Matchtıń nátiyjesin anıqlaw (futbol)

**Matchtıń nátiyjesin anıqlaw** — futbol associaciyası Oyın nızamlarınıń 10-sı bolıp tabıladı.

Ol oyınnıń eki aspektin qamtıydı:

* Gol urıw procedurası
* Zárúr bolǵan jaǵdayda, 20 minuttan keyin hárbir komanda birdey sanda gol urǵan «teń» matchtıń jeńimpazın anıqlaw proceduraları.

10-nızamnıń házirgi atı hám mazmunı 2016-jıldan baslap qollanıladı. 1938-jıldan 2016-jılǵa shekem 10-nızam «Esap júrgiziw usılı» dep atalǵan hám tek gol urıw procedurasın ǵana qamtıǵan. Teńlikti buzıw proceduraları, eger ulıwma qamtılǵan bolsa, nızamlardıń qosımsha bóliminde kórsetilgen.

## Gol urıw

## Teń matchtıń jeńimpazın anıqlaw
Kópshilik oyınlarda teń nátiyje múmkin bolǵan nátiyje bolıp esaplanadı. Úsh upay sistemasın qollanatuǵın liga jarıslarında teń match ushın eki komandaǵa da bir upaydan beriledi.

Biraq ayırım jarıslarda, ásirese nokaut turnirlerinde, jeńimpazdı anıqlaw zárúr boladı. Ayırım jarıslar qayta oynawdı qollanadı, bolmasa 10-nızam boyınsha teń matchtıń jeńimpazın anıqlaw ushın úsh proceduraǵa ruqsat etiledi:

# miymandaǵı gol(lar) qaǵıydası (tek eki matchlı oyınlar ushın)
# qosımsha waqıt, hárbiri 15 minuttan ibarat eki dáwirden turatuǵın
# penalti seriyası

Ádette, bul usıllar joqarıda kórsetilgen tártipte qollanıladı — yaǵnıy, eki matchlı oyın ushın, eger miymandaǵı gol(lar) qaǵıydası jeńimpazdı anıqlamasa, qosımsha waqıt oynaladı. Qosımsha waqıttan keyin de, eger esap teń bolsa, penalti seriyası ótkeriledi.

Ayırım kubok jarıslarında qosımsha waqıt tolıǵı menen esapqa alınbaydı hám oyın tuwrı penaltige ótedi. Kóbinese bul pútkil turnirge qollanıladı hám turnir baslanıwdan aldın sheshiledi, biraq siyrek jaǵdaylarda ayırım oyınlar ushın oyın baslanıwdan aldın sheshiliwi múmkin. Bunday jaǵdaylar bolatuǵın mısallarǵa EFL Kubogı hám Graflıq Kubokları kiredi.

### Tariyxı

#### 1863-jılǵa shekem
1863-jılǵa shekemgi futbol nızamlarınıń kópshiligi tek bir esap jazıw usılın (ádette «gol» dep atalǵan, degen menen Xarrou futbolında «baza» sózi qollanılǵan) usınǵan. Eki úlken ayırmashılıq (Iton dala oyını hám Sheffild nızamları, olar bul túsinikti Itonnan alǵan) ekewi de «ruj»dı (házirgi regbidegi trayǵa uqsas, qol tiygiziw) teń oyındı sheshiw ushın qollanǵan.

#### 1863-jılǵı FA nızamları
1863-jılǵı oyın nızamları tek bir esap jazıw usılın qamtıǵan: gol. Teń oyındı sheshiw ushın hesh qanday procedura bolmaǵan.

