǵıyda buzıw tek eki jaǵdayda eskertiwge sebep boladı: eger qorǵawshı oyınshınıń ofsayd poziciyası boyınsha qarsılasların aldaw ushın qasaqana maydannan shıǵıp ketse, yamasa maydannan shıǵıp ketken hújimshi qaytıp kirip artıqmashılıqqa iye bolsa. Bul jaǵdaylardıń hesh birinde oyınshı ofsaydta bolǵanı ushın jazalanbaydı; onıń ornına olar sportqa jat háreketleri ushın eskertiw aladı.

Qarsılas qorǵawshılarınıń artında toptı qabıl etip ala alǵan hújimshi kóbinese gol urıw ushın jaqsı poziciyada boladı. Ofsayd qaǵıydası hújimshilerdiń bunday háreket etiw imkaniyatın shekleydi hám top aldıǵa tebilgende olardıń ofsaydtan tısqarı bolıwın talap etedi. Sheklewlerge qaramastan, waqtında berilgen paslar hám tez juwırıw hújimshige top aldıǵa tebilgennen keyin qaǵıydanı buzbastan usınday jaǵdayǵa ótiwge múmkinshilik beredi. Kóbinese santimetrler yamasa dyuymler menen ólshenetuǵın ofsayd boyınsha tóreshilik qararları oyınlarda sheshiwshi áhmiyetke iye bolıwı múmkin, sebebi olar úmitli hújimniń dawam etiwin yamasa hátte goldıń esapqa alınıwın belgilewi múmkin.

Tóreshi járdemshileriniń tiykarǵı wazıypalarınıń biri — tóreshige ofsaydtı anıqlawda járdemlesiw. Olardıń maydan shetindegi poziciyası maydannıń enine qaray paydalıraq kórinis beredi. Tóreshi járdemshileri signal bayraǵın kóteriw arqalı ofsayd qaǵıydası buzılǵanın bildiredi. Degen menen, oyındaǵı barlıq tóreshilik qararları sıyaqlı, ofsaydtı anıqlaw aqırǵı nátiyjede tóreshige baylanıslı, ol eger orınlı dep esaplasa, járdemshileriniń usınısın biykarlay aladı.

## Qollanılıw
Ofsayd qaǵıydasınıń qollanılıwın úsh basqıshta kórip shıǵıwǵa boladı: *ofsayd poziciyası, ofsayd qaǵıydasın buzıw* hám *ofsayd jazası.*

### Ofsayd poziciyası

Oyınshı, eger ol qarsılas komandanıń maydan yarımında bolsa hám sonday-aq «qarsılastıń dárwaza sızıǵına toptan da, sońǵı ekinshi qarsılastan da jaqın» bolsa, «ofsayd jaǵdayında» boladı. Oyın Nızamlarınıń 2005-jılǵı basılımında IFABtıń jańa qararı kirgizildi, onda bılay delingen: «Ofsayd poziciyasınıń anıqlamasında «qarsılastıń dárwaza sızıǵına jaqınıraq» degeni — olardıń bası, denesi yamasa ayaqlarınıń hár qanday bólegi qarsılastıń dárwaza sızıǵına toptan da, sońǵı ekinshi qarsılastan da jaqın ekenligin ańlatadı. Qollar bul anıqlamaǵa kirmeydi». 2017-jılǵa kelip, bul sózler ofsayd poziciyasın anıqlawda «Barlıq oyınshılardıń, sonıń ishinde dárwazamanlardıń da qolları esapqa alınbaydı» dep ózgertildi. Basqasha aytqanda, eger eki shárt orınlansa, oyınshı ofsayd poziciyasında boladı:

* Oyınshınıń bası, denesi yamasa ayaqlarınıń qálegen bólegi qarsılas maydanınıń yarımında (orta sızıqtı esapqa almaǵanda).
* Oyınshınıń bası, denesi yamasa ayaqlarınıń hár qanday bólegi qarsılastıń dárwaza sızıǵına toptan da, sońǵı ekinshi qarsılastan da jaqınıraq bolsa.

