open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xanchjou

**Xanchjou** — Qıtaydıń shıǵıs bólegindegi qala, Chjetszyan provinsiyasınıń administrativ orayı. Xalqı sanı 606,1 mıń. Adam (1998). Transport jolları túyini. Shıǵıs Qıtay teńizi qırǵaǵındaǵı, Fuchuntszyan dáryası hám ullı kanal boyındaǵı iri port. Jipek sanaatı orayı. Mashinasazlıq, ximiya, Metallurgiya rezina, aynashisha, sement, teri sanaatı kárxanaları bar. Shay qayta islenedi. Eksport ushın bambuk buyımlar hám jipekshilik tovarları islep shıǵarıladı. úniversitet bar. Klimat kurortı. Qalaǵa 6-a.de tiykar salınǵan. 1129—1279-jıllarda qubla Sun patshalıǵı paytaxtı bolıp, Linan dep atalǵan. Monǵollar istilası waqıtında wayran qılınıp, 1356-jılda qayta qurılǵan. Arxitekturalıq esteliklerden Sixu kóliniń arqasında, Gushan tawı bawırında worta asirlerde qurılǵan boǵarxitekturalıq ansambli, jánede, budda ibádatxanası, pagodalar saqlanǵan. Turizm tarawı rawajlanǵan. 

## Derekler
Kegeyli kanalı

**Kegeyli kanalı** — Qaraqalpaqstan Respublikasında qurılǵan irrigaciya arnası. Ámiwdáryadan baslanǵan Qızketken kanalınıń shep tarmaǵı (Qızketken kanalı 25&nbsp;km de Quwanıshjarma hám Kegeyli kanallarına ajıraladı). Uzınlıǵı 56&nbsp;km. Suw ótkiziw imkániyatı 115 m3/sek. 1935-jılda iske túsirilgen. Keyingi jıllarda kanal tolıq rekonstruciya qılınıp, 1963-jılda kanaldıń 36-km de Mayjap hám 55-km da Besjap gidrouzelleri qurıldı. Kegeyli kanalınan Estekjap, Qarasıyraq, Shaqarıq hám basqa kishi kanallarǵa suw beriledi. Suw kemeyip ketken jıllarda Kegeyli kanalına Qattıaǵar kanalınıń eski ózeni arqalı Ámiwdáryada qurılǵan nasoz stanciyası járdeminde suw uzatıladı (5—6 m3/s). Kanal suwı menen Kegeyli hám Shımbay rayonlarında 30 mıń gektar jer suwǵarıladı, jańa jerlerdi ózlestiriw imkániyatın beredi.

## Sırtqı siltemeler
Súwenli kanalı

**Suwenli kanalı** — Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı iri magistral kanal. Ámiwdáryanıń qadimde Suwenli dep atalǵan iri tarmaǵı ornında qurılǵan. Taxiyatas gidrouzelinen 300 m uzınlıqdaǵı suw uzatıw kanalı arqalı suw aladı. Suw uzatıw kanalınıń bas bóleginde 110 m uzınlıqda (tubiniń keńligi 51 m) suwdaǵı shógindilerge tındırǵısh qurılǵan. Ulıwma uzınlıǵı 128&nbsp;km. Eń kóp suw ótkiziw imkániyati 133 m³/sek, 42–55&nbsp;km de 115 m³/sek, kanal tubiniń keńligi 16–22 m, shuqırlıǵı. 2,5–5 m.

Dáryada suw kemeygen báhar aylarında suw alıwdı jaqsılaw maqsetinde kanal basında 54 m³/sek suw alatuǵın Fayt (1962), 66 m³/sek suw alatuǵın Bekjap (1965) nasoz st-yaları qurılǵan. Kanalda bas suw alıw imaratlarınan tısqarı 4 gidrouzel bar. Jánede, kanalda 8 kópir, 3 ta akveduk, 30 ta túrli nasoz qurılmaları bar. Suwenli kanalı dizimi Shomanay, Xójeli, Qońırat rayonlarındaǵı 102 mıńnan artıq, jerlerdi suw menen támiynleydi.
Bibisara Mátjanova

