open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Urdu tili

**Urdu tili** (:  yamasa **Laškarī** () yamasa **Laškarī tili** ) — Hindustani tiliniń Pakistanda qollanılatuǵın standart formasına berilgen at. Pakistannıń eki rásmiy tiliniń biri bolıp tabıladı. Hindstannıń ayırım aymaqlarında da rásmiy til statusında. Hindi hám Urdu tilleri Hindstani dep atalatuǵın tildiń eki bóleklengen standart forması retinde qabıl etilgeni menen, Urdu tili, tiykarınan, Pakistan hám Hindstannıń arqa tárepinde musılmanlar kóbirek jasaytuǵın jerlerinde sóylesiledi hám hind tiline salıstırǵanda parsı tilinen kirgen sózler kóbirek ushırasadı.

## Derekler
Pablo Sarabia

**Pablo Sarabia García** (d.11 may 1992) - Ispaniya juldız futbolshı. 2010-jıldan – Read Madrid C.F oyınshısı,2019-jıldan – París Saint-Germain oyınshısı.

## Derekler
FK Banga

**Futbol klubi Banga** *(Banga futbolo klubas)* — Litva paytaxtı Gargždai qalası futbol klubi. Litvaniń eń taniqli hám bayraqdar klublariniń biri.

## Mövsümlər (2006.–...)

## Qosımsha qarań
*fkbanga.lt Klub saytı
*toplyga.lt Ligasi sayti
Tatarlar

**Tatar (Tatarlar)** — Evropa jerlerinde jasawshı túrkiy xalıq bolıp, xalıq sanı 8 mln dı quraydı.

## Derekler
TOPLYGA

**[[TOPLYGA]]**, 2001–2025 **A lyga** — Litvan futbol klublarınıń professional futbol ligası. Litvan futbol ligalarınıń eń úlkeni. Bunda 10 klub óz-ara oynaydı. Chempionatta hárbir komanda 30 oyın ótkizedi. Dúnyanın eń kúshli futbol ligalarınan biri.

## 2026 ''[[TOPLYGA]]''

## 2023 ''[[A lyga]]''

## Chempionlar

## Sırtqı siltemeler
* rasmiy sayt A lyga
Qaraqalpaqstan xabar agentligi

## Payda bolıw tariyxı:
**Qaraqalpaqstan xabar agentligi** (QQXA) — Qaraqalpaqstan Respublikasıniń rásmiy hám tiykarǵı xabar agentligi. 
QQXA **1954-jılı** burınǵı Ózbekstan telegraf agentligi - ÓzTAGtiń Qaraqalpaqstan bólimi sıpatında jumıs baslaǵan. Bólim tiykarınan jergilikli gazetalarda basılıp shıǵatuǵın, televidenie hám radio arqalı efirge uzatılatuǵın TASS xabarların hám basqa da rásmiy materiallardı qaraqalpaq tiline awdarıw menen shuǵıllanǵan.

1976-jılı ÓzTAGtiń Qaraqalpaqstan bólimi janında xabar tayarlaw redakciyası shólkemlestirilgen.

Házirgi waqıtta bólim xızmetkerleri tek awdarma menen shuǵıllanbastan, kúnniń eń áhmiyetli temasındaǵı xabar, maqala hám reportajlar da tayarlamaqta. Shtat birligi keńeygen.

Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 1992-jıl 5-fevraldaǵı Pármanına tiykarlanıp, Ózbekstan telegraf agentligi - ÓzTAG **Ózbekstan Milliy málimleme agentligi - ÓzA** bolıp qayta shólkemlestirilgennen keyin ÓzTAGtiń Qaraqalpaqstan bólimi negizinde Qaraqalpaqstan xabar agentligi shólkemlestirildi. (Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi agentliktiń shólkemlestiriwshisi bolıp esaplanadı)

**QQXA Ózbekstan Milliy málimleme agentligi** arqalı mámleketimizdiń barlıq ǵalaba xabar qurallarına Prezidentimiz hám Húkimet tárepinen qabıl etilip atırǵan párman, qarar hám biyliklerdi, sonday-aq, ayrıqsha siyasiy áhmiyetke iye hám basqa da materiallardı qaraqalpaq tilinde jetkerip kelmekte. Sonday-aq, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi, Ministrler Keńesi jumısına baylanıslı rásmiy materiallardı tayarlaydı hám respublika kóleminde bolıp ótetuǵın jámiyetlik-siyasiy, ekonomikalıq, mánawiy-aǵartıwshılıq ilajlardı sáwlelendirip baradı.

## Qaysı tillerde alıp barıladı?
QQXA xabarları ózbek, qaraqalpaq hám rus tillerinde beriledi.

## Siltemeler:
* Qaraqalpaqstan xabar agentliginiń rásmiy saytı

## Derekler
Maxset Ótemuratov

**Maxset Ótemuratov** (tolıq atı Ótemuratov Maxsetbay Kewlimjaevich, 1978-jıl 14-iyun, Nókis rayonı) — Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq artisti.
«Nihal» sıylıǵınıń laureatı (2001), Qaraqalpaqstanda xızmet kórsetken artist (2005), Ózbekstanda xızmet kórsetken artist (2011).

## Ómirbayanı
Maxset Kewlimjaevich Ótemuratov - 1978-jıl 14-iyunda Nókis rayonı Aqmanǵıt awılında ápiwayı shańaraqta tuwılǵan.

Ákesi: Ótemuratov Kewlimjay, 1940-jıl 21-mart

Anası : Óemuratova Aqsulıw, 1946-jıl 8-mart

1985-jılda ol Frunze atındaǵı 1-orta
mekepke barıp, 1990-jıldan Berdaq atındaǵı 21-orta mektepte oqıwdı dawam ettiredi. Soń 1995-jılda onı tabıslı tamamlaǵan.

1996-jılda Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogika institutınıń dene tárbiyası fakultetine oqıwǵa kiredi.

1996—1997-jıllarda "Turan" komandasınıń basshısı etip saylanǵan. Sol jıldan baslap ol óz jumısın baslaydı.

1996-jılda marhum Zamira Xojanazarova yadına arnalǵan jarısta 3-orındı iyeleydi. Onda eń húrmetli oqıtıwshılar itibarın tartıp úlken saxnaǵa shıǵadı.

1999-jılda universitetti tabıslı tamamlap, intalı balalar menen islew bóliminde metodist sıpatında jumıs baslaydı.

2000-jılda Qaraqalpaqstan táriyxında birinshi ret "Turan" jámááti "Quwnaqlar hám ziyrekler" tańlawınıń Respublika basqıshında jeńimpaz bolıp, altın kubokti qolǵa kirgizedi.

Maxset Ótemuratov Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarı Keńesiniń eń húrmetli diplomına iye boladı.

## Sıylıqları

* 1996-jıl — marhum Zamira Xojanazarova yadına arnalǵan jarısta 3-orın iyesi
* 2001-jıl — "Nihál" mámleketlik sıylıǵınıń laureatı
* 2004-jıl — "Ózbekstan — meniń Watanım" tańlawınıń Respublika basqıshı jeńimpazı 
* Joqarǵı Keńes máslahátshisi Musa Tájetdinovich Erniyazovtıń qararına muwapıq "Qaraqalpaqstanda xızmet kórsetken artist" ataǵı
* 2011-jıl — "Ózbekstanda xızmet kórsetken artist" ataǵı

## Konsertleri

* 2000-jıl 24-may — Berdaq atındaǵı Respublika muzıka teatrı
* 2001-jıl 23-oktyabr — "Amfiteatr"
* 2004-jıl 20—23-yanvar — Berdaq atındaǵı kinoteatr 
* 2008-jıl 14-15-16-aprel kúnleri — "Men elimniń ashıǵıman", Qaraqalpaqstan muzıka teatrı
* 2010-jıl 5-sentyabr — "Amfiteatr", "Ǵazlardıń qanatında"
* 2013-jıl — "Xalqım menen maqtanaman" Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıka teatrı
* 2016-jıl 1—7-mart kúnleri "Anam-aw", Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıka teatrı
* 2021-jıl 2—6-aprel kúnleri "Saǵındım", Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıka teatrı

## Diskografiya

## Derekler
Siligo

**Siligo** Italiyada jaylasqan kishi qalalardıń biri esaplanadı hám xalqınıń sanı tek ǵana 900 adamǵa shamalas.

## Derekler
Palermo F.C.

**Palermo Football Club** — Italiyanıń Palermo qalasında jaylasqan futbol klubı. Klub 1900-jılı dúzilgen. Palermoda Renzo Barbera stadionında jaylasqan.

