Generativ jasalma intellekt

**Generativ jasalma intellekt** yamasa **generativ JI** (ingl. *Generative artificial intelligence; GenAI*; *GAI*) ‒ bul jasalma intellekttiń tekst, súwret, video yamasa basqa túrdegi maǵlıwmatlardı jaratıw ushın generativ modellerdi qollanatuǵın bir bólegi. Bul modeller ózleriniń oqıtıw maǵlıwmatlarınıń tiykarǵı versiyaları menen strukturaların úyrenedi hám olardı jańa maǵlıwmatlar jaratıw ushın qollanadı, bul kóbinese tábiyiy til buyrıqları túrinde keledi.

Transformatorǵa tiykarlanǵan tereń neyron tarmaqlarındaǵı, ásirese úlken til modellerindegi (LLMs) jetilistiriwler 2020-jıllardıń basında generativ JI sistemalarınıń JI bumine imkaniyat jarattı. Olarǵa ChatGPT, Copilot, Gemini hám LLaMA sıyaqlı chatbotlar; Stable Diffusion, Midjourney hám DALL-E sıyaqlı tekstti súwretke aylandırıwshı jasalma intellekt súwret generaciya sistemaları; hám Sora sıyaqlı tekstti videoǵa aylandırıwshı JI generatorları kiredi. OpenAI, Anthropic, Microsoft, Google hám Baidu sıyaqlı kompaniyalar, sonday-aq kóplegen kishi firmalar generativ JI modellerin islep shıqtı.

Generativ JI baǵdarlamalıq támiynat islep shıǵıw, densawlıqtı saqlaw, finans, oyın-zawıq, klientlerge xızmet kórsetiw, satıw hám marketing, kórkem óner, jazıw, moda, hám ónim dizaynı sıyaqlı kóplegen tarawlarda qollanıladı. Biraq, generativ JI-niń kiberjınayat, adamlardı aldaw yamasa manipulyaciya etiw ushın jalǵan xabarlar yamasa tereń ótirik videolardan paydalanıw, hám adam jumıs orınlarınıń ǵalabalıq almastırılıwı sıyaqlı potencial nadurıs qollanılıwı haqqında alańlawlar payda boldı. Sonday-aq, avtorlıq huqıq penen qorǵalǵan kórkem óner shıǵarmalarına úyretilgen hám olarǵa elikleytuǵın generativ modeller dógereginde intellektual múlk nızamı boyınsha máseleler de bar.

## Tariyxı

### Erte tariyx
Payda bolǵannan baslap, taraw izertlewshileri adam aqılınıń tábiyatı hám adam sıyaqlı intellektke iye jasalma tirishiliklerdi jaratıwdıń aqıbetleri haqqında filosofiyalıq hám etikalıq dálillerdi keltirdi; bul máseleler burınnan ańız, kórkem ádebiyat hám filosofiya arqalı áyyemgi dáwirden berli izertlenip kelgen. Avtomatlastırılǵan kórkem óner túsinigi keminde áyyemgi grek civilizaciyasınıń avtomatlarına barıp taqaladı, onda Dedal hám Aleksandriyalı Geron sıyaqlı oylap tabıwshılar tekst jaza alatuǵın, ses shıǵara alatuǵın hám muzıka oynay alatuǵın mashinalardı jobalaǵanı haqqında maǵlıwmatlar bar. Dóretiwshi avtomatizaciyanıń dástúri pútkil tariyx dawamında rawajlanıp kelgen, oǵan 1800-jıllardıń basında jaratılǵan Mayyarde avtomatı mısal bola aladı. Markov shınjırları rus matematigi Andrey Markovtıń XX ásirdiń basındaǵı islep shıǵıwınan berli tábiyiy tillerdi modellestiriw ushın uzaq waqıttan berli qollanılıp kiyatır. Markov bul tema boyınsha birinshi maqalasın 1906-jılı járiyaladı hám Markov shınjırların qollanıp "Evgeniy Onegin" romanındaǵı dawıslı hám dawıssız seslerdiń izbe-izligin analizledi. Markov shınjırı tekst korpusında úyrenilgennen keyin, onı itimallıq tiykarında tekst generatorı sıpatında paydalanıw múmkin.