Dárwazaman ekinshi shártte qarsılas sıpatında esaplanadı, biraq sońǵı qarsılastıń dárwazaman bolıwı shárt emes.

### Ofsayd qaǵıydasın buzıw
Komandalası topqa tiygen yamasa oynaǵan waqıtta ofsayd poziciyasında bolǵan oyınshı, tóreshiniń pikiri boyınsha, tómendegiler arqalı belsendi oyınǵa qatnassa ǵana ofsayd qaǵıydasın buzǵanı ushın jazalanadı:

; Oyınǵa kesent etiw
: «komandalası pas bergen yamasa tiygen toptı oynaw yamasa oǵan tiyiw»
; Qarsılasqa kesent etiw
: «qarsılastıń kóriw sızıǵın anıq tosıp qoyıw arqalı onıń toptı oynawına yamasa oynaw imkaniyatına jol qoymaw yaki
: qarsılas penen top ushın gúresiw yamasa
: qasındaǵı toptı oynawǵa anıq háreket etiw, eger bul háreket qarsılasqa tásir etse yaki
: qarsılastıń toptı oynaw qábiletine anıq tásir etetuǵın ayqın háreket islew»
; 
: «- dárwaza baǵanası, ústingi baǵana, oyın xızmetkeri yamasa qarsılastan qaytqan yaki baǵıtı ózgergen top bolsa
: – hár qanday qarsılas tárepinen qasaqana tosıp qalınǵan bolsa»

Joqarıdaǵı kriteriyalarǵa qosımsha, Oyın Nızamlarınıń 2017–18-jılǵı basılımında IFAB qosımsha túsinik berdi: «Ofsayd poziciyasınan háreketlenip atırǵan yamasa turǵan oyınshı qarsılastıń jolında turıp, onıń topqa qaray háreketine kesent etse, bul qarsılastıń toptı oynaw yamasa ol ushın gúresiw qábiletine tásir etse, ofsayd qaǵıydasın buzıw bolıp esaplanadı».

Eger oyınshı toptı tikkeley dárwazadan tebiwden, múyesh soqqısınan yamasa auttan qabıllasa, ofsayd qaǵıydası buzılmaydı. Eger top sońǵı ret qarsılas tárepinen qasaqana oynalǵan bolsa (qasaqana tosıp qalıwdan basqa), bul da qaǵıyda buzıw emes. Bul kontekstte, IFABtıń anıqlawı boyınsha, ««Tosıp qalıw» (qutqarıw) — bul oyınshınıń dárwazaǵa kirip baratırǵan yamasa oǵan júdá jaqın toptı denesiniń hár qanday bólegi menen toqtatıwı yamasa toqtatıwǵa háreket etiwi (jaza maydanındaǵı dárwazamannıń qollarınan basqa)».

Eger oyınshı toptı tikkeley erkin soqqıdan, qıya erkin soqqıdan yamasa tóreshiniń toptı taslawınan tuwrı toptı alǵan jaǵdayda, ofsayd qaǵıydası buzılıwı múmkin.

Ofsayd komandalastıń toptı tiygen yamasa oyınǵa kirgizgen waqtında anıqlanatuǵını sebepli, al toptı alǵan waqıtta emes, oyınshı qaǵıyda buzbastan sońǵı ekinshi qarsılastan, hátte sońǵı qarsılastan ádewir alısta toptı alıwı múmkin, sebebi ofsaydta turmaǵan oyınshı top oyınǵa kirgizilgennen keyin qálegen poziciyaǵa juwırıwı múmkin.

Komandalası toptı oyınǵa kirgizgen waqıtta ofsaydta turǵan (hám sonlıqtan oyınǵa aralassa ofsayd qaǵıyda buzıwına juwapker bolǵan) oyınshı, basqa oyınshı toptı oyınǵa kirgizgen waqıtta ofsaydta turmasa, ofsayd qaǵıyda buzıwına juwapker bolıwın toqtatadı. Yaǵnıy, ofsaydtıń anıqlanıwı top ofsaydta turmaǵan basqa oyınshı tárepinen hár oyınǵa kirgizilgen sayın qayta baslanadı. 

