Tásirdi retlew

**Tásirdi retlew** (sonday-aq: affektti regulyaciyalaw) hám **«tásirdi retlew teoriyası»** psixiatriya hám psixologiyada áhmiyetli túsinikler bolıp, emociyanı retlew menen tıǵız baylanıslı. Biraq, sońǵısı jeke adamnıń tásirinen góre kewil-xosh jaǵdayınıń kórinisi bolıp tabıladı. Tásirdi retlew — bul jeke adamnıń kewil-xoshı, keyipi yamasa emociyaları qanday bolıwına qaramastan, qıyın jaǵdayda kórsete alatuǵın haqıyqıy nátiyjeliligi. Ol atqarıwshı hám kognitiv funkciyalardıń sapası menen tıǵız baylanıslı hám bul túsinikti emociyanı regulyaciyalawdan ajıratıp turatuǵın nárse usı. Adamnıń emocional baqlawı tómen, biraq óz tásirin baqlawı dárejesi joqarı bolıwı múmkin, hám usınıń nátiyjesinde, intakt kogniciya sebepli normal jeke qarım-qatnasıq funkciyasın kórsete aladı.

## Teoriyalıq tiykarlar hám fon
XIX ásirdiń aqırınan baslap, psixologiyanıń eń kórnekli izertlewshileriniń bir neshewi emocional baqlaw ideyasın psixologiyalıq oylawǵa kirgizdi. Tásirli Uilyam Djeyms adamnıń fiziologiyalıq reakciyalarınıń olardıń emocional tájiriybelerine qalay tásir etetuǵının úyrenip, bul reakciyalardı regulyaciyalaw zárúrligin kórsetti.

Zigmund Freydtiń psixoanalitikalıq izertlewleri «qorǵanıw mexanizmleri»niń — kerek emes oylar hám emociyalardı sanadan shıǵarıp taslawǵa xızmet etetuǵın kognitiv reakciyalardıń engiziliwine alıp keldi. Bul da adamlardıń óz emociyaları tájiriybesin retlew qábiletine iye ekenin bildiretuǵınday kórindi.

Karl Yung adam psixikasın izertlegende, adamlardıń geypara emociyalardı óz tulǵasına biriktiriw hám basqaların basıw arqalı óz emociyaların qalay basqaratuǵının izertledi, bul óz gezeginde ózin-ózi ańlaw arqalı bizge «jeke ózgesheliklerimizdi» beredi.

XX ásirde kognitiv psixologiya rawajlanǵan sayın, emocional baqlaw boyınsha izertlewler de rawajlandı, bunda kognitiv procesler tásirdi retlewge múmkinshilik beredi dep esaplandı. Bul dáwirde «gúresiw strategiyaları» sıyaqlı texnikalar jámiyetshilik názerine tústi, olar belgili bir medicinalıq máselelerdi, ásirese júrek penen baylanıslı máselelerdi basqarıw quralı retinde qabıllandı.

XX ásirdiń sońında Richard S. Lazarus emocional reakciyalardı túsiniwde kognitiv bahalaw (jeke adamnıń óz ortalıǵı hám onıń stimullarına subyektiv kózqarası) teoriyasın jarıqqa shıǵardı, al Djeyms Dj. Gross Emociyanı regulyaciyalaw procesi modelin usındı, ol jeke adamlardıń jaǵdaylardı qayta qáliplestiriw hám uwayım sezimlerin azaytıw ushın dıqqattı tańlap jumsaw arqalı óz emociyaları tájiriybesine qalay tásir ete alatuǵının jáne de izertledi.

## Tásirdi retlew strategiyaları
Tásirdi retlew bir neshe jollar menen ámelge asırıladı. Kognitiv qayta bahalaw strategiyası hár tárepleme izertlengen bolıp, ol jeke adamnıń unamsız sezimlerdi payda etiwi múmkin bolǵan jaǵdaydı yamasa waqıyanı, onıń psixologiyalıq tásirin azaytıw yamasa basqa baǵıtqa burıw ushın, óz túsindirmesin ózgertiw qábiletine tiyisli. Bul antecedentke baǵdarlanǵan regulyaciya dep ataladı, sebebi ol emociya payda bolıwınan aldın sezilgen tásirdi ózgertiwge baǵdarlanǵan. Bul potencial qorqınıshlı waqıyalarǵa ushıraǵanda uwayım sezimlerin azaytıw ushın qollanılıwı múmkin.

Emociyalardı regulyaciyalaw ushın taǵı bir jaqsı izertlengen strategiya — basıw bolıp, ol emocional juwaptıń sırtqı toqtatılıwın ańlatadı. Kognitiv qayta bahalawǵa qarama-qarsı, bul juwapqa baǵdarlanǵan strategiya, yaǵnıy ol ishki emociya payda bolǵannan keyin júz beredi. Qısqasha aytqanda, bul birew óziniń ishki emociyalarınıń sırtqa shıǵıwın jasırıwǵa háreket etken waqıt. Basıw sociallıq jaqtan áhmiyetli bolsa da, sońǵı izertlewler uzaq múddetli emocional basıwdı ólim qáwipiniń artıwı menen, ásirese júrek-qan tamır keselliklerinen, hátte rak keselliginen bolatuǵın ólimniń artıwı menen de baylanıstıradı.

