Gviana

**Gviana** (), sonday-aq, **Guyanalar** yamasa **Guayanalar** dep te jazıladı — Qubla Amerikanıń arqa-shıǵısındaǵı geografiyalıq region. Zamanagóy qollanısta bul termin, ádette, «úsh Gviana»ǵa: Gayana, Surinam hám Francuz Gvianasına tiyisli boladı. Keńirek mániste, bul Orinoko dáryasınıń quyılıwınan Amazonka dáryasınıń quyılıwına deyingi Qubla Amerika jaǵalawın bildiredi.

Siyasiy tárepten region batıstan shıǵısqa qaray tómendegilerge bólinedi:
* burınǵı Ispan yamasa Venesuela Gvianası, házirgi Venesuelanıń Delta-Amakuro shtatı hám Gviana regionı;
* burınǵı Britaniya Gvianası, házirgi Gayana, 1966-jıldan berli ǵárezsiz;
* burınǵı Niderland Gvianası yamasa Surinam, házirgi Surinam, 1975-jıldan berli ǵárezsiz;
* Francuz Gvianası, Franciyanıń teńiz artı departamenti hám regionı;
* burınǵı Portugaliya yamasa Braziliya Gvianası, házirgi Braziliyanıń Amapa shtatı.

Úsh Gviananıń ulıwma xalqı 1 718 651 adamdı quraydı; Guyana: 804 567, Surinam: 612 985 hám Francuz Gvianası: 301 099. Xalıqtıń kópshiligi jaǵalaw boyında jasaydı. Qubladaǵı djugliler sebepli, Gvianalar jer júzindegi eń siyrek xalıq jasaytuǵın regionlardıń biri esaplanadı.

Shama menen, 1815-jılǵa shekem jaǵalaw boyında birneshe márte qoldan-qolǵa ótken, tiykarınan, Niderland elatları bolǵan. Olar kóbinese jaǵalawdaǵı batpaqlardan qashıw ushın dáryadan birneshe mil joqarıda jaylasqan edi.
* Britaniya Gvianası (1793-jılǵa shekem Niderland Gvianasınıń bir bólegi):
** Pomurun (Djordjtaunnan 70 mil arqa-batısta): 165?-jılları niderlandlılarǵa tiyisli bolǵan, 1689-jılı francuzlar tárepinen qıyratıwınan keyin taslap ketilgen, keyinirek niderlandlılar qaytıp kelgen, 1831-jılı Britaniya Gvianasına ótken.
** Essekibo (Djordjtaunnan 20 mil arqa-batısta): shama menen, 1616-jılı niderlandlılar, 1665-jılı Britaniya okkupaciyası, 1781-jılı Britaniya okkupaciyası, 1782-jılı Franciya okkupaciyası, 1783-jılı Niderlandiya tárepinen qayta alınıwı, 1793-jılı Britaniya, 1831-jılı Britaniya Gvianası.
** Demerara (Djordjtaun): 1745-jılı Essekibodan kelgen niderlandlılar, 1781–1831 jılları: Essekibo sıyaqlı táǵdirde bolǵan.
** Berbis (Djordjtaunnan 114 mil qubla-shıǵısta): 1627-jılı niderlandlılar, 1781–1831 jılları: Essekibo sıyaqlı.
* Niderland Gvianası:
** Nikkeri (Djordjtaunnan 200 mil qubla-shıǵısta): 1718-jılı niderlandlılar.
** Surinam: 1651-jılı inglizler, 1667-jılı niderlandlılar, Francuz urısları waqtında 1799-jılı inglizler iyelegen, 1814-jılı Niderlandiyaǵa qaytarılǵan, biraq Angliya Britaniya Gvianasın ózinde saqlap qalǵan.
* Francuz Gvianası:
** Sinnamari: (Kayennadan 100 mil arqa-batısta) 1624-jılı francuzlar, birneshe márte niderlandlılar hám inglizler tárepinen iyelep alınǵan, 1763-jılı: Franciya.
** Kayenna: 1604, 1643-jılları francuzlardıń, 1615-jılı niderlandlılardıń háreketleri áwmetsiz bolǵan, 1635-jılı niderlandlılar, 1664-jılı francuzlar, 1667-jılı inglizler iyelep qaytardı, francuzlar, 1676?-jılı niderlandlılar, 1763?-jılı francuzlar, 1809-jılı anglo-portugallar, 1817-jılı francuzlar.

Shıǵısta hám Amazonkanıń tómengi boyında bir qatar ingliz, francuz hám niderland beketleri bolǵan, olar ya áwmetsiz bolǵan, ya bolmasa portugallar tárepinen quwıp shıǵarılǵan. Batısta Ispan Gvianası siyrek xalıqlı bolǵan hám Pomurun menen azmaz baylanısta bolǵan.

## Tariyxı
### Kolonizaciyadan aldınǵı dáwir
Evropa kolonizatorları kelgenge shekem, Gvianalarda túpkilikli aravaklardıń tarqalǵan toparları jasaǵan. Arqa Amazonka basseyniniń túpkilikli qáwimleri Karib teńiziniń túpkilikli xalqı menen tıǵız baylanıslı; kóplegen dáliller aravaklardıń Venesuela hám Gvianadaǵı Orinoko hám Essekibo dárya basseynlerinen arqa atawlarǵa kóship barǵanın, keyinirek bolsa olardı birneshe ásir keyin usı dárya oypatlıqlarınan shıqqan jawınger karibler qáwimleri qısıp shıǵarǵanlıǵın kórsetedi.

Kolonizaciyadan aldınǵı ásirler dawamında Karib teńizi boyınsha aravaklar hám karibler arasındaǵı gúresler olardıń kúshli aralasıwına alıp keldi. Bul etnikalıq aralasıw, ásirese Gvianalar sıyaqlı Karib shegaralarında gibrid mádeniyatın payda etti. Olardıń siyasiy básekisine qaramastan, eki topar arasındaǵı etnikalıq hám mádeniy aralasıw sonshelli dárejege jetti, evropalılar kelgen waqıtta Gvianadaǵı karib-aravak kompleksi sonshelli bir tekti boldı, hátte, sırttan kelgenler ushın eki topardı bir-birinen ajıratıw derlik múmkin emes edi. Kolumb kelgennen keyingi baylanıs dáwirinde «Gviana» termini Orinoko, Rio-Negro hám Amazonka dáryası arasindaǵı barlıq aymaqlardı ańlatıw ushın qollanılǵan hám ol sonshelli bir pútin, oqshawlanǵan obyekt retinde kórildi, onı kóbinese «Gviana atawı» dep te ataǵan.

### Evropa kolonizaciyası
Kristofor Kolumb Gvianalar jaǵalawın birinshi márte 1498-jılı kórgen, biraq «Jabayı jaǵalaw» (Wild Coast) dep atalǵan Gvianalardı izertlew hám kolonizaciyalawǵa haqıyqıy qızıǵıwshılıq XVI ásirdiń aqırına shekem baslanbadı. 1542-jılı Fransisko de Orelyana Amazonka quyılısına jetip barǵanda, samal hám aǵıslar onı Gviana jaǵalawı boylap arqa-batısqa, Trinidadtıń batısındaǵı ispan elatına shekem qısıp apardı. Uolter Roli Gvianalardı haqıyqıy izertlewdi 1594-jılı basladı. Ol Karoni dáryasınıń baslanıwındaǵı úlken altın qalanı izledi. Bir jıldan keyin ol «El-Dorado» retinde belgili bolǵan patshanıń ápsanalıq qalası «Manoa»nı izlep, házirgi Guyana hám shıǵıs Venesuela aymaqların izertledi. Roli El-Dorado qalasınıń Guyanadaǵı Orinoko dáryasınıń joqarı boyında, Parime kóli jaǵasında jaylasqanlıǵın táriyplegen. Onıń izertlewleriniń kópshiligi dáslep 1596-jılı basılıp shıǵarılǵan «Gviana imperiyasınıń ashılıwı» (*The Discoverie of the Large, Rich, and Bewtiful Empyre of Guiana*) hám 1606-jılı shıqqan «Gviana ashılıwı hám oǵan ekinshi sayaxat kúndeligi» kitaplarında jazılǵan.

Roliniń esabatları járiyalanǵannan keyin, basqa da birneshe Evropa mámleketleri Gvianalarǵa qızıǵıwshılıq bildirdi. Niderlandlılar ásirdiń aqırına shekem Gvianalardı izertlewge qosıldı. 1568-jılı baslanǵan Niderland revolyuciyası hám ispanlar menen Münster kelisimi qol qoyılǵan 1648-jıllar aralıǵında niderlandlılar hár túrli etnoslar, qáwimler hám diniy isenimlerdi turaqlı ekonomikalıq birlespege jıynadı. Imperiya qura baslaǵanda, niderlandlılar jaqın átiraptaǵı mámleketlerge qarsı bufer retinde jerlerdi iyelewden góre, sawda-satıq hám turaqlı tarmaqlar menen beketlerdi ornatıwǵa kóbirek dıqqat qaratqan. Usı maqsetti gózlep, niderlandlılar 1597-jılı aymaqtı tekseriw ushın izertlewshi Yakob Kornelisti jiberdi. Onıń xatkeri Adriyen Kabelau óz kúndeliginde Kornelistiń sayaxatın hám indeyc toparların hám de itimal sawda sherikligi aymaqların tekseriwini bayan etken. XVII ásir dawamında niderlandlılar Niderlandiya Vest-Indiya kompaniyası bayraǵı astında regionda hám qońsılas Karib atawlarında sawda koloniyaların hám beketlerin ornatıw arqalı tabıslarǵa eristi. Aymaq sonday-aq Amerigo Vespucci hám Vasco Núñez de Balboa tárepinen de qısqasha izertlengen hám 1608-jılı Toscana ullı gercogligi de Gvianalarǵa ekspediciya shólkemlestirgen, biraq bul Ullı Gercogtiń kútilmegende qaytıs bolıwı sebepli toqtap qalǵan.

Inglis hám niderland qonıslanıwshıları bul aymaqtıń kolonizaciyalanıwın Tordesillas shártnamasın buzıw dep esaplaǵan ispanlar hám portugallar tárepinen turaqlı túrde qısıp kelindi. 1613-jılı Essekibo hám Korantayn dáryalarındaǵı niderland sawda beketleri ispan áskerleri tárepinen tolıq joq etildi. Áskerler qońsılas Venesueladan qaraqshılıqtı toqtatıw ushın jiberilgen edi. Sonda da niderlandlılar 1615-jılı qaytıp kelip, házirgi Kayennada jańa elat qurdı (keyinirek Surinam paydasına taslap ketildi). 1621-jılı Niderlandiya Bas shtatları tárepinen xartiya berildi, biraq rásmiy xartiya beriliwinen birneshe jıl aldın-aq Essekibo, Kuyuni hám Mazaruni dáryalarınıń quyılısındaǵı Kiykoveralda bekitme hám sawda beketi qurılǵan edi. Britaniyalı qonıslanıwshılar da 1606-jılı kishi bir elat, al 1650-jılı lord Frensis Villoubi basshılıǵında házirgi Surinamda ádewir úlkenirek elat ornatıwǵa eristi.

Francuzlar da dáslep 1604-jılı Sinnamari dáryası boylap kolonizaciyalawǵa háreket etti. Qonıslanıw bir jazdıń ishinde quladı, hám 1613-jıldan baslanǵan házirgi Kayenna qasındaǵı dáslepki háreketler de sonday qıyınshılıqlarǵa tap boldı. Francuzlardıń tiykarǵı maqsetleri — jer iyelew hám katoliklikti tarqatıw — «Jabayı jaǵalaw»da elat qurıwdıń dáslepki qıyınshılıqları menen ańsat sáykespedi. Hátte 1635-jılı Franciya patshası barlıq Gviananı normand sawdagerleriniń akciyadorlıq kompaniyasına berdi. Bul sawdagerler házirgi Kayenna qalası qasında elat qurǵanda, áwmetsizlikke ushıradı. Segiz jıl keyin, Sharl Ponse de Bretini basshılıǵındaǵı kómekshi áskeriy kontingent kelgende, dáslepki kolonizatorlardıń tek birneshesi tiri qalǵanın, olar túpkilikli xalıq arasında jasap atırǵanın kórdi. Sol jıldıń aqırına kelip, dáslepki tiri qalǵanlar, Bretini basshılıǵındaǵı kómekshiler hám jıl aqırında kelgen keyingi kómekshilerdiń ulıwma sanınan tek eki adam 1645-jılı Pomurun dáryasındaǵı niderland elatına jetip barıwǵa hám baspana soraıwǵa eristi. Turaqlı elat dep esaplanatuǵın ayırım sawda beketleri 1624-jıldan baslap qurılǵan bolsa da, házirgi Francuz Gvianası dep atalatuǵın jerlerdiń francuzlarǵa «tiyisliligi» keminde 1637-jılǵa shekem tán alınbaydı. Kayennanıń ózi, niderland koloniyaları menen salıstırarlı dárejedegi birinshi turaqlı elat, 1643-jılǵa shekem turaqsızlıqtı bastan keshirdi.

## Qosımsha qarań
* Braziliya shegaraları
* Venesuela shegaraları
* Gviana qalqanı
* Guyana–Venesuela qatnasıqları
* Guyana–Surinam qatnasıqları
* Surinam–Venesuela qatnasıqları
* Franciya–Surinam qatnasıqları
* Franciya–Venesuela qatnasıqları
* Braziliya–Guyana qatnasıqları
* Braziliya–Surinam qatnasıqları
* Braziliya–Venesuela qatnasıqları

## Derekler

## Qosımsha oqıw ushın
* Bahadur, Gaiutra. *[[Coolie Woman]]: The Odyssey of Indenture*. The University of Chicago (2014)