Aprel

**Aprel** (latın. *Aprilis*) — Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń tórtinshi ayı. 30 kúnnen ibarat.

## Tariyxı

Rimlikler bul ayǵa latınsha *[[Aprilis]]* atın bergen, biraq bul attıń kelip shıǵıwı anıq emes. Dástúriy etimologiya boyınsha ol terekler hám gúllerdiń «ashıla» baslaytuǵın máwsimine belgi beriwshi *aperire* («ashıw») feyiline barıp taqaladı, bul bolsa báhár ushın  (*ánixi*) (ashılıw) sózin qollanatuǵın házirgi grek tili menen salıstırǵanda tastıyıqlanadı. Ayırım Rim ayları qudaylardıń húrmetine atalǵanlıǵı sebepli hám Aprel quday hayal Venera ushın muqaddas bolǵanlıqtan (onıń Veneraliya bayramı aydıń birinshi kúninde ótkeriletuǵın edi), *Aprilis* dáslep onıń ayı — **Aphrilis** bolǵan degen boljam bar. Bul at onıń grekshe ekvivalenti bolǵan Afrodita (*Aphros*) yamasa etrusksha *[[Afrodita|Apru]]* atınan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Yakob Grimm bolsa gipotetikalıq quday yamasa qaharman — *Aper* yamasa *Aprus*tıń atın usınıs etedi.

Aprel eń dáslepki Rim kalendarınıń ekinshi ayı bolǵan, b.e.sh. 700-jılları patsha Numa Pompiliy tárepinen *[[Yanvar|Ianuarius]]* hám *[[Fevral|Februarius]]* qosılǵanǵa shekem. Ol b.e.sh. 450-jılları decemvirler dáwirinde kalendar jılınıń (on eki ay tártip penen kórsetilgen jıl) tórtinshi ayı boldı hám sol waqıtta 29 kúnnen ibarat edi. 30-kún b.e.sh. 40-jıllardıń ortalarında Yuliy Cezar tárepinen ámelge asırılǵan hám Yuliy kalendarın payda etken reforma waqıtında qaytadan qosıldı.

Anglo-sakslar Apreldi *ēastre-monaþ* dep ataǵan. Ardaqlı Bede óziniń «Waqıttı esaplaw» (*The Reckoning of Time*) shıǵarmasında bul *ēastre* ayı Pasxa (Easter) sóziniń túp-tamırı ekenligin aytadı. Ol sonday-aq, bul ay bayramı usı ayda ótkeriletuǵın *[[Eostre]]* qudayınıń atı menen atalǵanlıǵın kórsetedi. Bul maǵlıwmat Eynxardtıń «Ullı Karldıń ómiri» (*Vita Karoli Magni*) miynetinde de tastıyıqlanadı.

Áwliye Georgiy kúni aydıń jigirma úshinshisine tuwra keledi; al Áwliye Mark aqshamı — jıl ishinde óliwi kerek bolǵanlardıń árwahları shirkewge kirip baratırǵanı kórinedi degen ırımı menen — jigirma tórtinshisine tuwra keledi.

Qıtayda imperator hám shahzadalar tárepinen jer aydawdıń simvollıq dástúri olardıń úshinshi ayında ótkeriledi, bul jiyi Aprel ayına tuwra keledi. Fin tilinde Aprel — *huhtikuu*, bul «qırqıw hám jaǵıw ayı» degen mánini bildiredi, sebebi bul waqıtta egin maydanların ashıw ushın ashıq tuqımlılar kesilip, jaǵılatunǵın edi.

Sloven tilinde eń keń tarqalǵan dástúriy atı — *mali traven*, yaǵnıy ósimlikler óse baslaytuǵın ay. Bul at dáslep 1466-jılı Shkofya-Loka qoljazbasında jazılǵan.

Aprel ayı dáslep 30 kúnnen ibarat edi; Numa Pompiliy onı 29 kún qıldı; aqırında, Yuliy Cezardıń kalendar reforması onı taǵı 30 kún qıldı. Bul b.e.sh. 8-jılı Avgust Cezardıń kalendar qayta kóriwi waqıtında ózgertilmedi.