### Akademiyalıq jasalma intellekt
Jasalma intellekttiń akademiyalıq tarawı 1956-jılı Dartmut kolledjinde ótkerilgen izertlew seminarında qurıldı hám sonnan berli on jıllıqlar dawamında bir neshe márte rawajlanıw hám optimizm tolqınların basınan ótkerdi. Jasalma Intellekt izertlewleri 1950-jıllardan "Esaplaw mashinaları hám intellekt" (1950) hám 1956-jılǵı Dartmuttaǵı Jasalma intellekt boyınsha jazǵı izertlew joybarı sıyaqlı jumıslar menen baslandı. 1950-jıllardan baslap, súwretshiler hám izertlewshiler kórkem óner shıǵarmaların jaratıw ushın jasalma intellektti paydalanıp keldi. 1970-jıllardıń basına kelip, Garold Koen ózi dóretken AARON kompyuter baǵdarlaması arqalı jaratılǵan generativ jasalma intellekt shıǵarmaların jaratıp hám kórgizbege qoyıp atırǵan edi.

"Generativ jasalma intellekt proektlestiriw" yamasa "generativlik proektlestiriw" terminleri 1980-1990-jıllarda jasalma intellekt proektlestiriw sistemalarına, ásirese belgilengen maqsetke jetiw ushın háreketler izbe-izligin payda etiwde qollanılatuǵın kompyuter járdeminde processti proektlestiriwǵa qatnaslı qollanılǵan. Generativlik jasalma intellekt proektlestiriw sistemaları keńislik halatın izlew hám sheklewlerdi qanaatlandırıw sıyaqlı simvollıq jasalma intellekt usılların qollanǵan hám 1990-jıllardıń basına kelip "salıstırmalı túrde jetilisken" texnologiyaǵa aylanǵan edi. Olar áskeriy maqsetlerde krizis háreket jobaların óndiris ushın process jobaların hám prototip avtonom kosmos apparatlarındaǵı sıyaqlı sheshim qabıl etiw jobaların payda etiwde qollanılǵan.,

### Generativ neyron tarmaqlar (2014-2019)

Payda bolǵannan baslap, mashinalıq oqıtıw tarawı maǵlıwmatlardı modellestiriw hám boljaw ushın diskriminativlik modeller menen birge generativlik modellerdi de qollanıp kelgen. 2000-jıllardıń aqırınan baslap, tereń oqıtıwdıń payda bolıwı súwret klassifikaciyası, sóylewdi tanıw, tábiyǵıy tildi qayta islew hám basqa da wazıypalarda progress hám izertlewlerdi alǵa ilgerletti. Bul dáwirdegi neyron tarmaqlar, ádette, generativlik modellestiriwdiń qıyınlıǵına baylanıslı diskriminativlik modeller sıpatında úyretilgen.

2014-jılı variaciyalıq avtoenkoder hám generativlik qarama-qarsı tarmaq sıyaqlı jetiskenlikler súwretler sıyaqlı quramalı maǵlıwmatlar ushın diskriminativlik emes, al generativlik modellerdi úyreniwge qábiletli birinshi ámeliy tereń neyron tarmaqların payda etti. Bul tereń generativ modeller súwretler ushın tek klass belgilerin emes, al tolıq súwretlerdi de shıǵarǵan birinshi modeller boldı.

2017-jılı Transformer tarmaǵı eski Uzaq-Qısqa Múddetli Estelik (Long-Short Term Memory) modellerine salıstırǵanda generativlik modellerde alǵa ilgerilewlerge múmkinshilik berdi, bul 2018-jılı GPT-1 dep atalǵan birinshi generativ aldın-ala úyretilgen transformerdiń (GPT) payda bolıwına alıp keldi. Bunnan soń 2019-jılı GPT-2 payda boldı, ol Tiykar modeli sıpatında kóp hár qıylı wazıypalarǵa baqlawsız ulıwmalastırıw qábiletin kórsetti.

Bul dáwirde engizilgen jańa generativ modeller úlken neyron tarmaqların diskriminativlik modellerge tán bolǵan baqlaw astında oqıtıw ornına baqlawsız oqıtıw yamasa yarım-baqlawlı oqıtıw arqalı úyretiwge múmkinshilik berdi. Baqlawsız oqıtıw adamlardıń maǵlıwmatlardı qoldan belgilew zárúrligin saplastırdı, bul úlkenirek tarmaqlardı úyretiwge múmkinshilik berdi.

