open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kóterińkilik

**Kóterińkilik** yamasa **entuziazm** adam tárepinen bildirilgen qattı lázzetleniw, qızıǵıwshılıq yamasa maqullawdı bildiredi. Bul termin oynaqılıq, dóretiwshilik, optimizm, qızıǵıwshılıq, jigerlilik hám joqarı energiya menen baylanıslı dep esaplanadı. Adamlar kóbinese kóterińkiliktiń házirgi versiyasın «juǵatuǵın» yamasa «juqpalı» dep, al geyde hátte metaforalıraq túrde óz aldına virus retinde táriyipley aladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Boslıq

Adam jaǵdayı retindegi **boslıq** — bul ulıwmalasqan zerigiw, sociallıq jatsınıw, nigilizm hám biypárwalıq sezimi. Boslıq sezimleri kóbinese distimiya, depressiya, jalǵızlıq, angedoniya, úmitsizlik yamasa basqa psixikalıq/emocional buzılıwlar, sonıń ishinde shizoid jeke ózgeshelik buzılıwı, posttravmatikalıq stress buzılıwı, itibar jetispewshiliginiń giperaktivlik buzılıwı, shizotipal jeke ózgeshelik buzılıwı hám shegaralıq jeke ózgeshelik buzılıwı menen birge júredi. Boslıq sezimi sonıń menen bir qatarda jaqın adamınıń qaytıs bolıwı yamasa basqa áhmiyetli ózgerisler nátiyjesinde payda bolatuǵın tábiyiy qayǵı procesiniń bir bólegi bolıp tabıladı. «Boslıq»tıń anıq mánisleri qollanılǵan belgili kontekst hám diniy yamasa mádeniy dástúrge baylanıslı ózgeredi.

## Batıs mádeniyatında

### Sociologiya, filosofiya hám psixologiya
Batısta «boslıqtı» seziw kóbinese unamsız jaǵday retinde qaraladı. Mısalı, psixolog Klayv Xazell boslıq sezimlerin zorlıq-zombılıq qarım-qatnasları hám jaman qatnasqa iye mashqalalı shańaraq jaǵdayları menen baylanıstıradı. Ol boslıq sezimine ushıraǵan ayırım adamlar ózleriniń awır sezimlerin qanday da bir nársege ǵárezli bolıw (májbúrli jınıslıq qatnas, qumar oyınlar yamasa jumıs bolsın) yamasa «qızba háreketler» yaki zorlıq-zombılıqqa qatnasıw arqalı sheshiwge háreket etedi dep málimleydi. Sociologiyada boslıq sezimi jeke adamnıń sociallıq jatsınıwı menen baylanıstırıladı. Bul jatsınıw sezimi jumıs waqtında, jumıs minnetleriniń kúndelikli xarakteri sebepli basılıwı múmkin, biraq bos waqıtta yamasa demalıs kúnlerinde adamlar «ekzistencial vakuum» hám boslıq sezimin seziniwi múmkin.

Siyasiy filosofiyada boslıq nigilizm menen baylanıstırıladı. Ádebiy sınshı Georg Lukach (1885-jılı tuwılǵan) «kapitalizmniń ruwxıy boslıǵı hám morallıq jetispewshiligi»ne qarsı pikir bildirgen hám «tolıǵı menen jańa civilizaciya túri, jańa baslama hám mánili hám maqsetli ómir súriw múmkinshiligin» wáde etken kommunizmdi jaqlaǵan.

Boslıq sezimi jaǵımsız psixologiyalıq jaǵday retinde qarastırılatuǵın mádeniyatlarda, ol kóbinese depressiya menen baylanıstırıladı. Sonlıqtan, kóp usınday emlewler usınıladı: psixoterapiya, toparlıq terapiya yamasa basqa túrdegi másláhátler. Sonday-aq, boslıqtı sezetuǵın adamlarǵa bánt bolıp júriwge hám jumıs, sociallıq iskerliklerdiń turaqlı kestesin saqlawǵa másláhát beriliwi múmkin. Boslıq sezimin azaytıw ushın usınılǵan basqa sheshimler - úy haywanın alıw yamasa haywanlarǵa járdemlesetuǵın terapiyanı qollanıw; waqıttı toltırıw hám sociallıq baylanıs ornatıw ushın erikli bolıw; jámiyetlik is-ilajlar, klublar yamasa seyil etiw sıyaqlı sociallıq óz-ara qatnaslar; yamasa ómirge qızıǵıwshılıqtı qayta tiklew ushın xobbi yamasa demalıs is-háreketin tabıw kiredi

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Ekstaz

**Ekstaz** (áyyemgi grek tilinen alınǵan ἔκστασις (ékstasis) «óziniń sırtında») — bul subekttiń óz sanasınıń obekti menen tolıq baylanısınıń subektiv tájiriybesi. Klassikalıq grek ádebiyatında, bul aqıl yamasa deneniń «óziniń normal funkciya ornınan» shıǵıwın bildiredi.

Qızıǵıwshılıq obekti menen tolıq baylanıs qarapayım tájiriybe emes. Ekstaz — bul basqa obektler haqqında sananıń tómenlewi yamasa átirap ortalıq hám obekt átirapındaǵı hámme nárse haqqında sananıń tolıq joqlıǵı menen sıpatlanatuǵın ózgergen sana jaǵdayınıń mısalı. Bul sóz sonday-aq sananıń hár qanday joqarı dárejesin yamasa qattı jaǵımlı tájiriybeni bildiriw ushın qollanıladı. Ol sonday-aq ádettegiden tıs psixikalıq keńislikler haqqında sana jaǵdayların bildiriw ushın qollanıladı, olar ruwxıy dep qabıl etiliwi múmkin.

## Sıpatlama

Psixologiyalıq kózqarastan, ekstaz — bul ózin-ózi baqlawdı joǵaltıw hám geyde sananı waqıtsha joǵaltıw, bul kóbinese diniy misticizm, jınıslıq qatnas hám ayırım dárilerdi qollanıw menen baylanıslı. Ekstaz dawamında ekstazdaǵı adam ádettegi ómirden uzilip qaladı hám basqa adamlar menen baylanıs jasawǵa da, ádettegi háreketlerdi orınlawǵa da qábiletsiz boladı. Bul tájiriybe fizikalıq waqıt boyınsha qısqa bolıwı múmkin, yamasa bir neshe saatqa sozılıwı múmkin. Ekstaz waqtında waqıt, keńislik yamasa ózin-ózi qabıllaw kúshli ózgeriwi yamasa joǵalıp ketiwi múmkin. Mısalı, eger adam fizikalıq tapsırmaǵa dıqqatın qaratsa, onda hár qanday intellektual oylar toqtawı múmkin. Ekinshi jaǵınan, ekstazlıq transta ruwxıy sayaxat etiw erikli dene qozǵalıslarınıń toqtawın óz ishine aladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Disforiya

**Disforiya** (áyyemgi grek tilindegi δύσφορος (dúsphoros) «qayǵılı»; δυσ- (dus-) «jaman, qıyın» hám φέρω (phérō) «kóteriw» sózlerinen qáliplesken) — bul tereń qolaysızlıq yamasa qanaatlanbawshılıq jaǵdayı. Bul eyforiyanıń semantikalıq qarama-qarsısı. Psixiatriyalıq kontekstte, disforiya depressiya, qáweterleniw yamasa qozǵalıs penen birge júriwi múmkin.

## Psixiatriyada
Qıynalıw hám qolaysızlıqtıń kúshli jaǵdayları ózleriniń jaǵımsız bolıwı menen birge suicid qáwpin arttıradı. Sonlıqtan disforiyanı jeńilletiw psixiatriyalıq emlewdiń áhmiyetli wazıypası bolıp tabıladı. Depressiya (ásirese distimiya yamasa úlken depressiyalıq buzılıw) yamasa bipolyar buzılıw sıyaqlı tiykarǵı sebeplerdi, sonday-aq disforiyalıq simptomlardıń ózin de emlew múmkin.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Motivaciya tómenlewiniń buzılıwları

**Motivaciya tómenlewiniń buzılıwları (MTB)** — bul motivaciyanıń tómenlewi hám oǵan baylanıslı emociyalardıń buzılıwın óz ishine alatuǵın buzılıwlar toparı. Motivaciyanıń tómenlewin súwretlew ushın kóplegen hár qıylı terminler qollanılǵan. Biraq kóbinese biypárwalıq, abuliya hám akinetikalıq mutizmdi qamtıytuǵın spektr anıqlanadı, bunda biypárwalıq eń jeńil, al akinetikalıq mutizm eń kúshli dárejesi.

