open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ayazqala - 3

**Ayazqorǵan 3** – Ózbekstandaǵı mádaniy miyras obiekti. Arxeologiya esteligi. Obiekt dáwiri: Eramızdan aldınǵı IV-III ásirler, Eramızdıń III-IV ásirleri. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Ellikqala rayonında jaylashqan. Obiekt mánzili: «Gúlistan» APJ. Kóshpes múlikke bolǵan huqıq: Mámleket múlki. Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniy miyras basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında. Ózbekstan Respublikası Ministrler Keńesiniń qararı menen 2019-jıl 4-oktyabrde Materiallıq mádeniy miyrastıń kóshpes múlik obyektleri milliy dizimine kiritilgen – mámleket qáwipsizligine alınǵan.

Ayazqorǵan 3 esteliginiń forması parallelogramǵa uqsas. Ulıwma maydanı 4 gektar (260 x 180 metr) ǵa jaqın. Sırtqı diywalınıń qalıńlıǵı tómengi bóleginde 3, 20 metr, ishki diywaldiki bolsa 2, 10 metr, karidordıń eni 2, 70 metrdi quraydı. Qorǵan diywalları pútkil uzınlıǵı boyınsha tuwrımúyesh formasındaǵı zodiaklar menen bekkemlengen. Zodiaklar bir-birinen hár 21—22 metr aralıqta jaylasqan bolıp, eni 8—9 metrdi quraydı. Qorǵan múyeshlerinen zodiaklar orın alǵan. Olardıń sızılması kvadrat formada, ólshemi 11x11 metr. Shahristanǵa kiriw ornı qubla diywaldıń ortasında bolıp, ólshemleri 13 x 13 metr bolǵan dárwaza menen qorshalǵan.

Awıl háwlisi pútkilley bos, tek ol jer bul jerde diywallar qasında kishi imaratlar ushıraydı. Awıldıń arqa-batıs múyeshinde kóp xanalı úlken jay jaylasqan. Onı kesip ótken eki karidor úydi tórt sektorǵa bóledi. Olardıń hárbiri 10 xanadan ibarat bolǵan. Jay úsh tárepten karidor menen oralǵan. Jay sırtqı diywalınıń qalıńlıǵı 1, 65 metr, ishki diywaldiki bolsa 1. 50 metr, karidordıń eni 1, 90 metrdi quraydı. Zodiaklar sırtqa 3, 70 m bórtip shıqqan, bólmeler ólshemi 2 x 2 m bolǵan kvadrat formasında.

Ayazqorǵan 3 úlken itimal menen Kushon imperiyası dáwirinde garnizon yamasa húkimdardıń rezidenciyası hám jergilikli diyqanlar ushın turar jay retinde isletilingen bolıwı múmkin. Ayazqorǵan 1 qorǵanı bolsa az sanlı jawıngerler tárepinen basqarılǵan, baqlaw postı retinde paydalanılǵan bolıwı múmkin. Qorǵan diywalları átirapında turaq-jay imaratları, awıl xojalıǵınıń jerleri, diywalları hám júzim baǵları bolǵan kóplegen awıl xojalıqlarınıń qaldıqları tabılǵan. 1939 -jılda arxeolog Sergey Tolstov basshılıǵında arxeologiyalıq izertlewler alıp barılǵan.

Ayazqorǵan 3 esteliginen tabılǵan eki digirman házirgi waqıtta Ellikqala rayonınıń tariyx hám arxeologiya muzeyinde saqlanadı.

## Derekler
Ayazkól

**Ayazkól** — Sultan Ways tawlarınıń shıǵıs etegindegi kól. Ayaz qorǵan biyikligi (170 m) hám Kókshe biyikligi (169 m) aralıǵında. Tolıq biyikligi 91 m. Tórtkúl hám Ellikqala rayonlarınan qaytqan salma suwları esabına 80-jıllardıń baslarında payda bolǵan. Uzınlıǵı. 20–25&nbsp;km, eni 4&nbsp;km, ortasha shuqırlıǵı1,5–2 m. Qırǵaqları hám kóldiń bir bólegi qamıszarlar menen bánt. Suwı tınıq, minerallasıw dárejesi 1 l suwda ortasha 10–12 g hám onnan artıq. Balıqshılıqta paydalanıladı.

## Ádebiyatlar

* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
Barsakelmes (ataw)

**Barsakelmas** — Aral teńizining shimoliy gʻarbiy qismidagi orol. Qazaqstannıń Qızılorda wálayatında. Uzınlıǵı 27&nbsp;km, eni batısda 11, 5&nbsp;km, shıǵısta 2, 5&nbsp;km. Maydanı 133&nbsp;km² (1961). Qirǵaqları tiykarınınan tegis, tómen, qubla qirǵaǵı bir az biyik hám jar taslı. Jer maydanı tóbelik hám saylıqlardan ibarat oypatlıq. Kóbisi bóleginiń biyikligi 100 m, eń biyik jeri 113 m. Barsakelmeste turaqlı jáne waqıtsha kól, jaǵasında shor kól ushraydı. Araldıń arqa yarımı qumlı oypatlıq, ol jaǵdayda qum tóbeleri hám taqırlar kóp. Barsakelmes tiykarınan paleogen (joqarı eotsen) dıń mergelli hám qumlı sazları hám de kvarslı qumınan, qubla eń biyik bólegi tómen hám orta oligotsenniń saz, alevrit hám qumtaslarınan shólkemlesken. Araldıń arqa hám shıǵısınıń saz jatqızıqları ústin golotsenniń shógindi jınısları qaplaǵan. Iqlımı kontinental; iyuldıń ortasha temperaturası 26°, yanvardiki— 11°, ortasha jıllıq jawın 120 –160&nbsp;mm. Barsakelmes de kóbirek bozqońır topıraqlar, taqırlı topıraqlar, sorlaqlar tarqalǵan. Siyrek shól ósimlikleri, kóbirek  sora, búrgen, sor hám sorlaq jerlerde óleń shóp, qamıs ósedi, anda-sanda seksewilzarlar ushıraydı. Qumlı jerlerde qızılsha, kauchukli xondrilla, jantaq, jabayı sulı ósedi. Báhárde gúńgirtbas, lala, biyday sıyaqlı efemer ósimlikler ósedi. Barsakelmeste sút emiziwshilerdiń 13 túri, qustıń 202 túri, súyretilip júretuǵınlardıń 8 túri jasaydı. Sonıń menen birge tán haywanlardan qosayaq tıshqan, balpaq tıshqan, sayǵaq, dikobrazn, qulon, túlki, tipratikan, domalaqbas kesirtke, uwlı zatlı qalqantumsıq jılan, shubarjılan, suwjılan, qustan buldırıq, jılqıshı, suw qara qus búrkitleri, miqqiy, torǵay, qarqunoq, ǵarǵa, uzaqsha, shımshıqlar bar. Toǵayzarlarda úyrek,  shaǵalalar, teńiz jaǵasında qarabaylar topar bolıp jasaydı. Barsakelmes ósimlik hám haywanlardı saqlaw hám kóbeytiw maqsetinde 1939 -jılda Barsakelmes qorıqxanası islengen. 1961-jıldan baslap teńiz júzesiniń tómenlewi nátiyjesinde araldıń maydanı keńeyip barıp atır, házirde ol qurǵaqlıq menen tutasadı.

## Ádebiyatlar

* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
Barsakelmes batıǵı

**Barsakelmas batıǵı** — Arqa Ústirt platosındaǵı batıq. Arqasında Aqtumsıq, qublasında oraylıq Ústirt kóterilmeleri, batısta Jaqtıbay monoklinal kóterilmesi menen shegaralanǵan. Arqa-batısta Som batıǵı menen tutasqan. Qubla -shıǵıstan,arqa-batısqa sozılǵan. Uzınlıǵı 200 km, eni 150 km. Batıqta paleozoy jatıqları 6000 - 7000 m, mezokaynozoy jatıqları 4500 - 5000 m tereńlikte jaylasqan

Barsakelmes batıqları batısta Aǵını búkilmesi, arqasında Quwanısh búkilmesi bar. Quwanısh búkilmesinde 3000 m den ziyat shuqırlıqta gaz kánleri tabılǵan.

## Derekler
Ózbekstan Qaharmanlarınıń dizimi

**«Ózbekstan Qahramanı» ataǵı** – Ózbekstan Respublikasınıń mámleketlik sıylıǵı – Ózbekstannıń joqarı dárejedegi sıylıǵı. Ózbekstan Respublikası fuqarolarına mámleket hám xalıq aldında islegen qahramanlıǵıushın, Ózbekstan Respublikası puqarası bolmaǵan shaxslarǵa «ayırım jaǵdaylarda» beriledi.

