Odessa

**Odessa** (, , ) — Ukrainada Qara teńiz boyında, Dnestr hám Dnepr sayızlıqları arasında jaylasqan qala. 997 mıń xalıq jasaydı (2024). «Qara teńizdiń gáwharı» dep atalǵan bul qala XIX ásirde Rossiya imperiyasında Moskva, Sankt-Peterburg hám Varshavadan keyingi en úlken qala edi. Ukrainanıń qubla-batısında jaylasqan, Odessa wálayatınıń hákimshilik orayı hám áhmiyetli turizm, port hám transport orayı bolǵan qala mámlekettiń xalıq sanı boyınsha 3-orında turadı. Geyde «Qara teńiz gáwharı» qalada tuwılǵan yahudiy komediantları sebepli «Yumor paytaxtı» yamasa «Qubla Palmira» dep te ataladı. Mádeniyat hám ilim (universitet, astronomiya hám geofizika observatoriyaları) orayı Odessa, sonday-aq, slavyanlardan kóre Jer Orta teńizi usılındaǵı arxitekturası menen mámlekettiń eń iri bet oraylarınan biri bolıp esaplanadı.
 
Qalanıń tariyxıy orayı 2023-jılı YUNESKOnıń Pútkil dúnya miyrası komitetiniń gezeksiz májilisinde Pútkil dúnya miyrası dizimine kirgizilgen edi. Miyras obekti sol jılı qáwip astındaǵı Jáhán miyrası dizimine kirgizilgen.

## Tariyxı
Qala Yassı shártnaması (1792) tiykarında Rossiya menen baylanısqan tatar posyolkası Hajıbay ornında shólkemlestirilgen. Ruslar 1794-jılı qurıwdı baslaǵan teńiz bándirgisi hám port átirapında rawajlanǵan bul jańa qalaǵa 1795-jılı Milet koloniyası Odessos (házirgi Varna) esteligine Odessa dep at qoydı.

1803-jıldan 1814-jılǵa shekem gersog Armand de Rishelye basqargan qala 1805-jılda Jańa Rossiyanıń basqarıw orayı sıpatında tez rawajlandı. 1865-jılı Odessa universiteti shólkemlestirilgennen keyin xalqı kóbeyip barǵan qala XIX ásir aqırında Rossiya imperiyasınıń ekinshi iri port qalasına aylandı.

Qala tariyxındaǵı eń áhmiyetli waqıyalardan biri 1905-jılı qala portında turǵan «Potyomkin» bronında júz bergen qozǵalań bolıp, Sergey Eyzenshteynniń «Potyomkin bronenoses» (1925) filmi sebepli eń kóp eske alınadı. 1905-jılı qala portında turǵan «Potyomkin» bronenosesinde júz bergen qozǵalań. «Potyomkin bronenosesiniń kóterilisi» dep atalıwshı bul waqıyada Rossiyanıń Qara teńiz flotına 1905-jılı qala portında turǵan "Potyomkin" bronenosesinde júz bergen qozǵalań.qaraslı «Potyomkin» jawıngerlik kemesindegi shıdamaslıq turmıs shárayatlarınan bezgen ekipaj aǵzaları patsha rejimine qaraslı oficerlerge qarsı qozǵalań shıǵarıp, aqırında kemeni iyelep alǵan.

## Jáhán urıslarında
Birinshi jáhán urısınıń baslanıwında 400 mıńǵa jetken xalıq ishinde kóp sanlı evreyler jámááti bar edi. 1914-jılı qala xalqınıń 34% yamasa 165 000 adam yahudiyler edi. «Odessa pogrammaları» nátiyjesinde yahudiyler sanı tez azayıp ketti.

1918-1919-jılları úlken bolshevikler qozǵalańı kóterilgen Odessa Avstriya hám keyin ala kommunizm qáwipine qarsı birlesken Greciya hám Polsha armiyalarınıń áskerleri menen bekkemlengen Franciya armiyası tárepinen basıp alındı.

Ekinshi jáhán urısına kelgende, 1941-jılı 16-oktyabrde Rundstedt basshılıǵındaǵı nemec-rumin armiyası tárepinen basıp alınǵan qala 1944-jılı 10-aprelde sovet komandiri Malinovskiy tárepinen qaytarıp alındı. Qızıl armiyanıń Odessanı «qutqarıwı» húrmetine qala «Qaharman qala» dep járiyalandı, qala qorǵanıwında sawash júrgizgen áskerlerge Odessa qorǵanıw medalı tapsırıldı.

## Geografiyası
Odessa Ukrainanıń qubla-batısında, Dnestr quyar jerinen 31 km arqada hám Kievten 443 km qublada jaylasqan. Qala Odessa qoltıǵında, Qara teńiz jaǵasınıń sayız bóliminde jaylasqan.