MTB depressiya menen shizofreniya sıyaqlı psixiatriyalıq buzılıwlar, miy jaraqatları, insult hám neyrodegenerativ kesellikler sebepli payda bolıwı múmkin. Ásirese aldıńǵı cingulyar qabıq hám mezolimbik dofamin sıylıqlaw jolınıń bir bólegi bolǵan, ózine nucleus accumbens hám quyrıqlı yadronı kirgizetuǵın striatumnıń zaqımlanıwı MTB menen baylanıslı. Motivaciyanıń tómenlewi jáne de antipsixotikler sıyaqlı antidofaminergiyalıq dáriler, selektiv serotonin keri tutıp qalıw ingibitorları (SSKTI), kannabis hám basqa da ayırım dáriler tárepinen payda etiliwi múmkin.

MTB dofaminergiyalıq hám basqa da aktivlestiriwshi dáriler, sonıń ishinde dofaminniń keri tutıp qalıw ingibitorları, dofamin ajıratıwshı agentler hám dofamin receptorları agonistleri menen emleniwi múmkin. Bul sıyaqlı dáriler deni saw adamlar tárepinen de motivaciyanı jaqsılaw ushın qollanılǵan. Motivaciyanı arttırıw ushın qollanılatuǵın geypara dárilerdiń shekleniwi - olardıń tásirine úyrenisiw rawajlanıwı bolıp tabıladı.

## Anıqlama
Motivaciya tómenlewiniń buzılıwları (MTB) — bul motivaciya, erki hám emocional jaǵdaylardıń tómenlew qábiletin óz ishine alatuǵın psixiatriyalıq hám nevrologiyalıq buzılıwlar toparın bildiretuǵın ulıwma termin.

Hár túrli awırlıq dárejesindegi hám túrdegi MTB nı súwretlew ushın kóplegen terminler qollanılǵan, sonıń ishinde biypárwalıq, abuliya, akinetikalıq mutizm, atimgormiya, avoliciya, amotivaciya, angedoniya, psixomotor retardaciya, affektiv tegislew, akraziya hám psixikalıq akineziya (avto-aktivaciya deficiti yamasa psixikalıq ózin-ózi aktivlestiriwdiń joǵalıwı) hám basqalar. Sharshaw, letargiya hám anergiya sıyaqlı basqa túsinikler de MTB koncepciyası menen baylanıslı. Alogiya (sóylewdiń jetispewshiligi) hám asociallıq (sociallıq qızıǵıwshılıqtıń joqlıǵı) da MTB menen baylanıslı.

Degen menen, kóbinese MTB spektri biypárwalıq, abuliya hám akinetikalıq mutizmdi óz ishine aladı, bunda biypárwalıq eń jeńil forma, al akinetikalıq mutizm eń awır yamasa ekstremal forma bolıp esaplanadı. Akinetikalıq mutizm sergeklik jaǵdayında bolıwdı, biraq eriktiń tereń jetispewshiligi sebepli qozǵalıs hám sóylewdiń bolmawın óz ishine aladı. Bul jaǵdaydaǵı adamlar awırsınıw, ashlıq hám shóllew sıyaqlı biologiyalıq áhmiyetli stimullarǵa da nemquraylı boladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Çukurçimen (Refahiye)

**Çukurçimen** — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Refahiye rayonına qaraslı awıl. Xalıq sanı 2022-jılda 34 adamdı quraǵan.

## Derekler
Panchi-kun

**Panchi-kun** (2025-jıl 26-iyulda tuwılǵan), sonday-aq jay ǵana **Punch** retinde de tanımalı, Yaponiyadaǵı Itikawa qala haywanat baǵındaǵı makaka balası. Ol iri orangutan «jumsaq oyınshıǵına» qattı baylanıp qalǵanı ushın sociallıq tarmaqlarda ǵalaba (viral) itibar qazandı.

Haywanat baǵı xızmetkerleriniń aytıwınsha, Panchi-kunnıń internettegi ataqlılıǵı 2026-jıl fevralınan baslap haywanat baǵına keletuǵın sayaxatshılar sanınıń ele de artıwına alıp keldi.

## Biografiyası
Punch 2025-jıl 26-iyulda Itikawa qala haywanat baǵında tuwılǵan, biraq keyinirek onı baǵıwǵa qızıǵıwshılıq kórsetpegen anası tárepinen taslap ketilgen. Bir kúnnen keyin ol jasalma jol menen emizilip, sút shishasında sút ishe basladı hám eki baǵıwshı onı qolda baǵıp ósirdi. Ol 2026-jıl 19-yanvarda haywanat baǵındaǵı 60 qa shamalas maymılı bar «Maymıllar tawı»na basqa makakalar menen birge qosıldı.

Anasınıń ǵamxorlıǵı jetispegeni sebepli, Punch dáslep basqalar menen aralasıwda qıynalıp, «qorshınısh hám jeke qalıw belgilerin» kórsetti. Biraq bir baǵıwshı basqa makakalar onı geyde shette qaldırsa da, Punchtıń «ruwxıy jaqtan kúshli» ekenin ayttı. Itikawa haywanat baǵı hám botanika baǵınıń baslıǵı Takashi Yasunaga Panchi-kunnıń júdá belsendi ekenin atap ótti.

Sonda haywanat baǵı xızmetkerleri Punchqa orangutan jumsaq oyınshıǵın berdi, ol bul oyınshıqtı «ana ornında» yamasa «asırap alǵan ana» retinde kóre basladı hám tordıń ishinde onı mudamı ózi menen birge uslap júredi.

## Qabıllanıwı
2026-jıl 5-fevralda haywanat baǵı Punchtıń ótmishi haqqında onlayn post járiyaladı hám bul qısqa waqıt ishinde ataqlı bolıp ketti. Panchi-kunnıń orangutan oyınshıǵı menen túsken súwretleri tez arada Yaponiya hám shet ellerde tarqalıp ketti, sonday-aq, internette #がんばれパンチ yamasa #ShıdaPunch (#HangInTherePunch) xeshtegi payda boldı. Orangutan oyınshıǵınıń ózine «Oran-Mama» yamasa «Oran-Ana» sıyaqlı laqaplar berildi.

Itikawa qala haywanat baǵınıń aldında uzın gezekler payda boldı, bul jaǵdaydı haywanat baǵı xızmetkerleri tariyxta bolmaǵan waqıya dep esapladı hám keshiktirgeni ushın keshirim soraǵan.

17-fevral kúni IKEA wákilleri Itikawa qala haywanat baǵına kelip, Punchqa 33 dana jumsaq oyınshıq sawǵa etti.

## Ataması
Panchi-kunǵa «Monkey Punch» — «Lupin the Third» avtorı bolǵan mangaka húrmetine at berilgen.

## Derekler
Islamdaǵı payǵambarlar hám xabarshılar

**Islamdaǵı payǵambarlar** () — Islam dininde Allanıń xabarın Jer júzine jayǵan hám jetik insanıy páziyletler úlgisi bolıp xızmet etken shaxslar dep iseniledi. Ayırım payǵambarlar **xabarshılar** (; birlik forması: , ) sıpatında qaraladı; olar ilahiy wahiydi jetkeriwshiler bolıp, olardıń kópshiligi bul wáziypanı perishte arqalı orınlaydı. Musılmanlar payǵambarlar júdá kóp, hátte Quranda atı zikr etilmegen payǵambarlar da bar ekenligine isenedi. Quranda bılay delinedi: «Hár bir jámiyet ushın bir rasul bar.» Islam payǵambarlarına iyman keltiriw — Islam iseniminiń altı tiykarınan biri.

Musılmanlar birinshi payǵambar Quday tárepinen jaratılǵan birinshi insan - Adam ata bolǵanına isenedi. Yahudiyliktegi 48 payǵambar tárepinen jetkerilgen kóplegen wahiyler hám de xristianlıqtaǵı kóplegen payǵambarlar Quranda arabsha nusqadaǵı atlar menen tilge alınǵan; mısalı, yahudiyliktegi Elisha - Alyasa', Job - Ayyub, Isus - 'Isa h.t.b. Muwsaǵa *Tawrat*, Dawıtqa *Zabur*, Isaǵa *Injil* dep at berilgen.

Islamdaǵı sońǵı payǵambar — Muhammed ibn ʿAbdullāh bolıp, musılmanlar onı «Payǵambarlardıń móri» (*Xatam an-Nabiyyin*) dep ataydı. Musılmanlar Qurandı Allanıń iláhiy sózi dep biledi, sol sebepli ol ózgermeytuǵın, buzılıwdan hám qálbekilestiriliwden saqlanǵan hám Qıyamet kúnine shekem óziniń ázelgi qálpin saqlap qalınıwına isenedi. Muxammed sońǵı payǵambar dep tán alınǵanına qaramastan, ayırım musılman dástúrleri áwliyelerdi de tán aladı hám ullılaydı (biraq zamanagóy aǵımlardan Salafiylik hám Wahhabiylik áwliyeshilik túsinigin biykarlaydı).