Bul ataq Ózbekstan Respublikası Joqarı Keńesiniń 1994-jıl 5-mayda qabıl etilgen 1038-XII-sanlı Nızamı menen tastıyıqlanǵan. Parlament tárepinen 1995-jıl 22-dekabrde «Mámleketlik sıylıqları haqqında» Ózbekstan Respublikasınıń Nızamında «Ózbekstan Qahramanı» ataǵı joqarı dárejedegi mámleketlik sıylıǵı ekenligi názerde tutılǵan.

## 1994-jıl

## 1995-jıl

## 1996-jıl

## 1997-jıl

## 1998-jıl

## 1999-jıl

## 2000-jıl

## 2001-jıl

## 2002-jıl

## 2003-jıl

## 2004-jıl

## 2005-jıl

## 2006-jıl

## 2007-jıl

## 2008-jıl

## 2009-jıl

## 2010-jıl

## 2011-jıl

## 2012-jıl

## 2013-jıl

## 2014-jıl

## 2015-jıl

## 2016-jıl

## 2017-jıl
**Ataq heshkimge berilmegen.**

## 2018-jıl
**Ataq heshkimge berilmegen.**

## 2019-jıl

## 2020-jıl
**Ataq heshkimge berilmegen.**

## 2021-jıl

## 2022-jıl
**Ataq heshkimge berilmegen.**

## 2023-jıl
**Ataq heshkimge berilmegen.**

## Derekler
Taqıyatas

**Taqıyatas** (, ) — qala, Taqıyatas rayonı orayi Qaraqalpaqstan Respublikası Ózbekstan.

## Infraqurılma
Qalada Taqıyatas IES, Temir jol stanciyasi hámde Amudariya ústinen ótken temir jol kópiri.

## Geografiya
Amiwdariyaniń shep tárepinde jaylasqan bolıp paytaxt Nókis qalasinan 12km alısta hám Túrkmenistan shegarasina shekem 5km.

## Derekler
Dombıra

**Dombıra** () — qazaq, noǵay hám qalmaq mádeniyatlarında ushraytuǵın eki tarlı, kóp perdeli muzıkalıq ásbabı. Dáslepki epikalıq dástúr sheńberinde qosıq, tolǵaw, termelerdi atqarıw ushın qollanılǵan dombıra, keyinirek, sazlı namalardıń — atqarıwshılıq janrınıń qáliplesiwinde xızmet etti. Házirgi waqıtta dombıra jeke qosıq atqarıw, namalar jaratıw, milliy-folklorlıq muzıkada, klassikalıq dóretpelerdi jırlawda qollanılatuǵın keń múmkinshiliklerge iye muzıkalıq ásbap bolıp tabıladı. Dombıra qazaq xalqınıń áyyemgi tariyxınan gúrriń etiwshi muzıka ásbaplarınan biri.
## Tariyxı
XIX ásirde qazaq xalqı turmısında eń keń tarqalǵan muzıkalıq ásbap eki tarlı dombıra bolǵan. Eger áyyemgi zamanlarda eski ásbaplar tek qosıq,jır,ertekler-ańızlardı atqarıw ushın paydalanılǵan bolsa, házirde dombıra jeke dóretpelerdi orınlawǵa arnalǵan bolıp, quramalı ásbaplardıń qatarına qosılǵan.

Túrli esteliklerge, sonıń menen birge, etnograflardıń jazba dóretpelerine miynetlerine súyenetuǵın bolsaq, basqa xalıqlardıń dombıra hám soǵan uqsas ásbapları orta ásirlerde de ámelde bolǵanlıǵı málim boldı. Mısalı, Abu Nasır Farabiy dóretpelerinde biz tambur áasbabı haqqında oqıymız.

Házirgi kúnde dombıranıń 20 dan artıq túrleri bar. Olar arasında: 
*qosıq hám dpmbıra
* torsıq
* tumar
* keń shanaqlı (eki versiya)
* baldırǵan
* balalıq
* shińkildek 
* asha
* úsh qatarlı 
* quwıs moyın
* sherter
* orkestr dombıraları:
** juwan dawıs (alto)
** jińishke dawıs (prima)
** ashshı dawıslı (sekundlar)
** bas dombıralar (eki versiya).

## Dúzilisi
* **Bas**. Bólimleri: bas, qulaq, shaytantiyek (bas tiyek).
* **Moyın**. Bólimleri: moyın, moyınǵaq, perde, awız boslıǵı.
* **Shanaq**. Bólimleri: bulaq (sulıq), qaqpaq, shıǵanaq (til, putaq), serippe (kerip, pıshaq), tiyek, tuǵıl (taban), tiykar (moyin), tuyme (túyin), tuyme (taban, kishi tiyek).
* ** Ishek **. Bólimleri: tómengi ishek, joqarı ishek.

## Derekler
Erte kelgen tırnalar

**Erte kelgen tırnalar** (qırǵızsha: *Эрте келген турналар*) — Shıńǵız Aytmatovtıń 1975-jılda baspadan shıqqan povesti. Jazıwshınıń eń sońǵı shıǵarmalarınan biri.

## Mazmunı
Gúrrińniń mazmunı urıs waqtında kishkene bir qırǵız awılında bolıp ótedi. Dosları Anatoy hám Erkinbekler, kolxoz basshısı mektep oqıwshılarına tiyisli ótinish penen múráját qılǵannan soń, olar da biyday egiwge járdem beredi.

Balalar ózlerin azat etiwge erisedi: Sultanmurat atta jınayatshılardıń arqasınan juwıradı, Anatay menen Erkinbek bolsa dostına járdem beriwge juwıradı. Gúrriń Sultanmurat óz qolın biraz jaraqatlap, qasqır menen gúreske tayarlanıwı menen juwmaqlanadı.

## Derekler
Jumabay Tashenov

**Jumabay Tashenov** (qazaqsha: Жұмабай Тәшенов) (1925-jıl 15-dekabr, Torǵay, SSSR – 1994-jıl) – qaraqalpaq hám qazaq jazıwshısı, awdarmashı, shayır, dramaturg hám ssenariy jazıwshı. Bir qansha mámleketler sıylıqlarınıń iyesi.

## Biografiyası
1925-jıl 15-dekabrda Qaraqalpsaqtan ASSR, Torǵayda tuwılǵan.

1942-jılda urıs baslanıwı múnásibeti menen armiya qatarına qosılǵan hám pútkil urıs dawamında Berlinǵa shekem bolǵan joldı basıp ótken, eki orden menen sıylıqlanǵan.

Demobilizaciyadan soń Ózbekstan SSR Kompartiyası Oraylıq Komiteti janındaǵı partiya mektebine oqıwǵa kirip, 1950-jılda pitkergen. 1950-jılda Nizamiy atındaǵı Tashkent pedagogikalıq institutınıń táriyx fakultetine oqıwǵa kirip, onı eksternatura boyınsha tamamlaǵan hám Ózbekstan SSR Pánler akademiyası aspiranturasına oqıwǵa kiredi. 1945—1947-jıllar dawamında aspiranturada oqıp, Qaraqalpaqstan SP dramaturgiya sekciyasına basshılıq etken.

1947-jılda «Qızıl Qaraqalpaqstan» gazetası hám «Ámiwdárya» jurnalı redakciyasına jumısqa kirip, jazıwshı retinde dáslepki iskerligin baslaǵan. Bul jurnallar 1961-jılǵa shekem baspadan shıqqan. 1961-jılda «Qazaqfilm» kinostudiyası quramına qabıl etilip, redaktor-máslahátshi lawazımında iskerlik júrgizgen.

Tashenov poeziyalıq toplamları, gúrrińler hám romanların baspadan shıǵarǵan, rus eski hám sovet ádebiyatı shıǵarmaların qaraqalpaq hám qazaq tillerine awdarmalaǵan. Qaraqalpaq ádebiyatı rawajına qosqan úlken úlesi múnásibeti menen Jumabay Tashenov húkimetiniń bir qatar maqtaw jarlıqları menen sıylıqlanǵan.

Qaraqalpaq tilindegi shıǵarmalarınan eń belgilisi «Quraldas doslar» qıssası esaplanadı. Bir qatar scenariyler hám pyesalar avtorı. Ol scenariylardı birinshi náwbette, Igor Savvin menen birge jazǵan.

## Derekler
Abrazion terrasa

**Abrazion terrasa** — abraziya nátiyjesinde payda bolǵan teńiz túbiniń jaǵa bólegi. Abrazion terrasanıń kese bólegi qabarıq iymek sızıqtan ibarat bolıp,qırǵaqta qıyalıǵı kem. Áyyemgi Abrazion terrasa kómilgen (suw astında qalǵan) yakı teńiz betinen kóterilgen boladı. Bir neshe kóterilgen Abrazion terrasa kompleksi terrasalanǵan tegisliklerdi payda etedi.