Oyınshınıń «belsendi oyınǵa qatnasıp» atırǵanın anıqlaw qıyın bolıwı múmkin. «Eger ol oyınǵa kesent etpese, maydanda ne islep júr?» degen sóz Bill Nikolson hám Denni Blanchflauerge  tiyisli. «Oyınǵa kesent etiw», «qarsılasqa kesent etiw» hám «artıqmashılıq alıw» sıyaqlı sóz dizbekleriniń anıq emesligine tiykarlanǵan bunday sınlardan qashıw ushın, FIFA 2003-jılı ofsayd nızamın túsindiriw boyınsha jańa kórsetpeler shıǵardı; hám olar 2005-jıldıń iyul ayında 11-nızamǵa kirgizildi. Jańa sózler úsh jaǵdaydı da anıǵıraq etiwge qaratılǵan, biraq bir qatar futbol associaciyaları hám konfederaciyaları ofsayd poziciyasındaǵı oyınshınıń qarsılasqa kesent etpesten qanday háreketler isley alatuǵını haqqında qosımsha informaciya sorawın dawam etti. Bul sorawlarǵa juwap retinde, 2015-jılı IFABtıń 3-sanlı cirkulyarı shıǵarılıp, qarsılasqa kesent etiw kriteriyaları boyınsha qosımsha kórsetpe berildi. Bul qosımsha kórsetpeler házir nızamnıń tiykarǵı bólimine kirgizilgen hám joqarıda kórsetilgen «Qarsılasqa kesent etiw» bólimindegi sońǵı úsh shártti quraydı. Cirkulyarda sonday-aq, «hár qanday qarsılas tárepinen qasaqana tosıp qalınǵan» top kontekstinde tosıp qalıwdıń mánisi boyınsha qosımsha kórsetpeler bar.

### Ofsayd jazası
Ofsayd qaǵıydasın buzǵanı ushın jaza — bul qaǵıyda buzılǵan jerden qarsılas paydasına belgilenetuǵın erkin soqqı, hátte bul oyınshınıń óz maydan yarımında bolsa da.

### Tóreshilik

Bul qaǵıydanı orınlawda tóreshi kóbinese tóreshi járdemshisine súyenedi, ol ádette sońǵı ekinshi qarsılas, top yamasa orta sızıq penen bir qatarda turadı, qaysısı óz tárepindegi dárwaza sızıǵına jaqınıraq bolsa. Tóreshi járdemshisi ofsayd qaǵıydası buzılǵanın dáslep bayraǵın tik kóterip, soń eger tóreshi oyındı toqtatsa, bayraǵın qaǵıyda buzılǵan jerdi kórsetetuǵın múyeshke shekem biraz túsiriw arqalı belgileydi:

* Bayraq 45 gradus tómenge qaratılǵan: qaǵıyda buzıw tóreshi járdemshisine eń jaqın maydannıń úshinshi bóleginde júz berdi;
* Bayraq jerge parallel: qaǵıyda buzıw maydannıń orta úshinshi bóleginde júz berdi;
* Bayraq 45 gradus joqarıǵa qaratılǵan: qaǵıyda buzıw tóreshi járdemshisinen eń uzaq maydannıń úshinshi bóleginde júz berdi.

Tóreshi járdemshileriniń ofsayd boyınsha wazıypası qıyın bolıwı múmkin, sebebi olar hújimler hám qarsı hújimler menen birge háreketleniwi, top oynalǵanda qaysı oyınshılardıń ofsayd jaǵdayında ekenin esapqa alıwı, soń ofsaydtaǵı oyınshılardıń belsendi oyınǵa qashan hám qalay qatnasqanın anıqlawı kerek. Qáte qarar shıǵarıw qáwpi perspektivalıq qısqartıw effekti menen de artadı, bul hújimshi oyınshı menen tóreshi járdemshisi arasındaǵı aralıq qorǵanıwshı oyınshıǵa deyingi aralıqtan ádewir ayırmashılıq etkende hám tóreshi járdemshisi tikkeley qorǵawshı menen bir sızıqta bolmaǵanda júz beredi. Ofsayd boyınsha tóreshilik etiwdiń qıyınlıǵı kóbinese tamashagóyler tárepinen jetkilikli bahalanbaydı. Top tebilgen waqıtta oyınshınıń qarsılas penen bir sızıqta ekenin anıqlawǵa háreket etiw ańsat emes: eger hújimshi hám qorǵawshı qarama-qarsı baǵıtlarda juwırıp atırǵan bolsa, olar bir sekundtan az waqıt ishinde eki metr (6') aralıqta bolıwı múmkin.

