Kvazimodo

**Kvazimodo** ( ,  ; «Kvazimodo ekshembisi»nen alınǵan) — Viktor Gyugonıń (1831) «Notr Dam soborı» romanınıń bas qaharmanı esaplanadı. Kóplegen dene kemshilikleri, ásirese, búkir (kifoz) bolıp tuwılǵan Kvazimodo, XV ásirdegi Parijdegi Notr Dam soborınıń qońıraw qaǵıwshısı bolıp xızmet etedi. Onıń sırtqı kórinisi basqalardıń oǵan qatal múnásibette bolıwına sebep bolsa da, ol aqırında tek ólim menen juwmaqlanatuǵın kútilmegen muhabbattan pananı tabadı.

Kvazimodo rolin film adaptaciyalarında kóplegen aktyorlar, sonday-aq Lon Chaney (1923), Charles Laughton (1939), Anthony Quinn (1956) hám Anthony Hopkins (1982) oynadı. Bunnan basqa, ol Disney animaciyalıq filminde (1996) Tom Hulce tárepinen dawıslantırıldı; «Quasi» (2023) komediyasında Steve Lemme tárepinen parodiya etildi; hám eń aqırǵı ret «Notr Dam soborı» francuz tilindegi muziklınıń jańalanǵan nusqasında Angelo Del Vecchio tárepinen sáwlelendirildi.

2010-jılı britaniyalı izertlewshi Viktor Gyugo romandı jazıp júrgen dáwirde Notr Dam soborında haqıyqıy búkir tas jonıwshı islegenligi hám olardıń bir-birin tanıǵan bolıwı múmkinligi haqqında dáliller tapqan.

## Romanda
Dene kemshiligi bar Quasimodo «jiyirkenishli» hám «shaytan dóretiwshiligi» retinde sıpatlanadı. Ol awır búkirlik, shep kóziniń ústindegi qoyıw qas hám oń kóziniń úlken shúyel artında «pútkilley joq bolıp ketiwi», sonday-aq awzınan shıǵıp turǵan sınıq tisleri menen tuwılǵan. Ol cıgan qáwiminde tuwılǵan, biraq qorqınıshlı sırtqı kórinisi sebepli saw-salamat qız bala — Agnes penen almastırılǵan. Romandaǵı qaharmanlardıń biri oǵan haywan sıyaqlı hám xristian emes retinde qarap, onı «evrey hám dońızdıń áwladı» bolıwı múmkinligin hám sol sebepli ólimge ılayıq ekenligin aytadı. Tabılǵannan keyin, Kvazimodo Agnestiń anası tárepinen (ol cıganlar balamdı jedi dep isengen) jin-shaytanlardan tazalanıp, Parijge alıp ketiledi. Ol Notr Dam soborındaǵı (jetimler hám kerek bolmaǵan balalar taslap ketiletuǵın orında) Pasxadan keyingi birinshi ekshembi — «Kvazimodo ekshembisi»nde Notr Dam arxidiakonı Claude Frollo tárepinen tabıladı. Frollo balanı asırap alıp, oǵan tabılǵan kúniniń atın beredi hám onı sobordıń qońıraw qaǵıwshısı etip tárbiyalaydı. Qońırawlardıń qattı dawısı sebepli Kvazimodo sańıraw bolıp qaladı, sol sebepli Frollo oǵan ımlaw tilin úyretiwi kerek boladı. Kemisligi sebepli jek kóriliwine qaramastan, onıń júregi aqkókirek ekenligi málim boladı. Romanda Kvazimodo zorlıq-zombılıq islerin islese de, bul tek basqalar buyırǵanda ǵana ámelge asırıladı.

Parij xalqı tárepinen maqluq retinde qaralǵan ol, tek Frollonı ǵana ózine ǵamxorlıq etedi dep esaplaydı hám arxidiakon sobordan shıqqanda jiyi onıń menen birge júredi. Frollo Esmeralda isimli sulıw cıgan qızına ashıq bolıp, Kvazimodonı onı urlap ketiwge kóndiredi. (Keyinirek onıń Kvazimodo menen almastırılǵan Agnes ekenligi málim boladı.) Kapitan Feb de Châteaupers kidnappingti toqtatıw ushın kelip, Quasimodonı qolǵa aladı, ol Kvazimodonıń tek Frollonıń buyrıǵın orınlaǵanınan xabarsız boladı. Sańıraw sudya Florian Barbedienne onı bir saat qamshılawǵa hám taǵı bir saat masqaralaw baǵanasında turıwǵa húkim etedi. Feb Kvazimodonı baylap, Pierre Torterueǵa onı masqaralap turǵan xalıq aldında sabatıwǵa buyıradı. Kvazimodo járdem sorap qıshqırǵanda, Frollo onı tapsırmanı orınlamay qalǵanı ushın jaza retinde qıynawǵa jol qoyadı. Quasimodo suw sorap jalınǵanda, bala oǵan suwlı shúberek ılaqtıradı. Onıń shóllegenin kórip, Esmeralda onıń qasına kelip suw beredi. Bul onı qutqaradı hám Esmeralda onıń júregin jawlap aladı.