Islamda hárbir payǵambar birdey tiykarǵı isenimlerdi úgit-násiyatlaǵan: Qudaydıń jalǵızlıǵı, tek ǵana bir qudayǵa sıyınıw, shirk hám gúnadan tıyılıw, qayta tiriliw yamasa Qıyamet kúnine hám ólimnen keyingi ómirge iseniw. Payǵambarlar hám rasullar tariyxtıń túrli dáwirlerinde hár qıylı jámáátlerge Alla tárepinen jiberilgen dep iseniledi.

## Ataması

### Qurannan aldınǵı dáwir
*Rasūl Allāh* () sóziniń suryan tilindegi forması — *s̲h̲eliḥeh d-allāhā*, apokrif *Áwliye Tomas ámelleri* shıǵarmasında tez-tezden ushırasadı. *Sh̲eliḥeh* sózine sáykes feyil - *s̲h̲alaḥ* - Ivrit tilindegi Bibliya (Muqaddes Kitap) da payǵambarlar menen baylanıslı halda qollanıladı.

## Derekler
Qamar Ali Axun

**Qamar Ali Axun** (1957-jıl 15-avgust — 2026-jıl 13-fevral) — Jammu hám Kashmirden bolǵan indiyalı siyasatshı. Ol Jammu hám Kashmir Milliy Konferenciyasınıń úlken aǵzası edi.

1996-jılı ol Jammu hám Kashmirdiń Kargil rayonındaǵı Kargil nızam shıǵarıwshı jıynalıs okrugınan saylandı.

## Ómiri hám karerası
Qamar Ali Axun 1957-jıl 15-avgustta Kargil qalasınan shama menen 48 km uzaqlıqtaǵı Sangra awılında dindar Axunpa shańaraǵında tuwılǵan. Ol baslawısh tálimin Sangradan aldı hám 1973-jılı Sankoo joqarı mektebin tamamladı. Ol baslawısh mektepte oqıp júrgende ata-anasınan ayırıldı; onnan keyin onıń úlken ájaǵası Talib Húseyin shańaraǵın baǵıw hám Axun menen onıń kishi inisi doktor Muxammed Djaffer Axunǵa bilim beriw juwapkershiligin óz moynına aldı. Suru oypatlıǵınıń ataqlı diniy alımı, marhum Aǵa Syed Xaydar Rizvi onıń joqarı oqıw ushın Srinagarǵa jiberiliwine járdem berdi. Axun oqıwdı tamamlaǵannan keyin jumısqa kiriw ornına LLB (Húrmetli) dárejesin alıwǵa tırıstı. Keyinirek ol siyasatqa kirdi. Ol rayondaǵı eń tájiriybeli JKNC liderleriniń biri edi.

2014-jıl 11-iyunda ol Jammu hám Kashmir Bas ministriniń keńesshisi bolıp, Kabinet ministri dárejesinde hám 49-Kargil okrugınıń nızam shıǵarıwshı wákili retinde tayınlandı. Ol, sonday-aq, 2002-jılı jańadan dúzilgen Ladakh avtonomiyalı tawlı rawajlanıw keńesi Kargildiń birinshi Bas atqarıwshı keńesshisi/baslıǵı boldı. Bunnan aldın ol Omar Abdullah administraciyasında Tutınıwshılar isi hám jámiyetlik bólistiriw hám transport ministri, al Faruk Abdullah rejimi dáwirinde Qurılıs hám energetika boyınsha mámleket ministri bolıp islegen hám Ladakh avtonomiyalı tawlı rawajlanıw keńesi Kargildiń birinshi Bas atqarıwshı keńesshisi de bolǵan.

Axun 2026-jıl 13-fevralda 68 jasında qaytıs boldı.

## Derekler
Halil Gjoni

**Halil Gjoni** (1938-jıl 3-noyabr — 2026-jıl 14-fevral) — Albaniya Miynet partiyasınıń (PPSh) siyasatshısı hám jurnalisti.

## Ómiri hám karerası
Gjoni 1938-jıl 3-noyabrde Dibra rayonınıń Makellara awılında tuwılǵan. Ol dáslepki tálimin óz awılında alǵan, al 1952-1956-jılları Peshkopi qalasındaǵı pedagogikalıq mektepte oqıǵan. 1956-1961-jılları Sovet Awqamında jasap, Moskva hám Leningrad qalalarında filosofiya boyınsha bilim alǵan. 1961-jılı Albaniyaǵa qaytqannan keyin, «Zëri i Popullit» gazetasında jumıs basladı. Ol jerde 17 jıl dawamında jurnalistten baslap, menedjer-redaktor, keyinirek bas redaktordıń orınbasarı hám aqırında bas redaktor dárejesine shekem kóterildi.

1975-jılı Tiranada partiyanıń propaganda boyınsha xatshısı bolıp isledi. 1984-jıl dekabrde Kruja rayonı boyınsha partiyanıń birinshi sekretarı lawazımın iyeledi. 1987-1990-jılları ózi tuwılǵan Dibra rayonında usınday lawazımda boldı. 1990-jıl avgust ayında ol óziniń siyasiy karerasınıń shıńına jetti. Gjoni partiya Oraylıq Komitetiniń sekretarı hám bir waqıtta Tiranadaǵı partiyanıń birinshi sekretarı boldı. Ol bul lawazımlardı PPShtıń 10- hám eń aqırǵı Kongressine shekem iyeledi. Kommunizmniń qulawı dáwirinde, 1990-jıl iyul ayında Gjoni Siyasiy byuro aǵzası boldı. Ol menmen, qatal minez-qulıqlı hám jánjelshil adam retinde yad qaldı. Shaması, onı Ramiz Alia júdá qıyın waqıtta «kúshli qol» retinde saylap alınǵan.

Ol, sonday-aq, 1991-jıldan 1992-jılǵa shekem 12-shaqırıqta Milliy jıynalıs (''Kuvendi Popullor'') wákili boldı. Bul waqıtta ol PPShtıń miyrasxorı bolǵan Albaniya Socialistlik partiyasınıń basqarıw keńesinde xızmet etti.

Onıń ulı Ilir Gjoni Bas ministr Ilir Metanıń húkimetlerinde Albaniyanıń Ishki isler hám Qorǵanıw ministri lawazımlarında islegen.

Gjoni 2026-jıl 14-fevralda 87 jasında Tiranada qaytıs boldı. Ol 15-fevral kúni Tiranadaǵı Sharra memoriallıq park qábirstanına jerlendi.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* 1948-1991-jıllardaǵı PPSh OK Siyasiy byurosı hám Xatshılıǵı
Islamda qıyamet kúni

Islam dininde **Qıyamet kúni**niń ( yamasa ) — «wáde hám qáwip»i () barlıq óliklerdiń «deneleri tiriletunǵın» hám «barlıq adamlardıń» Jer betindegi ómirindegi is-háreketleri hám isenimleri ushın «esap beriwge shaqırılatuǵın» waqtı esaplanadı. Bul Islamnıń muqaddes kitabı — Qurannıń «tiykarǵı xabarı» dep ataladı, al tiriliw hám qıyamet — «Islam esxatologiyasın túsiniw ushın oraylıq» bolǵan eki tema bolıp tabıladı. Qıyámet kúni barlıq musılmanlar ushın isenimniń tiykarǵı qaǵıydası hám Islam iseniminiń jeti shártiniń biri retinde qaraladı.

Oǵan baylanıslı sınaqlar, qıyınshılıqlar hám detallar Quran hám Hádislerde (Muxammed payǵambardıń sózlerinde) kórsetilgen; bular sol kúndegi waqıyalardıń izbe-izligi hám qosımsha maǵlıwmatlar beriw ushın aqıydalarda, Quran túsindirmelerinde (táfsirlerde), teologiyalıq jazbalarda hám esxatologiyalıq qollanbalarda keńirek túsindirilgen. Bul temanı tolıq túsindirip bergen Islam oyshılları hám ilimiy avtoritetleri qatarına ál-Ǵazzaliy, Ibn Kasir, Ibn Maja, Muxammed ál-Buxariy hám Ibn Xuzayma kiredi.