## Derekler
Nókis FM

** Nókis FM ** - 2009-jılı 5-sentyabrde Qaraqalpaqstan Respublikasında birinshi jaslar bap, 24 saat dawamında xızmet kórsetetuǵın zamanagóy radiostanciya iske qosıldı. Radio tiykarshısı hám direktorı Baxıtbek Elmanov bul radioǵa "Nókis fm" degen atama berdi. 100.4 tolqınları arqalı Nókis qalasında jańlaytuǵın bul radio kóp waqıt ótpey-aq óziniń mıńlaǵan tıńlawshıları iye boldı.

## Tariyx
Radio tolqınnıń iske qosılıwın Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarı Keńesi, Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi, ÓzAAA aymaqlıq basqarması, Ózbekstan Jaslar awqamı Qaraqalpaqstan Respublikalıq Keńesi, "Máhalle" fondı qollap-quwatladı. 2009-jılı 5-sentyabr kúni radio test rejiminde óz jumısın basladı.

Elimizge jurnalistika tarawindaǵi úlken jetiskenliklerdiń tiykarshisi bolǵan Baxitbek Elmanov eń dáslep radio ashiw niyetinde bir qansha talantli jaslardi jámledi. Ózgeshe still jaratiw maqsetinde olardiń hárbiri menen islesip, óz ústinde tayarlanip, ózgeshelik jaratiwi ushin barliq imkaniyatti jaratip berdi. Begzad Allaniyazov, Davr, Rustem Bóribaev Ulboǵan Erimbetova, Lazzet Esemuratova, Avrora, Gulzira Embergenova, Miyrigul Esimbetovalar radioniń eń dáslepki baslawshilari bolip jumis basladi. Házirgi kúnde Nókis fm kúni-túni 24 saat dawaminda efirge uzatiladi. Radioda tiykarinan hárqiyli kewil ashar hám siyasiy esittiriwler, kewilge qonimli jasi úlkenler hám jaslar ushin arnalǵan qosiqlar, seriallar hám basqada kóplegen baǵdarlama, rubrikalar orin alǵan. Radyoda esittiriwler qaraqalpaq, ózbek hám oris tillerinde alip bariladi.

Elmanov Baxitbek Tilewmuratovich "Nókis FM" radiosi hám "Jaslar TV" telekanalınıń tiykarshısı. Tiykarǵı qániygeligi táriyxshı. Dáslep óziniń miynet jolın mektepte táriyx páni oqıtıwshısı sıpatında baslaǵan. Ol bárqulla jaslardi qollap-quwatlap, olar menen birge islesiwdi jaqsi kóretuǵin bolǵan. "Kamolot" jaslar jámiyetlik háreketinde de kóplegen jemisli miynet etti. Jaslayinan radio ashiwdi arziw etken. Bul ushin tinbay miynet etip, izleniste bolǵan. Jaslar ushin kóplegen joybarlardi ámelge asirip, kóplegen talant iyeleri menen birgelikte bir neshe teatr studiyalardi da shólkemlestirgen.

## Baslawshılar
Banu-Dilbar

Farid Orınbaev

Islam Satullaev

Elmira Ataniyazova

Abbas Usnatdinov

Ulmeken Saparova

Nargiza Xojanazarova

## Programmalar

## Qarańız

* Jaslar TV - Qaraqalpaqstan Respublikasında jańa cifrlı televideniye.
* Baxitbek Elmanov - Qaraqalpaqstanda birinshi jeke radio Nókis FM jáne Jaslar TV tiykarshısı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
nukusfm.uz Rásmiy saytı
Qayrat Nurtas

**Qayrat Nurtas** (tolıq atı , 25-fevral 1989) — Túrkistan qalası, Shımkent wálayatında tuwılǵan, Qazaqstan pop qosıqshısı, qazaq tilinde qosıq aytadı. «Darın» mámleket sıylıǵı laureatı (2016).

## Ómirbayanı
1997-jılda 8 jasında () qosıǵı menen ekranǵa shıqtı.

2005-jılı pop cirk kolleji studenti boldı.

2006-jılı () házil teatrında () qosıǵın atqardı. Tap sol jılı () qosıǵı jazıldı.

2007-jılda: Qayrat tamashagóylarga belgili qosıqlardı usınıs etdi: () hám basqalar.

2008-jılda 25-fevral kúni dáslepki dóretiwshilik aqshamı () Almatı qalasında ótkerildi.

2020-jılda Qayrat Nurtas medicinalıq xızmetkerler ushın sút ónimleri menen úskenelestirilgen 80 jıynaqların satıp aldı, olar ush paytaxt emlewxanasına jetkizildi.

## Jeke turmısi
Ákesi Nurtas Aydarbekov, anası Gúlzira Aydarbekova, Ayan hám Zangardıń kishi biradarları bar.

2008-jıldan berli Juldız Abdukarimova menen turmıs qurǵan. 1988-jıl 14-aprelde tuwılǵan, tórt perzenti bar: qızı Alaw hám Susim, ulları Narul hám Xan.

## Múlk hám dáramat
EMM-2020 nátiyjelerine kóre, Qazaqstannıń belgili juldızları arasında eń jaqsı Qazaqstan atqarıwshısı reytinginde birinshi orındı iyeledi. Onıń tabısı $ 6, 5 million edi.

## Sıylıqlar
*Qazaqstan Respublikası húkimetiniń «Darın» mámleket jaslar sıylıǵı «Estrada» nominatsiyasida (2016)

## Diskografiya

## Derekler
Azizbek Aitjanov

**Azizbek Aitjanov ** — (tolıq atı Aitjanov Azizbek Rustamovich) 1990-jılı 12-dekabr kúni Qaraqalpaqstan Respublikası Nókis qalasında tuwılǵan, Qaraqalpaqstan Respublikası hám Qazaqstan Respublikasına ataqlı kompazitor, qosıqshı.

## Ómirbayanı
1997-jılı Marat Nurmuhammedov atındaǵi Nomeri 31-sanlı orta bilim beriw mektebine oqıwǵa bardı.

2006-jılı Japaq shamuratov atindaǵi Nókis mámleketlik kórkem óner kollodjine Akademik vokal bólimene oqıwǵa kiredi. Ol jer Bazarbay Nadirovtıń qolında bilim aladı.

2010-jılı Ózbekistan mámleketlik konservatoriyasına, estrada bólimine oqıwǵa kiredi.

2012-jılı Bashkortostan Respublikası Ufa qalasında bolıp ótken Xalıqaralıq Ural mono konkursında diplom menen sıylıqlandı.

2015-jılı Japaq Shamuratov atindaǵı Nókis mámleketlik kórkem óner kolledjine estrada bólime muǵallim bolıp jumısqa kirdi.

2017-jılı Qazaqstan Respublikasınıń Almatı qalasında Qazaqstannıń ataqlı qosıqshıları menen birgelikte jumıs isley basladı,

## Shańaraq
Ana: Kenjalieva Lalagúl Kanalbaevna

Inisi: Raximbek Aitjanov Rustamovich

## Kompozitor

#### Qosıq avtorı

#### Kino
Bir kún qaytar (qısqa metrajli film)

## Diskografiya

## Siltemeler
Rasmiy Telegram kanali

Rasmiy Instagram paraqshası

Rasmiy YouTube paraqshası
## Derekler
Qaraqalpaqstan tеlеvideniesi

**Qaraqalpaqstan tеlеvideniesi** — regionlıq telekanal hám teleradiokompaniyasi, Ózbekstan quramındaǵı Suveren Qaraqalpaqstan Respublikası aymaǵında efirge uzatıladı. Efir waqtı kúnine 18 saat bolıp, tiykarınan qaraqalpaq, ózbek, qazaq hám orıs tillerinde esittiriwler alıp barıladı. Qaraqalpaq tilindegi eń birinshi, eń iri hám bas telekanal. Teleradiokompaniya tiykarınan Nókiste jaylasqan.

## Tariyxı
Qaraqalpaq televideniesiniń birinshi esittiriwleri 1964-jıl 5-noyabrden baslap qaraqalpaq hám orıs tillerinde kúnine bir neshe minut efirga uzatıla baslandı. 1965-jıldan bul televidenie háptesine tórt ret 2,5 saat dawamında efirge shıǵa basladı. Keyingi jıllarda efir waqtı hám kúnleri arttı. Ózbekstan ǵárezsizlikke eriskennen soń, Qaraqalpaqstan televideniyası Ózbekstan TRK (házirgi ) quramına kirdi. 2002-jılda Qaraqalpaqstan Respublikası teleradiokompaniyası dúzildi.

