Júweriden tayarlanatuǵın taǵam túrleri

**Júweriden tayarlanatuǵın taǵam túrleri** — túrkiy tilles xalıqlar arasında tek qaraqalpaq xalqında áyyemgi zamanlardan beri turaqlı hám kóp túrliligi menen qaraqalpaqlardıń ózligin bildiriwshi milliyliginiń bir túri bolıp tabıladı.

Júweri vitaminlerge bay, kaloriyalı azıqlıq túri bolıp, onıń quramında altınnıń mikrodozası bar. Bul buwın awırıwları, artrit, revmatizm, qan basımı, denede artıq salmaqlılıq bolmawınıń aldın aladı hám adamǵa tábiyǵıy kúsh-quwat beriwshi azıq túri.

Qaraqalpaq asxanasında bir júweriniń ózinen jigirmadan aslam taǵam túrleri tayarlanadı.
## Júweri gúrtik
Júweri gúrtik — qaraqalpaq xalqınıń milliy taǵamı. Júweri gúrtik salıp pisiriletuǵın taǵamlardıń birneshe túrleri bar:
### Túye tawıq góshi salınǵan júweri gúrtik
Bunda túye tawıqtıń góshi suwǵa salıp pisirilip, oǵan pıyaz, geshir [iri etip tuwraladı, ya tutasına salınadı] tuwralıp, gósh piskennen soń shıǵarıp alınıp, sorpasına tayarlap qoyılǵan gúrtik salınadı. Júweri gúrtigin tayarlawdıń ózine tán usılları bar, bunı qaraqalpaqta bilmeytuǵın adamnıń ózi joq.

**Tayarlanıwı.** Júweri unı mólsherli duzı salınıp, qaynap turǵan suw quyılıp, qasıq penen qarılıp un tolıq aralasıp bolǵannan keyin oǵan salınǵan júweri unınan shamalı azlaw muǵdarda biyday un qosıp iylenedi. Tayar qamırdan qol menen dóńgelek túrdegi gúrtik islenedi, qolǵa qamır jabıspaw ushın kúygen aq mayǵa basıp alıp, isleydi. Tayar gúrtik sorpaǵa salıp qaynatıladı, 10 minuttay qaynaǵannan soń súzip alınıp, ústine túye tawıq góshi tabaqtıń atına say sıylı músheleri tańlap salınadı, ústine pıyazlı duzlıq qır dógerek salınadı, ortadaǵı góshtiń shetlerine geshir, kartoshkalar terip qoyıladı. Mine, bunnan keyin qonaqlarǵa tabaqtı tarta beriwge boladı. 

### Qus góshi salınǵan júweri gúrtik
Úy tawıǵı hám jabayı qus góshleri salınıp pisirilgen taǵamlarǵa da usı táqilette júweri gúrtik salıp beriledi.

### Mal góshi salınǵan júweri gúrtikler
Qoy, eshki, sıyır, jılqı, túye góshlerin salıp pisirgen taǵamlarǵa júweri gúrtik salıp beriledi.

### Góshsiz júweri gúrtikler
Gósh bolmaǵan jaǵdayda may shajlap asqabaq, palawqabaq, kartoshka, geshirdi quwırmalap, sorpasına júweri gúrtik salıp beriledi. Bunday gúrtiklerdiń ortasına asqabaq, yamasa geshir menen kartoshkanı salıp, duzlıǵın ústine quyadı.

## Tuwrama
Tuwrama joqarıdaǵı góshli, góshsiz pisirilgen qálegen taǵam túrlerin maydalap tuwrap islewge boladı. Tuwrama eki túrli jaǵdayda tayarlanadı. Birinshisi, tamaq jelinip bolınǵannan soń awısqanın tuwrama etip qoyadı. Ekinshisi, arnayı tuwrama etiw ushın góshi, gúrtigi, basqada salınǵan asqabaq, geshir, kartoshkalar qosıp tuwralıp, tayar tuwramanıń ústine duzlıǵı quyıp aralastırılıp tartıladı. Bunıń qay-qaysısı da jewge sińimli hám toyımlı boladı. 

Erte waqıtlarda asqabaqtıń «sálle asqabaq», «qara asqabaq» túrleri bolıp, bul asqabaqlardıń qabıǵı qattı bolǵanlıqtan balta menen shawıp bólinetuǵın edi. Bul asqabaqlar kaloriyası boyınsha gósh penen teń bolǵanlıqtan arnawlı túrde góshtey etip asılıp, júweri gúrtik salıp beriletuǵın edi. Qabıǵı menen qosıp asılsa da, qabıǵı qattı bolǵanlıqtan, jegen waqıtta qabıǵı alıp taslanadı.