Esmeralda keyinirek adam óltiriwge urınıwǵa baylanıslı qıyınshılıqqa dus keledi – bul qılmıstı Esmeralda menen Febtiń sırlı túnin gúzetkennen keyin kúshli isenim penen Febti pıshaqlap alǵan Frollo islegen edi hám ol asıwǵa húkim etiledi. Darǵa alıp ketiliwi aldında Notr Dam soborı basqıshlarında duwa etiwge májbúrlengen waqıtta, sobordıń joqarı balkonınan bul jaǵdaydı gúzetip turǵan Kvazimodo arqan menen tómenge túsedi hám onı sobordıń joqarısına alıp shıǵıp qutqaradı. Sol jerde turıp tómendegi tamashagóylerge «Pana!» dep qıshqıradı.

Esmeralda dáslep Kvazimododan qattı qorqadı, biraq barǵan sayın onıń haq kókirek ekenligin túsinedi hám onıń menen doslasadı. Ol qızdı gúzetedi hám qorǵaydı, hátte, bir saparı aqıldan azǵan ruwxanıy óz bólmesinde oǵan jınıslıq qıspaq kórsetken waqıtta onı Frollodan qutqaradı. Sonday-aq, bir jaǵdayda Esmeralda sobor balkonınan Febti kórip qaladı hám Kvazimododan tómenge túsip onı tawıp keliwin ótinedi, biraq Feb Kvazimodonıń sırtqı kórinisinen jiyirkenedi hám onı kóriw ushın Notr Dam soborına barıwdan bas tartadı.

Biraz waqıt tınıshlıqtan soń, Clopin Trouillefou basqarǵan Parij «Truan»larınıń (Truands) toparı Notr Damǵa hújim jasaydı. Kvazimodo olardıń ústine tas hám gerbish ılaqtırıp, hátte, qaynap turǵan qorǵasın quyıp olardıń jolın tosıwǵa tırısadı, biraq Feb hám onıń áskerleri kelip hújimshilerdi quwıp jibergenshe topar hújimdi dawam ettiredi. Kvazimododan jasırın halda, Frollo Esmeraldanı sırtqa aldap alıp shıǵadı hám ol jerde qızdı qamawǵa alıp, darǵa asıladı. Kvazimodo Frollonıń Esmeraldanıń ólim jazasına qattı kúlimsirep qarap turǵanın kórgende, óz xojayınına qarsı shıǵadı hám onı ǵázeplenip balkonnan tómenge taslap óltiredi.

Kvazimodo úmitsizlik ishinde «Meniń barlıq súygenim usı jerde!» dep jılaydı. Keyin ol Notr Damnan birtala ketedi hám qala diywallarınan sırttaǵı Gibbet of Montfauconǵa (Monfokon gibbeti) qaray jol aladı. Jol-jónekey 200 reformalanǵan prostitutkadıń úyi bolǵan Filles-Dieu monastırı hám Sen-Lazar moxov koloniyasınıń qasınan ótedi. Gibbetke jetkeninen soń, ol Esmeraldanıń taslap ketilgen óli denesiniń qasına jatadı. Ol Monfokonda qaladı hám aqırında qaytıs bolǵan Esmeraldanıń denesin qushaqlap otırıp, ashlıqtan óledi. Jıllar ótip, izertlewshiler toparı olardıń bir-birine shırmasıp ketken skeletlerin qazıp aladı. Olardı bir-birinen ayırmaqshı bolǵanda, Kvazimodonıń súyekleri shańǵa aylanıp ketedi.