## Jónelisi
Telekanal tematikası universal bolıp tabıladı. Telekanal social, siyasiy, ilimiy hám bilimlendiriwge baylanıslı programmalar hám esittiriwlerdi, jergilikli hám shet el filmlerin, seriallar hám multfilmlerdi (sonday-aq qaraqalpaq tilinde), jańalıqlardı hám basqada esittiriwlerdi efirge beredi.

## Qosımsha qarań
* Qaraqalpaqstan xabar agentligi
* Qaraqalpaqstan telekanalı
* Jaslar TV — Qaraqalpaqstan Respublikasında jańa cifrlı televidenie.
* Nókis FM — Qaraqalpaqstan Respublikasında birinchi radio stanciyasi.

## Derekler

## Siltemeler
* 
*
Baxıtbek Elmanov

**Baxıtbek Elmanov Tilewmuratovich** (Бахытбек Елманов; 1972-jıl 14-sentyabr, Nókis — 2020-jıl 21-iyul, Nókis) — Qaraqalpaqstanda birinshi jeke radio bolǵan Nókis FM hám Jaslar TV telekanalı tiykarshısı.

«Nókis FM» radiosı hám «Jaslar TV» telekanalı joybarları avtorı hám házirgi waqıtqa deyin basshısı bolıp islep kelgen Baxıtbek Elmanov buǵan shekem Ózbekstan Sawda-sanaat palatasınıń Qaraqalpaqstan Respublikası basqarması baspasóz xatkeri, Puqaralıq jámiyeti qáliplesiwin monitoring etiwshi biyǵárez institutınıń Qaraqalpaqstan Respublikası aymaqlıq bóliminiń jetekshi qániygesi lawazımlarında iskerlik júrgizgen.

## Qosımsha qarań
* Jaslar TV
* Nókis FM

## Derekler
Türkvizyon Song Contest

**Türkvizyon Song Contest** (Qaraqalpaq: Türkdeniye qosıq; Túrk: Türkvizyon Türk Dünyası Şarkı Yarışması)

## Tariyx
### Türkdeniye qosıq 2013
### Türkdeniye qosıq 2014
### Türkdeniye qosıq 2015
### Türkdeniye qosıq 2016-2019
### Türkdeniye qosıq 2020
## Countries
*Albaniya
*Altay Respublikası
*Arqa Kipr Túrk Respublikası
*Ázerbayjan
*Bashqurtstan
*Belorussiya
*Bosniya hám Gercegovina
*Bolgariya 
*Germaniya
*Iran
*Iraq
*Kabardino-Balkariya 
*Qarashay-cherkesiya
*Moldaviya
*Noǵay
*Ózbekstan
*Polsha
*Qazaqstan
*Qırǵızstan
*Qırım Respublikası
*Rumıniya
*Serbiya
*Siriya
*Túrkiya
*Túrkmenstan
### Other countries
*Abxaziya
*Avstriya
*Awǵanstan
*Belgiya
*Latviya
*Niderlandiya
*Qaraqalpaqstan Respublikasında
*Qıtay
*Qubla Osetiya
*Rossiya
*Shveciya
*Tájikstan
*Tayvan
*Vengriya
*Greciya 

## Sırtqı siltemeler

*Resmiy veb-sayt Türkdeniye qosıq
## Derekler


## Derekler
Mámleket

**Mámleket** — májbúr etiw kúshine, yaǵnıy hákimiyatqa iye bolǵan, óz puqaraları, sonday-aq, aymaqta jasawshı barlıq insanlardıń máplerin qorǵaytuǵın, basqa mámleketler menen siyasiy, ekonomikalıq, mádeniy qatnasıqqa kirisetuǵın erkin siyasiy shólkem bolıp tabıladı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Kötü Kedi Şerafettin

**«Kötü Kedi Şerafettin»** () — 2016-jılı túrk kinofilmi. Scenariyin Levent Kazak jazdı.

## Roller

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
*Rásmiy web-sayt 
*Rásmiy web-sayt
Konstituciya

**Konstituciya** — mámleket ústinen suverenitet huqıqların ámelge asırıw wákilliginen paydalanıw boyınsha óz mazmunında kórsetilgen tártipte mámleketke berilgenligin belgilewshi jámiyetlik shártnamalar bolıp tabıladı. Gans Kelzonnıń normalar iyerarxiyasına muwapıq, ol basqa barlıq huqıqıy normalar hám strukturalardan joqarı turadı hám hesh bir nızam hám struktura konstituciyaǵa qarsı bolıwı múmkin emes. Mámlekettiń tiykarǵı shólkemlestiriw strukturasın dúziwshi, onıń tiykarǵı uyımların hám jumısın belgilewshi, sonday-aq, tiykarǵı huqıq hám erkinliklerdi anıqlawshı hám olardıń shegaraların belgilewshi huqıqıy hújjetler bolıp esaplanadı. Ol jámiyetlik shártnama xarakterine iye. Mámleket iskerligin hám dúziliw formasın tártipke salıwshı nızam teksti.

Hindstan Konstituciyası dúnyadaǵı hár qanday mámlekettiń eń uzın jazba konstituciyası bolıp, onıń inglis tilindegi versiyasında 146 385 sóz, Monako Konstituciyası bolsa eń qısqa jazba konstituciya bolıp, 3 814 sózden ibarat. San-Marino Konstituciyası dúnyadaǵı eń áyyemgi ámeldegi jazba konstituciya bolıwı múmkin, sebebi onıń ayırım tiykarǵı hújjetleri 1600-jıldan berli ámelde, Qurama Shtatlar Konstituciyası bolsa eń áyyemgi ámeldegi kodekslestirilgen konstituciya bolıp esaplanadı. 1789-jıldan baslap jazba konstituciyanın tariyxiy ómir súriw múddeti shama menen 19 jıldı quraydı.

Konstituciyalardıń liberal konstituciyalar hám kommunistlik mámleket konstituciyaları sıyaqlı túrleri de bar.

## Etimologiyası
Konstituciya ataması francuzsha-latınsha «constitutio» sózinen kelip shıqqan bolıp, imperator pármanları sıyaqlı nızamlar hám buyrıqlar ushın qollanıladı. Keyinirek bul atama kanonlıq huqıqta áhmiyetli anıqlama ushın, ásirese, papa tárepinen shıǵarılǵan hám házirgi waqıtta apostol konstituciyası dep atalatuǵın párman ushın keń qollanıldı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Joqarı derjavalar

**Hukimiran mámleket**(rus:сверхдержава) - ǵárezsiz,- siyasiy, ekonomikaliq ham askeriy jaqtan kop mamleketlerden kushli bolgan el.
Jasur Rizayev

**Jasur Alimjanovich Rizayev** — Ózbekstanlıq alım, medicina pánleri doktorı, professor . Tashkent mámleket stomatologiya institutınıń burınǵı rektori. Házirde, Ózbekstandaǵı dáslepki joqarı tálim mákemelerinden biri — Samarqand mámleket medicina institutı rektori. Medicina boyınsha 3 monografiya hám joqarı tálimdiń medicina salasındaǵı studentler ushın mólsherlengen kóplegen sabaqlıq hám oqıw -qóllanbalar avtorı.

## Ómirbayanshiiyasi
**Rizaev Jasur Alimjanovich** 1974-jıl 27-iyunda Tashkent qalasında jumısshılar shańaraǵında tuwılǵan. 1991-jılda Tashkent qala Shayxontohur rayonındaǵı 254-sanlı orta mektepti altın medal menen tamamlaǵan. 1996 -jılda Tashkent birinshi medicina institutın tamamlagagan. 1996 -jıldan sol instituttıń ortopedik stomatologiya kafedrası jumısshısı hám poliklinikada internatura shıpakeri; 1998-jıldan institutınıń terapevtikalıq stomatologiya kafedrasında úlken laborant; 2000—2007-jıllarda járdemshi retinde óz iskerligin dawam ettirgan. 2005—2007-jıllarda Tashkent medicina akademiyası studentler kásiplik awqam shólkeminiń baslıǵı bolǵan.

2006 -jılda «Periodontit stuldıń klinikalıq hám funktsional kórsetkishleri hám emlew qásiyetleri» temasında kandidatlik dissertatsiyasın tabıslı qorǵaw etdi. 2007-jıldan baslap ol terapevtikalıq stomatologiya kafedrasında dotsent lawazımında islegen, jumıs processinde awırıwlarǵa járdem beriw kónlikpelerin jetilisken iyelegen. 2007-jılda Tashkent medicina akademiyasınıń 3-klinika si bas shıpakeriniń orınbasarı, 2009 -jılda Tashkent qalasındaǵı Uchtepa medicina birlespesiniń basshısı , 2011-jılda Tashkent medicina akademiyasınıń 3-klinika si bas shıpakeri lawazımlarına tayınlanǵan .