## Xalqı

**Odessanıń milliy quramı<br /> [[2001|2001-jıl]], mıń adam**


2001-jıl Ukraina xalıq esabında Odessa xalqı 1 029 049 adamdı (sonnan — 480 341 adam erkekler yamasa 47% hám 548 708 adam hayallar yamasa 53%), turaqlı xalqı — 1 010 298 adamdı quraǵan. Odessa — dástúriy kóp milletli qala esaplanadı. Qalada onnan aslam millet wákilleri jasaydı.

## Arxitekturası

Qalanıń oraylıq bóliminde A. E. Rishelye esteligi hám Potemkin tekshesi jaylasqan klassikalıq imáratlar ansambli bar (1826 - 41). Klassicizm usılında qurılǵan Voronsov, Potockiy, Narishkina sarayları, eski birja, gospital, Odessa átirapı hám onıń shetlerinde — klimatlıq hám balneobalshıq kurortlar (Arkadiya, Luzanovka hám basqalar) bar. Odessada tariyxıy waqıyalar menen baylanıslı orın kóp.

## Sanaatı
Odessada mashinasazlıq (stanoksazlıq, júk-transport, suwıtqısh, medicinalıq, sawda, poligrafiya hám basqa ásbap-úskeneler, agregatlar, esaplaw mashinaları islep shigarıw hám basqalar), ximiya, neftti qayta islew, ximiyafarmacevtika, azıq-awqat, jeńil (jut, toqımashılıq hám basqalar) sanaat kárxanaları bar. Polat prokat óndirislik birlespesi xizmet kórsetedi.

## Sociallıq taraw
Odessa iri teńiz portı. Hawa liniyaları arqalı iri qalalar menen baylanısqan. Odessada Antarktika kit awlaw flotiliyası bazası, 14 joqarı oqıw ornı (sonnan, universitet, konservatoriya), Ukraina Ilimler Akademiyasının Qubla ilimiy orayı, 7 teatr (sonnan, opera hám balet teatrı), arxeologiya, kórkem, A. S. Pushkin atındaǵı, ádebiy-memorial muzeyleri, cirk, filarmoniya, konservatoriya, kinostudiya bar.

## Odessadaǵı tártipsizlikler
2014-jılı 2-may kúni Odessa qalasında júz bergen qurallı soqlıǵısıwlarda 37 adam qaytıs boldı, 200 den aslam adam jaraqatlandı. Qaytıs bolǵanlardıń kópshiligi rossiyalılar ekeni aytıladı. Rossiya prezidentiniń baspasóz xatkeri Dmitriy Peskovqa bola, Putin qurbanlardıń jaqınlarına kewil bildirgen hám bul qayǵıda Kiev basshılıǵın ayıplaǵan. Ukraina policiyasına bola, tártipsizliklerge baylanıslılıqta gúmanlanıp, 130 adam qamaqqa alınǵan. Jınayat kodeksiniń «Qastan adam óltiriw», «Jámietlik tártipti buzıw», «mámleketlik uyımlardı iyelew» sıyaqlı onnan aslam statyası boyınsha jınayat isleri qozǵatılǵan. Rossiya basshılıǵı Odessadaǵı onlaǵan adamnıń ólimine sebep bolǵan hádiyselerde Kiev hám Batıs húkimetlerin ayıpladı.

## Bawırlas qalalar
Odessanıń bawırlas qalaları 2020-jıl jaǵdayına bola tómendegidey keltirilgen.

*  Iskenderiya, Mısr (1968)
*  Baltimor, AQSh (1975)
*  Kishinyov, Moldaviya (1994).
*  Konstansa, Rumıniya (1991)
*  Genuya, Italiya (1972)
*  Hayfa, Izrail (1992)
*  Istanbul, Túrkiya (1997)
*  Kalkutta, Hindstan (1986)
*  Liverpool, Great Britain (1957)
*  Lodz, Polsha (1993)
*  Marsel, Franciya (1973)
*  Lefkosha, Kipr (1996)
*  Oulu, Finlyandiya (1957)
*  Pirey, Greciya (1993)
*  Sindao, Qıtay (1993)
*  Regensburg, Germaniya (1990-j.)
*  Split, Xorvatiya (1964)
*  Seged, Vengriya (1977)
*  Vankuver, Kanada (1944)
*  Varna, Bolgariya (1958)
*  Erevan, Armeniya (1995)
*  Yokohama, Yaponiya (1968)

### Birge islesiw shártnaması dúzilgen qalalar
Odessa, sonday-aq, tómendegi qalalar menen birge islesiw shártnaması bar.

*  Brest, Belarus (2004)
*  Gdansk, Polsha (1996)
*  Klaypeda, Litva (2004)
*  Larnaka, Kipr (2004)
*  Marokash, Marokko (2019)
*  Minsk, Belarus (1996)
*  Ningbo, Qıtay (2008)
*  Tallin, Estoniya (1997)
*  Tbilisi, Gruziya (1996)
*  Valparaíso, Chili (2004)
*  Vena, Avstriya (2006)
*  Varshava, Polsha (2005)

## Derekler

## Sırtqı siltemeler