## Ádebiyatlar

* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
Art

**Apt, ort** — áyyemgi geografiyalıq termin, shıgarlıq delinedi. Apt ataması Maxmud Qashǵariydiń «Devonu luǵotit túrk» shıǵarmasında, túrkiy runik jazıwlarda-aq ushıraydı. Házirgi waqıtta, tiykarınan, geografiyalıq atlar quramında qalǵan. Apt sózinen dúzilgen orın atları Qırǵızstanda kóbirek ushıraydı: Balǵart, Jangiart, Kóshart, Aǵashart, Turuǵart, Qayınart, Qızart, Qızılart hám basqa

## Ádebiyatlar
* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
Salma

**Salma**(ayırıq sózinen) — Suwǵarıw shaqapshalarınıń Túrkstanda isletiletuǵın jámiyetlik atı. Áyyemnen hárbir Salma suwǵarılatuǵın Oazis, kesip ótetuǵın maydan, qala, awıllar yakı onı ashqan insan atı menen atalǵan. Úlken Salma jap delinedi. Eski kanallardıń ayırımları házir de Salma dep ataladı. Máselen, Tashkentte Zaharıq, Kaykawıs salması, Xorezmde Jańaarıq.

## Jáne qarań

* Kanal
* Say

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Maǵlıwmatlar bazası(Wayback Machine saytında 2019-11-28 sánesinde arxivlengen)
Arxipelag

**Arxipelag** (italyansha: agareo sózinen) — bir-birinen onsha uzaq bolmaǵan hám ádette bir pútin dep esaplanatuǵın arallar toparı. Bir arxipelagǵa kiretuǵın arallar payda bolıwı, geologiyalıq dúziliwi, ósimlikleri, haywanat dúnyası tárepinen uqsas boladı. Arxipelag payda bolıwına kóre materik, marjan, vulqan atawlarına bólinedi.

## Ádebiyatlar
* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl

## Derekler
Vulkan

**Vulqan** — Jer qabıǵındaǵı jarıqlar, kanallar arqalı lava, ıssı gaz, suw puwları hám jınıs bóleklerin shıǵarıp turatuǵın geologiyalıq dúzilme. Vulqan orayında tiykarǵı vulqan kanalı jaylasqan bolıp, joqarı mantiyadagı magma háwizinen (magma oshaǵı) magma hám basqa vulqan jınısları sol kanal arqalı kóteriledi. Vulqan kanalınıń joqarı bólegi vulqan buwızı, kanaldıń voronkasıman tesigi krater dep ataladı. vulqandıń atılıwı, lavanıń qatıwı processinde puw hám vulqan suwı ajralıp shıǵadı. vulqan atılıwı qısqa, dáwirli hám uzaq, dawam etiwi, geyparaları pútkilley sónip qalıwı múmkin. Soǵan kóre vulqan sónbegen, sóngen, tınıshlanǵan túrlerge bólinedi. Vulqannıń kóterilgen kanalları formasına qaray oraylıq hám jarıqlardan atılatuǵın qıylılarına bólinedi. Oraylıq vulqanda ónimler oraylıq gewekten atılıp shıǵadı, jarıqlardan atılatuǵın vulqan ashılıp qalǵan jarıq yamasa bir qansha onsha úlken bolmaǵan konuslardan ibarat. Sónbegen vulqanǵa mudam yamasa dáwirli atılatuǵın, ıssı gaz hám suw shıǵıp turatuǵın vulqan hám de vulqan atılǵanı haqqında tariyxıy maǵlıwmatlar ámeldegi bolǵan vulqan kiredi. Tınıshıǵan vulqan házirgi waqıtta tınısh jaǵdayda, biraq onıń tubinda suyıq magma óshaǵı bolıp, waqıt ótiwi menen ol aktivlesiwi múmkin. Sóngen vulqanǵa kúshli jemirilgen hám juwılǵan, pútkilley háreketten toqtaǵan vulqan kiredi. Sónbegen vulqan geosinklinal oblastlarda tarqalǵan. Olardıń derlik úshten eki bólegi Tınısh okean arqalı hám atawlarında, Uzaq. Sharıla Kamshatka yarım atawı hám Kuril atawlarında, óshken vulqan Kavkaz, Zabaykale, Oraylıq Aziya, Ukraina (atap aytqanda Karpat tawları hám Qrim yarım atawı) de jaylasqan.

## Jer júzindegi eń belgili vulqanlar

## Ádebiyatlar

* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
* Vlodaves V. I., Vulkani Zemli, M., 1973;
* Aprodov V. A., Vulkani, M., 1982.

## Derekler
Atoll

**Atoll** (Maldivshe atolu sózinen) — qalqa sıyaqlı marjan atawları. Ashıq teńizlerde ushıraydı. Atoll shókken vulqan atawları qırǵaqtaǵı marjan riflarinen payda bolǵan. Tropik keńliklerde ashıq teńizde, ásirese Tınısh okeannıń oraylıq bóleginde, geyde arxipelag formasında ushıraydı. Kóbinese Atoll qalqası ishindegi suw (tereń. 100 m den aspaydı) teńiz benen tutasıp, qoltıq payda etedi. Olar onsha úlken bolmaydı, tek ayırımları qalqasınıń diametri 50 km hám odan asadı. Geypara Atoll qoltıǵı kemeler toqtap qalıwı ushın qolay.

## Ádebiyatlar
* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
Oyıq

**Oyıq** — qurǵaqlıqta jer maydanınıń, sonıń menen birge okean hám teńizler túbiniń átirapqa salıstırǵanda talay tómenge batqan jerleri. Túbi kóbinese tegis, tereńligi hár túrlı boladı. Oyıq kóbirek tektonik jol menen payda boladı. Forması ádette, domalaq, súyri-sopaq hám de uzınshaq boladı. Diametri yamasa uzınlıǵı on hám júzge shekem km ge jetedi (Ferǵana, Sarıqamıs, Barsakelmes oyıqları). Oyıq sózi saylıq, depressiya, bugilmeler terminleriniń sinonimi retinde isletiledi. Tınısh okeanda Mariana (11022 m), Tonga (10882 m) oyıqları bar. Oyıq ilgeri shókpe dep júrgizilgen. Oyıq termini Maxmud Qashǵariydıń " Devonu luǵotit túrk" shıǵarmasında belgilengen.

## Ádebiyatlar

* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl

## Derekler
Buǵaz

**Buǵaz** — 1) okean, teńiz, kóldi hám olardıń ayırım bólimlerin bir-biri menen qosıp turatuǵın ensiz suw jolı. Maye, Bering buwazı Arqa muz okeanın Tınısh okean menen, BabulMandab buwazı Qızıl teńizdi Hind okeanı menen qosıp turadı h.t.b; 2) qurǵaqlıqta — taw aralıǵındaǵı dıǵırıq jol, ótkil.

## Derekler

* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
Delta

**Delta** — dáryanıń teńiz yakı kólge quyılıw jerinde suwda aǵıp kelgen jınslardan payda bolǵan tegislik. Delta atı grek alfabettindegi D (delta) nıń bas haripten alınǵan. Nil dáryasınıń úshmúyesh deltası forman áne sol haripke uqsas bolǵanınan áyyemde sonday atalǵan. Deltada dárya suwı panja formasında kópten-kóp tarmaqlarǵa bólinip aǵadı. Waqıt ótiwi menen delta keńeyip, teńiz ishkerisine kirip bara beredi. Dárya aqızıǵı kóp hám iri bolsa yakı teńiz, kól suwı júzesi tómenlep baratırǵan yakı sayız bolsa, Deltanıń qáliplesiwi tezlesedi. Jılına bir neshe metrden bir neshe júz metrge shekem keńeyip baradı. Deltanıń forması hám maydanı túrlishe: Amazonka deltası — 100 mıń km², Ámiwdárya deltası — 19 mıń km², Volga deltası — 19 mıń km². Delta topıraǵı ónimli.

## Ádebiyat

* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl

## Derekler
Jartas

**Jartas** — qattı túp jınslardan ibarat tik kóterilgen shoqqı, jarlıq, tóbe. Tiykarınan, unıraw nátiyjesinde qattı taw jınıslarınıń ashılıp, jer maydanına shıǵıp qalıwınan payda boladı. Jer atları quramında da kóp ushıraydı. Máselen, Kókjartas tawı (Pamirde), Qızıljartas shıǵarlıǵı (Qırǵızstanda), Jarkent (Daǵıstanda) hám basqa
Shıǵıs

**Shıǵıs** — bul Jer aylanatuǵın jónelis. Shıǵısqa jónelis arqaǵa hám qublaǵa, yaǵnıy Jerdıń geografiyalıq polyaslarına perpendikulyar hám batıs jóneliske qarama-qarsı. Shıǵısqa jónelis geodezik azimutta +90° hám astronomik azimutta -90° ǵa tuwrı keledi.

Dáslep, itimal, bul sóz «quyash shıǵıwı» degen mánisti ańlatadı hám keyinirek mánis ózgerdi.