2015-jılda «Kompleks social -gigiena izertlewleri tiykarında Ózbekstan xalqında periodontal keselliklerdiń aldın alıw boyınsha konsepsiya hám programmalardı islep shıǵıw» temasında doktorlıq dissertatsiyasın tabıslı qorǵaw etdi.

2016 -jıl 26 -avgusttan 2020 -jılǵa shekem Tashkent mámleket stomatologiya institutı rektori. 2020 -jıl Ózbekstan Respublikası Húkimetiniń sheshimi menen Samarqand mámleket medicina institutınıń rektori etip tayınlandi.

Ózbekstan Respublikası Den sawlıqtı saqlaw ministrliginiń 2013-jıl 6 -noyabr degi 455-sanlı buyrıǵı menen Rizaev J. A. Den sawlıqtı saqlaw álochisi tós nıshanı, sonıń menen birge Ǵárezsizliktiń 20 jıllıǵı hám Ǵárezsizliktiń 25 jıllıǵı tós nıshanları menen táǵdirlengen.

## Ilimiy jumısı
Google Scholar maǵlıwmatlar bazasında júzden artıq ilimiy maqalaları bar

Biomeditsina hám ámeliyat jurnalı

Biologiya hám medicina máseleleri jurnalı 

Doktor informaciyanaması jurnalı 

## Sırtqı siltemeler


* [Rásmiy beti [Instagram]da]
Nevşehir

**Nevşehir** — Túrkiyada jaylasqan qala. 2020-jılı qalanıń xalq sanı 304.962 bolǵan.

## Derekler
Osmaniye

**Osmaniye** — Túrkiyanıń Osmaniye wálayatınıń oraylıq qalası.

## Tariyxı
Çukurova dáslepki dáwirlerden baslap hár qıylı civilizaciyalardı (xitt, parsı, rim) besik qılǵan. Geografiyalıq hám strategiyalıq jaylasıwı boyınsha Osmaniya Shıǵıs Anatoliyaǵa kiriw dárwazası esaplanadı. Ol Jaqın Shıǵıs mámleketleri menen baylanıstıratuǵın jolda. Jipek sawda jolınıń da bul aymaq arqalı ótiwi aymaqtıń áhmiyetin arttırǵan. Ásirese, Nur tawlarında dáslepki ásirlerde qaraqshılıq penen kún keshirgen qáwimler jaylasqan. Isos portına kelgen hám Jer Orta teńizinde júzip júrgen sawda kemelerin urlaǵan qaraqshılar Nur tawlarında jasırınǵan.

Anatoliyaǵa túrk aǵısları abbasiyler xalifası Harun Rashid dáwirinde ámelge asırılǵan. Túrklerden Xassa armiyalarına tiykar salǵan Harun Rashid Anatoliyaǵa atlanısların abbasiyler armiyası menen birge túrk áskerlerine tapsırǵan. Wálayatta burınǵı atı Harunniya, házirgi atı Düziçi bolǵan wálayatta Harun Rashid qorǵanı dep atalǵan qorǵan saqlanıp qalǵan. Anatoliyaǵa kelgen túrkler bul aymaqlar klimatı hám geografiyalıq kórinisi jaǵınan dáslepki watanı Orta Aziyaga júdá uqsas ekenligin kórgen. Olar Anatoliyada jasaytuǵın orınlardı izley basladı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Ordu

**Ordu** Túrkiyada jaylasqan qala. 2020-jılı qalanıń xalq sanı 761.400 bolǵan.Teńizden 5 metr biyiklikte jaylasqan.Wáláyat 19 rayonǵa bólingen:

•Akkush

•Aybasti

•Xamas

•Katalpinar

•Chaybashi

•Fatsa

•Gölköy

•Gülyali

•Gürgentepe

•Ikizce

•Kabaduz

•Kabataş

•Korgan

•Kumru

•Mesudiye

•Ordu(oraylıq rayon, Oltinordu dep te júritiledi)

•Perşembe

•Ulubey

•Unye

## Derekler
Sivas

**Sivas** — Túrkiya orayında jaylasqan qala. Ol Sivas wálayatı hám Sivas rayonınıń orayı. Xalqı 365 274 (2022).

Kızılırmak dáryasınıń keń alabında 1278 m biyiklikte jaylasqan qala ortasha ólshemdegi sawda orayı hám sanaat qalası bolıp esaplanadı, biraq ekonomikası dástúriy túrde awıl xojalıǵına tiykarlanǵan. Temir jol ońlaw cexları, gilem, gerbish, cement, paxta hám jún gezlemelerin islep shıǵarıwdıń rawajlanǵan sanaatı qala ekonomikasınıń tiykarın quraydı. Qorshaǵan aymaq Divriğida qayta islenetuǵın temir rudasınıń iri kánleri bar dánli aymaq bolıp tabıladı.

Sivas, sonday-aq, Irak hám Iranǵa arqa-qubla hám shıǵıs-batıs sawda jolları ushın baylanıs orayı esaplanadı. Temir jollardıń rawajlanıwı menen qala Ankara, Kayseri, Samsun hám Erzurum qalaların baylanıstırıwshı áhmiyetli temir jollardıń óz ara baylanısı sıpatında jaǵa ekonomikalıq áhmiyetke iye boldı. Qala Istanbul hám Izmir qalaları menen hawa jolı arqalı baylanısqan. Sebastian atı «Sebastianòs», «Σεβαστιανός» sózinen kelip shıqqan bolıp, «Sebastian qalasınan» degen mánisti bildiredi.

## Xalıqaralıq qatnasıqlar
Sivas penen bawırlas qalalar:

*  Groznıy, Rossiya
*  Gradačac, Bosniya hám Gercegovina
*  Adama, Efiopiya
*  Baku, Azerbayjan
*  Alicante, Ispaniya
*  Clermont-Ferrand, Franciya

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Ekinshi jáhán urısı

**Ekinshi jáhán urısı** (1939-jıl 1-sentyabr — 1945-jıl 2-sentyabr) — eki jáhán áskeriy-siyasiy koaliciyalarınıń urısı bolıp, insaniyat tariyxındaǵı eń iri qurallı kelispewshilikke aylandı. Bul urısta sol waqitta bar bolǵan 74 mámleketten 62 si (Jer sharı xalqınıń 80% i) qatnastı. Áskeriy háreketler Evraziya hám Afrika aymaǵında hám barlıq okean suwlarında alıp barıldı. Bul yadro quralı qollanılǵan birden-bir kelispewshilik. Urıs aqıbetinde 70 millionnan aslam adam qurban boldı, olardıń kópshiligi tınısh xalıq edi. 

Ekinshi jáhán urısınıń baslanıwı 1939-jil 1-sentyabrde fashistler Germaniyası Polshaǵa bastırıp kirgen waqıttan baslanadı. Bunnan keyin 3-sentyabr kúni Ullı Britaniya hám Franciya tárepinen Germaniyaǵa urıs járiyalandı. 17-sentyabrde SSSR armiyası shıǵıstan Polshaǵa bastırıp kirdi hám oktyabrde 1939-jil avgustta qol qoyılǵan Molotov-Ribbentrop paktine muwapıq mámleket Germaniya hám SSSR ortasında bólinip alındı. Bunnan keyin Germaniya Daniya hám Norvegiyanı (1940-jil aprel-iyun), Franciya hám Benilyuks mámleketlerin (1940-jil may-iyun), Yugoslaviyanı (1941-jıl aprel) tezlik penen basıp aldı. 1940-jıl iyun ayınan baslap urista fashistlik Italiya qatnasıp, Franciyada Germaniyaǵa járdem berdi hám 1940-jil 28-oktyabrde Greciyaǵa ámelge asırılmaǵan urıstı járiyaladı. 1941-jil aprelde Italiya hám Germaniya birgelikte Greciya qorǵanıwın jeńip, mámleketti basıp alıwǵa eristi. Ayırım mámleketler óz erki menen Germaniya hám Italiyanıń awqamlaslarına aylandı: Vengriya, Rumıniya hám Bolgariya, sonday-aq, belgili dárejede Finlyandiya usınday mámleketler edi. 1941-jıl iyun ayına kelip, Germaniya hám Italiyanıń birden-bir qatań dushpanı tek Ulli Britaniya bolip qaldı, onı hálsiretiwge bolǵan háreket nátiyje bermedi.
Guillermo Lasso

**Gullermo Lasso** (17 sentyabr 1955, Guayaquil) - Ekvadordıń úshınshı prezidenti (2021 - ).

## Sırtqı siltemeler

* Prezident Xabarları
The Carpenters

**The Carpenters** 1968-jıllardıń ataqlı toparı. Topardıń aǵzaları Richard Carpenter hám Karen Carpenter bolǵan.

## Albomları
* *Ticket to Ride* (1969)
* *Close to You* (1970)
* *Carpenters* (1971)
* *A Song for You* (1972)
* *Now & Then* (1973)
* *Horizon* (1975)
* *A Kind of Hush* (1976)
* *Passage* (1977)
* *Christmas Portrait* (1978)
* *Made in America* (1981)
* *Voice of the Heart* (1983)
* *An Old-Fashioned Christmas* (1984)
* *Lovelines* (1989)
* *As Time Goes By* (2004)
Prezident

**Prezident** (latınsha *pre* - "aldında" hám *sedere* - "otırıwshı", yaǵnıy qaraqalpaqsha "aldında otırıwshı") — qandayda bir shólkem, kompaniya, kásiplik awqamı, universitet yamasa mámleket basshısı lawazımı bolıp tabıladı. Bul sóz etimologiyalıq tariyxı tárepinen, qandayda bir jıynalısta yamasa bayramda eń aldında otırǵan kisi mánisinen kelip shıqqan. Prezident házirde kópshilik mámleketlerde saylap qoyılatuǵın mámleket baslıǵı. BMShǵa aǵza bolıp kirgen 190 nan aslam mámlekettiń 140 tan aslamında prezident lawazımı engizilgen. 

Prezidentlik basqarıw forması birinshi márte AQShda 1787-jılı payda bolǵan. 

Qaraqalpaqstan Respublikası tariyxında birinshi hám házirge shekemgi sońǵı prezidentlik lawazımın Dáwletbay Shámshetov 1991-1992-jılları iyelegen.
Deputat

**Deputat** — (latınsha: deputatus penen— wákil) — [1]. mámleket wákillik organınıń saylap qoyılǵan aǵzası ; Ózbekstan Respublikasında — xalıqtıń Ózbekstan Respublikası Joqarı Jıynalısı, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarı Keńesi, xalıq deputatları wálayat, rayon hám qala keńeslerindegi kepillikli wákili. Olardıń mártebesi, kepillikleri, deputatlıq iskerliginiń kepillikleri «Ózbekstan Respublikasında deputatlardıń mártebesi haqqında» Ózbekstan Respublikasınıń nızamında (1995-jıl 6 -may) belgilep berilgen; jámáát (gruppa ) tárepinen qandayda -bir tapsırmanı orınlaw ushın wákil etilgen tulǵa.
Beknazar Saparov

Saparov Beknazar Habipovich 1948-jılı 18-aprelde Qaraqalpaqstan ASSRınıń Xójeli rayonı 5-shi awıl sovetinde tuwılǵan. Milleti Qaraqalpaq, shańaraqlı 7 perzentli bolǵan.

Xojeli rayonında 1955-jılı mektepke barıp 1963-jılı mekteptiń 8-klassın pitkerip, sol 1963-jılı Fergana oblastınıń Marǵılan qalasındaǵı Plan-ekonomika texnikumına kirip, 1966-jılı sawda-ekonomisti qaniygeligin alǵan.

1970-jılı oktyabr ayında Sovet armiyası qatarına shaqırtılıp, Krasnodar krayında ishki-isler voyıskasında hizmet ótegen hám SSSR Qurallı kúshleriniń zahiradaǵı oficer esabında bolǵan.

1976-jılı Tashkent halıq xojalıǵı institutınıń sawda ekonomika fakultetiniń sırttan oqıp pitkerip joqarı maǵlumatlı sawda-ekonomisti qaniyqeligin alǵan.

1979-jılı Keńes awqamı Kommunistik partiyası aǵzalıǵına qabıl etilgen.

1966-1980 jıllar aralıǵında Qaraqalpaqstannıń sawda-ekonomika tarawları kárhanalarında hár túrli lawazımlarda, soń 1981-1989 jıllar aralıǵında sawda-ekonomika tarawları kárhanalarında basshı lawazımlarında jumıs islegen.

1990-jılı Keńes húkimetiniń Qaraqalpaqstandaǵı sawda waziri etip tayınlanǵan.

1991-jılı 30-avgust kúni Keńes Húkimeti (SSSR) tarqatılıp sonıń menen birge Keńes húkimetiniń Qaraqalpaqstandaǵı sawda wazirligi tarqatılǵan.

Ótken XX-asirde húkimranlıq qılǵan Keńes húkimetiniń Qaraqalpaqstandaǵı eń sońǵı sawda waziri Saparov Beknazar Habipovich 2021-jıldıń 17-may kúni 73 jasında dunyadan mańgige kóz jumǵan.

Nagradaları: **Qaraqalpaqstan ASSRına miyneti singen sawda xizmetkeri. [[SSSR tutınushlar kooperaciyası Lenin ordenı]]**
ABBA

**ABBA** — 1972-jılı Stokgolmda Agnetha Fältskog, Byorn Ulvaeus, Benni Andersson hám Anni-Frid Lyngstad tárepinen dúzilgen shved estrada muzıka toparı. Barlıq dáwirlerdiń eń abıraylı hám tabıslı muzıka toparlarınıń biri bolǵan «ABBA» xalıqaralıq muzıka tariyxında eń kóp satılgan muzıka toparlarınıń biri esaplanadı.

## Topar karerası
1966-jılı muzıka gruppasın dúziwge qarar etken Byorn Ulvaeus hám Benni Andersson 1969-jıldıń báhárinde Agnetha Fälckog hám Anni-Frid Lyngstad qatnasıwında ABBA gruppasın dúzdi hám óz aǵzaları atlarınıń birinshi háriplerinen ibarat ABBA atın aldı.

## 2010-jıldan házirgi waqıtqa shekem
2018-jıl sentyabr ayında Ulvaeus «I Still Have Faith in You» hám «Don't Shut Me Down» atlı eki jańa qosıǵı bar ekenin málim etti. 2019-jıl yanvar ayında Ulvaeus hesh bir qosıq ele tamamlanbaǵanın hám úshinshi qosıq bolıwı múmkinligin ayttı.

2019-jıldıń iyun ayında Ulvaeus jańa qosıq hám klip 2019-jıldıń noyabr ayında shıǵarılıwın járiyaladı. Ol sentyabr ayında bergen intervyuda 2020-jılda shıǵarılatuǵın bes jańa ABBA qosıǵı bar ekenin ayttı.

2021-jıl 26-avgustta ABBA «Voyage» atlı jańa veb-sayt iske túsirildi. Ǵalaba xabar qurallarınıń xabar beriwinshe, jańa albom 2-sentyabr kúni járiyalanadı. Onıń 40 jıldan keyingi «Voyage» atlı dáslepki albomı 2021-jıl 5-noyabrde Londonda «Voyage Tour» menen birge shıǵarılıwı járiyalandı. Onda tórt topar aǵzalarınıń Virtual reallıq gologrammaları — ABBAtarlar qatnasadı. «I Still Have Faith in You» hám «Don't Shut Me Down» atlı eki jańa singl jańa albomnıń járiyalanıwına járdem berdi.

## Albomları
* *«Ring Ring»* (1973)
* *«Waterloo»* (1974)
* *«ABBA»* (1975)
* *«Arrival»* (1976)
* *«The Album»* (1978)
* *«Voulez-Vous»* (1979)
* *«Super Trouper»* (1980)
* *«The Visitors»* (1981)
* *«Voyage»* (2021)

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* ABBA'nın resmî web sitesi
Agnetha Fältskog

**Agnetha Fältskog** (tolıq atı: *Agnetha Åse Fältskog*; 5 aprel, 1950) Shveciyanın' ABBA pop-toparınıń bas qosıqshı bolǵan.
The Beach Boys

**The Beach Boys** 1961-jıllardıń ataqlı toparı. Topardıń aǵzaları Brian Wilson, Dennis Wilson, Carl Wilson, Mike Love, Bruce Johnston hám David Marks bolǵan. Topar óz jumısın Amerikanıń Hawthorne qalasında baslaǵan.