### Simvolizm
Romanda Kvazimodo simvollıq túrde Esmeraldaǵa ózi menen sulıw, biraq bir túrli Kapitan Feb arasındaǵı ayırmashılıqtı kórsetedi. Qız Febke ashıq bolıp qalǵan edi. Ol qızdıń bólmesine eki vaza qoyadı: biri kristall vaza, biraq ol sınıq hám ishinde solıp qalǵan gúller bar; ekinshisi ápiwayı ılaydan islengen ıdıs, biraq onıń ishi sulıw hám xosh iyisli gúllerge tolı. Esmeralda kristall vazadaǵı solıǵan gúllerdi alıp, olardı mehir menen júregine basadı.

## Adaptaciyalar

Romannıń hár bir adaptaciyasında jıllar dawamında Kvazimodo rolin oynaǵan aktyorlar arasında tómendegiler bar:

### Disney versiyası
#### Birinshi filmde
Disneydiń 1996-jılǵı «Notr Dam soborı» animaciyalıq adaptaciyasında Kvazimodo romandaǵıǵa qaraǵanda júda basqasha qaharman. Oǵan Tom Hulce dawıs bergen hám James Baxter tárepinen animaciya etilgen. Romannan parqlı túrde, Kvazimodonıń eki kózi bar, shep kózi tek jartılay jabılǵan. Ol sańıraw emes hám erkin sóyley aladı. Onıń Viktor, Gyugo hám Laverna isimli úsh antropomorf gargoil dostı bar. Ózgerisler onıń qalayınsha Klod Frollonıń qaramaǵına túskeninen baslanadı; romanda ol Notr Dam soborı tekshelerine taslap ketilgen bolsa, filmde anası onı qorǵaw waqtında sol jerde óltiriledi.

Filmniń basında cıgan anası búkir náresteni ózi menen birge Notr-Damǵa zıyarat etiw ushın alıp kiriwge háreket etedi, biraq cigano-fob sudya Klod Frollo (Tony Jay) onı quwıp, abaysızdan óltirip qoyadı. Frollo balanıń dene kemshiligin kórip, onı jaqın jerdegi qudıqqa batırıp óltirmekshi boladı, biraq sobordıń arxidiakonı onı toqtatadı hám qılmısı ushın jaza retinde balanı óz balası retinde tárbiyalap alıwdı talap etedi. Qudaydıń ǵázebinen qorqqan Frollo razı bolıwǵa májbúr boladı hám balanı keleshekte oǵan kerek bolıwı múmkin degen úmitte asırap aladı. Frollo balaǵa qatal túrde Kvazimodo degen at beredi, bul sóz filmde latın tilinen «jartılay qáliplesken» dep awdarıladı. Jıllar dawamında ol Kvazimodonı qatal tárbiyalaydı, oǵan sobor minarasına shıǵıwǵa ruqsat bermeydi hám dúnyanıń jawız, gúnáǵa batqan jer ekenligin, Parij xalqı onı denesindegi kemshilik ushın jek kóretuǵınlıǵın úyretedi. Sonday-aq, ol Kvazimodonıń anası haqqında ótirik aytıp, anasınıń onı náreste waqtında taslap ketkenin hám eger Frollo aralaspay asırap almaǵanında basqalar onı suwǵa batırıp óltiretuǵınlıǵın aytadı. Soǵan qaramastan, Kvazimodo sırtqı dúnyaǵa shıǵıwdı qáleytuǵın haq kókirek jas jigit bolıp ósedi.

Kvazimodo «Aqmaqlar festivalı» waqtında jasırınsha sobordan shıǵıp ketedi hám sol jerde «Aqmaqlar patshası» bolıp saylanadı. Ol jerde ol Esmeralda menen tanısadı hám onı jaqsı kórip qaladı. Frollonıń eki saqshısı oǵan pomidor ılaqtırıp, onı qıynaw ushın dóngelekke baylaydı, bul tamashagóylerdiń de oǵan qosılıwına sebep boladı. Frollo onıń aytqanın qılmaǵanı ushın jaza retinde járdem beriwden bas tartadı. Esmeraldanıń oǵan janı ashıp, Feb Frollonı aralastıra almaǵanınan soń onı azat etedi.