### Generativ jasalma intellekttiń rawajlanıwı (2020-jıldan baslap)

2020-jıldıń mart ayında, belgisiz MIT izertlewshisi tárepinen dóretilgen 15.ai, minimal úyretiw maǵlıwmatların paydalanıp isenimli personaj dawısların generaciyalay alatuǵın biypul veb-qosımsha bar edi. Bul platforma memler hám kontent jaratıwda Jasalma Intellekt dawıstı klonlawdı (audio dipfeyklerdi) keń jámiyetshilikke tanıstırǵan birinshi xızmet sıpatında tán alınıp, keyingi dawıslı Jasalma Intellekt texnologiyasınıń rawajlanıwına tásir etti.

2021-jılı DALL-E transformerge tiykarlanǵan piksel generativ modeliniń payda bolıwı Jasalma Intellekt penen jaratılǵan súwretlerdiń rawajlanıwında jańa basqısh boldı. Bunnan keyin 2022-jılı Midjourney hám Stable Diffusion sistemalarınıń shıǵarılıwı tábiyiy til komandaları arqalı joqarı sapalı jasalma intellekt ónerin dóretiwge keń jámiyetshiliktiń múmkinshiligin arttırdı. Bul sistemalar tekst táriyiplemeleri tiykarında fotorealistik súwretlerdi, kórkem óner shıǵarmaların hám dizaynlardı generaciyalawda burın bolmaǵan múmkinshiliklerdi kórsetti, bul súwretshiler, dizaynerler hám ulıwma xalıq arasında keń qollanılıwǵa alıp keldi.

2022-jıldıń aqırında ChatGPT-diń jámiyetshilikke shıǵarılıwı ulıwma maqsetli tekstke tiykarlanǵan wazıypalar ushın generativ jasalma intellekttiń qoljetimliligi hám qollanılıwın túp-tiykarınan ózgertti. Sistemanıń tábiyiy sáwbetlesiw, dóretiwshilik mazmun jaratıw, kodlawǵa járdem beriw hám hár qıylı analitikalıq wazıypalardı orınlaw qábileti dúnya júzilik dıqqattı tarttı hám jasalma intellekttiń jumıs, bilimlendiriw hám dóretiwshilikke bolǵan potencial tásiri haqqında keń talqılawlardı payda etti.

2023-jıldıń mart ayında GPT-4-tiń shıǵarılıwı generativ jasalma intellekt múmkinshiliklerinde jáne bir alǵa ilgerlew boldı. Microsoft Research komandası dawlı pikir bildirip, onı "ulıwma jasalma intellekt (AGI) sistemasınıń dáslepki (biraq ele tolıq emes) versiyası sıpatında qarawǵa boladı" dep ayttı. Biraq, bul bahalaw basqa ilimpazlar tárepinen qarsılıqqa ushıradı, olar 2023-jılǵa kelip generativ jasalma intellekt "ele 'ulıwma adam intellekti' kórsetkishine jetiwden ádewir uzaq" ekenin tastıyıqladı. 2023-jıldıń keyinirek waqtında Meta kompaniyası tekst, súwretler, video, jıllılıq maǵlıwmatları, 3D maǵlıwmatlar, audio hám háreket sıyaqlı bir neshe modallıqlardı birgelikte qollanatuǵın ImageBind atlı jasalma intellekt modelin shıǵardı, bul bolsa kóbirek immersiv generativlik jasalma intellekt qollanılıwları ushın jol ashtı.

2023-jıldıń dekabr ayında Google kompaniyası Gemini atlı kóp modallı jasalma intellekt modelin járiyaladı, ol tórt versiyada jetkerildi: Ultra, Pro, Flash hám Nano. Kompaniya Gemini Pro-nı óziniń Bard chatbotına integraciyaladı hám úlkenirek Gemini Ultra modeli menen isleytuǵın "Bard Advanced" joybarın járiyaladı. 2024-jıldıń fevral ayında Google Bard hám Duet AI-dı Gemini brendi tiykarında birlestirdi, Android platformasında mobil qosımshanı iske qostı hám xızmetti iOS platformasındaǵı Google qosımshasına integraciyaladı.