Teńlik kúnlerinde quyash áyne shıǵıstan shıǵadı.

## Etimologiya
Orıssha «shıǵıs» sózi sherkew slavyan tilinen alınǵan. Áyyemgi slavyan tilinde bul sóz «vstok» dep jazılǵan bolıp, ol grekshe «ἀnánolή» dıń iz qaǵazı edi.

Anglichan tilidegi «shıǵıs» sózi nemisshe «ost» hám áyyemgi norvegiya «austr» sózleri menen uqsas bolıp,latınsha «aurōra» ǵa uqsaydı. Áyyemgi anglichan tilinde bul sóz «ēast» (sıpat), «ēastan» (zarf) yamasa «ēaste» (at) retinde jazılǵan bolıp, bul sózler proto-nemisshe «*aust-» sózbe-sóz «quyosh shıǵıw tárepi» sózinen kelip shıqqan, tap sol sóz proto-hind-evropasha «*aus-» («jarqıraw») den keledi. Orta anglichan tilinde bul sóz qashannan berli «est» dep jazılǵan.
Jerdiń zamanagóy kartalarında "sharq" oń tárepte jaylasqan. Bul konvensiya magnit arqanı kompasnólge qóyatuǵın kompastan paydalanıw nátiyjesinde payda boldı, biraq venera hám Uran sıyaqlı retrograd aylanatuǵın planetalar kestelarinde shep tárep shıǵısta jaylasqan.

## Derekler
Qubla

**Qubla**, **qubla noqatı** — matematikalıq (haqıyqıy ) shapaq penen aspan meridianı kesilisken noqat. Kók jiyekte dúnyanıń qubla polisine bawırlas jaylasqan. Qubla ufqnıń tiykarǵı noqatlarınan bolıp,arqa noqatına keri jaylasqan. Xalıq aralıq kartalarda S háripleri menen belgilenedi.

## Qosımsha qarań
* Aspan gúmbezi

## Derekler
Jumanazar Bazarbaev

**Jumanazar Bazarbaev** (Жуманазар Базарбаев; 1933-jıl 13-noyabr, Moynaq rayonı — 2020-jıl 25-sentyabr) — filosof alım. Ózbekstan Ilimler akademiyası akademigi (2000), Ózbekstanda xızmet kórsetken ilim ǵayratkeri (1994), Qaraqalpaqstanda xızmet kórsetken ilim ǵayratkeri (1970), filosofiya pánleri doktorı (1973), professor (1978). Qaraqalpaqstan mámleketlik pedagogika institutı tábiyattanıw fakultetin tamamlaǵan (1955). Ózbekstan Pánler akademiyası Qaraqalpaqstan filialında islegen (1968—80), Qaraqalpaqstan mámleketlik universiteti professorı (1976—80), kafedra basqarıwshısı (1980—89 ). Qaraqalpaqstan Respublikası Xalıq bilimlendiriw ministri (1989-1990). Nókis mámleketlik pedagogika institutı rektorı (1991-jıldan). "Ózbeksheqaraqalpaqsha sózlik", "Ádepnama" kitapları, estetika, din táriyxına tiyisli dóretpelerdiń avtorı. "Qaraqalpaqstan muǵallimi" jurnalınıń bas redaktorı (1991-jıldan). Ámir Temur fondı Qaraqalpaqstan Respublikası bóliminiń baslıǵı. Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleket sıylıǵınıń laureatı (1996).

## Ádebiyatlar
* OʻzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl

## Derekler
Orazgúl Dáwletova

**Orazgúl Dáwletova** (Оразгүл Дәўлетова; 1923-jıl 20-aprel, Tórtkúl rayonı) — qaraqalpaq teatr kórkem óneriniń kózge kóringen wákili, aktrisa hám qosıqshı. Ózbekstan xalıq artisti (1969). 

## Iskerligi
Orazgúl Dáwletova óziniń uzaq jıllıq dóretiwshilik jolında birneshe teatr mekemelerinde iskerlik kórsetti:
* 1938–1941 hám 1952–1994-jılları: Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı teatrında aktrisa;
* 1941–1947-jılları: Tórtkúl jas tamashagóyler teatrında aktrisa;
* 1947–1950-jılları: Tórtkúl kolxoz-sovxoz teatrında aktrisa;
* 1950–1952-jılları: Qaraqalpaq mámleketlik filarmoniyasında jeke qosıqshı.

Aktrisa lirik, dramatik hám xarakterli róller sheberi retinde tanıldı. Ol óz dóretiwshiliginde qaraqalpaq hayal-qızlarınıń batırlıq, belsendilik hám shad kewillilik sıpatların milliy ruwx penen úylesken halda joqarı sheberlik penen sáwlelendirdi.

### Saxnada jaratqan tiykarǵı obrazları:
* *Gúlchehra* — «Arshın mal alan»;
* *Nasiba* — «Awırıw tisler»;
* *Dorina* — «Tartyuf»;
* *Sárbinaz* — «Qırq qız»;
* *Emiliya* — «Otello»;
* *Jumagúl* — «Qaraqalpaq qızı»;
* *Anar* — «Analar».

## Sıylıqları
* 1969 — Ózbekstan xalıq artisti húrmetli ataǵı;
* 1983 — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleketlik sıylıǵınıń laureatı.

## Derekler
Boris Kamenev

**Boris Dmitrievich Kamenev** (Борис Дмитриевич Каменев; 1912-jıl 7-iyul, Orenburg — 1957-jıl 2-oktyabr, Nókis) — kózge kóringen teatr súwretshisi. Ózbekstanda (1957) hám Qaraqalpaqstanda xızmet kórsetken mádeniyat xızmetkeri (1944). Ol qaraqalpaq professional teatr kórkem óneriniń súwretlew tarawın qáliplestiriwshilerdiń biri esaplanadı.

## Ómiri hám iskerligi
Boris Kamenev 1920-jıllardan baslap Qaraqalpaqstannıń Tórtkúl qalasında jasaǵan. 
* 1933-jıldan: Qaraqalpaq mámleketlik teatrında súwretshi;
* 1943-jıldan: Ómiriniń aqırına shekem usı teatrdıń bas súwretshisi lawazımında isledi.

Kamenev qaraqalpaq teatr spektaklleriniń saxna bezewleri (dekoraciyaları) boyınsha ózine tán mektep jarattı. Ol spektakldiń mazmunı menen ruhına sáykes keletuǵın, xojalıq turmıstı realistik boyawlarda sáwlelendiriwshi dekoraciyalar jaratıwǵa umtıldı.

## Dóretiwshiligi
### Teatr bezewleri
Ol teatr repertuarındaǵı bir qatar iri spektakllerdi kórkemlik jaqtan bezedi:
* «Súymegenge súykenbe» (1945, 1956);
* «Ámiwdárya jaǵasında» (1949);
* «Amerika dawısı» (1950);
* «Berdaq» (1951);
* «Urlanǵan baxıt» (1954);
* «Ashıq Ǵarip» (1955).

### Súwretlew óneri
Súwretshi retinde ol birneshe tarıyxıy hám mádeniy tulǵalardıń portretlerin jarattı:
* Akademiyalıq Sh. Musaev (1950);
* Baqsı Japaq Shamuratov (1953);
* Shayır Berdaq (1957). Ásirese, onıń jaratqan Berdaqtıń kórkem obrazı (portreti) bul ullı shayırdıń eń tanımal hám klassikalıq súwreti retinde qabıllanǵan.

## Sıylıqları
* 1944 — Qaraqalpaqstanda xızmet kórsetken mádeniyat xızmetkeri;
* 1957 — Ózbekstanda xızmet kórsetken mádeniyat xızmetkeri;
* 1967 — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan Mámleketlik sıylıǵı (vapatınan soń).

## Derekler
Qabıl Maqsetov

**Qabıl Maqsetov** (Қабыл Мақсетов; 1929-jıl 16-yanvar, Qanlıkól rayonı — 2002-jıl 17-fevral, Nókis) — iri qaraqalpaq folklortanıwshı alımı, filologiya ilimleriniń doktorı (1966), professor (1968). Ol qaraqalpaq xalıq awızeki dóretiwshiligin sistemalı túrde izertlegen eń kózge kóringen ilimpazlardıń biri.

## Ómiri hám bilimi
Qabıl Maqsetov 1929-jılı 16-yanvarda Qanlıkól rayonında tuwıldı. 1949-jılı Xojeli pedagogikalıq bilim jurtın tamamladı. 1953-jılı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutın pitkerdi.

## Iskerligi
Alımnıń miynet jolı pedagogika hám ilimiy-shólkemlestiriw jumısları menen tıǵız baylanıslı:
* 1949–1953-jılları: Mektepte oqıtıwshı;
* 1953–1957-jılları: NMPI qaraqalpaq ádebiyatı kafedrasıda oqıtıwshı hám kafedra baslıǵı;
* 1959-jıldan: Ózbekstan Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan filialınıń N. Dáwqaraev atındaǵı Tariyx, til hám ádebiyat institutında (TTAI) aǵa ilimiy xızmetker, bólim baslıǵı;
* 1963–1992-jılları: Usı instituttıń (TTAI) direktori lawazımında uzaq jıllar jemisli miynet etti.