**Mátjanova Biybisara Orınbaevna** (1950-jıl 14-yanvar, Xojeli) — Ózbekstan Respublikası xalıq oqıtıwshısı (1995). Voronej pedagogikalıq institutın pitkergen (1973). 1973-jıldan Xojeli qalasındaǵı 6-, 1983-jıldan Taqıyatas qalasındaǵı 6-mektepte orıs tili hám ádebiyatı muǵalimi bolıp jumıs islegen. 1998-jıldan Taqıyatas qalası xalıq tálimi bólimi qasındaǵı oqıwshılardı kásip-ónerge baǵdarlaw hám psixologiyalıq-pedagogikalıq analiz orayınıń baslıǵı. Pedagogikalıq ómiri dawamında oqıtıwdıń basqasha usılların qolladı, oqıwshılardı joqarı aqılqásiyetlik ruwxda tárbiyalawǵa háreket etti.
 
## Derekler
Keneges kanalı

**Keneges kanalı** - Qaraqalpaqstandaǵı kanal. Ámiwdáryanıń shep qirǵaǵında. Taxiyatas qalasınan 12&nbsp;km joqarıdan baslanadı. 1937—38 jıllarda qazılǵan. Uzınlıǵı 40&nbsp;km. 1961 y. bas bólimine suwda qalqıp turıwshı nasoz stansiyası qurılǵan. Kanal Xójeli rayonındaǵı egin maydanlardı suwǵaradı.
 
## Sırtqı siltemeler
 
 
 
 

## Derekler
Vodorod

**Vоdоrоd** *(, [[anglichan tili|anglichan.]] Hydrogen)* – Меndelev dáwirlik sistemasınıń birinshi elеmеntı. Таbiyatta keń tаrqаlǵan. Vоdоrоdtıń 5 izоtоptаn úshewi ózine kiredi: ¹H – Protiy (Н), ²H – Dеytеriy (D) һám ³H – tritiy (T).
nobaý|Vodorod spektri sinovi
Vоdоrоdtıń qattı bólegi - jeńil iyisiz gáz. hаwa yaki kislorod penen qаtnаshqаndа janıwshan hám partlawshań boladı. Etanol һám timer, nikеl, pаllаdiy, plаtinа uqsaǵan mettallаrǵa eriwsheń.
Nаtriy

**Nаtriy** – Меndеlеv dáwirlik sistemasınıń l toparı kategoriyasındaǵı, 11shı sаn аstındа jaylasqan ximiyalıq elemеnt. Nаtriy siltili mеtаllаrǵа kiredi, onıń аtоm mаssаsı 22,98977.

## Аshılıw tаriyxı

1807nshı jıldа inglis ximigı G.Devi, qatı siltili elеktrоliz járdеminde, mеtаllаrdı – Nаtriy һám kаliydı tаbаdı. Bul wаqıttа nаtriyǵа sоdiy (Sodium) atı beriledi. 

Ekkinshi jıllı, tаnılǵаn "fizik аnnаllаrı" A. Gilbеrt bul mеtаlldı nаtrоniy (Natronium) dep аtаwdı usınadı. Sоńrа Bеrsеllius bul atdı nаtriyǵа (Natrium) shekem qısqаrtаdı.
Taqıyatas ıssıllıq elektr stanciyası

**Taqıyatas ıssıllıq elektr staciyası** — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Taqıyatas qalasınan 4&nbsp;km uzaqlıqda jaylasqan, Ámiwdáryanıń shep qırǵaǵında qurılǵan. Qala hám stansiya qurılıwı 1956-jıldan baslanıp, stansiyanıń 12 MVt quwwatlı birinshi agregatı 1961-jılı. 10 sentyabrde iske túsirilgen. Sol jılı stansiyanıń ornatılǵan quwwatları 28 MVt birinshi náwbeti qurılıwı tamamlanǵan. 1964-jılda onıń 24 MVt quwwatlı 2nawbeti iske túsirildi. 1969-jılı 200 MVt quwwatlı 3náwbet, 1974-jılda 110 MVt quwwatli 4náwbeti iske túsirildi. 1980—1985-jıllarda stansiyanıń 1 hám 2 motorları demontaj qılındı. 1990-jılda 420 MVt quwwatlı 5 hám 6 matorları qurılısı tamamlandı hám stansiyanı keńeytiriw isleri aqırına jetkizildi. Stansiyada ornatılǵan quwwatlar 730 MVt dı payda yetedi. Quwwatlar 220, PO, 35 kV kúshleniwlerde uzatıladı. Aǵar suw menen támiynlengen. Tiykarǵı janılǵısı tabiyiy gáz, zaxira janılǵısı mazut. 2003-jılda 2905 mln. kVt saǵat elektr energiyası islep shıǵarǵan.. Stansiya Ózbekstan Respublikasınıń birden-bir energetika sistemasına jalǵanǵan.
Taqıyatas gidrouzeli

**Taxiyatas gidrouzeli** — Ámiwdáryanıń tómengı bóliminde qurılǵan gidrotexnika imáratı; qurılıs 1966-jılda baslanǵan, 1976-jılda qurıp pitkezilgen. Topraqlı toǵan hám tosıqlı darwazalardan ibárat. Toǵannıń ulıwma uzınlıǵı 1650 m, eni 32 m, balentligi 4 8 m. Darwazalı bóliminıń uzınlıǵı 470 m, 25 darwazadan ibárat, hárbir darwazanıń uzınlıǵı 16 m. Suw biyikligi toǵan astınan ortasha 5,2 m ge kóteriledi. Gidrouzel darwazaları tolıq ashılǵanda onnan 10500 m³/sek suw ótiwi mónjellengen. Ekki aqırǵı darwaza balıq ótkiziwge maslap qurılǵan. Gidrouzel toǵanı Ámiwdáryanın ekki bólegin baylanıstıratın kópir wazıypasın hám atqaradı. Avtomobiller qatnaydı. Gidrouzeldiń shep bóleginde shlyuz qurılǵan. Onıń boyı 65 m, eni 18 m. T.g . barpa etiliwi menen dáryanıń oń qirǵaǵınan baslanatuǵın Qızketken kanalına 7 darwazalı suw shıǵarǵıshrastlaǵısh qurıldı. Hárbir darwazanıń uzınlıǵı 10 m. Dúzetkishtiń maksimal suw sarıplawı 425 m³/sek. Toǵannan 300 m tómendegı dáryanıń shep qırǵagınan baslanatuǵın Suwenlli kanalına suw beretuǵın suw ótkiziw kanalı qazılǵan. Gidrouzel Qaraqalpaqstan Respublikası, Xorezm wálayatı, Túrkmenistannıń Tashawız wálayatında qariyp 1 mln. gektar jerlerdi suwǵarıw imkániyatın beredi.
Kaliningrad

**Kaliningrad** (1946-jıl. 4 iyulǵa shekem Kenigsberg) — Rossiyadaǵı qala, Kaliningrad wálayatı orayı.  MM.Kalinin atına qoyılǵan. Pregolya dáryasınıń hár ekki bóleginde. Baltıq teńizi boyındaǵı muzlamaytuǵın Baltiysk port qalası menen shuqır kanal arqalı baylanǵan. Temir jol túyini. Xalqı sanı 1,171,597 mıń adam (2013-jıl).  Balıq awlaw hám transport floti bazası. Mashinasazlıq hám metallsazlıq (keme dúzetiw, vagonsazlıq, "Elektrosvarka", avtoagregat zavodları bar, balıqdı qayta islew ásbapları islep shıǵarıladı), sellyuloza-qaǵaz, azıq-awqat (jánede, balıqdı qayta islew), jenil sanaat kárxanalari bar. 3 joqarı oqıw jurtı (úniversitet), 2 teatr, tariyx-úlke tanıw muzeyi, kahrabo muzeyi bar. qala jaqinida teńiz boyı kurortları jaylasqan.

## Sırtqı siltemeler
Germaniya milliy futbol komandası

**Germaniya milliy futbol komandası** — Germaniyanıń xalqara futbol turnirlerinde qatnasatuǵın milliy futbol komandası.
## Tariyxi
 
## Utısları

* 1 márte FİFA Konfederatsiyalar Kubogınıń úshinshisi - 2005
* 4 márte FİFA jáhan Kubogınıń jeńimpazı - 1954, 1974, 1990, 2014
* 4 márte FİFA jáhan Kubogının ikinshisi - 1966, 1982, 1986, 2002
* 4 márte FİFA jáhan Kubogının ushinshisi - 1934, 1970, 2006, 2010
* 1 márte FİFA jáhan Kubogının tórtinshisi - 1958
* 3 dəfə UEFA Evropa Kubogının jeńimpazı - 1972, 1980, 1996
* 3 márte UEFA Evropa Kubogının ekinshisi - 1976, 1992, 2008
Kinetika

**Kinetika** ( — «háreketke keltiriwshi») — mexanikanıń dinamika (kúsh tásirinde zattıń háreketin úyrenedi) hám statika (kúsh tásirinde zattıń teńligin úyrenedi) tarawların birlestiriwshi bólimi.