Áyyemgi Rimde Cerealiya festivalı Apreldiń ortasınan aqırına shekem jeti kún dawamında ótkeriletuǵın edi, biraq anıq sáneleri ele de anıqlanbaqta. Latın bayramları (*Feriae Latinae*) da Aprelde ótkerilip, sánesi ózgerip turatuǵın edi. Basqa áyyemgi Rim bayramları qatarına Veneraliya (1-aprel), Megaleziya (10–16-aprel), Fordicidiya (15-aprel), Pariliya (21-aprel), Vinalia Urbana (23-aprel), Robigaliya (25-aprel) hám Serapiya (25-aprel) kiredi. Floraliya Rim Respublikası dáwirinde 27-aprelde yamasa Yuliy kalendarı boyınsha 28-aprelde ótkerilip, 3-mayǵa shekem dawam etken. Biraq, bul sáneler házirgi Grigorian kalendarına tuwra kelmeydi.

Liridalar meteor jawını hár jılı 16-aprelden 26-aprelge shekem kórinedi, eń joqarı belsendiligi ádette 22-aprelde boladı. Eta-Akvariidalar meteor jawını da Aprelde payda boladı. Ol hár jılı 21-aprelden 20-mayǵa shekem kórinedi, eń joqarı belsendiligi 6-may átirapında boladı. Pi-Puppidalar 23-aprelde payda boladı, biraq bul tek tiykarǵı kometanıń perigeliy sánesi átirapındaǵı jıllarda boladı. Virginidalar da Apreldiń hár qıylı sánelerinde jawadı.

«Aprel kúnleri» (*journées d'avril*) — bul Franciya tariyxında 1834-jılı Lion, Parij hám basqa jerlerde Lui-Filipp húkimetine qarsı kóterilisler seriyasına berilgen at. Bul kóterilisler qatal repressiyalarǵa hám *procès d'avril* (aprel procesi) retinde belgili bolǵan ataqlı sud procesine alıp keldi.

## Simvollar
 Aprel ayınıń tuwılǵan aydıń tası — almaz. Tuwılǵan aydıń gúli — ápiwayı láyli *(Bellis perennis)* yamasa shiyrin noqat. Zodiak belgileri — Qoy (19-aprelge shekem) hám Buǵa (20-aprelden baslap).

 

## Bayramlar hám itibar beriletuǵın kúnler

*Bul dizim mindetli túrde rásmiy statusqa iye yamasa ulıwma atap ótiletuǵın kúnlerdi ańlatpaydı.*

### Ay boyı

* Katolik, protestant hám pravoslav dástúrlerinde Aprel ayı — Rabbimizdiń tiriliwi ayı bolıp tabıladı. Aprel hám Mart ayları jıljımalı diniy bayram bolǵan Pasxa jekshenbisi bayramlanatuǵın aylardır.
* Milliy úy haywanları ayı (Ullı Britaniya)

#### Amerika Qurama Shtatları
* Arab-amerikalıqlardıń miyrası ayı
* Autizm haqqında xabardarlıq ayı
* Rak penen gúresiw ayı
* Jámiyetlik kolledjler haqqında xabardarlıq ayı
* Konfederaciya tariyxı ayı (Alabama, Florida, Djordjiya, Luiziana, Mississippi, Texas, Virjiniya)
* Finanslıq sawatlılıq ayı
* Djaz kórkem ónerin qádirlew ayı
* Matematika hám statistika haqqında xabardarlıq ayı
* Áskeriy xızmetkerler perzentleri ayı
* Milliy poeziya ayı
* Milliy poeziyanı jazıw ayı
* Ergoterapiya ayı
* Balalarǵa qatallıq kórsetiliwiniń aldın alıw milliy ayı
* Milliy volontyorlar ayı
* Parkinson keselligi haqqında xabardarlıq ayı
* Rozacea haqqında xabardarlıq ayı
* Jınsıy zorlıq haqqında xabardarlıq ayı

## 

## 

## 

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Milliy terekler kúni fondı