## Waqıyalar
Qayta tiriliw hám qıyamet kúni ushın boljanǵan waqıyalar «júdá kóp hám hár túrli jollar menen kórsetilgen», biraq bul kún ushın «waqıyalardıń izbe-izligi» Quranda keltirilgen kóplegen detallarǵa, sonday-aq, hádisler, qollanbalar hám teologlardıń túsindirmeleri tárepinen ádetterik kórsetilgen qosımshalarǵa tiykarlanıp dúziliwi múmkin. Islamda aqır zamanıń tórt basqıshın kórsetiwge boladı:
# «Saat»tıń (as-sa’a) belgileri hám dúnyanıń tez arada tamamlanıwınan xabar beriwshi basqa waqıyalar;
# sur sırnayınıń shertiliwi, óliklerdiń qayta tiriliwi (qiyāma) hám barlıq tiri janlarlardıń bir jerge toplanıwı (ḥashr);
# qayta tirilgenler sudlanatuǵın esap-kitap (ḥisāb);
# jánnetke yamasa dozaqqa jiberiliwge tayarlıq, qarǵalǵanlar tómendegi dozaqqa qulap túsedi hám qutqarılǵanlar ekinshi tárepke ótetuǵın kópir (ṣirāṭ) arqalı ótiw, gúnákarlardı dozaqtan qutqarıw ushın shapaat (shafā'a) múmkinshiligi.

### Belgiler

Qurannıń kóplegen ayatlarında, ásirese dáslepki túsirilgenlerinde, Qıyamet kúniniń jaqınlasıwı haqqındaǵı ideya ústemlik etedi. Islamda Qıyamet kúniniń keliwin bildiriwshi belgiler «úlken» hám «kishi» dep táriyiplenedi. Dajjal (Al-Masih ad-Dajjal) payda boladı, ol ya Maxdiy, ya bolsa Isa tárepinen óltirilgenshe aqmaqlardı aldap hám musılmanlardı óltiredi. Onıń sońınan, Rim dáwirinen beri tawdıń ishinde qamalǵan «Yajudj hám Madjudj» dep atalatuǵın kóp sanlı, qáwipli, jawız adam sıyaqlılar azat etiledi. Sonday-aq, ayırım ráwayatlarda, Sufyaniy dep atalatuǵın qanlı tiran korrupciya hám wayranshılıq keltirip shıǵarıp, hayallar, balalar hám Muxammedtiń áwladların óltiredi. Iseniwshilerdi bul qorqınıshlardan qutqarıw ushın Maxdiy payda boladı hám Maryam ulı Isa (Isa bin Maryam) oǵan járdem beriw ushın aspannan túsedi. Quyash batıstan shıǵadı. Jumsaq samal esip, barlıq iseniwshiler onı jutadı hám tınısh ǵana qaytıs boladı.

## Derekler
Iyman (Islam)

**Iyman** (, , sonday-aq, «tán alıw») Islam teologiyasında iseniwshiniń Islamnıń diniy táreplerine isenimi hám ámellerin tán alıwın bildiredi. Eń ápiwayı sıpatlamasında, altı iyman baǵanasına () isenim. Shia teologları iyman haqqında bir neshe teoriyalardı alǵa súrgen. Bazılar, iyman tek ǵana bir baǵanadan ibarat, dep esaplaydı: bul — qálbtegi iyman (*insannıń eń ishki hám haqıyqıy bólegi*). Usı kózqaras boyınsha, iyman *júrek tastıyıǵı* sıpatında qaraladı; awızsha tastıyıqlaw hám ámeller onıń haqıyqatta júzege keliwinde rol oynamaydı.

 ataması Quran hám Hádiste anıq belgilep ótilgen. Quranǵa kóre,  qalıs ámeller menen birge bolıwı kerek hám bul ekewi birgelikte Jánnetke kiriw ushın zárúr esaplanadı. Quranda iymannıń mánzili júrek túbi, yaǵniy insan sanasınıń eń ishki bólegi, al islamnıń mánzili aqıl-parasat bolıp tabıladı. Hádiste   hám  menen birge islam dininiń úsh ólshemi sıpatında túsindiriledi.

Islam dininiń ishi hám sırtında din hám aqıl arasındaǵı baylanıslılıq hám olardıń salıstırmalı áhmiyeti boyınsha tartıslar bar. Bazı alımlardıń pikirinshe, isenim hám aqıl bir derekten hám uyǵın ráwishte bolıwı kerek.

## Derekler
Islamnıń bes shárti

**Islamnıń bes shárti** (**' ; sonday-aq, **'  - «dinniń ústinleri») - Islamdaǵı, ásirese sunniy islamdaǵı barlıq musılmanlar ushın májbúriy esaplanǵan tiykarǵı ibadat ámelleri sanaladı. Olar Jábreyil hádisinde jámlep bayan etilgen. Sunniyler hám shialar bul ámellerdiń orınlanıwı hám ámelge asırılıwındaǵı tiykarǵı túsinikler boyınsha kelise aladı, biraq shia baǵdarında ústinler dizimi sunniylerdegi beslikten ózgeshe bolıwı múmkin, máselen, Etnoashariy (On eki Imamlı) shialarda «Iymannıń járdemshi ámelleri» bar bolıp, ol tórt baǵana hám altı májbúriy ámellerden ibarat; Ismailiylerde bolsa, Jeti baǵana túsinigi bar. Islamnıń bes shárti: Iyman keltiriw (Kalimai shahadat), Namaz oqıw (Salah), Zakat beriw (Zakat), Ramazan ayında oraza tutıw (Sawm) hám Mekkeni ziyarat qılıw (Haj).

## Rukn sóziniń awdarması
Arab tilinde *rukn* sózi imarattıń múyeshine tuwrı kelip, ústinler *umud* dep ataladı. Sonday-aq, bul sóz bir nárseniń tiykarǵı elementleri yamasa tiykarǵı principlerin bildiredi. Áskeriy terminologiyada *arkan* sózi bas shtab mánisinde qollanıladı. Sol sebepli, «Islamnıń bes shárti» awdarmasınan kóre, «Islamnıń bes ústini» awdarması anıǵıraq esaplanadı.

## Islamnıń bes ústinine ulıwma kózqaras
Musılmanlardıń dástúriy minnetleri Islamnıń bes shárti dep ataladı. Olar dúnya júzi boylap musılmanlar tárepinen tán alınadı hám ámelge asırıladı, biraq olardıń orınlanıwında ayırmashılıqlar bar. Bul shártler Islam payǵambarı Muhammed s.a.w alıp barǵan turmıs tárizine ámel etiwdi shın kewilden qálegen adamlar ushın *májbúriy* dep qaraladı. Basqa dinlerde bolǵanı sıyaqlı, Islamda da ayırım ámeller norma bolıp sanaladı; biraq bul ózin musılman dep bilgen hár bir adam olardıń hámmesine sózsiz ámel etedi degeni emes. Ámellerdi orınlaw dárejesi insannıń isenimine qarap ózgeredi; mısalı, hámme de hár kúni namaz oqımaydı, oraza tutpaydı, Haj saparına barmaydı yamasa qayır-saqawatqa kóp qarjı ajıratpaydı. Sonday-aq, *Aleviyler* sıyaqlı ayırım musılman jámáátleri de bar bolıp, olar bes ústindi qabıl etpeydi, biraq, tórt esik sistemasına ámel etedi.

Musılman arablar jańa aymaqlardı basıp alǵannan kóp ótpey meshit hám qorǵanlar qura baslaydı hám de óz isenimi hám mádeniyatınıń kórinisi sıpatında hár túrli estelik hám buyımlardı jaratadı. «Allaǵa boysınıw» degen mánisti ańlatıwshı Islam diniy ámeliyatı Islamnıń bes shárti dep atalatuǵın tiykarǵı principlerge súyenedi. Bes ústinniń hár biri Quranda hár qıylı súrede esletiledi. Bul minnetlemelerge tiyisli qosımsha hám tolıq maǵlıwmatlar bolsa Hádiste atap ótilgen.

## Derekler
Islamiy tekstler dizimi

Bul **Islamiy tekstler dizimi**. Islamnıń diniy tekstlerine Quran (oraylıq tekst) hám de birqansha burınǵı tekstler (musılmanlarǵa Alla tárepinen jiberilgen áwelgi wahiyler dep isenilgen) kiredi. Bularǵa Izrail áwladları arasındaǵı payǵambarlar hám rasullarǵa názil etilgen *[[Tawrat]]*, Dawıtqa názil etilgen *[[Zabur]]* hám Isaǵa názil etilgen *[[Injil]]* kiredi. Sonday-aq, Muhammedke baylanıstırılatuǵın ámeller hám sózlerden (súnnet) ibarat bolǵan Hádis te islamiy tekstler qatarına kiredi.