## Ilimiy dóretiwshiligi
Q. Maqsetovtıń ilimiy izertlewleri qaraqalpaq folklorı, ásirese qaharmanlıq eposlarınıń poetikası hám estetikasına baǵıshlanǵan. Ol «Qırq qız» dástanın, qaraqalpaq dástanlarınıń kórkemlik ózgesheliklerin hám Qurbanbay jıraw repertuarın tereń izertledi. 

Onıń miynetleri qaraqalpaq folkloristikasın jańa ilimiy dárejege kóteriwde úlken áhmiyetke iye boldı. 1975-jılı járiyalanǵan «Folklor hám ádebiyat» maqalalar toplamı házirgi zaman qaraqalpaq ádebiyatı hám folklorınıń ózara baylanısı máselelerin ashıp berdi.

### Miynetleri
* *Qaraqalpaq qaharmanlıq eposı «Qırıq qız»*. Nókis, 1962;
* *Qaraqalpaq qaharmanlıq dástanları poetikası*. Tashkent, 1965;
* *Qaraqalpaq folklorı estetikası*. Nókis, 1971;
* *Qaraqalpaq eposı* (rus tilinde). Moskva, 1976;
* *Folklor hám ádebiyat*. Nókis, 1975.

## Sıylıqları hám ataqları
* 1973 — Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen ilim ǵayratkeri;
* 1976 — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleketlik sıylıǵınıń laureatı;
* 1979 — Ózbekstanǵa miyneti sińgen ilim ǵayratkeri.

## Derekler
Bazarbay Nadirov

**Bazarbay Nadirov** (Базарбай Надиров; 1937-jıl 7-aprel, Nókis) — qaraqalpaq muzıka kórkem óneriniń kózge kóringen wákili, qosıqshı (dramatik tenor). Ózbekstan xalıq artisti (1982) hám Qaraqalpaqstan xalıq artisti (1977). 

## Iskerligi
Bazarbay Nadirov kúshli hám jańlaǵan jaǵımlı dawıs iyesi retinde tanıldı. Onıń miynet jolı pedagogika hám professional saxna menen tıǵız baylanıslı:
* 1969-jıldan: Nókis kórkem óner bilim jurtında (házirgi qániygelestirilgen mektep) vokal oqıtıwshısı;
* 1975–1993-jılları: Berdaq atındaǵı teatrda jeke atqarıwshı (soloist) qosıqshı bolıp isledi.

## Dóretiwshiligi
### Opera saxnasındaǵı rólleri
Ol qaraqalpaq opera kórkem óneriniń rawajlanıwına úlken úles qostı. Onıń atqarıwındaǵı tiykarǵı obrazlar:
* *Onegin* — P. Chaykovskiy, «Onegin»;
* *Aleko* — S. Raxmaninov, «Aleko»;
* *Tıńshı* — N. Muxammeddinov, «Ájiniyaz».

### Repertuarı
Qosıqshınıń koncert repertuarı júdá bay hám hár qıylı. Ol qaraqalpaq xalıq qosıqların («Jeti asırım», «Gúlzar», «Tarlan», «Nigarım») hám kompozitorlardıń shıǵarmaların («Elim bar», «Jigirma beste», «Xalqım», «Tuwǵan jerge») joqarı sheberlik penen atqarǵan.

## Sıylıqları
* 1977 — Qaraqalpaqstan xalıq artisti;
* 1982 — Ózbekstan xalıq artisti;
* 1987 — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleketlik sıylıǵınıń laureatı.

## Derekler
Botakól

**Botakól** — Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı kól. Qaratereń kóliniń batısında, onnan 5&nbsp;km uzaqlıqta jaylasqan. Botakóldiń ornı awlaqlıqtan ibarat. Jaskúlgen qumlı shóli menen oralǵan. Qubladan-batısqa,arqa-shıǵısqa jónelgen. Uzınlıǵı 16&nbsp;km, eni arqasında 800–900 metr, qublasında 1,2&nbsp;km, ortasha shuqırlıǵı 2–3 metr, eń shuqır jeri 4 metr. Kóksuw salması hám artezian suwlarınan toyınadı. Suwdıń jıl dawamında túrli muǵdarda quyılıwı sebepli júzesi de turaqlı emes. Minerallasıw dárejesi 1 litr suwda ortasha 12—16 g. Qırǵaqlar qıya, qırǵaqqa jaqın jerleri qamıslıq. Balıqshılıqta paydalanıladı.

## Derekler
Bazar qorǵan

**Bazar qorǵan** — Beruniy qalasınan 40&nbsp;km shıǵısta, Ámiwdaryanıń oń jaǵasındaǵı bazar qorǵan qarabaqanası (millionnan aldınǵı 6— 4-asrlar). S. P. Tolstoye basshılıǵındaǵı Xorezm arxeologiya etnografiya ekspeditsiyası tabıp úyrengen (1938). Qala tuwrı tórtmúyeshli sızılmalı; imaratlar paxsa hám shiyki gerbishten qurılǵan, nıshan túynekli (tirkeshli) hám burjlı qos qorǵaw diywalı menen oralǵan. Diywallar aralıǵındaǵı joldıń eni 3 m. Ǵerbishler 40×10 sm kólemde, arnawlı tamǵalı bolǵan. Qorǵan (100×120 m) qalanıń shıǵıs múyeshinde jaylasqan. Bazar qorǵan aymaǵınan turar jer hám gúlalshılıq ustaxanalarınıń qaldıqları, sırlı sapal ıdıslar, awzı keń, taǵı jalpaq qum, tas jarǵıshlar, ostodanlar, áyyemgi. Mısr qudayı Bes, adam hám haywanlar háykelsheleri, zebiw-ziynat buyımları tabılǵan.

## Ádebiyatlar

* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
Búrkit qorǵan

**Búrkit qorǵan**— Qaraqalpaqstannıń Tórtkúl rayonındaǵı Qırq qız dizbeginde, Búrkit qorǵan oazisinde jaylasqan hám onıń orayı bolǵan áyyemgi qala qarabaxanası. Esteliktiń tariyxı VI—VIII ásirlerge barıp taqaladı. Ol Xorezm wálayatındaǵı Islamǵa shekem bolǵan eń bay qorǵanlardan biri esaplanǵan. . Obyekt aymaǵı 1937-jılda A. I. Terenojkin, 1946 -jılda Xorezm arxeologiya -etnografiya ekspediciyası, 1953—1956 -jıllarda  Ye. Nerazik tárepinen úyrenilgen.

Házirde  búrkit qorǵan Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniy miyraslar basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında mámleket múlkine tiyisli bolıp tabıladı  hám Ózbekstan Respublikası Ministrler Mákemesiniń sheshimi menen 2019 -jıl 4-oktyabrde Materiallıq mádeniy miyraslardıń kóshpeli múlik obyektleri milliy dizimine kiritilgen hám mámleket qáwipsizligine alınǵan.

## Tariyxı hám dúzilisi
Búrkit qorǵan oazisiniń kóplegen basqa qorǵanları ólshemleri hám dizaynı boyınsha túrlishe bolıp, Búrkit qorǵan tárepke qaratıp qurılǵan. Búrkit qorǵan oazisinde áyyemgi kanal boylap uzınlıǵı 25 kilometr, keńligi 2—3 kilometr bolǵan aymaqta 800 den artıq bekkem qorǵan hám saraylar bar ekenligi anıqlanǵan. Arqada Qırǵız qorǵan, qublada Tesik qorǵanǵa shekem bolǵan aymaqta hár 100—200 metrde oq siyaqlı tesikleri bolǵan biyik qorǵaw diywalları menen oralǵan dıyqanlardıń kishi qorǵanları hám úyleri jaylasqan edi. Izertlewshilerdiń bul jerdegi donjonlı (qorǵan imaratınıń ózi sonday ataladı ), donjonsız múlik hám bólek jaylar, sırttaǵı qorǵanlar yamasa qandayda bir arnawlı maqsette qurılǵan imaratlardı ajıratıp kórsetedi.