## Tásirdi retlew mexanizmleri
Nevrologiyalıq jaqtan, affektti regulyaciyalaw emociyalardı basqarıwǵa juwapker bolǵan aldıńǵı miy qabıǵında jaylasqan. Aldıńǵı miy qabıǵı emociyalarımızdı qayta islewde oraylıq orın tutadı dep esaplanatuǵın miydiń bólimi amigdalanıń mákanı bolǵan limbik sistemasın baqlawǵa járdem beredi. Degen menen, bul teoriyaǵa qarsılıq bar, sebebi amigdalanıń keń emocional juwaplarǵa tásiri boyınsha izertlewler sheklengen. Sońǵı izertlewler amigdalanıń dinamikalıq tábiyatına itibar qaratıp, adamlardıń házirgi jaǵdayǵa hám ózleriniń jeke maqsetlerine (kognitiv hám emocional proceslerdiń óz-ara tásiri) sáykes óz emociyaları menen juwapların retley alatuǵının kórsetti.

Rawajlanıw psixologiyasında adamnıń tásirdi retlewi balalıqtan baslap turaqlı túrde rawajlanıp baratuǵın process retinde qaraladı. Tárbiyalawshılar sáykes emocional juwaplar ushın tiykar salıwǵa juwapker. Balalar ósken sayın, olardıń óz emociyaların ózi retlew qábileti sociallıq úyreniw, shártli refleks hám kognitiv rawajlanıw nátiyjesinde jetilisedi, bunda shańaraq tásiri eń úlken úles qosadı. Sonday-aq bul process balalarda júdá áhmiyetli dep esaplanadı, balalıqtaǵı disfunkcional tásirdi retlew ámeliyatları keyinirek ómirde depressiya yamasa mazasızlıq sıyaqlı psixikalıq densawlıq máseleleri menen jiyi baylanıslı.

## Mádeniy faktorlar
Tásirdi basqarıw mádeniyatlar arasında aytarlıqtay ayırmashılıq etiwi múmkin, bul Macumoto, Yu hám Fontenniń 2008-jılǵı izertlewi sıyaqlı sońǵı mádeniyatlararalıq izertlewlerde kórsetilgen. Hár qıylı mádeniyatlar emocional kórinisler boyınsha óz normalarına iye, bul adamlar qollanatuǵın tásirdi basqarıw strategiyalarına tásir etedi. Kóp mádeniyatlar, ásirese kollektivistlik dep esaplanatuǵınlar, emocional ustamlılıqtı qollaydı, al individualistlik mádeniyatlar emociyanıń ashıq kórinisin qabıllaydı. Bul eki túrli mádeniyatta jasaytuǵın adamlar óz emociyaların pútkilley basqasha jollar menen regulyaciyalaydı hám sonıń nátiyjesinde kórsetedi.

## Ámeliy qollanılıwı hám tásirleri
Emociyanı regulyaciyalaw menen emlew (ERT) terapiyalıq tájiriybelerdi rawajlandırıwda qollanılǵan, jaqında Affektti regulyaciyalaw menen emlew (ART) ushın ayrıqsha ámeliyat retinde sınaqlar ótkerilgen. Nawqaslarǵa emociya hám affektti regulyaciyalaw texnikaların meńgeriwge járdem beriw PTSR, mazasızlıq hám depressiya sıyaqlı psixikalıq densawlıq máselelerin emlewde áhmiyetli dep esaplanǵan. Bul texnikalardı úyretiw usı máseleleri bar adamlarǵa óz emociyaların nátiyjelirek basqarıwǵa járdem berip, olarǵa kúndelikli abadanlıqtıń joqarıraq dárejelerin seziniwge járdem beredi. 

Emlewden tıs, adamnıń tásirdi retlew dárejesi onıń emocional intellektin anıqlawda júdá áhmiyetli. Bul óz gezeginde adamnıń qarım-qatnasıqların qáliplestiriw hám saqlawda zárúr. Joqarı emocional intellekti bar adamlar kelispewshilikler menen gúresiwde, basqalar menen kúshli qatnasıqlar ornatıwda hám ortasha adamǵa qaraǵanda joqarıraq empatiya dárejesine iye bolıwda ádewir jaqsıraq tayarlıqqa iye dep esaplanadı.

Bilimlendiriw tarawında tásirdi retlewdi engiziw studentlerdiń oqıwın nátiyjeli tolıqtıratuǵını kórsetilgen. Jas oqıwshılarǵa óz emociyaların basqarıw quraların úyretiw arqalı mektepler oqıwshılarınıń jetiskenliginiń tiykarı retinde empatiya hám turaqlılıqtı xoshametley aladı. Sociallıq hám emocionallıq oqıwdı (SEL) engizgen mekteplerdiń oqıwshıları jaqsılanǵan sociallıq hám emocionallıq kónlikpelerge, sonday-aq joqarılaǵan akademiyalıq kórsetkishlerge iye ekeni kórsetilgen. Tásirdi retlewdiń mádeniy jaqtan salıstırmalı tábiyatı sebepli, onı mekteplerge etikalıq jaqtan durıs engiziw áhmiyetli, sonday-aq hár qıylı mádeniyatlardıń normalarına yamasa qunlılıqlarına qarsı kelmew kerek. 

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__