#### «Qol tiygiziw»
1866-jıldıń fevral ayında associaciya futbolı qısqa waqıtqa **«qol tiygiziw»** (kóplik túri: **«qol tiygiziwler»**) dep atalǵan teń oyındı sheshiw usılın qabıl etti. Bul «qol tiygiziw» Iton dala oyını hám Sheffild nızamlarında qollanılǵan «ruj»ǵa, sonday-aq házirgi regbi túrlerindegi trayǵa uqsas edi. Ol tómendegishe anıqlanǵan:
Eger top dárwaza sızıǵınan ótip ketse, dárwaza iyelik etetuǵın komandanıń oyınshısı onı dárwaza sızıǵınan, top oyınshınıń denesiniń qálegen bólegi menen tiygen jerge qarama-qarsı noqattan tebiwi kerek; biraq eger qarsılas komandanıń oyınshısı toptı birinshi bolıp tiyse, ol top qarsılasınıń dárwaza sızıǵınan ótkennen keyin, onıń komandasına bir «qol tiygiziw» esaplanadı, hám eger eki tárepten de gol urılmasa, yamasa eki tárepten de birdey sandaǵı gol urılsa, kóbirek «qol tiygiziw» alǵan komanda matchtıń jeńimpazı boladı.
«Qol tiygiziw» arqalı sheshilgen oyınǵa mısal - 1866-jılı 8-dekabrde oynalǵan Barnes FC hám Civil Service FC arasındaǵı match. Bul match «Civil Service komandasınıń úsh qol tiygiziwge qarsı nol esabı menen jeńisi menen juwmaqlandı, eki tárepten de gol urılmadı». 1866-jılı 31-martta ótkerilgen tariyxıy London hám Sheffild arasındaǵı matchta, «London» (Futbol Associaciyasınan wákil komanda) eki gol hám tórt qol tiygiziwge qarsı nol esabı menen jeńiske eristi.

«Qol tiygiziw» tek bir jıl dawam etti. Ol 1867-jılı fevral ayında Wanderers FC usınısı tiykarında biykar etildi. FA xatkeri Robert Grem keyinirek onıń alıp taslanıwınıń paydasın túsindirip, bılay dep jazdı: «házir pútkil oyın gol urıwǵa baǵdarlanǵan, al burın oyınnıń bul tiykarǵı maqseti kóbinese 'qol tiygiziw' alıwǵa urınıwlar sebepli kózden tasa bolıp qalatuǵın edi».

#### Goldıń jalǵız esap jazıw usılı ekenligin anıq málimlew
1923-jılı Oyın Nızamlarına tómendegi málimleme qosıldı:
Oyın kóbirek gol urǵan komanda tárepinen utıladı. Eger hesh qanday gol urılmaǵan bolsa, yamasa oyın aqırında esap teń bolsa, oyın teń esap penen juwmaqlanadı.

Bul ózgeris múyesh soqqısı teń esaptı sheshiw usılı sıpatında qollanıwdıń aldın alıw ushın engizilgen.

#### Shek taslaw
1867-jıldan 1970-jılǵa shekem, oyın nızamlarında anıq nátiyje talap etetuǵın turnirlerde teń esaptı sheshiw usılları haqqında hesh nárse aytılmaǵan edi. 1928-jılǵı Olimpiada oyınlarınıń «jubanısh finalı»nda hám 1968-jılǵı Evropa chempionatınıń yarım finalında kóringenindey, eń keń tarqalǵan ámeliyat shek taslaw yamasa tıyın taslaw sıyaqlı tosınnan tańlaw usılların qollanıw boldı.

#### Múyesh soqqısın teń esaptı sheshiw usılı sıpatında qollanıw
Joqarıda aytılǵan 1923-jılǵı nızamǵa qaramastan, Dublin City Cup (1960-jıllarǵa shekem) hám Dublin and Belfast Inter-City Cup (1940-jıllarda) pley-off raundlarında múyesh soqqıları sanın teń esaptı sheshiw usılı sıpatında qollanǵan.

#### Penalti seriyası
1970-jılǵı jıynalısında Xalıqaralıq Futbol Associaciyası Keńesi shek taslaw usılın «toqtatıp», onıń ornına penalti seriyasın engizdi.

#### Altın gol
Altın gol, dáslep «tosattan ólim» dep atalǵan, 1993-jılı eksperiment túrinde engizilgen procedura bolıp, oǵan muwapıq qosımsha waqıt dawamında gol urılsa, oyın dárhal tamamlanıp, goldı urǵan komanda jeńimpaz dep járiyalanatuǵın edi. Altın gol 1998-jıl hám 2002-jıl Jáhán Chempionatlarında qollanılıp, 2004-jılı biykar etildi. Bul dáwirdiń sońǵı bóliminde «gúmis gol» dep atalǵan variant ta qollanıldı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__