Búrkit qorǵan ark hám shahristannan ibarat. Ark sızılması kvadrat (100×100 m) bolıp, 2, 5 m qalıńlıqtaǵı (biyikligi 10, 5 m) paqsa diywal menen oralǵan. Onıń hár tárepindegi 4 ten 2 qabatlı, nıshan túynekli zodiaklar 2 m biyikliktegi otırǵıshlar ústine qurılǵan. Qorǵannıń qubla -shıǵısında qorǵaw jeri— donjon (18×18 m) jaylasqan. Ol biyikligi 8 m li paqsa hám gerbish otırǵıshı ústine qurılǵan. Batıs tárepten kiretuǵın qapı bolǵan tar jol imarattı eki bólekke bólip turǵan. Ark ishinde zindan hám bir neshe bólmeler ashılǵan.Shahristan (maydanı 5 ga) zodiaklar menen bekkemlengen qorǵaw diywalları menen oralǵan. Dáslepki búrkit qorǵannıń sırtqı diywalları ishki diywalları menen birdey qalıńlıqta — tek 90 sm bolǵan. Rekonstrukciya waqtında olar oǵada keńeygen, jańa diywallar ishinde qubla tárepke jónelgen tar domalaq kalidor bar edi. Qayta qurılǵan qorǵan VIII ásirge tiyisli. Bul jerde turaq jaylar, bazar maydanı, ustaxanalar ashılǵan, olardan ılaydan islengen ıdıslar, Xorezm mıs teńgeleri, tastan islengen móhirler, bezew buyımlar,qurallar hám basqa zatlar tabılǵan.

## Derekler
Erkindárya

**Erkindárya** — Qaraqalpaqstandaǵı dárya.Uzınlıǵı 105 km. Dawıtkól suw bazasınan 1 km batısta, Ámiwdáryadan baslanadı hám 30 km dawamında ózeninen suw aǵadı. Odan keyingi 4 km aralıqta qurǵaqlay ózen formasında. Suwǵarılatuǵın atızlardan maydan hám jer astı jolı menen taslanba suwdıń kelip túsiwi sebepli dáryanıń 34-42 km bóleginde dáryada taǵı suw aǵadı. Suwdıń suwǵarıwǵa sarıplanıwı , puwlanıw hám jertopıraqqa sorılıwı nátiyjesinde 42 km den qurǵaqlay ózen bolıp qaladı. Baslanıwınan 12-30 km aralıqta suwı, tiykarlanıp, suwǵarıwǵa sarplanadı. Aǵımınıń basında suwshanlıǵı Amudarya suwshanlıǵı menen baylanıslı bolıp, 50 m³/sek.ge shekem jetiwi múmkin.
Tashkent informaciyalıq texnologiyaları universiteti Nókis filialı

**Muhammed al-Xorezmiy atındaǵı Tashkent informaciyalıq texnologiyaları universiteti Nókis filialı (**qıs. **TITU Nókis filialı,** awız. **TATU)** ‒ zamanagóy joqarı texnologiyalar tarawına baǵdarlanǵan hám 2005-2025 jılǵa shekem iskerlik alıp barǵan Nókis qalasındaǵı joqarı oqıw ornı. **Házirgi waqıtta TITU Nókis filialı iskerligi tamamlanǵan**. Universitet 20 jılǵa jaqın qısqa tariyxqa iye bolıwına qaramastan Qaraqalpaqstan Respublikasında Informatika hám informaciyalıq texnologiyalar, Kompyuter injiniring, Programmalıq injiniring, Jasalma intellekt, Multimediya texnologiyaları, Informaciya qáwipsizligi, Kiberqáwipsizlik, Telekommunikaciya texnologiyaları, Sımsız baylanıs texnologiyaları, Cifrlı ekonomika baǵdarlarında jetik qánigelerdi tayarlaw ushın iskerlik alıp bardı.   

## Tariyxı
Kompyuter injiniring, IT-Servis, Telekommunikaciya texnologiyaları, Informaciya-kommunikaciya texnologiyaları tarawında kásiplik tálim, Programmalıq injiniring, Informaciya qáwipsizligi boyınsha joqarı qánigeliklerdi tayarlaǵan. Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2002-jıl 30-maydaǵı «Kompyuterlestiriwdi jánede rawajlandırıw hám informaciya kommunikaciya texnologiyaların engiziw haqqında»ǵı Pármanı hám 2005-jıl 2-iyuldaǵı «Informaciyalıq texnologiyalar tarawında kadrlar tayarlaw sistemasın jetilistiriw haqqında» Ózbekstan Respublikası Joqarı hám orta arnawlı bilimlendiriw ministrligi Qararına muwapıq 2005-jıl 17-iyundaǵı 130-sanlı buyrıǵı menen shólkemlestirilgen.

Filialda házirgi waqıtta 3 oqıw imaratı, 2 fakultet, 11 kafedra bar bolıp, 100 professor-oqıtıwshılar, olardan 4 ilim doktorı hám professor, 16 docent hám ilim kandidatı PhD-ler iskerlik alıp barmaqta. Filialdıń magistr hám bakalavr tálim baǵdarları boyınsha ulıwma 3022 student tálim almaqta.

## Fakultetler

* Kompyuter injiniringi
* Telekommunikaciya texnologiyaları hám kásiplik tálim

## Kafedralar

# Informaciyalıq texnologiyalar
# Programmalıq injiniring hám matematikalıq modellestiriw
# Kompyuter sistemaları
# Multimedia texnologiyaları
# Ózbek tili hám shet tili
# Telekommunikaciya injiniringi
# Cifrlı texnologiyalar hám ekonomika
# Tábiyiy hám anıq pánler
# Informaciyalıq-tálim texnologiyaları
# Informaciya qáwipsizligi
# Maǵlıwmatlardı uzatıw tarmaqları hám sistemaları

## Bakalavr baǵdarı

### Sırtqı

## Magistratura qánigelikleri

## Galereya

Fayl:Tatu_Nukus_filiali_rasmlar.jpg
Fayl:TUIT_of_branch_Nukus.jpg


## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Universitet saytı
* TATU NF — Jańalıqları kanalı Telegram
* TITU Nókis filialı rásmiy beti Facebook
Gúlxan Sheraziyeva

**Gúlxan Sheraziyeva** (Гүлхан Шеразиева; 1920-jıl 10-yanvar, Shımbay rayonı — 1978-jıl 18-yanvar, Nókis) — qaraqalpaq teatr kórkem óneriniń iri wákili, aktrisa hám qosıqshı. Ózbekstan xalıq artisti (1957). 

## Iskerligi
Gúlxan Sheraziyeva 1936-jıldan baslap Stanislavskiy atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı drama hám komediya teatrında (házirgi Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı-akademiyalıq teatrı) aktrisa bolıp isledi. 

Aktrisa xarakterli róller sheberi sıpatında tanıldı. Onıń dóretiwshiligine milliy ruwxlanıw, lirik sıpayılıq hám shın kewillilik tán edi. Ol óz róllerinde qaraqalpaq hayal-qızlarınıń ishki dúnyasın, milliy sóylew ózgesheliklerin joqarı sheberlik penen kórsete aldı.

### Saxnada jaratqan tiykarǵı obrazları:
* *Anargúl* — J. Aymurzaev, «Ózińnen shıqqan bálege...»;
* *Gúlsara* — K. Yashin, «Gúlsara»;
* *Aypara* — M. Dáribaev, «Kóklen batır»;
* *Gúlparshın* — N. Dáwqaraev, «Alpamıs»;
* *Aysánem* hám *Aysulıw* — S. Xojaniyazov, «Súymegenge súykenbe», «Ózbasımsha shax»;
* *Húrliman* — J. Aymurzaev, «Berdaq»;
* *Shaxsánem* — A. Begimov hám T. Allanazarov, «Ǵárip-ashıq»;
* *Aziya* — U. Xojibekov, «Arshın mal alan»;
* *Tazagúl* — R. Májiytov, «Qara júrekler»;
* *Jibek* — G. Musrepov, «Qız Jibek».

## Qosıqshılıq uqıbı
Aktrisa bolıw menen birge Gúlxan Sheraziyeva kúshli hám jaǵımlı dawıs iyesi bolǵan. Ol qaraqalpaq xalıq qosıqların hám zamanagóy shıǵarmalardı sheber atqarǵan. Onıń atqarıwındaǵı «Dembermes», «Atıńnan», «Áwezim» qosıqları xalıq arasında júdá tanımal bolǵan.

## Sıylıqları
* 1957 — Ózbekstan xalıq artisti húrmetli ataǵı;
* 1967 — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan Mámleketlik sıylıǵınıń laureatı.

## Derekler
Júweri gúrtik

**Júweri gúrtik** — qaraqalpaq asxanasında júweri unınan tayarlanatuǵın milliy awqat. Ol Qaraqalpaq asxanasında keń tayarlanatuǵın awqatlar qatarına kiredi. Bul awqat, ádette, besbarmaq penen aljastırıladı.

## Tayarlaw procesi
Júweri unı, duz, qaynaǵan ıssı suwdan qamır qarıladı. Un Qaraqalpaqstan aymaǵında turaqlı túrde ósetuǵın júweri dáninen tayarlanadı. Awqat ushın maydalanıp, domalaq formaǵa keltirilgen piyaz, sonday-aq kartoshka hám geshir qosılǵan gósh aralaspası kerek boladı. Awqat ushın, ádette, jańa soyılǵan túyetawıq góshi paydalanıladı. 