2024-jıldıń mart ayında Anthropic kompaniyası Claude 3 Haiku, Sonnet hám Opus sıyaqlı úlken til modellerin óz ishine alǵan Claude 3 shańaraǵın shıǵardı. Bul modeller hár túrli kórsetkishler boyınsha múmkinshiliklerdiń ádewir jaqsılanǵanın kórsetti, ásirese Claude 3 Opus OpenAI hám Google kompaniyalarınıń aldıńǵı qatarlı modellerinen ozıp ketti. 2024-jıldıń iyun ayında Anthropic kompaniyası Claude 3.5 Sonnet-ti shıǵardı, ol úlkenirek Claude 3 Opus-qa salıstırǵanda jaqsıraq nátiyjelerdi kórsetti, ásirese kodlaw, kóp basqıshlı jumıs processleri hám súwret analizi sıyaqlı tarawlarda.

SAS hám Coleman Parkes Research tárepinen ótkerilgen sorawnamaǵa muwapıq, Qıtay generativ jasalma intellektti qabıl etiwde global jetekshige aylandı. Qıtaylı respondentlerdiń 83% bul texnologiyanı paydalanıp atır, bul kórsetkish global ortasha kórsetkish bolǵan 54% hám AQSHtıń 65% kórsetkishinen ádewir joqarı. Bul liderlik Qıtaydıń usı tarawdaǵı intellektual múlk rawajlanıwında da kórinedi. BMSHnıń esabatına muwapıq, 2014-jıldan 2023-jılǵa shekem Qıtay subektleri 38,000 nan aslam generativ jasalma intellekt patentin rásmiylestirgen, bul patent ótinish beriw boyınsha AQSHtan ádewir aldıǵa shıǵıp ketken.

## Modallıqlar
Generativ jasalma intellekt sisteması baqlawsız mashina oqıwın qollanıw arqalı qurıladı (mısalı, generativlik qarama-qarsı tarmaqlar (GANs), variaciyalıq avtokodirovshikler (VAEs), transformerler yamasa maǵlıwmatlar toplamında úyretilgen óz-ózin baqlawshı mashina oqıwı sıyaqlı neyron tarmaq arxitekturaların qollanıw). Generativ jasalma intellekt sistemasınıń múmkinshilikleri qollanılǵan maǵlıwmatlar toplamınıń modallıǵı yamasa túrine baylanıslı. Generativ jasalma intellekt bir modallı yamasa kóp modallı bolıwı múmkin; bir modallı sistemalar tek bir túrdegi kiris maǵlıwmatların qabıl etedi, al kóp modallı sistemalar birden kóp túrdegi kiris maǵlıwmatların qabıl ete aladı. Mısalı, OpenAI kompaniyasınıń GPT-4 modeliniń bir versiyası hám tekst, hám súwret kiris maǵlıwmatların qabıl etedi.

### Tekst
Sózler yamasa sóz tokenlerinde úyretilgen generativ jasalma intellekt sistemalarına GPT-3, GPT-4, GPT-4o, LaMDA, LLaMA, BLOOM, Gemini hám basqalar kiredi (úlken til modelleriniń dizimin qarań). Olar tábiyiy tildi qayta islew, mashina awdarması hám tábiyiy tildi payda etiw uqıplılıǵına iye hám basqa wazıypalar ushın tiykar modeli sıpatında qollanılıwı múmkin. Maǵlıwmatlar toplamlarına BookCorpus, Wikipedia hám basqalar kiredi (tekst korpuslarınıń dizimin qarań).

### Kod
Tábiyiy til tekstinen tısqarı, úlken til modelleri programmalastırıw tili tekstinde de úyretiliwi múmkin, bul olarǵa jańa kompyuter baǵdarlamaları ushın derek kodın payda etiwge múmkinshilik beredi. Oǵan mısallar OpenAI Codex hám VS Code tarmaǵı Cursor kiredi.