Ayırım izertlewshiler ofsayd boyınsha tóreshilik qáteleri «optikalıq jaqtan sózsiz» dep esaplaydı. Adamlar hám texnologiyalıq qurallardıń waqtında qarar shıǵarıw ushın ofsayd jaǵdayın tez anıqlay almaytuǵını aytılǵan. Geyde barlıq tiyisli oyınshılardı bir waqıtta kóriw aymaǵında uslap turıw múmkin emes. Ofsayd qaǵıydasın avtomatlastırılǵan túrde orınlaw boyınsha bir neshe usınıslar boldı.

#### VAR hám yarım avtomatlastırıw
Video járdemshi tóreshiler (VAR) qollanılatuǵın matchlarda ofsayd boyınsha qarar shıǵaratuǵın tóreshi járdemshilerinen, eger ofsayd anıq bolmasa, oyın tábiyiy aqırına jetkenge shekem ofsayd ushın bayraq kótermew talap etiledi. Bul ofsayd qaǵıydasın buzǵan bolıwı múmkin komandaǵa oyındı dawam etiwge hám keyingi goldıń VAR arqalı tekseriliwine imkaniyat beredi.

2020-jıllardıń ortasınan baslap, joqarı dárejeli oyınlarda Yarım-avtomatlastırılǵan Ofsayd Texnologiyası (SOAT) qollanıla basladı. SOAT sistemaları top tebilgen waqıtta oyınshılardıń poziciyasın anıqlaw ushın bir neshe joqarı tezliktegi kameralardı qollanadı, bul VARǵa tez ofsayd qararların shıǵarıwǵa járdem beredi. SOAT jaǵdaydıń 3D virtual qaytalanıwın jaratadı, olar stadion ekranlarında hám translyaciyalarda kórsetiledi.

## Motivaciya
Ofsayd qaǵıydalarınıń motivaciyaları hár qıylı waqıtlarda hár túrli bolǵan hám qaǵıydalar ózgertilgende bárhama anıq aytılmaǵan. 

1863-jılı noyabr ayında «Sporting Gazette» gazetasındaǵı atı-jóni belgisiz avtordıń maqalasında aytılıwınsha, «Oyınshınıń ózin qarsılastıń dárwazasına toptan jaqınıraq qoyıp, onı tebiwin kútiwi hesh jerde ádil dep esaplanbaydı». Karri hám Danning ofsayd oyınınıń ayırım mekteplerde «mırzalarǵa júdá ılayıqsız» dep esaplanǵanın aytadı; bul kózqaras Itonda «jasırınıp júriw» hám Kembridjde «bos júriw» sıyaqlı terminologiyanıń qollanılıwında sáwleleniwi múmkin.