## Qosımsha qarań
* Ximiyalıq kinetika
* Fizikalıq kinetika

## Derekler
Ázerbayjan Premyer Ligası 2014-2015

**2014–15 Ázerbayjan Premyer Ligasi** Ázerbayjan Premier Ligasi, 23 nshi máwsimi.

## Weblinks

* ''Tabelle und Ergebnisse'' soccerway.com
Inder rayonı

**Inder rayonı** — Atıraw wálayatınıń Arqa-shıǵısında jaylasqan aymaq. 
ortasha tiǵizligi 1 km2-ga 0,4 adam tuwrı keledi (2012). Rayon Orayı — Inderbor qalası.

## Sırtqı siltemeler
Isatay rayonı

**Isatay rayonı** — Atıraw wálayatınıń qubla-shıǵısında jaylasqan aymaq. 
ortasha tiǵizligi 1&nbsp;km2-ga 0,4 adam tuwrı keledi (2012). Rayon Orayı — Akkistaw qalası.

## Sırtqı siltemeler
Abay rayonı

**Abay rayonı** — Qaraǵandı wálayatınıń Arqa-shıǵısında jaylasqan aymaq. Tıǵızlıǵı 1&nbsp;km2-ga 0,4 adam tuwrı keledi (2012). Rayon Orayı — Abay kenti.

## Derekler
Arshalı rayonı

**Arshalı rayonı** — Aqmola wálayatınıń arqa-batısında jaylasqan aymaq. Jer maydanı 31,000&nbsp;km2. Xalqı 27,103 
ortasha tıǵızlıǵı 1&nbsp;km2qa 0,3 adam tuwrı keledi (2012). Rayon Orayı — Alǵa qalası.

## Sırtqı siltemeler
Esil rayonı

**Esil rayonı** — Arqa Qazaqstan wálayatınıń arqa-batısında jaylasqan aymaq. tıǵızlıǵı 1&nbsp;km2qa 0,2 adam tuwrı keledi (2012). Rayon orayı — Yavlenka kenti.

## Sırtqı siltemeler
Ordabası (rayon)

**Ordabası rayonı** — Qubla Qazaqstan wálayatinıń qublasında jaylasqan. 1969-jılı dúzilgen. 1993-jılǵa deyin Bógen rayonı dep atalǵan. Maydanı — 2,726&nbsp;km². Xalqı 115,856 Rayon orayı — Temirlanovka qalası. Ordabası rayonınıń aymaǵı dala-qırlardan ibarat.

## Awılları
* Temіrlan
* Tortkól
* Sipataev
* Badam
* Bógen
* Qaynar
* Qaraaspan
* Shubar
* Qaraqum

## Klimatı
Rayon klimatı keskin kontinental. Qısı qısqa, jazı bolsa uzaq dawam etedi. Yanvar ayınıń jıllıq dárejesi −3-5&nbsp;°C, Iyulda 26-28&nbsp;°C. Jawıngershiliktiń jıllıq ortasha muǵdarı 200-380 millimetr.

## Sırtqı siltemeler
Gúbadaǵ (rayonı)

**Gúbadaǵ rayonı** (túrkmen: Gubadag etraby) Dashoguz wálayatinda jaylasqan rayon.

## Sırtqı siltemeler
* Всемирный исторический проект
Muǵaljar (rayon)

**Muǵaljar rayonı** — Aqtóbe wálayatiniń qubla-batısında jaylasqan aymaq. Jer maydanı 71,000 km2. Xalqi 42,6 mıń, ortasha tiǵizligi 1 km2-ga 0,4 adam tuwri keledi (2012). Rayon Ortaliǵi — Qandıaǵash qalası.
Munaylı (rayon)

**Munaylı rayonı** — Mańǵıstaw wálayatinıń arqasında jaylasqan aymaq. Xalqı 39,104 
ortasha tıǵızlıǵı 1 km2qa 0,4 adam tuwrı keledi (2012). Rayon orayı — Mańǵıstaw qalashası.

