AIV/AIJS

**Adam immun jetispewshiligi virusı (AIV**; orıssha **ВИЧ)** — immun sistemasına hújim etetuǵın retrovirus. Emlenbegen jaǵdayda, ol **asqınǵan immun jetispewshiligi sindromın** **(AIJS;** orıssha **СПИД)** qosqanda bir qatar jaǵdaylarǵa alıp keliwi múmkin. Bul aldın alıwǵa bolatuǵın kesellik. Onı emlew arqalı basqarıwǵa boladı hám basqarılatuǵın sozılmalı kesellikke aylanadı. AIV-ge qarsı em yamasa vakcina bolmasa da, antiretrovirus emlew keselliktiń barısın ásteletedi hám eger kesellik ádewir rawajlanbastan aldın qollanılsa, AIV penen jasaytuǵın adamnıń ómir dawamlılıǵın derlik standart dárejege shekem uzaytıwı múmkin. Emlenip atırǵan AIV-oń adam normal ómir súriwin kúte aladı hám onıń sebebinen emes, onıń menen birge óledi. AIV-oń adamlar (AIV penen jasaytuǵın adamlar) ushın nátiyjeli emlew virustı basıw ushın ómir boyı dawam etetuǵın dári-dármaq rejiminen ibarat bolıp, virus júklemesin anıqlanbaytuǵın dárejege túsiredi.  

Diagnoz qoyılǵannan keyin dárriw emleniw usınıs etiledi. Emlenbese, infekciya immun sistemasına kesent etip, aqıbetinde AIJSqa aylanıwı múmkin, bul geyde kóp jıllardı aladı. Dáslepki juqtırıwdan keyin adam hesh qanday belgilerdi sezbewi yamasa qısqa múddetli grippke uqsas kesellikti basınan ótkeriwi múmkin. Bul dáwirde adam óziniń AIV-oń ekenin bilmewi múmkin, biraq olar virustı basqalarǵa juqtıra aladı. Ádette, bul dáwirden keyin hesh qanday belgilersiz uzaq dawam etetuǵın inkubaciya dáwiri baslanadı. Aqıbetinde AIV infekciyası tuberkulez sıyaqlı basqa infekciyalardıń, sonday-aq normal immun funkciyası bar adamlarda siyrek ushırasatuǵın basqa opportunistlik infekciyalar menen óspelerdiń rawajlanıw qáwpin arttıradı. Keyingi basqısh kóbinese qálemegen salmaq joǵaltıw menen de baylanıslı. Emlenbese, AIV penen jasaytuǵın adam 11 jıl ómir súriwi múmkin. Erte testlew bul rawajlanıwdı toqtatıw hám basqalardı juqtırıwdıń aldın alıw ushın emlew kerek pe, joq pa ekenin kórsete aladı.

AIV tiykarınan qorǵalmaǵan jınıslıq qatnas (sonıń ishinde anal, oral hám vaginal seks), pataslanǵan iyneler yamasa qan quyıw arqalı hám anadan balaǵa ekiqabatlıq, tuwıw yamasa emiziw waqtında juǵadı. Silekey, ter hám kóz jası sıyaqlı ayırım dene suyıqlıqları virustı juqtırmaydı. Oral seks arqalı virustı juqtırıw qáwpi júdá tómen. AIV juqtırıwdıń aldın alıw hám tarqalıwın boldırmaw usılları qáwipsiz seks, infekciyanıń aldın alıw ushın emlew («PrEP»), jaqında juqtırǵan adamda infekciyanı toqtatıw ushın emlew («PEP»), juqtırǵanlardı emlew hám iyne almastırıw baǵdarlamaların óz ishine aladı. Bópedegi keselliktiń aldın alıw ushın kóbinese anaǵa da, balaǵa da antiretroviruslıq dáriler beriliwi múmkin.

1980-jıllardıń basında dúnya júzinde tanılǵan, AIV/AIJS jámiyetke kesellik retinde de, diskriminaciya deregi retinde de úlken tásir etti. Bul kesellik sonday-aq úlken ekonomikalıq tásirlerge de iye. Ol 1980-jıllarda anıqlanǵannan berli xalıqaralıq medicina hám siyasat itibarın, sonday-aq úlken kólemli qarjılandırıwdı ózine tarttı.

AIV XX ásirdiń bası-ortalarında batıs-oraylıq Afrikada basqa primatlardan adamlarǵa ótti. AIJS birinshi ret 1981-jılı AQSH Keselliklerdi baqlaw hám aldın alıw orayları (CDC) tárepinen tanıldı hám onıń sebebi — AIV infekciyası — sol on jıllıqtıń basında anıqlandı. AIJS birinshi ret anıqlanǵannan baslap 2024-jılǵa shekem, bul kesellik dúnya júzi boyınsha keminde 42.3 million adamnıń ólimine sebep boldı dep esaplanadı. 2023-jılı 630,000 adam AIV menen baylanıslı sebeplerden qaytıs boldı, shama menen 1.3 million adam AIV juqtırdı hám dúnya júzi boyınsha shama menen 39.9 million adam AIV penen jasaydı, olardıń 65%-i Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkeminiń (DSS) Afrika regionında jasaydı. AIV/AIJS pandemiya dep esaplanadı — bul úlken aymaqta tarqalǵan hám belsendi túrde tarqalıp atırǵan keselliktiń órshiwi. Amerika Qurama Shtatlarınıń Milliy densawlıqtı saqlaw institutları (NIH) hám Geyts fondı AIJS tiń global emlewin islep shıǵıwǵa baǵdarlanǵan 200 million dollar ajıratıwǵa wáde berdi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__