Bul awqat bir qaraǵanda pelmenge uqsap ketedi. Iylengen qamırdan domalaq tárizdegi gúrtik islenedi, gúrtikte barmaqtıń izleri qalıp qoyadı. Gúrtikti góshli sorpada qaynatıp, pisirip aladı. Tayar bolǵan gúrtik súzip alınadı.


File:Júweri gúrtik 1.jpg|Júweri unınan qamır qarıw

File:Júweri gúrtik 2.jpg|Iylengen qamırdı tiyin formasına keltiriw

File:Júweri gúrtik 3.jpg|Tiyin formasına keltirilgen qamır

File:Júweri gúrtik 4.jpg|Awqattıń duzlıǵın tayarlaw

File:Júweri gúrtik 5.jpg|Tayar qamırdı pisiriw

File:Júweri gúrtik.jpg|Tayar bolǵan, tabaqqa tartılǵan júweri gúrtik



## «Júweri gúrtik» kúni

2023-jıldıń 25-fevral kúni túrli social tarmaqlar arqalı jámiyetshilik tárepinen «Júweri gúrtik» kúnin Qaraqalpaqstan Respublikasında keń bayramlaw ǵayratı jergilikli xalıq tárepinen qollap-quwatlanǵan. Sonnan keyin Xojeli rayon hákimligi, sonıń menen birge, Turizm hám mádeniy miyraslar ministrligi, Qaraqalpaqstan Respublikası Aspazlar awqamı, Nókis qalası 1-sanlı qánigelestirilgen mádeniyat mektep jámááti járdeminde dáslepki márte «Júweri gúrtik» kúni bayramlanǵan. Júweri gúrtiktiń eń úlken porsiyası Nókis qalasında jaylasqan prezident mektepte tayarlanǵan. Prezident mekteptegi taǵamdı tayarlaw procesinde 20 túyetawıq góshi, 35 kg júweri unı hám 15 kg biyday unı paydalanılǵan. Tayarlanǵan tamaq diametri 3,5 x 2,5 metr ólshemde tayarlap alınǵan tabaqqa súzilgen. «Júweri gúrtik» kúnin Rossiya, Qazaqstan, Qırǵızstan, Qubla Koreya hám basqa mámleketlerde jasawshı qaraqalpaq belsendileri de birge bayramlaǵan.

## Derekler
Klubnika

## '''Qulpınay'''
Qulpınay (áyyemgi rus tilinen " top, shar sıyaqlı dene") - Rosaceae shańaraǵına tiyisli Qulıpnay (Fragaria), sonıń menen birge, olardıń miyweleri úlken miyweli ósimlik túrleriniń atı. At jasıl qulıpnay (Fragaria viridis), pıshıq qulıpnay (Fragaria sáykeschata), ananas qulpınay (Fragaria  ananassa) ga tiyisli. Jasıl qulpınay 18-asirde Rossiyada keń tarqalǵan bolıp, olar Evropadan alıp kelingen pıshıq qulpınayları, keyin ananas qulpınayları menen toltırıldi. Bul úsh tur dástúriy túrde qulpınay dep ataladı.

Túrler, óz gezeginde, kóplegen sortlarǵa bólinedi. Mısal ushın, ananas qulpınaydin bir qatar sortları, olar arasında qaraǵay sıyaqlı aq miyweli túrleri de bar.

Olardan sherbet tayarlaydı.

## '''Derek'''



1.    Клубника // Большой толковый словарь русского языка / Гл. ред. С. А. Кузнецов. — Первое издание. — СПб.: Норинт, 1998.
Gúpshek

**«Gúpshеkkе jаqqаn ıssı suw»** ─ dеgеn bаr, оnıń mánisi ─ kishkеnе gúpshеkkе kóplеgеn kеgеy аǵаsh (spicаlаr) tеsip kirgizilеdi. Bundаy jаǵdаydа gúpshеk jаrılıp kеtıwi múmkin, sоnlıqtаn оnı qаynаtıp аlıp, ıssı suw quyıp tеsеdi, qаshаydı. Bul "gúpshеkkе suw quyıw" dеlinеdi.

    **Аrbаnı еki jаǵdаydа qоyadı** ─ “tuwаrmа“ hám «shúyеlmе». Аrbа tuwаrılıp, еki аrısı jоqаrı qаrаtılıp qоyılsа, «tuwаrmа» dеlinеdi, аl еki аrısın tómеngе qаrаtıp qоyılsа, «shúyеltip qоyıw» yamаsа «shúyеlmе» dеlinеdi. «Shúyеlmе» tárеpi, yaǵnıy аrıstıń ushınа, qаmıttı uslаp turıwshı shúy qаǵılаdı (tıǵılаdı).

    **Аrbа** ─ biziń házirgi dáwirimizdе dе, хоjаlıqlаrdа jiyi qоllаnılаdı, birаq bulаrdıń аyırmаshılıǵı ─ házirgi аrbаlаrımızdа milliy аrbа elеmеntlеri tоlıq sаqlаnbаǵаn hаldа, аrbаnıń dúzilisinе birqаnshа jеńillеstirilgеn bólеklеr еngizilgеn.

    Másеlеn: аrbаnıń burınǵı хаlıqlıq túrdеgi úlkеn dеgеrshiklеrin аvtоmоbil bаlоnlаrı, sаmоlyot shаssilеri аlmаstırdı. Ústińgi sаlоnlаr juqа qаńıltırlаrǵа аlmаstırıldı. Tiykаrǵı dúzilislеrinе qаrаp оtırıp, sаqlаnıp qаlǵаn elеmеntlеr еki аrıs, kóshеr, kólikkе jеgiw ushın qоllаnılаtuǵın qаmıt, kúshеn, аrqаlıq, аrqаn hám tаrtqı bawlаr, аyıllаr dеp аytıwǵа bоlаdı.

## Derekler
Eres qorǵan 1

**Eres qorǵanı 1** — Ózbekstandaǵı mádeniy miyras obyekti. Arxeologiya esteligi. Obyekt dáwiri: Eramızdan aldınǵıIV-III ásir, eramızdıń III-IV, VII-VIII ásirler. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Tórtkúl rayonında jaylasqan. Obyekt mánzili: «Kelteminar» APJ. Kóshpes múlikke bolǵan huqıq:Mámleket múlki. Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniy miyraslar basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında. Ózbekstan Respublikası Ministrler Mákemesiniń sheshimi menen 2019 -jıl 4-oktyabrda Materiallıq mádeniy miyraslardıń kóshpeli múlik obyektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan .

Eres qorǵan 1 teńiz júzesinen 106 metr biyikliktegi tábiyiy tóbelikte jaylasqan. Házirgi waqıtta qorǵan wayranaǵa aynalǵan. Ol burınları qala hám qorǵanlardan ibarat kompleksti ańlatqan. Áyyemgide Eres qorǵanınan Anqa qorǵan hám Bazar qorǵan xalıq punkti arqalı áyyemgi Kelteminar sistemasınıń tiykarǵı suwǵarıw kanalı sozılǵan bolıp, onıń tómengi aǵımında qala jaylasqan.

Qala 360 x 220 m maydanı bolǵan tártipsiz rejege iye. Qalıńlıǵı 2, 70 metr bolǵan sırtqı diywallar birpara orınlarda 9 -10 metr biyiklikte saqlanıp qalǵan.

Ishki diywaldıń qalıńlıǵı 2 metr, karidordıń keńligi 1, 90 metr. Sahra qorǵanları bir-birinen 23-30 metr aralıqta jaylasqan ashıq minarlar menen bekkemlengen. Kiretuǵın  qapınıń qaptal tárepinde eki bekkem dárwaza minarları (6 x 13, 50 m) jaylasqan .

Xalıq punkti eni 13 - 15 metr, tereńligi 1, 5 - 2 metr bolǵan salma menen oralǵan. Esteliktiń daslep payda bolıw dáwirin eramızǵa shekemgi IV-III ásirlerge tuwrı keledi dep esaplaǵan. Biraq, aymaqtan tabılǵan ılaydan islengen ıdıs zatlar onı eramızǵa shekemgi III-V ásirlerge tiyisli degen dálildi berdi. Xorezmdiń qanǵyuy mádeniyatına tiyisli kóplegen gúzeshilik tabılǵan zatları (eramızǵa shekemgi IV ásir - eramızǵa shekemgi 1-ásir basları ) xalıq punkti áyyemgide payda bolǵan, biraq ol jaǵdayda turmıs V—VI-ásirlerge shekem dawam etken, degen pikirdi ańlatadı .