## Sırtqı siltemeler
Qorǵaljın (rayonı)

**Qorǵaljın rayonı** — Aqmola wálayatınıń qublasında jaylasqan aymaq 
ortasha tiǵizligi 1 km2-ga 0,4 adam tuwrı keledi (2012). Rayon Orayı — Qorǵaljın qalası.

## Sırtqı siltemeler
Qızıljar rayonı

**Qızıljar rayonı** — Arqa Qazaqstan wálayatiniń Arqa-shiǵisinda jaylasqan aymaq. tiǵizligi 1 km2-ga 0,2 adam tuwri keledi (2012). Rayon Orayi — Beskól kenti.

## Sırtqı siltemeler
Shardara (rayon)

**Shardara rayonı** — Qubla Qazaqstan wálayatınıń qublasında jaylasqan aymaq. Jer maydanı 31,000 km2. Xalqı 26,109 
ortasha tıǵızlıǵı 1 km2qa 0,3 adam tuwrı keledi (2012). Rayon orayı — Shardara qalası.

## Sırtqı siltemeler
Kenimex rayonı

**Kenimex rayonı** - Nawayı wálayatında jaylasqan aymaq. Rayon orayı Konimex qalası.

## Tariyxı
Kenimex rayonı 1925-jılı 29-yanvarda wálayatlardan óz aldına Rayon dep jaratılǵan. 1926-jılı 29-sentyabrda jańa aymaq bólistiriw ótkerilip Kenemek rayonı óz aldına qazaq-qaraqalpaq rayonı dep dúzildi.
Kenemek rayonı avtonom status almaǵan bolsa da hújjetlerde ózerk rayon delingen.
1938-jılı Buxara wálayati quramına kirdi.
24-Jeddi (dekabr) 1962-jılı basqa rayonǵa qosıp jibergen, 1965-jılı qaytadan rayon bolıp tiklendi. 1982-jılı Nawayı wálayatı quramına beriledi. 1988-1992-jılları Buxara wálayatı quramına kirgen.
2018-jılı Kenimex rayonı quramına Buxara wálayatınıń Ǵıjdıwan rayonı quramınan 100,51 km kv jer beriledi.

## Xalqı
2021-jılǵı maǵlıwmatlar boyınsha Qenimex rayonı Xalq sanı 36 200 adam.
Qenimex rayonında hár túrli millet wákilleri jasaydı, bıraq eń kóp úshlik bul Qaraqalpaq Qazaq hám ózbek milletleri. 

## Tili
Kenimex rayonında 1926-jıldan baslap mektepler uluwma bilimlendiriw sisteması qaraqalpaq, qazaq hám ózbek tillerinde alıp barılǵan, bıraq 1936-jılı qaraqalpaq tili sabaqlıqtan alınǵan hám qaraqalpaq mektepleri jawılǵan, al qaraqalpaqlar bolsa bilimlendiriwdi qazaq hám ózbek tilinde alıwǵa májbúr bolǵan.
Nurata (rayon)

**Nurata rayonı** () — Ózbekstan Respublikası Nawayı wálayatındaǵı hákimshilik birlik. Hákimshilik orayı — Nurata qalası.

Xalqı — 85 200 adam. (2021).

## Jaylasıwı hám geografiyası
Nurata rayonı Nawayı wálayatınıń qubla-shıǵısın iyeleydi. Aydarkól arqa tárepten Nawayı wálayatınıń Tamdı rayonı, arqa-batıs hám qubla-batıstan usı wálayattıń Kenimex rayonı hám onıń eksklavı, batıstan Buxara wálayatınıń Ǵıjduwan rayonı, qubladan Nawayı wálayatınıń Náwbáhár hám Xatirchi rayonları, sonday-aq, Samarqand wálayatınıń Qoshrabad rayonı, shıǵıstan Jizzaq wálayatınıń Forish rayonı menen shegaralasqan.

Rayon aymaǵınıń maydanı 6,5 mıń km² bolıp, bul kórsetkish penen Nawayı wálayatı rayonları arasında tórtinshi (Úshqudıq, Tamdı hám Kenimex rayonlarınan keyin) orında turadı. Nurata rayonınıń geografiyası Nawayı wálayatınıń basqa rayonları arasında eń kóp túrli. Rayon aymaǵınıń arqa hám batıs bólegin shól hám dalalar, qubla hám shıǵıs bólegin taw, jaylaw hám suwǵarılatuģın jerler iyeleydi.