## Albomları
* *Surfin’ Safari* (1962)
* *Surfin’ U.S.A.* (1963)
* *Surfer Girl* (1963)
* *Little Deuce Coupe* (1963)
* *Shut Down Volume 2* (1964)
* *All Summer Long* (1964)
* *The Beach Boys’ Christmas Album* (1964)
* *The Beach Boys Today!* (1965)
* *Summer Days (And Summer Nights!!)* (1965)
* *Beach Boys’ Party!* (1965)
* *Pet Sounds* (1966)
* *Smiley Smile* (1967)
* *Wild Honey* (1967)
* *Friends* (1968)
* *20/20* (1969)
* *Sunflower* (1970)
* *Surf’s Up* (1971)
* *Carl And The Passions: "So Tough"* (1972)
* *Holland* (1973)
* *15 Big Ones* (1976)
* *The Beach Boys Love You* (1977)
* *M.I.U. Album* (1978)
* *[L.A. (Light Album)* (1979)
* *Keepiń The Summer Alive* (1980)
* *The Beach Boys* (1985)
* *Still Cruisin’* (1989)
* *Summer In Paradise* (1992)
* *Stars And Stripes Vol. 1* (1996)
* *That’s Why God Made The Radio* (2012)
Led Zeppelin

**Led Zeppelin** 1968-jıllardıń ataqlı toparı. Topardıń aǵzaları Robert Plant, Jimmy Page, John Paul Jones hám John Bonham bolǵan. Topar óz jumısın Angliyanıń London qalasında baslaǵan.

## Albomları
* *Led Zeppelin* (1969)
* *Led Zeppelin II* (1969)
* *Led Zeppelin III* (1970)
* *Led Zeppelin IV* (1971)
* *Houses of the Holy* (1973)
* *Physical Graffiti* (1975)
* *Presence* (1976)
* *In Through the Out Door* (1979)
* *Coda* (1982)
The Who

**The Who** 1964-jıllardıń ataqlı toparı. Topardıń aǵzaları Roger Daltrey, Pete Townshend, John Entwistle hám Keith Moon bolǵan. Topar óz jumısın Angliyanıń London qalasında baslaǵan.

## Albomları

* *My Generation* (1965)
* *A Quick One* (1966)
* *The Who Sell Out* (1967)
* *Tommy* (1969)
* *Who’s Next* (1971)
* *Quadrophenia* (1973)
* *The Who by Numbers* (1975)
* *Who Are You* (1978)
* *Face Dances* (1981)
* *It’s Hard* (1982)
* *Endless Wire* (2006)
* *Who* (2019)
*
Pink Floyd

**Pink Floyd** 1965-jıllardıń ataqlı toparı. Topardıń aǵzaları Roger Waters, David Gilmour, Syd Barrett, Richard Wright hám Nick Mason bolǵan. Topar óz jumısın Angliyanıń Cambridge qalasında baslaǵan.

## Albomları
* *The Piper at the Gates of Dawn* (1967)
* *A Saucerful of Secrets* (1968)
* *Music from the Film More* (1969)
* *Ummagumma* (1969)
* *Atom Heart Mother* (1970)
* *Meddle* (1971)
* *Obscured by Clouds* (1972)
* *The Dark Side of the Moon* (1973)
* *Wish You Were Here* (1975)
* *Animals* (1977)
* *The Wall* (1979)
* *The Final Cut* (1983)
* *A Momentary Lapse of Reason* (1987)
* *The Division Bell* (1994)
* *The Endless River* (2014)
FC Džiugas

**Futbol klubi Džiugas** *(Džiugo futbolo klubas)* — Litva paytaxtı Telšiai qalası futbol klubi. Litvaniń eń taniqli hám bayraqdar klublariniń biri.

## Mövsümlər (2014.–2025.)

## Qosımsha qarań
* Klub sayti
* Soccerway
* Globalsportsarchive
* toplyga.lt Ligasi sayti
FC Hegelmann

**Futbol klubı Hegelmann** *(Kauno rajono futbolo klubas Hegelmann)* — Litva paytaxtı Raudondvaris qalası futbol klubı. Litvanıń eń ataqlı hám bayraqdar klublarınıń biri.

## Máwsimler (2016.–...)

## Jáne qarań
* Klub saytı
* Soccerway
* toplyga.lt Liga saytı
* Globalsportsarchive

## Derekler
FK Nevėžis

**Futbol klubi Nevėžys** *(Nevėžio futbolo klubas)* — Litva paytaxtı Kėdainiai qalası futbol klubi. Litvaniń eń taniqli hám bayraqdar klublariniń biri.

## Mövsümlər

## Qosımsha qarań
* Klub sayti
* Soccerway
* alyga.lt (Ligasi sayti)
* Globalsportsarchive
FA Šiauliai

**Futbol akademi Šiauliai** *(Šiaulių futbolo akademija)* — Litva paytaxtı Šiauliai qalasınıń futbol klubı. Litvanıń eń tanımalı hám bayraqdar klublarınıń biri.

## Máwsimler (2010-...)

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Klub sayti
* toplyga.lt Ligasi sayti
* lietuvosfutbolas.lt *(FA Šiauliai)*
* Globalsportsarchive
FK Jonava

**Futbol klubi Jonava** *(Jonavos futbolo klubas)* — Litva paytaxtı Jonava qalası futbol klubi. Litvaniń eń taniqli hám bayraqdar klublariniń biri.

## Mövsümlər (2000.–...)
;FK Lietava (*Futbolo klubas Lietava*)

;FK Jonava (*Futbolo klubas Jonava*)

## Qosımsha qarań
* Klub sayti
* alyga.lt Ligasi sayti
* lietuvosfutbolas.lt (FK Jonava)
* Globalsportsarchive
Navagraha

**Navagraha** - Induizm dininde ve Induist astronomiyada toǵız kók jisimi.
Olar: Surya (Quyash), Chandra (Ay), Mangala (Mars), Budha (Merkuriy), Guru (Yupiter), Shukra (Yupiter), Shani (Saturn), Rahu ve Ketu.
Interlingue tili

**Interlingue tili** (interlingueca: *Interlingue*) — bir jasama til. Interlinguenı jaratqan Edgar de Wahl esaplanadı.

## Basqa web-betler
* Occidental: The International Auxiliary Language
Percy Liza

**Carlos Percy Liza Espinoza** (ispansha: *Carlos Percy Liza Espinoza*; 10-aprel 2000) aldınǵı poziciyada oynaytuǵın Perudıń futbolshısı.

## Derekler
Botanika

**Botanika** yamasa **ósimliktanıw**, **ósimlik biologiyası**, **fitologiya** — ósimlikler tirishiligi menen baylanıslı pán tarmaǵı hám biologiyanıń bir bólimi. Botanik, ósimliktanıwshı yamasa fitolog bul tarawda qánigelesken ilimpaz. «Botanika» ataması grekshe: βοτάνη (botanē) sózinen alınǵan bolıp, otlaq, ot-shóp yamasa ot-jem degen mánilerdi anlatadı. Dástúriy túrde botanika zamarrıqlar hám suw otların óz ishine alıwshı pán tarmaǵı esaplanadı. Búgingi kúnde botanik ilimpazlar tárepinen 391 mıń túrdegi tamırlı ósimlikler (sonnan 369 mıń túrdegi gúlli ósimlikler) hám 20 mıń túrdegi qurǵaqlıq otları bar 410 mıń túrdegi qurǵaqlıq ósimlikleri úyrenilgen.

## Derekler
DFK Dainava

**Futbol klubi Dainava** *(Dzūkijos futbolo klubas Dainava)* — Litva paytaxtı Alytus qalası futbol klubi. Litvaniń eń taniqli hám bayraqdar klublariniń biri.

## Mövsümlər (2016.–2025.)

## Derekler

## Qosımsha qarań
* Klub sayti
* Soccerway
* alyga.lt Ligasi sayti
* Globalsportsarchive
FK Šilas

**Futbol klubi Šilas** *(Šilo futbolo klubas)* — Litva paytaxtı Kazlų Rūda qalası futbol klubi. Litvaniń eń taniqli hám bayraqdar klublariniń biri.

## Mövsümlər (2012.–2021.)

## Qosımsha qarań
* Soccerway
* 1lyga.lt Ligasi sayti
* Globalsportsarchive
FK Atmosfera

**Futbol klubi Atmosfera** *(Atmosferos futbolo klubas)* — Litva paytaxtı Mažeikiai qalası futbol klubi. Litvaniń eń taniqli hám bayraqdar klublariniń biri.

## Mövsümlər (2013.–2025.)

## Qosımsha qarań
* [ Klub sayti]
* Facebook
* Ligasi sayti
* SOCCERWAY 
* FLASHSCORE
* Transfermarkt
* Globalsportsarchive
FK Babrungas

**Futbol klubi Babrungas** *(Babrungo futbolo klubas)* — Litva paytaxtı Plungė qalası futbol klubı. Litvanıń eń tanımalı hám bayraqtar klublarınıń biri.