### Súwretler

Joqarı sapalı kórkem óner dóretiw — generativ jasalma intellekttiń áhmiyetli qollanılıwı bolıp tabıladı. Tekst jazıwları menen súwretler toplamlarında úyretilgen generativ jasalma intellekt sistemalarına Imagen, DALL-E, Midjourney, Adobe Firefly, FLUX.1, Stable Diffusion hám basqalar kiredi (Jasalma intellekt óneri, Generativlik óner hám Sintetikalıq medianı qarań). Olar kóbinese tekstti súwretke aylandırıw hám neyronlıq stil kóshiriw ushın qollanıladı. Maǵlıwmatlar toplamlarına LAION-5B hám basqalar kiredi (Kompyuter kóriwi hám súwret qayta islewdegi maǵlıwmatlar toplamlarınıń dizimin qarań).

### Audio
Generativlik jasalma intellekt tábiyiy esitiletuǵın sóylew sintezi hám tekstti sóylewge aylandırıw imkaniyatların jaratıw ushın audio kliplerde keńnen úyretiliwi múmkin. Bul tarawdaǵı dáslepki novatorlardıń biri 2020-jıldıń mart ayında iske qosılǵan 15.ai boldı, ol tek 15 sekundlıq úyretiw maǵlıwmatların paydalanıp personaj dawısların kóshirip alıw qábiletin kórsetti. Veb-sayt hár qıylı qıyalıy personajlar ushın emocional jaqtan ekspressiv sóylewdi payda etiw qábileti arqasında keń itibarǵa iye boldı, biraq keyinirek 2022-jılı avtorlıq huqıq máseleleri sebepli onlayn rejimnen shıǵarıldı. Keyin kommerciyalıq alternativalar payda boldı, sonıń ishinde ElevenLabs kompaniyasınıń kontekstke baǵdarlanǵan sintez quralları hám Meta Platform kompaniyasınıń Voicebox quralı bar.

MusicLM hám MusicGen sıyaqlı generativ jasalma intellekt sistemaları jazıp alınǵan muzıkanıń audio tolqınları menen birge tekst annotaciyalarında da úyretiliwi múmkin, buzılǵan gitara riffi menen qosıp atırılǵan tınıshlandırıwshı skripka melodiyası sıyaqlı tekst sıpatlamaları tiykarında jańa muzıkalıq úlgilerdi payda etiw ushın.

#### Muzıka
Qosıqlardıń audio dipfeykleri dóretilgen, mısalı, Savages atlı qosıq, onda jasalma intellekt reper Jay-Z-dıń dawısın eliklew ushın qollanılǵan. Muzıka artistleriniń asbaplıq orınlawları hám qosıq sózleri avtorlıq huqıq penen qorǵalǵan, biraq olardıń dawısları ele regenerativlik jasalma intellektten qorǵalmaǵan, bul artistler audio dipfeyklerden royalti alıwı kerek pe degen tartıstı keltirip shıǵarmaqta.

Tekst sóz dizbegi, janr opciyaları hám qaytalanatuǵın takt hám riffler kitapxanaları járdeminde payda etiliwi múmkin bolǵan kóplegen jasalma intellekt muzıka generatorları jaratılǵan.

### Video

Annotaciyalanǵan videolarda úyretilgen generativ jasalma intellekt waqıt boyınsha úylesimli, detalı menen hám fotorealistik video kliplerin payda ete aladı. Mısallar qatarına OpenAI kompaniyasınıń Sora, Runway kompaniyasınıń Gen-1 hám Gen-2, hám Meta Platforms kompaniyasınıń Make-A-Video sistemaları kiredi.

### Háreketler
Generativ jasalma intellekt jáne de robotlıq sistemanıń háreketlerinde úyretilip, háreket jobalaw yamasa navigaciya ushın jańa traektoriyalardı payda ete aladı. Mısalı, Google Research kompaniyasınıń UniPi sisteması "kók tabaqtı kóter" yamasa "sarı gubka menen tárelkanı súrt" sıyaqlı tapsırmalardı qollanıp, robot qolınıń háreketlerin basqaradı. Google kompaniyasınıń RT-2 sıyaqlı kóp modallı "kóriw-til-háreket" modelleri paydalanıwshı tapsırmaları hám vizuallıq kirgiziwlerge juwap retinde ápiwayı pikirley aladı, mısalı, oyınshıq haywanlar hám basqa zatlar menen tolı stoldan "joq bolıp ketken haywandı kóter" degen tapsırma berilgende oyınshıq dinozavrdı kóteriw.