## Derekler
Xromtaw (rayon)

**Xromtaw rayon** — Aqtóbe wálayatıniń Arqa-batisinda jaylasqan aymaq. Jer maydani 65,000&nbsp;km2. Xalqi 42,6 miń, ortasha tiǵizligi 1&nbsp;km2-ga 0,3 adam tuwri keledi (2012). Rayon Ortaliǵi — Xromtaw qalası.
Celinograd rayonı

**Tselinograd rayonı** — Aqmola wálayatınıń qublasında jaylasqan aymaq. Ortasha tıǵızlıǵı 1&nbsp;km2qa 0,2 adam tuwrı keledi (2012). Rayon orayı — Aqkól qalası.

## Sırtqı siltemeler
Muqaǵaliy Maqataev

**Muqaǵaliy Maqataev** (; 1931-jıl 9-fevral — 1976-jıl 27-mart) — qazaqstanlı ataqlı shayır, jazıwshı hám dilmash.

## Ómirbayanı
Muqaǵali Maqataev 1931-jıldıń 9-fevral kúni Almatı wálayatınıń Narınqol rayonınıń Qarasaz awılında dúnyaǵa kelgen. 1948—1949-jılları Qazaq mámleketlik universitetinde oqıǵan. 1952—1969-jılları Qazaq radiosında diktor bolıp, «Sovettik shekara», «Socialistik Qazaqstan», «Mádeniet jáne Turmıs», «Juldız» gazeta hám jurnallarında xızmet etken.

1999-jıli Muqaǵali Maqataevtı Qazaqstan húkimeti «Amanat» qosıqlar toplamı ushın Qazaqstan Respublikasınıń mámlekettik sıylıǵı menen marapatladı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Мұқағали Мақатаев Adebiportal.kz saytında
* Qazaq poeziyasınıń tımsalı Muqaǵaliy Maqatayevtiń ómir bayanı
Úrgut (rayon)

**Úrgut rayonı** - Samarqand wálayatında jaylasqan aymaq. Ulıwma Maydanı. 1120,3 km2. Xalqı sanı : 335,2 mıń (2002). Rayonda 12 awıl puqaralar jıyını (Baxrın, Besbulaq, Jartóbe, jılanlı, ispanza, Mirzaawık,Pashvan, Uramas, jańaarıq, Qaratóbe, Ǵus, Hamza) bar. Rayon orayı Úrgut qalası.

## Derekler
Atıraw

**Atıraw** — Qazaqstannıń batısında, jayıq daryasınıń jaǵasında jaylasqan qala. Atıraw wálayatı ortayı, Temir jol stanciyası. Neftti qayta islew hám ximiya sanaatı rawajlanǵan. 1640-jılı tiykar salınǵan hám Rossiya húkimetiniń keyinirek worta Aziyaǵa basqınshılıq júrislerinde istehkam bolǵan. Xalqı sanı 316 449 (2023). 2007-jıllı 1-yanvarda qalanıń xalqı 207,2 mıń bolǵan, usı qatarda: Atıraw qalası — 175,1 mıń adam; Balıqshı kenti — 17,1 mıń adam; Jumısker kenti — 6,7 mıń adam; Awıl xalqı — 28,2 mıń.

Ekonomikası 2007-jıllı 1-yanvarda isbilermenler sanı 5195 di quradı, solardıń 4875 kishi biznes, 275 worta, 45i úlken. 2006- jıllı 3319,5 mıń tonna neft tovarı qayta islendi, odan 493,7 mıń tonna motorlı otın (benzin); 1122,2 mıń tonna gazoyl; 1389,9 mıń tonna mazut; 123,6 mıń tonna neftli koks alındı. Elektr quwatın islew 1442,9 mln kVt/ saat; ıssıllıq quwatı — 1624,4 mıń kKaldı quradı. Atıraw qalasınıń ekonomikasınıń rawajlanıwına «KazMunayGaz», «Atıraw munay óndew zavodı», «Kaztransoyl», «Atırawbalıq», «Zaman grupp», MChB, «Atıraw jarıq», «Oblıstransgaz», «Atırawsushar», «Atıraw suw arnası» h.t.b. mekemeler kóp úlesin qosıp atır.

Klimatı kontinentallı.