## Máwsimler (2016–...)

## Qosımsha qarań
* Klub saytı
* Liga saytı
* Facebook
* Instagram
* SOCCERWAY
* Transfermarkt
* Globalsportsarchive

## Derekler
Baltijos Futbolo Akademija

**BFA** *(Baltijos futbolo klubas)* — Litva paytaxtı Vilnius qalası futbol klubi. Litvaniń eń taniqli hám bayraqdar klublariniń biri.

## Mövsümlər (2018.–...)

## Qosımsha qarań
* Klub sayti
* [ Soccerway]
* Ligasi sayti
* Globalsportsarchive
FC Neptūnas

**Futbol klubi Neptūnas** *(Neptūno futbolo klubas)* — Litva paytaxtı Klaipėda qalası futbol klubi. Litvaniń eń taniqli hám bayraqdar klublariniń biri.

## Mövsümlər (2020.–...)

## Qosımsha qarań
* Klub sayti
* Facebook
* Pirma lyga (1lyga.lt)
* Globalsportsarchive
FK Garliava

**Futbol klubi Garliava** *(Garliavos futbolo klubas)* — Litva paytaxtı Garliava qalası futbol klubi. Litvaniń eń taniqli hám bayraqdar klublariniń biri.

## Mövsümlər (2017.–...)

## Qosımsha qarań
* [ Klub sayti]
* [ Ligasi sayti]
* SOCCERWAY
* SOFASCORE
* FLASHSCORE
* Transfermarkt
* Globalsportsarchive
FK Be1

**FK Be1** *(Futbolo klubas Be1)* — Litva paytaxtı Jonava qalası futbol klubi. Litvaniń eń taniqli hám bayraqdar klublariniń biri.

## Mövsümlər (2012.–2023.)
### FK NFA

### Be1 NFA

### FK Be1

## Qosımsha qarań
* Klub sayti
* Facebook Klub sayti
* SOCCERWAY
* SOFASCORE
* FLASHSCORE
* Transfermarkt
* [ ] Ligasi sayti
* Globalsportsarchive
Shiraz

Sheraz.Iran qublasındaǵı qala.Fars ustanınıń orayı.Xalqı 2mlnnan artıq .Transport jolları kesilisken jerde jaylasqan.Aeroportı zaliqaralıq áhmiyetke iye.Sheraz belgili shayırlar Saadiy Sheraziy hám Hafiz Sheraziydıń watanı.Eramızdan burınǵı 6-ásirde Sheraz jaqınında Persepol qalası jaylasqan.7-ásirde arablar iyelegen,13-ásirde mongollar,14-ásirde temuriyler,16-ásirde Safaviyler iyeleydi.
Qum (qala)

**Qum**.Irandaǵi qala.Xalqi 1mlnnan artiq.Qum ustani orayi.5-ásirde Sasaniyler dinastiasinan Qubad 1 tarepinen tiykar salinǵan.Abbosiyler zamaninda rawajlanǵan.Shiyalardiń muqaddea qalası.

## Derekler
Qaraqum

**Qaraqum** Orta Aziyadaǵi shól. Maydani 400 miń km². Ámiwdarya, Badxiz, Qarabel, KopetdaǵUzboy menen shegaralas. Tiykarinan Túrkmenstanda jaylasqan.
Aeroport

**Aeroport** — hawa transportı arqalı jolawshılar, júkler hám pochtalardı úzliksiz tasıwǵa mólsherlengen kárxana.

Bul túsinik grekshe «aer» - «hawa», fransuzsha «port» hám latınsha «port» sózlerinen kelip shıqqan. Ol «port» degen mánisti ańlatıwshı «portus» eki sóziniń birikpesinen kelip shıqqan. aerodrom,aeroport bándirgisi, imaratlar, texnikalıq xızmetler, úskeneler hám basqalardı óz ishine aladı. 

«Támiynat hám tasıw» dárejesi boyınsha xalıqaralıq hám jergilikli aeroportlarǵa bólinedi. Házirgi kúnde hawa transportında islep atırǵan jas qánigelerdi styuardessa, aydawshını bolsa ushıwshı dep ataydı. Usı waqıtqa shekem kóplegen ushqıshlar millionlaǵan adamlardıń ómirin saqlap qalıw ushın óz turmısların jábirleniwshi etiwgen. Aeroport radar, avtomatikalıq radiotexnika, jaqtılıq signalizaciya sisteması,navigaciya apparatları hám basqalar menen úskenelestirilgen. Aeroporttıń jaylasıwın tańlawda, ol qalaǵa kirisiw ushın qolaylı bolıwı kerek, qalada shawqım kóterilmewi, topıraq hám gidrogeologiyalıq sharayatlarǵa sáykes keliwi, aeroport qasında biyik tosqınlıqlardıń joq ekenligi hám basqalar esapqa alınadı.

Aeroporttıń tiykarǵı bóleginaerodrom quraydı. Samolyottıń eliriwi hám qonıwı ushın «sızıqlar, ushıw-qonıw koridorları, samolyot jaylasqan jaylar» hám taǵı basqalar bar boladı. Aeroporttıń xızmet kórsetiw-texnikalıq zonasına bolsa jolawshılar kompleksi (aeroport, aeroport aymaǵı, perronlar, mıymanxanalar hám basqalar ),radionavigaciya hám hawa kemelerine texnikalıq xızmet kórsetiw hám basqalar kiredi. Imaratlar, sonıń menen birge, júklew hám túsiriw kompleksi. Iri aeroportlar mıńlaǵan gektar maydanǵa iye (mısalı, Nyu-Yorktaǵı Kennedi aeroportı ) hám bir waqtıniń ózinde bir neshe samolyotlar qonadı hám ushadı. 

## Derekler
Kort

**Kort** (ing. court — háwli) — tennis oynalatuǵın maydan. Jalǵızlıq oyınlar ushın K. dıń ólshemi 23, 77 x 8, 23 (juplıqlar ushın 23, 77 x10, 97) m bolıp, kese sızıǵı ortasına metall shılbır járdeminde tor tartıladı. Tórning maydan ortasındaǵı bálentligi 0, 914 m, shet ústinleri aldındaǵı bálentligi 1, 07 m. Oraylıq chizikdan 6, 4 m uzaqlıqta uzatıw sızıǵı shegarası ótkeriledi jáne bul may-donchalar teń 2 ge bólinedi. Chiziklarning keńligi 5 sm. K. dıń arqa sızıǵınan 6, 4 m ge shekem, qaptal sızıǵınan 3, 7 m ge shekem oyın maydanı bolıwı kerek. Top ketib qalmawı ushın maydan tor menen óraladi. K. lar qumli, maysalı, qattı hám sintetik qatlamlı bolıwı múmkin. Dáslepki K. Fransiya patshası Genrix vIII pármanına tiykarınan, 1529 -jılda Parijda qurılǵan. Tashkentte dáslepki K. 1903-jılda qurılǵan. Házirgi kúnde Ózbekstanda 530 ta kort bar (2002). Tashkent qalasındaǵı " Yunusobod", " Dinamo" hám wálayatlar orayları daǵı K. lar jáhán ulgilerine juwap beredi.

## Derekler

## Derekler
Gúrish

Salıdan alınatuǵın azıq awqat túri. Salını aqlaw jolı menen alınadı. Tiykarınan, Aziyada kóp qollanıladı. Qaraqalpaqlarda gúrishten jarma, sút góje, palaw, sháwle sıyaqlı taǵamlar tayarlanadı.

## Gúrish jetistiriw

## Minerallar hám vitaminler
100 g suwǵa qaynatılǵan gúrishte mineral hám vitaminler:

## Derekler
Temir jol

**Temir jol** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Qońırat rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Sibir

Sibir Aziya kontinenti arqasındaǵı úlke. Tiykarınan, Rossiya federaciyasında jaylasqan. Rossiyanıń Tuva Saxa Buryatiya respublikaları Primore Krasnoyarsk úlkeleri Amur Chukotka Kamchatka Saxalin oblastları jaylasqan. Batıs Sibir Shıǵıs Sibir Uzaq shıǵıs dep bólinedi.
Boyan

Boyan — (lat. Glycyrrhiza, ру. Солодка, Лакрица, ққ. боян) Sobıqlılar (Fabaceae) tuqımlasına tiyisli kóp jıllıq, tamırpaqallı ósimlikler tuwısı. Tuwıs wákilleri derlik kosmopolit ósimlikler bolıp, Evraaziya hám Amerikanıń turaqlı hám subtropikalıq aymaqlarında, jáne de Arqa Amerika hám Avstraliyada tarqalǵan.

## Botanikalıq táriypi;
Kóp jıllıq, qalın tamırǵa iye. Japıraqları taq pár tárizli. Gúlleri solqım topgúlde jaylasqan. Miywesi — 1 — 8 dana tuqımnan ibarat sobıq miywe.

### Áhmiyeti
Jalańash boyan ( Glycyrrhiza glabra ) medicinada dem alıw jolları keselliklerin emlewde paydalanıladı. Jótelge qarsı hám mukolitikalıq ( qaqırıq túsiriwshi ) tásirge iye. Boyan ósimligi tromb payda bolıwın kúsheytiw hám antikoagulyantlardıń tásirin tómenletiwshi qásiyetine iye.

#### Túrleri;

###### Bul tuwısqa 20 átirapinda túr kiredi. Mısalı;
 Glycyrrhiza acanthocarpa (Lindl.) J.M.Black

 Glycyrrhiza anthocarpa (Lindl.) J.M.Black

 Glycyrrhiza aspera Pall. — Солодка шершавая

 Glycyrrhiza astragalina Hook. & Arn.

 Glycyrrhiza bucharica Regel — Солодка бухарская

 Glycyrrhiza echinata L. typus[7] — Солодка щетинистая

 Glycyrrhiza eglandulosa X.Y.Li

 Glycyrrhiza eurycarpa P.C.Li

 Glycyrrhiza foetida Desf. Glycyrrhiza foetidissima Tausch

 Glycyrrhiza glabra L. — Лакрица, или Солодка голая

Glycyrrhiza gontscharovii Maslenn. — Солодка Гончарова

 Glycyrrhiza iconica Hub.-Mor.

 Glycyrrhiza inflata Batalin

 Glycyrrhiza korshinskyi Grig. — Солодка Коржинского

 Glycyrrhiza lepidota Pursh

 Glycyrrhiza macedonica Boiss. & Orphanides — Солодка македонская

 Glycyrrhiza pallidiflora Maxim.

 Glycyrrhiza squamulosa Franch.

 Glycyrrhiza triphylla Fisch. & C.A.Mey. — Солодка трёхлистная

 Glycyrrhiza uralensis Fisch. ex DC. — Солодка уральская

Qaraqalpaqstanda 3 túri, Rossiyada 7 túri ushıraydı. Tiykarınan Jalańash boyan ( Glycyrrhiza glabra ) túri keń tarqalǵan Mınanı Dawletxoja islepti maladec ya.
Qaraqalpaq xanlıǵı

nobaý|Qaraqalpaq Xanlıǵı aymaǵı XVIII ásir bası
Qaraqalpaq Xanlıǵı tariyxta kóp márte kartadan joq bolıp qaytadan tiklendi
Házirgi waqıtta qaraqalpaqlardıń tariyxdaǵı mamleketshilikleri haqqında maǵlıwmat az.

Qaraqalpaqlar 19-ásirde 2 xanliq dúzdi olardıń biri
1855-1856-jılǵa deyin bolǵan onıń dúzgen adam Ernazar ala kóz biraq qaraqalpaqlardıń xanı zarlıq 
tóre bolǵan biraq bul xanlıq kóp jasamaydı onı xiywa xanı seydmuxamedxan basıp aladı hám qaraqalpaqlarǵa awır shártler qoydı bunday shartlerge razı bolmaǵan qaraqalpaqlar tez arada 
xiywaǵa qarsı háreketler baslanadı bul háreketin basında dawamı bar
Yaramazan

**Yaramazan** – bul qaraqalpaq salt jırlarınıń biri. Bul yaramazan islam dininiń tásirindegi adamlar bir aylıq oraza tutqanda aydıń basında, ortasında hám ayaǵında aytıladı. Salt jırlarınıń ishinde yaramazan qosıqları xalıq dástúrinen qalıp ketti.

Yaramazandı kásip qılǵan burınǵı zamanda adamlar qasına bir neshe jaslardı toplap alıp basqa urıwdıń ellerine barıp jańa tu’sken kelinshektiń, yaki úyinde er jetken qızı bar úydiń tusına kelip at ústinde turıp yaramazan baslaytuǵın bolg’an. Yaramazanshı yaramazannıń tórt qatarın aytıp bolǵannan keyin qasındaǵılar kollektiv bolıp xor menen yaramazan baslawshını quwatlaǵan. Bulardıń jırı saxnadaǵı xorǵa uqsap ketedi. Yaramazannıń qosıq úlgileri mına tómendegishe bolıp keledi:


:: *Mınaw úydiń esigi erbenedi,
:: *Tórinde altin besik terbenedi, 
:: ''Yaramazan aytqanǵa ne beredi.


## Ádebiyatlar

# Q. Ayımbetov. Xalıq danalıǵı. Nókis: «Qaraqalpaqstan» baspası, 1968, - 297-b.
Oral Tansıqbaev memorial úy-muzeyi

**Oral Tansıqbaev memorial úy-muzeyi** — Ózbekstan xalıq súwretshisi Oral Tansiqbaevqa arnalǵan.

## Tariyxi
Bul muzey 1981-jıl ***16 -yanvarda*** Ózbekstan mámleketlik kórkem óner muzeyi filialı retinde ashılǵan. Onıń tiykarın salıwshısı hám birinshi direktorı Oral Tansıqbaev  jesir áyeli ***Yelizaveta Yakovlevna*** bolǵan. 1994-jıli Oral Tansıqbaevtıń tuwılǵanına 90 jıl tolıwı múnásibeti menen muzey qasında kórgizbeler zalı da dúzildi. Bul memorial úy-muzeyi iskerligi Ózbekstannıń bay kórkem ónerin súwretleytuǵın Xalıq súwretshisi Oral Tansıqbaev turmısı hám dóretpelerin  úyreniw, saqlaw, ǵalabalastırıw, kórsetiwge qaratılǵan. Bunnan tısqarı, muzeydiń tiykarǵı wazıypalarınan biri súwretlew óneri qániygelerine ilimiy-metodikalıq járdem beriw, muzey arxivı tiykarında oqıw orınlarında metodikalıq xanalardı shólkemlestiriwden ibarat. 

Usı muzeyge tómendegi imaratlar kiredi:

* **Tiykarǵı imarat** — memorial bólim (eki qabatlı kottej), súwretshi omiriniń aqırǵı 7 jılı sol imaratta ótken (1967—1974-jıl);
* **Administraciya imaratları** (lekciyalar zalı);
* Súwretshiniń 90 jıllıǵı munasábeti menen paydalanıwǵa tapsırılǵan fondlar saqlanatuǵın eki qabatlı **kórgizbeler zalı** (galereya);
Balalar oyını

**Balalar oyını** — balalar kollektiv bolıp oyın oynaǵanda, balalar oyınınıń geybirewi poetikalıq qosıqlar menen atqarıladı.

Balalar pállempek oyının oynaǵanda eki tárepke bólinip, sawal-juwaplar menen xabarlasadı:
:: *—Pálempek
:: *—Pálkitap 
:: *—Eń kishkeneniń atı kim?
:: *—Óziń kórgen … jan…


Balalar qatarlasıp qol uslasıp «hákke qayda» oyının oynaǵanda:

:: *—Hákke qayda?
:: *—Uyasinda 
:: *—Ne qılıp atır?
:: *—Keste tigip atır
:: *—Kestesi qanday?
:: *—Alaqanday


Balalar oyınında aytılatuǵın kólemli «Túlkishek», «Áwele men, dúwelemen» oyınlarındaǵI aytılatuǵın qatarlar balalardı poetikalıq sózdi yadlawǵa, durıs sóylewge úyretedi.

:: * Ha túyeler túyeler,
:: * Duzıń qayda túyeler? 
:: *—Balkan tawdıń basında,
:: * Balıq oynar tusında
 

Balalardıń «ǵayiń-ǵayiń», «kóylegimdi juwıp ber», «Quwırshaq» oyınları balalardı miynet qılıwǵa shaqıradı. Mısalı:
 
:: * Quwırshaǵım edi jaraǵan
:: * Basın haywanqaslap oraǵan 
:: * Quwırshaǵıma shıtaq taqtım
:: * Oynayın dep úyden shıqtım
 

degen qatarlar qız balalarǵa kiyim tigiw miynetlerin úyretiwden ibarat boladı.

## Ádebiyatlar

# Q. Ayimbetov. Xalıq danalıǵı. Nókis: «Qaraqalpaqstan» baspası, 1968,—297-b.
TikTok

«**TikTok**» - Social tarmaq, bul social tarmaq 10 sec. baslap 5 minutliq video rolik jaylastiriw, hám óz qisqa video roliklerdi montaj islew, qabiliyetine iye. Hazirgi waqqitta bul social tarmaqtan paydalaniwshi sani 1.000.000.000 shekem jetti

## Tariyxi
## Sırtqı siltemeler

## Derekler