Shahristanǵa qubla tárepten kirilgen. Kiriw jolı eki zodiak menen qorǵalǵan. Bul zodiaklardıń dúzilisi hám forması diywalboyı zodiaklarına uqsas. Lekin olar diywal sızıǵınan tısqarıǵa talay bórtip shıqqan, keńligi hám taǵı basqa qorǵan zodiaklarınan úlkenlew — 13, 5 m hám 6—7 m. Peshdárwaza zodiaklarınıń ishki ólshemleri 12, 75 m hám 2, 60 m ge teń.

## Derekler
Gúldirsinqala

**Gúldirsinqala** – Qaraqalpaqstannıń Tórtkúl qalasından 9&nbsp;km arqada jaylasqan qorǵan qarabası (eramızǵa shekemgi II-I ásir - eramızǵa shekemgi XIII ásir bası ). Bul Xorezmniń eń iri qorǵanlarınan biri bolıp, diywallarınıń ulıwma uzınlıǵı 1 kilometrge jaqın, ishki maydanı bolsa shama menen 6, 4 gektar (64 mıń kvadrat metr yamasa 15, 8 akr) nı quraydı. Tuwrı tórtmúyesh sızılmalı (maydanı 35 ga), mergen jaylı hám burjlı 2 qatar paqsa diywalı bolǵan. Házirgi Ózbekstandaǵı «Ellikqala  oazisi» quramına kiredi. Aqırǵı ret Xorezmshah Muxammed II (1169, 1200—1220 ), Xorezmler imperiyasınıń mońǵollar qolına túskenge shekem iyelegen. Eramızǵa shekemgi V ásirde belgisiz sebeplerge kóre, wayrana jaǵdayǵa kelgen. Shama menen XII ásir 1-yarımında qayta tiklenip, Xorezmshahlar mámleketiniń sahra shegarasındaǵı zárúrli mákanı esaplanǵan. XIII ásir basında mońǵollar tárepinen pútkilley wayran etilgen. Turaq jay qaldıqları, ılaydan islengen ıdıs bólekleri, mıs teńgeler hám basqalar tabılǵan.


Fayl:Guldursun_Qala_panorama.jpg|Gúldirsinqalanıń ishki panoraması
Fayl:Local_kids_gather_atop_the_ancient_fortifications_of_Guldursun_Qala.jpg|Gúldirsinqala diywalındaǵı oq kórinisindegi oq hámmerlonlar
Fayl:Chorasmian_oasis_main_fortresses.jpg|Gúldirsinqala – Xorezm úlkesinde jaylasqan tiykarǵı qalalardan biri.


## Derekler

## Ádebiyatlar

* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
Gúrtik

**Gúrtik** — qaraqalpaq asxanasına tiyisli milliy taǵam. Bul taǵam tiykarınan tórtmúyesh qılıp alınǵan qamır hám de qaynatılǵan góshi bir-birine qosıp tayarlanadı.

## Tayarlaw procesi
Taǵamdı tayarlaw ushın kóbinese qozı hám qara maldıń góshi kerek boladı. Gósh aldın mayda bóleklerge bólip shıǵıladı. Onnan keyin qazandaǵı suwda qaynatıp alınadı. Pisiriw processinde qazanǵa pútkilley tazalanǵan geshir hám tuwralǵan piyaz salınadı. Ajıralıp shıǵıp atırǵan kóbik alıp taslanadı. Gósh piskennen keyin maydıń bir bólegi alıp taslanadı hám qazan ishine mayda etip kesilgen piyaz qoyıp shıǵıladı. Keyin gósh alıp taslanadı hám qazanda qalǵan zatlardıń ózi qaynatıladı. Gúrtik tegis etip tabaq ústine súziledi. Gósh tabaq orayına jayǵastırıladı jáne onıń átirapında may menen oralǵan geshir hám piyaz qoyıladı. Awqatlanıwdan aldın qonaqlar qolın juwıwı kerek. Hárbir qonaqqa bir keseden bulyon sıylıq etiledi. Muǵdarına kóre ıdıs ishine qızıl burısh qosıp beriliwi de múmkin. Qonaqlardan biri gósh hám súyeklerdi bólip shıǵadı hám ózi góshtiń qalǵan bólegin mayda bóleklerge ajıratadı. Gúrtik qol menen jelinedi. Bir bólek gósh alınadı, gúrtikke qoyıladı, keyin olar birgelikte awqatlanadı. Gúrtikke salıstırǵanda «Qaraqalpaq bes barmaǵı» termini de qollanıladı.

Gúrtik taǵamınıń, sonıń menen birge, keń tayarlanıp kelinetuǵın taǵı bir júweri gúrtik túri de bar. 

## Derekler
Jıltırbas

**Jıltırbas** — Aral teńiziniń qubla qırǵaǵındaǵı batpaqlanǵan kól. Qaraqalpaqstan Respublikası aymaǵında jaylasqan. 1960 -jıllar basına shekem Aral teńiziniń qoltıǵı bolǵan. 60— 70-jıllarda teńizdiń qurıp barıwı sebepli qurǵaqlıqqa aylandı. Lekin Ámiwdáryanıń oń tarmaǵı hám eki taslama arqalı salma suwınıń kelip turıwı nátiyjesinde qurıǵan qoltıq ornında kól payda boldı (2000). Dárya hám taslamalardan kólge quyılıp atırǵan suw kólemi jıllar dawamında keskin parıq etkeni ushın kól júzesi turaqlı emes. Suwdıń minerallasıw dárejesi hár litrde 10—15 g. Ortasha shuqırlıǵı. 1-3 m, uzınlıǵı 45 km, eni qublada 10 km, arqada 6 km (1997). Tolıq biyikligi 53-42 m, qubladan arqaǵa sozılǵan. Suwda qoǵa, qamıs hám suw ósimlikleri bar, qırǵaqlarıda qamıslıq. Toǵaylıqta qaban, suwlı orınlarda birqazan, shaǵala, úyrek jasaydı. Jıltırbastan balıqshılıqta (ılaqa balıq, zaǵara balıq, jılanbas hám b.) hám ańshılıqta paydalanıladı.

## Derekler
Angren

* Angren (qala) – Ózbekstan Respublikasınıń Tashkent wálayatındaǵı qala.
* «Angren» – Angren qalasınan bolǵan ózbek futbol klubı.
* Angren (Ahangaran) — Ózbekstandaǵı dárya, Sırdáryanıń oń aǵısı.
Krotonlik Theano

**Krotonlik Theano** ( *Θεανώ*; eramızǵa shekemgi 6 -ásir) — eki Pifagorshı filosoflarǵa berilgen at. Onı Pifagordıń oqıwshısı, qızı yamasa zayıpı dep shama qılıwadı, biraq basqalar onı Brontinusning hayalı dep tartısıwadı. Onıń tuwılǵan jayı hám atasınıń kimligi belgisizliginshe qalǵan.. Ol haqqında bir qansha xatlar hám kitaplar saqlap qalınǵan bolıp, olardıń avtorları abstrakt bolıp tabıladı.

## Derekler
Angren (futbol klubı)

**«Angren»** — Tashkent wálayatı Angren qalasınıń ózbek futbol klubı. 1996-jılda shólkemlestirilgen.

## Atlarınıń táriyxı

* 1997—2001-jıllar — «Semurgʻ»
* 2002-jıldan — «Angren»

## Táriyxı
Táriyxına názer taslasaq, Angrennıń basqa klubı **Kánshi (Shaxtyor)** klubınıń dawamshısı sıpatında kóriledi.

1997-jılda Ekinshi ligada oynay baslaǵan. Aradan bir jıl ótip Ekinshi liganıń sońǵı basqıshında jeńimpaz bolıp, Ózbekstan chempionatınıń Birinshi ligasına jol alǵan. 1999 -jılǵı máwsimde tezlik penen Birinshi liga jeńimpazına aynalǵan.

Joqarı ligada depyut etken hám 12-orındı iyelegen. Bir jıldan soń, Joqarı ligadan ketip, turnirdıń sońǵı, 18-orının iyelegen. 2003-jıldaǵı máwsim aqırında birinshi ligadan da ketken.

## Eń jaqsı jetiskenlikleri

* 1 Birinshi liga jeńimpazı: 1999.
* Joqarı ligada 12-orın: 2000.
* Ózbekstan Kubogiı: 1/4 final (1999/2000)

## Belgili futbolshılar

* Aleksandr Kostylev
* Egor Vasilev
* Ilya Zalutskiy
* Denis Sharipov
* Valeriy Vaxovskiy

* Asliddin Habibullaev
* Islam Inamov
* Anvar Norqulov
* Eldar Qasimov
* Rustam Qurbanbaev
* Ilyas Qurbanov

* Nematullo Quttıbaev
* Shavkat Raimqulov
* Fahritdin Sharipov
* Batır Sultanov
* Aleksandr Volkov

## Jáne qarań

* Kánshi

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Klub futbol faktlari maʼlumotlar bazasida
* Klub oʻyinlari Wildstat maʼlumotlar bazasida

* MDH futbol klublari tarixi