## Quran

Quran — Islamnıń oraylıq diniy teksti bolıp, musılmanlar onı Quday tárepinen názil etilgen dep isenedi. Ol klassikalıq arab ádebiyatınıń eń joqarı shıǵarması sıpatında keń túrde tán alınadı. Quran súrelerge (Arabsha: سورتیں*, surahtaen*; birlik forması: سورۃ*, sūrah*), al súreler bolsa ayatlarǵa (Arabsha: آية, *[[ayah|āyāh]]*; kóplik forması: آيات, *āyāt*) bólingen.

; Quran teksti

Quran teksti hár túrli uzınlıqtaǵı 114 baptan ibarat bolıp, olardıń hár biri súre dep ataladı. Hár bir súre bolsa bir neshe ayatlardan ibarat.

; Túsindirmeler hám tafsir

Quran ayatlarınıń mánislerin túsindiriwge qaratılǵan pikir hám túsinikler (tafsīr) toplamı.

; Názil bolıw sebepleri (asbāb al-nuzūl)
Ayatlardıń názil bolıw sebepleri, jaǵdayları hám waqıyaların bayanlawshı ilim tarawı.

## Dáslepki wahiyler
Qurannan aldın Alla tárepinen názil etilgen dep esaplanatuǵın basqa da islamiy kitaplar Quranda atpa-at tilge alınǵan. Bular Izrail áwladları arasındaǵı payǵambarlar hám rasullarǵa túsirilgen *[[Tawrat]]*, Dawıtqa túsirilgen *[[Zabur]]* hám Isaģa túsirilgen Injil (xoshxabar). Sonday-aq, Quranda Ibrahim betleri hám Muwsa betleri túsirilgenligi de esletip ótiledi.

Islam metodologiyası  () Qurandı Bibliya arqalı/járdeminde túsindiriw degendi ańlatadı. Bul jantasıw Qurandı túsindiriw hám onıń oqılıwın tereńlestiriw maqsetinde *Bibliyanıń kanonikalıq arabsha nusqaları*, sonıń ishinde Tawrat hám Injilden paydalanadı. Bibliya tekstlerin Quran ayatları menen sáykes halda túsindirgen belgili musılman  (pikir bildiriwshiler) qatarına Abu al-Hakam Abd al-Salam bin al-Isbiliy (Al-Andalus) hám Ibrahim bin Umar bin Hasan al-Biqa'i kiredi.

## Derekler
Qaraqalpaq Avtonom Sovet Socialistlik Respublikası

**Qaraqalpaqstan Avtonom Sovet Socialistlik Respublikası** (**Qaraqalpaq ASSR**; ; , Qoraqalpog‘iston ASSR; , *Karakalpakskaya ASSR*), sonday-aq, **Sovet Qaraqalpaqstanı** yamasa ápiwayı **Qaraqalpaqstan** atları menen de belgili, Sovet Awqamı quramındaǵı avtonom respublika bolǵan. 1932-jıl 20-martqa shekem ol Qaraqalpaq Avtonom wálayatı dep atalǵan. 1936-jıl 5-dekabrde Rossiya SFSR quramınan Ózbekstan SSR quramına ótkerildi. Ol Sovet Oraylıq Aziyadaǵı birden-bir ASSR bolǵan (biraq Qaraqalpaqstan ASSRı dúzilgenge shekem aymaqta basqa da ASSRlar bar edi, máselen, Tájikstan ASSRı hám Qırǵızstan ASSRı; olardıń ekewi de sáykes ráwishte 1929 hám 1936-jılları awqam dárejesindegi respublikalarǵa aylandırılǵan).

Paytaxtı Nókis bolǵan (1939-jılǵa shekem - Tórtkúl).

1990-jıl 14-dekabrde Qaraqalpaqstan ASSRı Sovet nızamlarına bola mámleketlik suverenitetin járiyaladı. Ózbekstan 1991-jıl 31-avgustta sátsiz mámleket awdarıspaǵı waqıyalarınan keyin ǵárezsizligin járiyaladı, Qaraqalpaqstan ASSR bolsa 1991-jılı 21-dekabrde Qaraqalpaqstan Respublikası dep qayta atalıp, qayta shólkemlestirilgen. Sovet Awqamı bolsa 1991-jılı 26-dekabrde saplastırıldı.

1992-jıl 8-dekabrde jańa konstituciya qabıl etilip, Qaraqalpaqstan Ózbekstan quramındaǵı avtonomiyalı respublika statusına iye boldı.

## Demografiyası
Qaraqalpaqstan xalqınıń demografiyalıq ózgerisleri hám etnikalıq quramı 1926-1989-jıllardaǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatları tiykarında keltirilgen:

## Derekler
Súnnet

**** — Islam payǵambarı Muxammedke baylanıslı ráwiyatlar hám ámeller toplamı bolıp, musılmanlar ushın úlgi tutaǵın ámel esaplanadı. Musılmanlar názerinde, súnnet — Muhammed zamanındaǵı musılmanlar kórgen, ámel qılǵan hám keyingi áwladlarǵa jetkergen nárseler bolıp tabıladı. Biraq, súnnet ne nárseden ibarat ekeni hám onıń talqılanıwı belgili bir islamiy mazhab hám fiqh mektebine qarap sezilerli dárejede parıq qıladı. Sunniyler súnnetti hújjetlestiriwde *Kutub al-Sittah* atı menen belgili bólgan altı tiykarǵı kanonik hádis toplamına súyenedi. Shialar ushın súnnet, ádette, *Kutub al-'Arba'a*da (Tórt kitap) jámlengen bolıp, onda Payǵambar shańaraǵına (Ahl al-Bayt) hám On eki imamǵa tiyisli hádislerge ústinlik beriledi. Ibadiylerde bolsa, súnnet *Jami Sahih* hám *Tartib al-Musnad* atlı ikki hádisler toplamında hújjetlestilgen. Sufiyler Muhammed óz súnnetin, atap aytqanda, onıń ruwxıy qádiriyatların, «sufiy ustazlar dinastiyası arqalı» jetkergen, dep esaplaydı.

## Mánisi hám qollanılıwı
**' ( ; :  **' ) - arabsha sóz bolıp, tómendegi mánilerdi ańlatadı:
* «ádet» yamasa «ádettegi ámeliyat» (USC sózligi);
* «turaqlı orınlanatuǵın ámel, dástúrge aylanǵan tártip yamasa háreket, dástúr tárepinen tastıyqlanǵan norma hám qollanba» (Wehr sózligi);
* «dástúrdi qurawshı qáliplesken úrp-ádetler hám isenimler jámlenbesi» (Oxford Islamic Studies Online);
* «turmıs tárizi, jolı, usılı» (M. A. Qazıy);
* «úlgi» yamasa «ómir jolı» (islamǵa shekemgi anıqlama; Joseph Schacht hám Ignác Goldziher).

## Derekler
Islamiy izertlewler

**Islamtanıwshılıq** — bul Islam dinin akademiyalıq jaqtan úyreniw tarawı bolıp, ol Iudaistlik hám Qurantanıwshılıq sıyaqlı jaqın baǵdarlar menen birge úyreniledi. Islamtanıwshılıq Islam áleminiń ótmishi hám itimallı keleshegin túsiniwdi maqset etedi. Bul kóp tarmaqlı izertlew sheńberinde hár qıylı taraw (tariyx, mádeniyat, ádebiyat, kórkem óner) wákilleri qatnasıp, usı izertlew tarawına baylanıslı máseleler boyınsha pikir alısadı.

## Derekler
Etnografiya

**Etnografiya** ( *éthnos* «xalıq, insan» hám  *gráphō* «jazaman») — antropologiyanıń bir tarmaǵı hám jeke mádeniyatlardı sistemalı túrde úyreniw bolıp tabıladı. Ol mádeniy qubılıslardı úyreniw subyektiniń kózqarası boyınsha izertleydi. Etnografiya, sonday-aq, sociallıq izertlewdiń bir túri bolıp, ol berilgen sociallıq jaǵdaydaǵı qatnasıwshılardıń minez-qulqın tekseriwdi hám topar aǵzalarnıń sonday minez-qulıqqa bergen óz túsindirmelerin túsiniwdi óz ishine aladı.

Etnografiya — bul qatnasıwsh baqlawǵa júdá kúshli súyenetuǵın izertlewdiń forması. Bul metodta izertlewshi sociallıq ózara tásirlesiwdiń tolıq úlgilerin hám jergilikli konteksttegi qatnasıwshılardıń kózqarasların jazıp alıw ushın, kóbinese kishi bir rolde, úyrenilip atırǵan ortalıqqa yamasa adamlarǵa aralasadı. Onıń kelip shıǵıwı XX ásirdiń baslarındaǵı sociallıq hám mádeniy antropologiyaǵa barıp taqaladı, biraq sodan beri basqa sociallıq pán tarmaqlarına, ásirese sociologiyaǵa keń tarqaldı.