#### Ekinshi filmde
Disneydiń 2002-jılǵı shıǵarılǵan «Notr Dam soborı II» (*[[The Hunchback of Notre Dame II]]*) dawamında Kvazimodo (taǵı da Xals tárepinen dawıs berılgen) jáne de bas qaharman retinde payda boladı. Ol ele sobordıń qońırawshısı bolıp, gargoillar menen birge Notr Damda jasaydı. Bul saparı ol Parijde erkin háreket ete aladı. Ol Madellen (*Madellaine*, Jennifer Love Hewitt tárepinen dawıs berılgen) isimli sulıw cirk aktrisasına ashıq bolıp qaladı, aqırında qız gargoillardıń tiri ekenin aytadı. Onıń Madellenge degen muhabbatı, qızdıń tiykarında Notr Damnan «La Fidele» dep atalatuǵın júda bahalı qońırawdı urlawdı jobalastırǵan sıyqırshı Sarush (*Sarousch*) ushın islep júrgenin bilgeninde azmaz qıyınshılıqqa dus keledi. Biraq Madellenniń Kvazimodoǵa degen haqıyqıy sezimleri onıń Sarushqa degen májbúriy sadıqlıǵınan ústem keledi hám ol Kvazimodoǵa Sarushtı jazalawǵa járdem beredi. Kvazimodo Madellendi keshiredi hám ekewi bir-birine muhabbat antın beredi.

#### Keyingi payda bolıwları

* Kvazimodo sonday-aq, «Tıshqannıń úyi» (*House of Mouse*) animaciyalıq serialında waqtı-waqtı menen kórinedi. Bir jaǵdayda, Jiminy Cricket qonaqlarǵa máslahat berip atırıp, geybir adamlar ózine ılayıq adamdı tabatuǵınlıǵın, geybirleri bolsa tappaytuǵınlıǵın aytıp onı jubatadı: bul dáslepki filmniń aqırında Kvazimodo menen Esmeraldanıń bir-birine ashıq bolmaǵanlıǵı ústinen kúliw edi.

* Kvazimodo Disney baǵları hám kurortlarında (*Disney Parks and Resorts*) júda siyrek ushırasatuǵın ushırasıwǵa bolatuǵın qaharman bolıp tabıladı, biraq onı «Fayntazi-lend» (*Fantasyland*) bólimindegi Klopinniń muzıka qutısında (*Clopin's Music Box*) kóriwge bolada.

* Disney filmine tiykarlanǵan nemec myuzıkl-shousı «Notr Dam soborı» (*[[The Hunchback of Notre Dame (musical)|Der Glöckner von Notre Dame]]*, 1999) filmde joǵaltılǵan dáslepki romannıń ayırım qarańǵı elementlerin qaytaradı: Esmeralda aqırında tútin jutıwdan qaytıs boladı, Frollonıń burın ruwxanıy bolǵanlıǵı málim boladı (romandaǵı arxidiakon retinde), al Frollo bayqawsızda qulawdan emes, Kvazimodo onı shatırdan ılaqtırıp jibergeni ushın óledi.

* Kvazimodo «Kingdom Hearts 3D: Dream Drop Distance» video oyınında payda boladı hám oǵan Ari Rubin dawıs bergen. Ol filmge tiykarlanǵan «La Cité des Cloches» dúnyasında kómekshi qaharman retinde kórinedi hám derlik filmdegi rolin tákirarlaydı.

* 2014-jılı «La Jolla Playhouse» teatrında Disney «Notr Dam soborı»nıń jańa adaptaciyasın saxnaǵa qoydı. 1999-jılǵı nemecshe adaptaciyası sıyaqlı, bul jańa adaptaciya da filmge tiykarlanǵan, biraq onda Gyugonıń túp nusqa kitabındaǵı ayırım temalar, qaharmanlar hám syujet aqırı qayta tiklengen. Keyinirek 2015-jılı bul myuzikl «PaperMill Playhouse» teatrına kóshti. Myuzikl sonday-aq, Kvazimodonı Frollonıń jiyeni retinde kórsetedi — Jan (*Jehan*) Notr Damnan quwılǵannan keyin Florika isimli cıgan qızı menen qashıp ketedi. Jıllar ótip, Frollo onnan xat aladı hám onı ólim tóseginde tabadı. Florika sheshek (*pox*) awırıwınan qaytıs bolǵanı, Jan da aqırında sol awırıwdan óletuǵınlıǵı hám ulı cıgan balası bolsa da, onı óz aǵasına tapsırǵanı málim boladı.

* Kvazimodo «Disney Magic Kingdoms» video oyınında belgili bir sheklengen waqıt ishinde ashılatuǵın oyın qaharmanı retinde payda bolada.

* Kvazimodo 2023-jılǵı kórkem-animaciyalıq «Once Upon a Studio» qısqa metrajlı filminde payda boladı, oǵan Tom Xals taǵı dawıs beredi.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler