Dúnyanıń siyasiy kartası

## Jáhánniń siyasiy kartası

Jáhánniń  siyasiy  kartasında,  2018-jılǵı  jaǵdayına  baylanıslı,  240 tan  zıyat  mámleket  bolıp,  sonnan  dúnya  jámiyetshiligi  tárepinen ǵárezsizligi  rásimiy  jaqtan  tán  alınǵan  194  suveren  mámleket  bar. Olardan  193  i  BMSh  ǵa  aǵza,  1  wi  (Vatikan)  baqlawshı — mámleket.
Mámleketler  bir-birinen  hár  túrli  ózgeshelikleri  menen  ajıralıp turadı. Bunday áhmiyetli tamanlarınan biri aymaǵınıń úlkenligi bolıp esaplanadı.  Dúnyadaǵı  29  ǵárezsiz  mámlekettiń  maydanı  1  mln  km2 tan  úlken  bolıp,  sonnan  12  siniń  aymaǵı  2  mln  km2  tan,  6  ınıń maydanı  5  mln  km2  tan  úlken.  Sonday-aq,  dúnya  mámleketleri  ara-sında  aymaǵı  mayda  mámleketler  de  ózine  itibar  qaratadı.  (1-kestege qarań).  Jáhánniń  siyasiy  kartasında  maydanı  1  mln  km2  qa  jetpey-tuǵın  24  ǵárezsiz  mámleket  bar.  Bunday  mámleketler  hár  túrli  mate-riklerde,  ásirese,  Evropada  (Vatikan,  Monako,  San-Marino,  Lixtenshteyn  hám  basqalar).  Aziyada  (Maldiv  Respublikası,  Singapur, Baxrayn),  Amerikada  (Sent-Kits  hám  Neviya,  Grenada,  Barbados hám  basqalar).  Okeaniyada  (Nauru,  Tuvalu,  Marshall  atawları  hám basqalar) jaylasqan.
Mámleketlerdiń  geografiyalıq  ornı  kóz  qarasınan  teńizge  shıǵıw imkaniyatına iye hám iye emes mámleketlerge bólinedi. Teńizge shıǵıw imkaniyatı  bar  mámleketler  arasında  bolsa  ataw,  yarım  ataw  hám teńiz  boyı  kontinental  mámleketler  bolıp  ajıraladı.
Atawdaǵı  mámleketler  qatarına  Indoneziya,  Filippin,  Yaponiya, Shri-Lanka  sıyaqlı  Aziya,  Ullı  Britaniya,  Irlandiya,  Islandiya  sıyaqlı Evropa, Madagaskar, Kabo-Verde, Komor atawları sıyaqlı Afrika Kuba, Gaiti,  Yamayka  sıyaqlı  Amerika  mámleketleri  hám  de  Okeaniyadaǵı Papua-Jańa Gvineya, Jańa Zelandiya, Fiji hám basqalar kiredi. Saudiya Arabstanı, Ispaniya, Italiya, Norvegiya, Koreya Respublikası, Vetnam-lardı  yarım  ataw  mámleketlerine  kirgiziwge  boladı.  Teńiz  boyı  konti-nental mámleketler bolsa materiklerdiń tiykarǵı bólimlerinde jaylasqan bolıp,  teńizge  shıǵıw  jollarına  iye.  Bunday  mámleketler  dúnyada  kóp (Franciya,  Germaniya,  Polsha,  Qıtay,  Mısır,  AQSh  hám  t.b.).

### Jáhánniń eń iri 10 hám eń kishi 10 mámleketleri

Dúnya okeanı hám onıń teńizlerin tikkeley tutaspaǵan mámleketler ishki  kontinental  mámleketler  toparın  quraydı.  Bunday  geografiyalıq jaylasıwǵa  iye  mámleketler  dúnyanıń  siyasiy  kartasında  44.  Ózbekstan Respublikası  hám  ishki  kontinental  mámleket  bolıp  esaplanadı.
Jáhánnıń házirgi siyasiy kartası hár qıylı tariyxıy procesler tásirinde qáliplesken.  Ásirese,  Birinshi  hám  Ekinshi  jáhán  urısları,  koloniallıq sistemasınıń  jemiriliwi,  socialistlik  dúzimniń  saplastırılıwı  sıyaqlı procesler  ayrıqsha  itibarǵa  ilayıq.  Bul  tariyxıy  waqıyalar  tásirinde XX  hám  XXI  ásirler  dawamında  dúnyada  ǵárezsiz  mámleketler  sanı ósip  keledi

### Jáhán hám materiklerde ǵárezsiz mámleketler sanınıń ózgerip barıwı

Jáhánniń  siyasiy  kartasında  sońǵı  dáwirde  eń  úlken  ózgerislerdi keltirip  shıǵarǵan  tariyxiy  waqıya  1991-jılı  burınǵı  Sovet  Awqamı-nıń  tarqalıwı  boldı.  Bunıń  nátiyjesinde  15  jańa  ǵárezsiz  mámleket júzege  keldi:  Rossiya,  Ukraina,  Belarussiya,  Moldova,  Litva,  Latviya, Estoniya,  Gruziya,  Arabiya,  Ázerbayjan,  Qazaqstan,  Qırǵızstan, Tájikstan,  Túrkmenstan  hám  Ózbekstan.
Evropada  1991—1992-jılları  Yugoslaviyanıń  tarqalıwı  nátiyjesinde Sloveniya,  Xorvatiya,  Bosniya  hám  Gersogovina  hám  de  Makedoniya (2019-jıldan  baslap.  Arqa  Makedoniya  dep  ataladı)  ǵárezsiz  boldı. Yugoslaviya  quramında  sonda  tek  Serbiya  menen  Chernogoriya  qaldı. 2006-jılı  bolsa  Chernogoriya  Serbiyadan  bólinip,  ǵárezsiz  mámleketke aylandı.
1993-jıl  1-yanvardan  Chexoslavakiya  mámleketi  ornında  Chexiya hám  Slovakiya  ǵárezsiz  respublikaları  dúzildi.
Jáhán  siyasiy  kartasındaǵı  bul  ózgerisler  xalıqaralıq  socialistlik dúzimniń saplastırılıwı menen baylanıslı. Bul process penen baylanıslı túrde  1990-jılı  Evropada  eki  nemec  mámleketi  (Germaniya  Federativ Respublikası  hám  Germaniya  Demokratiyalıq  Respublikası)  qosılıwı nátiyjesinde  birden-bir  Germaniya  Federativ  Respublikası,  Aziyada bolsa  Yemen  Arab  Respublikası  hám  Yemen  Xalıq  Demokratiyalıq Respublikası birlesiwi esabınan birden-bir Yemen Respublikası dúzildi.
Basqa  siyasiy  pocesler  tásirinde  de  jáhánniń  siyasiy  kartasında jańa  suveren  mámleketler  payda  bolıwı  dawam  etti.  Afrikada  1993-jılı  kóp  jıllıq  urıs  nátiyjesinde  Eritreya  Efiopiya  quramınan  bólinip, suveren  mámleket  statusına  (dárejesine)  iye  boldı.  Okeaniyada  1994-jılı Palau mámleketi AQShtıń  qadaǵalawı  astındaǵı aymaqtan ǵárezsiz mámleketke  aylandı.  Qubla-shıǵıs  Aziyada  2002-jılı  Shıǵıs  Timor ǵárezsiz  mámleketler  qatarın  toltırdı.  Afrika  materiginde  2011-jıl 9-iyulde  referendum  nátiyjelerine  muwapıq,  Sudan  quramınan  Qubla Sudan  mámleketi  bólinip  shıqtı.
## Derekler