Etnograflar tiykarınan sapalıq metodlardan paydalanadı, biraq olar cifrlı maǵlıwmatlardı da óz ishine alıwı múmkin. Ádettegi etnografiya tolıq izertlew bolıp tabıladı hám sonlıqtan qısqasha tariyxı, jer, klimat hám jasaw ortalıǵınıń analizinen ibarat boladı. Bul metod járdeminde dástúriy jámiyetler, jaslar bandaları, diniy sektaları hám hár qıylı shólkemlerdi óz ishine alǵan toparlar menen shólkemlerdiń keń kólemi úyrenildi. Dástúriy túrde etnografiya izertlewshiniń ortalıqta fizikalıq túrde bolıwına súyense de, geyde NASAnıń «Chellenjer» apatı sıyaqlı ótken zamandǵı waqıyalardı izertlew ushın intervyu yamasa hújjetlerge súyenetuǵın izertlewler de bar. Sonday-aq, «virtual» yamasa onlayn ortalıqlarda ótkeriletuǵın etnografiya da bar, olar geyde netnografiya yamasa kiber-etnografiya dep ataladı.

## Predmeti
Etnografiyanıń tiykarǵı predmeti dúnya xalıqların, olardıń ruwxıy hám materiallıq mádeniyatın, tariyxıy rawajlanıwın úyreniwden ibarat.

## Ádebiyatlar
# Этнография : [арх. 5 декабря 2022] / В. А. Тишков // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
# Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. А. М. Прохоров. Изд. 2-е, перераб. и доп. М.; СПб., 2000.

## Derekler
Tajixal Qudaybergenova

**Tajixal Qudaybergenova** (Тажихал Қудайбергенова; ? — 2026-jıl 23-fevral) — pedagogika ilimleriniń kandidatı, professor.

## Ómirbayanı
Tajixal Qudaybergenova óz miynet jolın 1984-jılı mektepte baslawısh klass muǵallimi sıpatında baslaǵan.

1999-jıldan baslap ómiriniń aqırına shekem Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutında assistent, úlken oqıtıwshı, docent, professor sıyaqlı lawazımlarda jumıs isledi.

## Ilim jolı
2005-jılı pedagogika ilimleri boyınsha kandidatlıq dissertaciyasın tabıslı qorǵadı.

2005-jıldan baslap milliy ideya, ruwxıylıq tiykarları hám huqıq tálimi bakalavr tálim baǵdarı, sonday-aq, social-gumanitar pánlerdi oqıtıw metodikası (ruwxıylıq tiykarları) magistratura qánigeligi boyınsha kadrlar tayarlaw jumıslarına elewli úles qostı hám bul tarawda 160 tan aslam pitkeriw qánigelik jumısına, 10 magistrlik dissertaciyasına ilimiy basshılıq etti.

Pedagogika ilimleri boyınsha 2 filosofiya doktorına (PhD) ilimiy basshılıq etken. Onıń ilimiy basshılıǵında 3 doktorant dissertaciya jumısları ústinde izleniwler alıp barmaqta.

Ol huqıqıy tálim-tárbiya tarawına baylanıslı 70 ten aslam maqala, bir monografiya, 10 metodikalıq qollanba, 5 oqıw qollanbası hám 3 sabaqlıq sıyaqlı ilimiy miynetlerge avtorlıq etti.

## Jetiskenlikleri
Tálim-tárbiya tarawındaǵı jetiskenlikleri ushın 2014-jılı «Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq bilimlendiriw aǵlası» kókirek belgisi menen sıylıqlandı.

## Derekler
Bruno Cipolla

**Bruno Cipolla** (1952-jıl 24-dekabr, Cuneo, Italiya — 2026-jıl 15-fevral, Oderzo, Italiya) — italiyalı akademiyalıq eskek esiw boyınsha rulli bolıp, ol óziniń eń joqarı jetiskenliklerine Renzo Sambo hám Primo Baran menen birge eki kisilik rulli qayıqta erisken. Olar 1967-jılı Evropa chempionlıǵın hám 1968-jılı Olimpiada altın medalın jeńip aldı, bul jetiskenligi ushın Cipolla «Fiat» kompaniyasınan avtomobil sawǵaǵa aldı. Onıń sport jolı Olimpiadadan keyin motocikl soqlıǵısıwı sebepli altı ayǵa úzildi. Ol 1971-jılı sporttan ketti.

Cipolla 2026-jıl 15-fevralda 73 jasında qaytıs boldı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

*
Qisas al-Anbiya

***Qiṣaṣ al-anbiyāʾ*** () - Islamda payǵambarlar hám rasullar sıpatında tán alınǵan shaxslar haqqındaǵı gúrrińler toplamın ańlatadı; ol *[[tafsir|tafsīr]]* (Quran túsindirmesi) menen tıǵız baylanıslı.

Quran payǵambarlar haqqındaǵı waqıyalardı tek simvolikalıq (isharalı) tárizde tilge alǵanlıǵı sebepli, tıńlawshılar qalǵan detallardı óz bilimleri arqalı tolıqtıra alǵan. Islam keńeyip, basqa mádeniyatlar menen soqlıǵısqanında, xabardıń maqsetin saqlap qalıw ushın dáslepki tıńlawshılar názerde tutqan waqıya bayanatların jazıp alıw zárúrligi tuwıldı.

Bul tekstlerdiń avtorları orta ásir Islam civilizaciyasındaǵı kóplegen dástúrlerden, atap aytqanda, Aziya, Afrika, Qıtay hám Evropa dereklerinen paydalanǵan. Bul alımlardıń kópshiligi Quran túsinikleriniń avtorları da bolǵan; biraq Qurannıń óz tártibi hám dúzilisine ámel etiwshi Quran túsiniklerinen parıqlı ráwishte, *qiṣaṣ* (qıssaxanlar) payǵambarlar haqqındaǵı gúrrińlerdi xronologiyalıq tártipte bayanlaydı. Sol sebepli olar Bibliya ráwiyatlarınıń Yahudiy hám Xristian nusqalarına uqsap ketedi. *Qiṣaṣ al-anbiyāʾ* ishindegi ráwiyatlar kóbinese tariyxıy bayanlaw menen sheklenip qalmastan, hikmet hám ádep-ikramlılıq sabaqların ayrıqsha atap ótedi.

Islam ulamaları hám teologları *Qiṣaṣ al-Anbiyāʾ*daǵı jazıwlardı payǵambarlar hám rasullardıń ómirin úyreniwde yamasa tariyxıy izertlewler ushın isenimsiz dep esaplap kelgen hám olardı maqullamaǵan. Abdul Wahhab Najjardıń (1862-1941) *Qaṣaṣ* () shıǵarması payǵambarlar qıssasın tek ǵana Quran dereklerine súyengen halda túsindiredi hám aldınǵı shıǵarmalarǵa keskin qarsı turadı. Biraq ol da aldınǵı *Qiṣaṣ al-Anbiyāʾ*daǵı xronologiyalıq dúzilisti hám payǵambarlarǵa tiyisli ádep-ikramlılıq sabaqlardıń qısqasha bayanın saqlap qaladı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Shól xalqı ráwiyat etken Payǵambarlar qıssası
* PAYǴAMBARLAR QÍSSALARÍ - Ibn Kasir tárepinen jazılǵan: (Urdu / Arab/ Inglis / Bengal / Pushtu tillerinde) - uqsas kitaplar menen 
* G. Weil, *[https://archive.org/details/biblekorantalmud00weil Bibliya, Quran hám Talmud: yamasa Musılmanlardıń Bibliyaǵa tiyisli ápsanaları, arab dereklerinen jıynalǵan hám yahudiy dástúrleri menen salıstırılǵan]* (London: Longman, Brown, Green hám Longmans, 1846) [awdarılǵan: *[https://archive.org/details/biblischelegende00weil Biblische legenden der muselmänner. Aus arabischen quellen zusammengetragen und mit judischen sagen verglichen]* (Frankfurt am Main: Rütten, 1845)] (tórt qoljazbaǵa tiykarlanǵan ápsanalar toplamı)
Milano Kortina 2026 Fondı

**Milano Kortina 2026 Fondı** () — 2026-jılǵı Qısqı Olimpiada hám Paralimpiada oyınların ótkeriw hám oǵan tayarlıq kóriwdiń barlıq jumısların shólkemlestiriw hám muwapıqlastırıwǵa juwapker bolǵan, yuridikalıq tulǵa mártebesine iye jámiyetlik mekemesi esaplanadı.