Ulıwma alǵanda, ofsayd qaǵıydaları oyınshılardıń «dárwaza ańlıwınan» — qarsılastıń dárwazası qasında turıp, toptıń tikkeley ózlerine beriliwin kútiwden saqlawǵa arnalǵan. Bul sportqa jat dep esaplanǵan hám oyındı zeriktiretuǵın etken. Kerisinshe, ofsayd qaǵıydaları oyınshılardı toptan alǵa ótip ketpewge májbúrleydi hám sol arqalı bir neshe uzın pas beriwden góre toptı dribling penen alıp júriwdi hám qısqa paslardı xoshametleydi.
## Ofsayd duzaǵı
XX ásirdiń basında «Notts Kaunti» tárepinen baslanǵan hám keyin abıraylı argentinalı trener Osvaldo Subeldiya tárepinen qabıl etilgen ofsayd duzaǵı — bul hújim etiwshi komandanı ofsayd poziciyasına túsiriwge arnalǵan qorǵanıw taktikası. Hújim etiwshi oyınshıǵa pas beriliwden sál aldın, sońǵı qorǵawshı yamasa qorǵawshılar aldıǵa qaray jıljıp, hújimshini ofsayd poziciyasında jalǵız qaldıradı. Bunı orınlaw qorǵanıwdan dıqqat penen waqıttı belgilewdi talap etedi hám qáwipli dep esaplanadı, sebebi hújimge qarsı alǵa juwırıw dárwazanı ashıq qaldırıwı múmkin. Házir «oyınǵa kesent etiw, qarsılasqa kesent etiw hám artıqmashılıq alıw» túsindiriwleriniń ózgeriwine baylanıslı, oyınshı tikkeley hám anıq belsendi oyınǵa aralaspasa, ofsayd qaǵıydasın buzǵan bolıp esaplanbaydı, sonlıqtan belsendi oyınǵa qatnaspaǵan oyınshılardı «ofsaydqa túsiriw» múmkin emes, bul taktikanı qáwiplirek etedi. Hújimshi óziniń ofsayd poziciyasında ekenin ańlaǵanda, top basqa birew tárepinen oynalǵanǵa shekem oyınǵa aralaspawdı tańlawı múmkin.

Menedjer Arrigo Sakki de óz komandaları menen joqarı qorǵanıw sızıǵın, qorǵanıw hám yarım qorǵaw sızıqları arasındaǵı aralıqtıń hesh qashan 25-30 metrden (yard) aspawın hám ofsayd duzaǵın qollanıwı menen belgili. Ol «Milan» klubı menen hújimge baǵdarlanǵan taktikalıq filosofiyanı engizdi, bul júdá tabıslı boldı, atap aytqanda, 4–4–2 formaciyasın, tartımlı, tez, hújimge tiykarlanǵan hám topqa iyelik etiw stilin qollanatuǵın agressiv basım sisteması, sonday-aq aymaqlıq qorǵanıw hám ofsayd duzaǵın oynaytuǵın joqarı artqı sızıq sıyaqlı innovaciyalıq elementlerdi paydalandı, bul Italiya futbolındaǵı aldınǵı sistemalardan ádewir ayırmashılıq etse de, qorǵanıw bekkemligin saqlap qaldı.

Sakkidiń belgili dawamshısı Yurgen Klopp basshılıǵındaǵı «Liverpul» F.K. óziniń joqarı nátiyjeli ofsayd duzaǵı menen belgili boldı. Bul Virdjil van Deyk hám Ibraima Konate sıyaqlı tez oraylıq qorǵawshılar menen joqarı qorǵanıw sızıǵın oynawdı óz ishine aldı, olar qarsılaslardı ofsaydqa túsiriw ushın tez alǵa qozǵala alatuǵın edi. 2021–22-jılǵı Premer-liga máwsiminde olar ekinshi orındaǵı komandadan 53% kóp qarsılastı ofsaydqa túsirdi (Manchester Sitidiń 94 mártesine salıstırǵanda 144 márte).

Barlıq ofsayd duzaqları joqarı sızıqta bolıwı shárt emes, ofsayd duzaǵın maydannıń hárbir jerinen orınlawǵa boladı. Manuel Pellegrini kóbinese qorǵawshılar óz jaza maydanınıń shetinde otırǵanda ofsayd duzaǵın qollanatuǵın edi. Qorǵanıw sızıǵınıń jaylasıwı qarsılaslardıń juwırıwı ushın bos orındı belgileydi. Joqarı sızıqtı qabıl etiw arqalı qarsılas geyde óz yarımına qısılıp qalıwı múmkin, al tómengi qorǵanıw sızıǵı artqa juwırıw ushın az orın beredi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__