### 3D modellestiriw
Jasalma intellektke tiykarlanǵan kompyuter járdeminde proektlestiriw (CAD) tekstti 3D-ge, súwretti 3D-ge hám videonı 3D-ge aylandırıw arqalı 3D modellestiriwdi avtomatlastıra aladı. Sonday-aq, AI-ge tiykarlanǵan CAD kitapxanaları sxemalar hám diagrammalardıń baylanısqan ashıq maǵlıwmatların paydalanıp rawajlandırılıwı múmkin. AI CAD járdemshileri jumıs processin jedellestiriwge járdem beriwshi qural sıpatında qollanıladı.

## Baǵdarlamalıq hám apparatlıq támiynat

Generativ JI modelleri ChatGPT sıyaqlı chatbot ónimlerin, GitHub Copilot sıyaqlı programmalastırıw quralların, Midjourney sıyaqlı tekstti súwretke aylandırıw ónimlerin hám Runway Gen-2 sıyaqlı tekstti videoǵa aylandırıw ónimlerin isletiw ushın qollanıladı. Generativ JI funkciyaları Microsoft Office (Microsoft Copilot), Google Photos, hám Adobe Suite (Adobe Firefly) sıyaqlı bar bolǵan kommerciyalıq ónimlerge birlestirilgen. Kóplegen generativ JI modelleri, sonıń ishinde Stable Diffusion hám LLaMA til modeli sıyaqlılar, ashıq kodlı baǵdarlama sıpatında da jetkilikli

Bir neshe milliard parametrge iye bolǵan kishkene generativ JI modelleri smartfonlarda, ornatılǵan qurılmalarda hám jeke kompyuterlerde isledi. Mısalı, LLaMA-7B (7 milliard parametrli versiyası) Raspberry Pi 4-te isledi hám Stable Diffusion-nıń bir versiyası iPhone 11-de isledi.

On milliardlaǵan parametrlerge iye úlkenirek modeller noutbuk yamasa stol kompyuterlerinde isledi. Qolaylı tezlikke erisiw ushın, bul kólemdegi modeller NVIDIA hám AMD tárepinen islep shıǵarılǵan GPU chipleri yamasa Apple silicon ónimlerine kiritilgen Neural Engine sıyaqlı tezletkishlerdi talap etiwi múmkin. Mısalı, LLaMA-nıń 65 milliard parametrli versiyası stol kompyuterinde islewge konfiguraciya qılınıwı múmkin.

Generativ JI-di jergilikli túrde isletiwdiń artıqmashlıqlarına jeke maǵlıwmatlar hám intellektual múlk qorǵawı, tezlik sheklewi kiredi. Ásirese, r/LocalLLaMA subredditi qısıw sıyaqlı usıllar arqalı tutınıwshılarǵa arnalǵan oyın grafikalıq kartaların paydalanıwǵa itibar beredi.

GPT-4 yamasa PaLM sıyaqlı júzlegen milliard parametrlerge iye til modelleri ádette GPU massivleri (mısalı, NVIDIA-nıń H100) yamasa AI tezletkish chipleri (mısalı, Google-dıń TPU) menen támiyinlengen data oray kompyuterlerinde isledi. Bul júdá úlken modeller ádette Internet arqalı bult xızmetleri sıpatında qollanıladı.

2022-jılı AQSHtıń Qıtayǵa qarsı Joqarı Esaplaw hám Yarım ótkizgishler boyınsha Jańa Eksport Baqlawları generativ JI ushın qollanılatuǵın GPU hám AI tezletkish chipleriniń Qıtayǵa eksportına sheklewler qoydı. NVIDIA A800 hám Biren Technology BR104 sıyaqlı chipler sankciyalar talaplarına juwap beriw ushın islep shıǵarıldı.

Bazarda generativ jasalma intellekt (mısalı, GPTZero) tárepinen dóretilgen tekstti, sonıń menen birge onnan kelip shıqqan súwretlerdi, audio yamasa videonı tanıw múmkinshiligine iye biypul baǵdarlamalıq támiynat bar. Generativ JI mazmunın anıqlawdıń potencial jumsartıw strategiyalarına cifrlı suw belgisin qoyıw, mazmundı autentifikaciyalaw, informaciya alıw hám mashina oqıtıw klassifikatorı modelleri kiredi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__