Abdulqayum

**Abdulqayum Mamun** (1937-jıl 29-dekabr, Malé, Maldiv atawları) — maldiviyalı siyasatshı, mámleketlik ǵayratker hám diplomat, 1978-jıldan 2008-jılǵa shekem Maldivlerdiń 3-prezidenti lawazımında islegen. Ol burın 1977-1978-jılları transport ministri, 1976-1977-jılları Maldivlerdiń Birlesken Milletler Shólkemindegi turaqlı wákili lawazımlarında jumıs islegen. Abdulqayum Maldiv tariyxındaǵı eń kóp waqıt islegen prezident bolıp tabıladı.

Abdulqayum Malé qalasında tuwılıp ósken. Nigeriyadaǵı Ahmadu Bello universitetinde oqıtıwshı bolıp islep, 1971-jılı Maldivqa qaytıp keldi hám Aminiya mektebinde oqıtıwshı bolıp isledi. Keyinirek ol húkimetke júk tasıw bóliminiń basqarıwshısı etip tayınlandı. Abdulqayum 1973-jılı sol waqıttaǵı prezident Nasırdıń siyasatın sınǵa alǵanı ushın úy qamaǵına alınǵan edi. Keyin ala ol tórt jıl múddetke Makunduxuga quwıp jiberildi, biraq prezident Nasırdıń ekinshi múddetke qayta saylanıwına baylanıslı amniciya sheńberinde bes aydan keyin azat etildi. 1974-jılı ol Nasırdıń siyasatın ele de sınǵa alǵanı ushın jáne qamaqqa alındı, biraq 50 kúnlik qamaqtan keyin azat etildi hám 1975-jılı Bas ministrdiń arnawlı orınbasarı lawazımına tayınlandı. Keyin ala Abdulqayum Maldivlerdiń Shri-Lankadaǵı elshisiniń orınbasarı lawazımında isledi hám ministr Hasan Zareer janında transport ministriniń orınbasarı etip tayınlandı. Ministr orınbasarı lawazımında islep, 1976-jılı Maldivlerdiń Birlesken Milletler Shólkemindegi turaqlı wákili etip tayınlanǵan. Transport ministri lawazımı bos qalǵannan soń, Abdulqayum bul lawazımǵa tayınlandı. Prezident Nasır qayta saylanıwdı qálemegenligi sebepli Puqaralar májilisindegi dawıs Abdulqayumdı talaban sıpatında tańladı. 1978-jıl iyulda Abdulqayum prezidentlik referendumında 92,96% dawıs penen jeńiske eristi.

Onıń basqarıwı dáwirinde ekonomikalıq siyasat infrastruktura hám turizmdi rawajlandırıwǵa ayrıqsha áhmiyet qaratıldı, bul mámlekettiń ekonomikalıq ósiwine sezilerli túrde túrtki berdi. Jańa densawlıqtı saqlaw mákemelerin shólkemlestiriw arqalı baslanǵısh hám orta bilimlendiriwge qamtıp alıwdı keńeytiw hám densawlıqtı saqlawdı jaqsılawǵa xızmet etetuǵın bilimlendiriw reformaların engizdi. Siyasiy tártipsizlikler hám kóbirek demokratiyaǵa shaqırıwlarǵa juwap retinde Abdulqayum siyasiy qatnas hám ashıq-aydınlıqtı asırıw maqsetinde prezidentlik sistemasınan yarım prezidentlik sistemasına ótiwshi konstituciyalıq reformalardı baslap jiberdi. Biraq onıń prezidentlik lawazımı siyasiy erkinliklerdi sheklegeni hám oppoziciyanı bastırǵanı ushın sınǵa alındı. 1988-jılǵı awdarıspaq urınısı qurallı kúshlerdi kúsheytiwge itibar qaratılıwına sebep boldı. 2004-jılı júz bergen cunami onıń hákimshiligine úlken tásir kórsetip, jalpı ishki ónimniń 62 procentin hám derlik jigirma jıllıq rawajlanıwdı joǵaltıwǵa alıp keldi, bul onıń siyasatın qayta qáliplestirdi hám qayta tiklew boyınsha keń kólemli jumıslardı talap etti. Qıyınshılıqlarǵa qaramastan, Abdulqayumnıń uzaq múddetli lawazımı, qatań siyasatı hám insan huqıqlarınıń buzılıwı onı diktator sıpatında abırayǵa eristirdi.

Maldivlerdiń birinshi kóp partiyalı saylawları bolıp ótken 2008-jılǵı prezidentlik saylawlarında Muhammed Nashidke jeńiliske ushıraǵannan soń, Abdulqayum jámiyette tómen imidjge iye boldı. 2018-jılı Abdulqayum 2018-jılǵı siyasiy krizistiń bir bólegi sıpatında húkimetti awdarıw ushın til biriktiriwde ayıplanıp uslandı hám policiya hám sud uyımları menen birge islesiwden bas tartqanınan keyin ádillikke tosqınlıq etkeni ushın 19 aylıq qamaq jazasına húkim etildi. Ol 2018-jıl sentyabr ayında densawlıǵına baylanıslı úy qamaǵına alınǵan hám usı aydıń aqırında kepillik tiykarında azat etilgen. Ol 2018-jıl oktyabrde barlıq ayıplardan azat etilgen.

## Dáslepki karerası
### Karerası
1969-1971-jılları Nigeriyanıń Kano shtatındaǵı Ahmadu Bello universitetiniń bir bólegi bolǵan Abdullahi Bayero kolledjinde islam ilimleri boyınsha oqıtıwshı boldı. Ahmadu Bello universitetinde xızmet etken Abdulqayum 1971-jıldıń basında Maldivǵa qayttı. 1971-jıldan 1972-jılǵa shekem Male qalasındaǵı Aminiya mektebinde inglis tili, arifmetika hám islam pánlerinen sabaq bergen. 1972-jılı mámleketlik korabl bólimine ótkerilip, ol jerde basqarıwshı lawazımında isledi.

1974-jılı Abdulqayum sekretar orınbasarı lawazımına tayınlandı hám keyinirek húkimet telekommunikaciya departamenti direktorı boldı. Sol jıldıń aqırında ol bas ministr Axmed Zakiy kabinetinde arnawlı járdemshi sekretar etip tayınlandı. Lawazım 1975-jıl martta Zaki lawazımınan alınǵan hám bas ministrdiń roli biykar etilgen waqıtta tamamlandı. Keyin Abdulqayum Maldivqa qaytıwdan aldın Kolomboda waqıt ótkerdi hám ol jerde Shri-Lankadaǵı elshi orınbasarı etip tayınlandı. 1975-jılı Departamentte sekretar orınbasarı boldı.

1976-jılı Abdulqayum transport ministriniń orınbasarı lawazımına tayınlandı hám 24-sentyabrde Maldivlerdiń Birlesken Milletler Shólkemindegi turaqlı wákili boldı. 1977-jıl martta Maldivǵa qaytıp keldi hám 1978-jıl noyabrge shekem transport ministri lawazımında isledi.

## Derekler