## Shólkemlestiriw strukturası

### Basshılıq

## Derekler

## Qosımsha qarań
* 2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınları
* 2026-jılǵı Qısqı Paralimpiada oyınları
Tina hám Milo

**Tina hám Milo** — Milano-Kortina 2026-jılǵı Qısqı Olimpiada hám Qısqı Paralimpiada oyınlarınıń rásmiy talismanları (maskotları). Olar eki antropomorf suwsarlar (stoat) bolıp tabıladı.

Tina hám Milo 2026-jılǵı Milano-Kortina talismanları dizaynı ushın ótkerilgen 1600 den artıq jumıs qatnasqan xalıqlıq sorawnama jeńimpazları boldı. Dizaynlardıń barlıǵı 6 jasdan 14 jasqa deyingi italiyalı oqıwshılar tárepinen sızılǵan. «Istituto Comprensivo Taverna» oqıwshıları tárepinen jaratılǵan Tina hám Milo 53 payız dawıs penen jeńiske eristi. Konkurs «Milano Cortina 2026 Fondı» hám Italiya Bilim beriw ministrligi ortasındaǵı sheriklikte ótkerildi. Talismanlar Italiyanıń Kortina-d’Ampecso (Tina) hám Milan (Milo) qalalarınıń húrmetine atalǵan. Olardıń dizaynlari 7-fevralda 2024-jılǵı Sanremo muzıka festivalında tanıstırıldı.

Tina hám Milo — aǵalı-qarındas. Olimpiada talismanı bolǵan Tinanıń júniniń reńi aq bolıp, ol jańalıqlar úyreniw ushın Italiya tawlarınan qalaǵa kóship kelgen. Onıń aǵası Milo — Paralimpiada talismanı, onıń júniniń reńi qońır hám ol bir ayaqsız tuwılǵan, biraq ol júriw ushın ayaq ornına quyrıǵın paydalanadı. Talismanlardıń dizaynerleri suwsarlar páklik hám gúnasızlıq simvolı ekenligin, al olardıń eki túrli reńde bolıwı hár túrlilikti ańlatatuǵının ayttı. Suwsarlar máwsimge qarap júniniń reńin ózgertedi, jazda qońır-aq, qısta bolsa tolıq aq reńde boladı. Milano-Kortina 2026 shólkemlestiriw komiteti bul jubaylardı «birinshi ashıq Z áwladı talismanları» dep táriypledi. Tina hám Miloǵa «Flo» (Flo) dep atalatuǵın altı antropomorf báysheshek gúllerinen ibarat topar joldaslıq etedi. Flo talismanlar konkursında ekinshi orındı iyelegen, «Istituto Comprensivo Sabin di Segrate» oqıwshıları tárepinen jaratılǵan dizaynlarǵa tiykarlanǵan. Olar úmit hám shıdamlılıqtı ańlatadı.

2025-jılı Italiya 2026-jılǵı Qısqı Olimpiada hám Paralimpiada oyınlarınıń húrmetine arnawlı Evro monetaların shıǵardı, olardıń ayırımlarında Tina hám Milonıń súwretleri túsirilgen.

## Qosımsha qarań
* Mayıplıǵı bar toqıma personajlar dizimi
* Toqıma suwsarlar dizimi

## Derekler
Nicolaas Marinus Hugenholtz

**Nikolas Marinus Hugenholtz** (1924-jıl 26-aprel — 2026-jıl 18-fevral) — niderlandlı fizik hám alım. Ol 1960-jıldan 1989-jılǵa shekem Groningen universitetinde teoriyalıq fizika professorı bolǵan.

## Ómiri hám iskerligi
Hugenxolc 1924-jıl 26-aprelde Vormerveer qalasında tuwılǵan. Ol Leyden universitetinde fizika tarawın úyrendi hám 1948-jılı ilimiy dárejesin aldı. Hugenxolc soń Hans Kramerstiń basshılıǵında teoriyalıq fizika boyınsha bilim aldı. Ol 1957-jılı Utrext universitetinde «Ullı sistemalardıń kvant teoriyası hám onıń yadro materiyasınıń strukturasına qollanılıwı» () atlı dissertaciya jumısı menen fizika boyınsha doktorlıq dárejesin aldı.

Ol 1988-jılı Niderlandiya korollik kórkem óner hám ilimler akademiyasına aǵza bolıp saylandı.

Hugenholtz 2026-jıl 18-fevralda 101 jasında dúnyadan ótti.

## Qosımsha qarań
* Gross–Pitaevskii teńlemesi
* KMS jaǵdayı

## Derekler
Utsav Charan Das

**Utsav Charan Das** (? — 2026-jıl 26-fevral) — hindistanlı oyınshı. Ol sonday-aq, qosıq tekstiniń avtorı, muzıka kompozitorı hám dramaturg bolǵan. 2020-jılı ol «Kórkem óner» tarawındaǵı miyneti ushın Hindistan húkimeti tárepinen Padma Shri ordeni menen sıylıqlanǵan.

## Jaslıǵı hám bilimi
Das Odishadaǵı Chodvardan. Orta bilimli.

## Iskerligi
Das shtat húkimetinde stenografist bolıp islegen. 1960-jılı ol ákesi menen birinshi márte «Ghoda Nacha» (at oyını) shıǵarmasın atqarǵan. Ol «Bhai Juntia», «Krushna Avatar», «Mahisa Nasini», «Gambhiribije», «Khaiunjula», «Kelikadamb», «Rangakeli» hám «Gujuna» sıyaqlı kóplegen muzıkalı pyesalar jazǵan. Ol SPID (AIDS), malyariya, makhau (lepra) awırıwınıń aldın alıw, Swachh Bharat, Beti Bachao Beti Padhao sıyaqlı densawlıqtı saqlaw máseleleri hám sociallıq baslamalar haqqında kóplegen qosıqlar jazǵan.

## Sıylıqları
* Padma Shri;
* Odisha Sangeet Natak Akademiya sıylıǵı.

## Derekler
Fiqh

***Fiqh*** (;  ) - Islamda huqıqtanıwshılıq ushın qollanılatuǵın atama. *Fiqh* kóbinese sháriyattı insan tárepinen túsiniw, úyreniw hám ámelde qollanıw usılı sıpatında táriyplenedi; yaǵnıy Quran hám *[[Súnnet|súnnette]]* (Islam payǵambarı Muhammed hám onıń sahabalarınıń táliymatları hám ámeliyatı) túsirilgen iláhiy islam nızamınıń insanıylıq talqılanıwı. *Fiqh* Quran hám Súnnetti islam huqıqtanıwshıları (ulamalar) tárepinen ijtihad (tallaw hám erkin huqıqıy juwmaq shıǵarıw) arqalı túsindirip, sháriyattı keńeytedi hám rawajlandıradı hám de olarǵa berilgen sorawlarǵa ulamalar shıǵarǵan *[[pátwalar]]* arqalı juwap qaytaradı. Sol sebepli, sháriyat musılmanlar kóz qarasında ózgermeytuǵın hám qátesiz dep esaplanılatuǵın bolsa, *fiqh* qáte etiliwi múmkin hám ózgeriwsheń dep esaplanıladı.

*Fiqh* Islamda ibadatlar, ádep-ikramlılıq normaları hám sociallıq nızamshılıq, sonday-aq, ekonomikalıq hám siyasiy sistema máselelerin qamtıp aladı. Zamanagóy dáwirde sunniylik ámeliyatında *fiqh*tıń tórt tiykarǵı mektebi (mazhabı), al shialıq ámeliyatında bolsa eki (yamasa úsh) mektebi bar. Fiqh boyınsha shuǵıllanatuǵın shaxs **faqīh** (kóplik f: *fuqaha*) dep ataladı.

Sinonim (awıspalı) mániste, *fiqh* islamda huqıqıy hújjetlerdi olardıń derekleri arqalı biliw bolıp tabıladı. Diniy húkimlerdi dereklerden keltirip shıǵarıw ushın *mujtahid* (*ijtihad* qılıwshı shaxs) fiqhke tiyisli hár qıylı máseleler hám tartıslardı tereń túsiniwge iye bolıwı kerek.

Fiqhti úyreniw dástúriy túrde ekige:
**uṣūl al-fiqh* (islam huqıqtanıwınıń principleri, sózbe-sóz «fiqhtiń tamırları»), yaǵnıy huqıqıy talqılaw hám analiz usılları hám de 
**furūʿ al-fiqh* (sózbe-sóz «fiqhtiń shaqaları»), yaǵnıy usı principlerge tiykarlanıp húkimlerdi tolıq islep shıǵıw bólimlerine bólinedi. *Furūʿ al-fiqh* — *uṣūl al-fiqh*ti qollanıw nátiyjesi bolıp, iláhiy qálewdi (Qudaydıń qálewi) ańlaw jolındaǵı insan háreketleriniń ulıwma jemisi bolıp tabıladı. *Húkim* (kóp. *aḥkām*) belgili bir jaǵday boyınsha shıǵarılǵan anıq qarar.

