.NET

**.NET** platforması («noqatlı tarmaq» retinde aytıladı) Windows, Linux hám macOS operacion sistemalarına arnalǵan biypul hám ashıq kodlı basqarılatuǵın kompyuter programmalıq qural sisteması bolıp tabıladı. Proekt tiykarınan .NET Foundation arqalı Microsoft xızmetkerleri menen islep shıǵılǵan hám MIT licenziyası boyınsha shıǵarılǵan.

## Tariyxı
1990-jıllardıń sońında Microsoft korporaciyası basqarılatuǵın kodtıń orınlanıw waqtın hám programmalastırıw tilin (C#) islep shıǵıwdı basladı, onı «.NET platformasınıń» bólimi retinde esaplaydı, tiykarǵı orınlanıw waqtı hám .NET Framework qamtıytuǵın programmalıq qural kitapxanaları barNET platformasınıń tiykarı .NET Framework bolıp tabıladı, tilaralıq miyras hám qayta islew sıyaqlı zárúr imkaniyatları bar veb-xızmetlerdi jaratıw hám iske túsiriw ushın ónimliligi joqarı, kóp tilli islep shıǵıw hám orınlaw ortalıǵı.2000-jılı Kásiplik islep shıǵarıwshılar konferenciyasında C# tili tuwralı xabarlanǵannan keyin hám onıń baǵdarlamalıq quralınıń aldınnan kóriw imkaniyatı bolǵannan keyin Microsoft ECMA arqalı «Ulıwma til infrastrukturası» dep atalatuǵın standartlastırıw háreketi baslandı. Usı waqıt ishinde kompaniya menshikli, jabıq kodlı programmalıq támiyinlew retinde óziniń engiziwin islep shıǵıwdı hám qollawdı dawam ettirdi.

2014-jıl 12 noyabrde Microsoft korporaciyası .NET Core versiyasın usındı - bul ashıq kodlı, kross-platformalı miyrasxorı .NET Framework—hám .NET Core CoreCLR ámelge asırıw ushın shıǵarılǵan ashıq kod, .NET Core ushın “”pútkil [...] kitapxana stegi ushın, hám .NET qorınıń basqarıwı menen dástúrli («bazar» sıyaqlı) ashıq kodlı rawajlandırıw modeliniń qabıllanǵanın járiyaladı. Migel de Ikaza .NET Core xızmetin «klass kitapxanalarınıń jeńilletilgen versiyasına tiykarlanǵan .NET sistemasınıń qayta islep shıǵarılǵan versiyası» retinde sáwlelenedi, hám Microsoft korporaciyasınıń Immo Landwerth .NET Core «barlıq keleshek .NET platformalarınıń tiykarı» bolatuǵının túsindirdi. Xabarlandırıwda .NET Core proektiniń dáslepki shıǵarılımı kitapxanalardıń ashıq kodınıń ishki toplamına kirgizildi hám Ms-RSL sheklewlerinen alıs Microsoft korporaciyasınıń bar .NET anıqlama dereginiń qayta licenziyalanıwı menen sáykes keldi. Landvert aldın tańlanǵan ulıwma licenziyasınıń kemshiliklerin tán alıp, ol Rotor kod atın jámiyetshilik tayarlaǵan ashıq kodlı proekt retinde «baslawshı emes» dep túsindirdi, sebebi ol Open Source Initiative (OSI) maqullaǵan licenziyanıń kriteriylerine sáykes kelmedi.

.NET Core 1.0 versiyası 2016-jıl 27 iyunda shıǵarıldı, .NET Core islep shıǵıwǵa imkaniyat beretuǵın Visual Studio 2015 Update 3 baǵdarlaması menen birge. .NET Core 1.0.4 hám .NET Core 1.1.1 .NET Core Tools 1.0 hám Visual Studio 2017 versiyaları menen birge 2017-jıl 7 martta shıǵarıldı.

.NET Core 2.0 2017-jıl 14 avgustta Visual Studio 2017 15.3, ASP.NET Core 2.0 hám Entity Framework Core 2.0 versiyası menen birge shıǵarıldı. .NET Core 2.1 versiyası 2018-jıl 30 mayda shıǵarıldı. .NET Core 2.2 2018-jıl 4 dekabrde shıǵarıldı.

.NET Core 3 2019-jıl 23 sentyabrde shıǵarıldı. .NET Core 3 Windows jumıs stolı qollanbasın islep shıǵıwǵa qollawdı qosadı hám tiykarǵı kitapxanada aytarlıqtay ónimlilikti jaqsılaydı.