## Júweri palaw
Júweri palaw kóbinese toy merekelerde pisiriledi. Júweri dáni shamalı ızǵarlandırılıp kelige salıp túyiledi. Kepshikte gewzep sırtqı qabıǵı úyirip alıp, tazalanadı. Óz aldına bólek qazanda qaynatıladı, qoy góshi tutas salınıp, bólek qazanda qaynatıladı. Góshtiń betine qalqıp shıqqan mayın qalpıp alıp, júweriniń ústine sala beredi, eki qazandaǵı awqat ta tayar bolǵan waqıtta júweriniń ústine, tabaq túrine qaray qoy etiniń sıylı múshelerin salıp tartadı.

## Júweri jarǵan yamasa Júweri bórtpe
Júweri jarǵan taǵam túri «júweri bórtpe» - dep te ataladı. Tayarlanıw usılı júweri palawǵa uqsas boladı. Bunda júwerini digirmanǵa irilew etip tartıp, yamasa kelsapta túyip tayarlaydı. Júweri palaw da, júweri jarǵan da kóp waqıt qaynatılıp pisiriledi. Toyda qoy góshi menen qatar pisirilip, birge tartılsa, jeke xojalıqlarda gósh bolmaǵan waqıtları júwerini solay qaynatıp, ústine qoldan pisken sarı may quyıp jeytuǵın bolǵan. Júweri palaw hám júweri jarǵan da dámliligi, toyımlılıǵı jaǵınan birdey.

## Júweri góje hám Júweri jarma
Júweri góje hám Júweri jarma - bular birneshe túrlerge bólinedi:
### Nawrızlıq góje
Nawrızlıq góje dánniń barlıq túrlerinen retine, pisiw tezligine qaray izbe-iz salıp otıradı, máselen, lobıya, másh, júweri, gúrish sıyaqlı dánler, toń may salınadı. Qaynatıp atırǵanda asqabaq ta qosıladı, sút quyıladı, hámmesi tolıq pisip ottan alar waqıtta bir kese sók salıp, ottan túsiredi. Tabaqlarǵa bólip tartqan waqıtta ústine kúydirilgen qoldıń sarı mayın quyadı. Nawrızlıq gójeni bunnan basqasha usıllarda da tayarlawǵa boladı.
### Júweri jarma
Júweri jarma — júweri digirmanǵa jarma etip tartıladı, may shajlap yamasa may shajlamay suwǵa pisirip, aǵarǵannıń qálegen túri: sút, qatıq, ayran, toraq qatıp pisiriledi.
### Júweri góje
Júweri góje — júwerini túyip, qabıǵınan ayırıp, azǵana mayǵa geshir, asqabaq hám t.b. salıp pisiriwge de, may shajlamay suwǵa pisirip aǵarǵan qatıp ishiwge de boladı.
### Ashıǵan góje
Ashıǵan góje — júweri jarmadan da, túyilgen júweri gójeden de islewge boladı, bunda júweri bir qazan suwǵa belgili mólsherde júweri jarma salınıp qaynatadı, jıllılay ashıtqıdan ya ayrannan quyıp uyıtqı saladı, babına kelip ashıǵannan soń, salqın jerge qoyadı. Gójeniń bul túri jazda shóldi basatuǵın suwsın retinde paydalanıladı.
### Shiyki góje
Shiyki góje — shiyki gójeden ashıtıp boza tayarlanǵan, bul suwsın túri kóbinese er adamlar ishken, kóp ishse adamdı más qılatuǵın ishimlik.

## Sıqpan
Sıqpan — másh, lobıya, mayda etip tuwralǵan gósh, pıyaz, geshir, pomidor (sońǵı waqıtta qosılǵan) salıp, may shajlap pisiriletuǵın sorpalı suyıq awqat túri. Bul awqattı pisiriw ushın dáslep mayǵa geshir, pıyazı quwırılıp, suw quyıladı, soń másh, lobıyası salınadı. Júweri unı ishine ólshemli duzı salınıp, qaynaǵan suw menen qarıladı, ishine biyday unı qosılmaydı. Júweri unı boslaw etip qarılıw kerek, sebebi, qazanǵa salar waqıtta qol menen sıǵımlaǵanda ańsat úzilip túserliktey bolıwı kerek. Birewler kepkirden paydalanadı, kepkirden qol menen sıǵımlaǵanday bolıp úzilip túspeydi, nátiyjede qamır shayılıp ketedi. Qol menen sıǵımlap salıwdıń ózgesheligi de usında. Sıqpan da mazalı, toyımlı awqatlardıń biri.

## Úzben
Úzben — úzbenniń tayarlanıwı da sıqpanǵa uqsas, bunda qamır júdá bos bolmaydı, qazanǵa kishkene japıraq-japıraq etip úzip taslanadı, Bunıń ishine de másh, lobıya, geshir, gósh salınadı, sorpalı awqat. Sıqpandı da, úzbendi de burınları «sáskelik jarma»,- dep atap, túski awqattan burınıraq sáske waqtında pisirip ishetuǵın bolǵan. Sebebi, tań atıwdan sáskege deyin,  kún qızǵansha jumıs islep, usı waqıtta kelip awqatlanǵan. Awqattıń bul eki túrin de gósh bolmaǵan jaǵdayda góshsiz de pisire beriwge boladı.

## Qatıbılamıq
Qatıbılamıq — qaynap turǵan suwǵa ólshemli duzın salıp, júweri unın úzliksiz sebelep, úzliksiz bılǵap turıw arqalı pisiriledi. Qatıbılamıq qoyılıp tayar bolǵan waqıtta  qoldan pisip alınǵan sarı may kúydirilip, ortasına quyılıp beriledi.

## Bókpen
Bókpen — biyday unı bolmaǵan waqıtlarda qaynap turǵan sútke júweri unın shayıp, kishkene balalarǵa tayarlap beretuǵın taǵam túri. Bókpendi balanıń jasına qaray suyıq yamasa qoyıw etip te tayarlay beredi. 

## Balıq qarma
Balıq qarma — bul taǵam túrleri balıqtıń tikensiz túrleri: -ılaqa, aqmarqa, aq shabaqlardan tayarlanadı. Bunıń ushın tazalanǵan balıqtı bir qaynatıp alıp, tikenlerin, mayda súyeklerin alıp taslap, tek balıqtıń eti qalǵan waqıtta qayta qazanǵa salıp qaynatadı. Ezilmeytuǵın balıqtıń iri qalashı, bası hám uwıldırıǵın óz aldına bólek alıp qoyadı. Balıq qarmanı hár jerde hár túrli usıl menen tayarlaydı:
1. Balıqtıń góshi qaynap atırǵanda ústine júweri, yaki biyday unın sebelep, bárin aralastırıp bılǵaydı. Sorpada balıq góshinen basqa geshir, pıyaz da boladı. 
2. Júweri unın qamır etip iylep, salıp, balıq góshi menen qosıp aralastırıp, ezip tayarlaydı. Kim qanday usılda tayarlasa da balıq qarmanıń ózine tán mazalılıǵı, toyımlılıǵı joǵalmaydı.

## Nan túrleri
### Zaǵara
Zaǵara — júweri unı duzı, ashıtqısı salınıp, qaynaǵan suw quyılıp un qarıladı, belgili mólsherde biyday unı qosıladı, soń ekewi qosılıp iylenip, ashıtıp qoyıladı. Zaǵaraǵa iylengen qamırdı kóp ashıtıwǵa bolmaydı. Zaǵara qamırınıń quramına qaynatılǵan asqabaq, geshir qosıp ta iylenedi. Zaǵara tandırǵa jabılıp pisiriledi.
### Taba nan
Taba nan — usınday táqilette júweri unınan qamır tayarlanıp, asıǵıs bolǵan jaǵdayda tabaǵa salıp, astı-ústine shoqtı úyip qoyıw arqalı pisirip alınadı, taba nannıń betine maldıń mayın kishkene bólekshe túrinde tıǵıp shıǵadı. Nan otqa piskende may shıjǵırıp, nanǵa qosımsha mazalı dám beredi.
### Qatırma/Qazanjappay
Qatırma, qazanjappay — bul da júweri unınan iylenip qazanǵa qatırıw arqalı pisiledi. Qatırma da, qazanjappay da juqa etip salınadı. Qazan jappaydıń qamırına geyde maydalanǵan gósh, geshir, pıyaz qosıp iylep, ashıtıp, qalıńıraq etip te qatırıp aladı.
### Kómesh
Kómesh — qamırdı otqa kómip pisirip alınǵan nan túri, bul jol-jónekey, kósh barısında, yamasa dúzde júrgende usınday etip te nan pisirip paydalanǵan.

## Júweri taqan
Júweri taqan — júwerini kelige túyip, qabıǵınan ajıratıp, jarıldırmay, suwǵa duz salıp qaynatıp alıp, keptirip qoyadı, soń qazanǵa quwırıp, digirmanǵa tartadı, onı mazalı etiw ushın burınları jiydeni qosıp túygen bolsa, házirleri qumsheker qosıladı.

## Júweri quwırmash
Júweri quwırmash — bunı tayarlaǵan waqıtta da júweri taqan islewge júwerini qanday etip tayarlasa, sonday etip, keptirip quwırıp aladı, geyde duzın basımıraq etip qosıw múmkin. Burınları dán jetispewshiligi bolǵan waqıtları dándi únemlew ushın kúndelikli shay menen nan ornına paydalanǵan.

## Iyjan
Iyjan — negizi gúnjiden tayarlanadı, biraq, zaǵara qosılmay paydalanǵan emes. Sebebi, gúnji mayı júrekke tiyedi, qısadı, sol ushın awısqan qatqan zaǵara qaldıqların, hátte, taqanın qosıp, iyjan islegen.

## Derekler