## Etimologiyası
*Fiqh* sózi arabsha bolıp, «tereń túsiniw» yamasa «tolıq ańlap jetiw» degen mánislerdi bildiredi. Texnikalıq (ilimiy) mániste ol tolıq islam dereklerinen kelip shıqqan islam huqıqı toplamın (bular islam huqıqı principlerinde úyreniledi) hám de fiqh arqalı islam ilimin iyelew barısın ańlatadı. Tariyxshı Ibn Xaldun fiqhti tómendegishe táriypleydi: «*Fiqh* — bul sháriyatqa boysınatuǵın insanlardıń ámellerine tiyisli bolǵan Quday húkimlerin biliwi; yaǵniy parız (*wājib*), haram (*ḥarām*), usınıs etilgen (*mandūb*), *makrūh* yamasa *mubah* (neytral) bolǵan nárseler haqqındaǵı ilim». Bul táriyp huqıqtanıwshılar (*faqihlar*) arasında ulıwmalıq qabıl etilgen.

Házirgi standart arab tilinde *fiqh* sózi Islam huqıqtanıwı mánisinde de qollanıladı. Sonlıqtan AQShtaǵı ulıwma huqıq boyınsha Joqarı sud baslıǵı Jon Robertsti «AQShtıń fiqh boyınsha qánigesi» yamasa egipetlik huqıqtanıwshı Abd El-Razzak El-Sanhuriydi «Egipettiń puqaralıq huqıqı boyınsha qánigesi» dep ataw múmkin emes.

## Derekler
Jańa Ózbekstan universiteti

**Jańa Ózbekstan universiteti** () — Tashkent qalasındaǵı jaylasqan Ózbekstan mámleketlik universiteti. Ol 2021-jılı Prezident pármanı menen ilimiy-izertlew hám oqıtıw tarawında jetekshi orındı iyelew maqsetinde birinshi mámleketlik avtonomiyalı joqarı oqıw ornı sıpatında shólkemlestirilgen. Ózbekstan Prezident bilimlendiriw sistemasına kiredi.

## Tariyxı
Universitet Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziyoevtiń pármanı menen shólkemlestirilgen. 2021-jıldıń jazındaǵı ashılıwdan kóp ótpey, mekteptiń birinshi pitkeriwshileri barlıq oqıwshılardı birdey nátiyjelilik dárejesine alıp shıǵıw maqsetinde baǵdarlaw jılın basladı. Barlıq pánler inglis tilinde oqıtılıp atırǵanlıǵı sebepli oqıw baǵdarlamasında Cambridge Assessment International Education tárepinen shólkemlestirilgen inglis tili kursları da orın alǵan. Mámlekettiń injenerlik tarawındaǵı pitkeriwshilerge bolǵan talabınan kelip shıǵıp, 2022-jılı mashina qurılısı, ximiya injiniringi hám programmalıq injiniring baǵdarlarında dáslepki úsh bakalavr baǵdarı baslandı.

Myunxen texnika universitetiniń (TUM) burınǵı prezidenti (1995-2019-jıllar) Volfgang A.Gerrmann 2021-jıldıń iyul ayınan baslap Jańa Ózbekstan universitetiniń prezidenti lawazımında jumıs alıp barmaqta.

Universitettiń rawajlanıwı TUM International, Myunxen texnika universitetiniń 100% shólkemlestiriwshisi, hám Massachusets texnologiya institutınıń (MTI) Jáhán bilimlendiriw laboratoriyası (J-WEL) tárepinen qollap-quwatlanbaqta.

2023 hám 2024-jılları Jańa Ózbekstan universiteti Qazaqstannıń Nazarbaev universiteti hám Germaniyanıń Saksoniya hám Bavariyadaǵı túrli joqarı oqıw orınları menen sheriklik hám birge islesiwdi jolǵa qoydı.

## Derekler
Sháriyat

**Sháriyat** () - bul Islamiy muqaddes tekstler, tiykarınan, Quran hám hádislerge tiykarlanǵan Islam dininiń nızamlar toplamı bolıp esaplanadı. Islam terminologiyasında sháriyat ózgermes hám abstrakt iláhiy nızamdı ańlatıp, *[[Fiqh|fiqhtan]]* parıq qıladı; fiqh - bul islam ulamaları tárepinen *mazhab* arqalı talqılanǵan hám islamiy sudta () qollanılǵan nızam. Islam tariyxında *sháriyat*, bárqulla, dástúriy nızamlar menen birge qollanılǵan. Ásirler dawamında tájiriybeli faqihlar (mufti) tárepinen berilgen huqıqıy sheshimler (pátwalar) arqalı sháriyattı tolıq islep shıǵıw hám rawajlandırıw ámelge asırılǵan; bul hár qıylı mekteplerdiń kózqaraslarına tásir kórsetken. Sháriyat ekonomikalıq, jınayıy hám hákimshilik nızamlar menen úylestirilgen hám musılman húkimdarlar tárepinen shıǵarılıp otırılǵan, sonıń menen birge, olar ásirler dawamında musılman aymaqlarındaǵı sudlar tárepinen ámelde qollanılǵan. Al zamanagóy dáwirge kelip, islam jámiyetlerinde áste-aqırınlıq penen sekulyarizm qabıl etile baslaǵan.

Dástúriy islam huqıqtanıw teoriyası sháriyat ushın tórt derekti tán aladı: *[[Quran]]*; *[[súnnet]]* (yamasa isenimli hádisler); *ijma* (), bul pútkil islam jámááti razılıǵı  () yamasa diniy wákiller razılıǵı  () sıpatında túsiniliwi múmkin; hám *analogikalıq pikirlew* (qıyas). Ol eki tiykarǵı nızam tarawın ajıratadı: ibadat (*Ibada*) hám sociallıq qatnasıqlar (*Muamalat*); ishki bólimlerine shańaraq huqıqı, qatnasıqlar (máselen, kommerciyalıq hám siyasiy/hákimshilik), hám jınayat huqıqı kiredi, háreketlerdi bolsa hár qıylı túsinikler boyınsha kategoriyalarǵa (*ahkamlarǵa*) ajıratadı: májbúriy (fard), usınıs etilgen (mustahab), neytral (mubah), jek kórilgen (makruh) hám qadaǵan etilgen (haram). Huqıqıy normalardan tısqarı, *sháriyat* búgingi kúnde jeke ámeliyat esaplanǵan kóplegen tarawlarǵa da tiyisli, máselen, isenimler, ibadat, ádep-ikramlılıq, kiyim-kenshek (hijab), turmıs tárizi hám de basshılarǵa olardı tártipke salıw hám qadaǵalaw wazıypasın beredi.

Waqıttıń ótiwi menen, izertlewlerge tiykarlanǵan jámiyetlik ózgerisler arqalı alınǵan túsinik penen, belgili jámiyetler hám húkimetlerdiń, sonday-aq islam ulamaları yamasa imamlardıń nızamlar hám qaǵıydalardı teoriyalıq hám ámeliy qollanıwdaǵı abzallıqların sáwlelendiriwshi huqıq mektepleri payda boldı. Sunniy islamnıń huqıq mektepleri — Hanafiy, Malikiy, Shafiiy hám Hanbaliy hám basqalar — húkim shıǵarıwlardı muqaddes dereklerden alıw metodologiyaların islep shıqtı, bul process *[[ijtihad]]* dep atalıp, bul túsinik keyin ala Shia tárepinen qabıl etilip, aqılıy miynet mánisin ańlatar edi. Sháriyat zamanagóy islamiy túsinikte basqa tárepleri menen birge usınılǵan bolsa da, ayırım izertlewshiler dástúriy siyrat ráwiyatlarına gúman menen qaraydı, islamnıń dáslepki tariyxın Sháriyat húkim súrgen dáwir sıpatında emes, al «sekulyar arab keńeyiwi» sıpatında kórip, islamlıq identifikaciyanıń qáliplesiwin ádewir keyingi dáwirge esaplaydı.

## Derekler

### Esletpeler
Etnopsixologiya

`redaktorlanbaqta`**Etnopsixologiya** - etnostıń milliy xarakteri, mentaliteti, dúnyaqarası hám psixologiyalıq ózgesheliklerin úyrenedi.
Etnosociologiya

`redaktorlanbaqta`**Etnosciologiya** - etnostıń sociallıq dúzilisi, sociallıq qatnasıqları hám jámiyettegi ornın izertleydi.