2020-jıl noyabrde Microsoft .NET 5.0 shıǵardı. «Core» brendinginen bas tartıldı hám .NET Framework penen aljastırmaw ushın 4.0 versiyası ótkizilip jiberildi, onıń sońǵı shıǵarılımları 2010-jıldan berli zárúr (qáteler dúzetilmegen) shıǵarılımlar ushın 4.x versiyasın paydalanǵan.

Ol .NET Framework-qa baylanıslı patent máselelerin sheshedi.

2021-jıl noyabrde Microsoft .NET 6.0 versiyasın shıǵardı, 2022-jıl noyabrde .NET 7.0 shıǵarıldı, hám 2023-jıl noyabrde .NET 8.0 shıǵarıldı.

Alpine Linux, ol tiykarınan musl libc-ti qollaydı hám paydalanadı, .NET Core 2.1 versiyasınan berli qollaw kórsetiledi.

Windows Arm64 sistemasına .NET 5versiyasınan berli qollaw kórsetiledi. Burın ARM sistemasındaǵı .NET x86 arxitekturası ushın kompilyaciyalanǵan hám ARM emulyaciya qabatı arqalı iske qosılǵan qosımshalardı bildiredi.

## Tildi qollaw

.NET tolıǵı menen C# hám F# (hám 3.1 versiyası boyınsha C++/CLI; tek Windows sistemasına qosılǵan) hám Visual Basic .NET tilin (.NET Core 5.0.100-preview.4 ishindegi 15.5 versiyası ushın hám eski versiyada qollaytuǵın ayırım eski versiyalarǵa) tolıǵı menen qollaydı. .NET Core).

VB.NET .NET sistemasında kompilyaciyalaydı hám jumıs isleydi, biraq .NET Core 3.1 versiyası boyınsha bólek Visual Basic Runtime ámelge asırılmaǵan. Microsoft dáslebinde .NET Core 3 Visual Basic Runtime baǵdarlamasın qamtıytuǵının járiyaladı, biraq eki jıldan keyin bunday qollawdıń waqıt shkalası .NET 5 versiyasında jańalandı.

## Arxitekturası
.NET keyingi kross-platformalıq scenariylerdi qollaydı: ASP.NET Core veb-qosımshaları, komanda qatarı/konsol qosımshaları, kitapxanalar hám universal Windows platformaları qollanbaları. .NET Core 3.0 versiyasına shekem ol Windows sistemasında jumıs stolı baǵdarlamalıq quralı ushın standart grafikalıq interfeys kórsetetuǵın Windows Forms yamasa Windows Presentation Foundation (WPF) qosımshaları. Degen menen, .NET Core 3 versiyasınan baslap olardı universal Windows platforması menen (UWP) birge engize basladı. Sonday-aq, GTK vidjetiniń úskeneler jıynaǵı ushın GTK# tilin baylanıstırıwı bar .NET arqalı platformaaralıq grafikalıq qosımshalardı jazıwǵa boladı.

.NET NuGet paketlerin paydalanıwdı qollaydı. Windows Update arqalı xızmet kórsetiletuǵın .NET Framework-ten ayırmashılıǵı, .NET jańalawlardı alıw ushın paket menedjerine súyenedi. Biraq 2020-jıl dekabr ayınan baslap .NET jańalawları Windows Update arqalıda jetkizile basladı.

.NET eki tiykarǵı komponentleri .NET Framework Common Language Infrastructure (CLI) ámelge asırıwınıń Common Language Runtime (CLR) hám Framework Class Library (FCL) salıstırıwǵa bolatuǵın CoreCLR hám CoreFX bolıp tabıladı.

CLI virtual orınlaw sistemasın (VES) iske asırıw retinde CoreCLR tolıq jumıs waqıtı hám CLI baǵdarlamaların basqarılatuǵın orınlawǵa arnalǵan virtual mashina bolıp tabıladı hám RyuJIT dep atalatuǵın anıq waqtında kompilyatordı qamtıydı. .NET Core sonıń menen qatar AOT kompilyaciyalanǵan jergilikli ekilik fayllar menen biriktiriw ushın optimallastırılǵan .NET Native jumıs waqıtı CoreRT nı qamtıydı.

CLI standart kitapxanaların ámelge asırıw retinde, CoreFX .NET Framework API interfeysleriniń jıynaǵın bólisedi, biraq ol sonıń menen qatar .NET Framework bólimi bolıp tabılmaytuǵının óziniń API interfeysleri menen birge jetkiziledi. .NET kitapxanasınıń versiyası UWP ushın paydalanıladı.

.NET komanda qatarı interfeysi operacion sistemalar ushın engiziw noqatın usınadı hám kompilyaciya hám paketti basqarıw sıyaqlı tayarlawshı xızmetlerin usınadı.

## Derekler

## Qosımsha oqıw ushın
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Sırtqı siltemeler

* Overview of .NET Framework (MSDN)
* .NET on GitHub