## Derekler

## Sіltеmеlеr
* Аtırаw wálayatı hákimliginiń negizgi sаytı
* Atyrau City Atıraw-qalasınıń saytı
* Wálayattıń «Atıraw» gazetası
Dinamo Samarqand (futbol klubı)

**Dinamo Samarqand** — Professional futbol klubı, Ózbekstan Joqarı Ligası qatnasıwshısı. 2013-jılǵı maáwsimde klub 8-orındı iyelegen.

## Sırtqı siltemeler
* Dinamo.vo.uz 
* Неофициальный сайт команды
Aral (futbol klubı)

**FK Aral Nókis** futbol klubı. Qaraqalpaqstanniń Nókis qalasınıń futbol klubı.Úy oyınların Nókistegi Turan stadionında ótkizedi. Ózbekstan Birinshi ligasında qatnasadı. 2012-jıldan baslap klubtıń atı «Aral Nókiske» ózgertilgen.

## Aldıńǵı Atları
* 1976—1989:Ámiwdárya Nókis
* 1990: Aralvodstroevez
* 1991—1999: Aral Nókis
* 2000—: Turan Nókis
* 2007—2012: Jaykhun Nókis
* 2012: Aral Nókis

## Qosımsha qarań
* FC Aral Nukus matches and results - soccerway
* Jańalıqlar hám Nátiyjeler
PFK Bunyodkor

**Bunyodkor PFK** Bunyodkor Professional futbol klubı; Quruvchi PFK — Tashkent qalası futbol klubı. Ózbekstan joqarı Ligası wákili. Bunyodkor PFK 2007-jılldan baslap joqarı ligada oynaydı, 2008-jıllı joqarı Ligada birinchi orındı iyelledi. 2008-jıldıń 4- avgustınen klub atı ózgertirildi. «Quruvchi» endi «Bunyodkor» dep atala baslandı. 2013-jıllı joqarı liga jeńimpazı bolǵan.

## Sırtqı siltemeler
* Offitsial websaytı
Bjejnitska Veñgoja

**Bjejnitska Veñgoja** (polyak:Brzeźnicka Węgorza) Polshanıń arqa-batısında jaylasqan dárya, Regadan bólinip shıǵadı. Dáryanıń bası Lobez hám Pomeraniyadaki Dravsko qalalarınan aǵıp ótedi.
Shahrisabz (rayon)

**Shahrisabz rayonı** — Qashqadarya wálayatında jaylasqan aymaq. Rayon orayı — Shaxrisabz qalası.
Balıq

**Balıqlar** () — suw haywanlarınıń parafiletik bólegi. Olardıń 25,000 nan aslam túrleri bar, Balıqlar adamlar ushın kerekli awqat deregi esaplanadı.

## klassları
* Kategoriya Myxini
* Hyperoartia
** Petromyzontidae (taşemenler)
Bobrovicа

**Bobrovıtsâ** () — Ukrainanıń Chernigov wálayatında jaylasqan qala. Bobrovıtsa rayonınıń orayı. Xalqınıń sanı 11 900 adam (2005-jıl).

## Sırtqı siltemeler
* Qala saytı
* http://cult.gov.ua/blog/1-0-3
Daniela Mercury

**Daniela Merkuriy di Almeyda** (; 1965-jıllı. iyul 28) - Brazilliyalıq qosıqshı hám qosıq jazıwshısı.

## Albomları
* 1991 : Daniela Mercury
* 1992 : O Canto da Cidade
* 1994 : Musica de Rua
* 1996 : Feijão com Arroz
* 1999 : Elétrica - Ao vivo
* 2000 : Sol da Liberdade
* 2001 : Sou de qualquer lugar
* 2003 : Elétrodomestico
* 2003 : MTV Ao Vivo - Eletrodoméstico
* 2004 : Carnaval Elétronico
* 2005 : Clássica
* 2005 : Balé Mulato
* 2006 : Balé Mulato - Ao vivo
* 2008 : Daniela MERCURY
* 2008 : DVD O canto da Cidade 15 ans
* 2009 : Canibalia

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Daniela Mercury resmiy saytı
Gitara

**Gitara** — sımlı-tartımlı múzika ásbabı; ádetde barmaqlarda, yaki nayda (mizrab) shalınadı.

## Atı maǵınası
"Gitara" hám "tar" sózleri "setar / sitara" sózi farısshadan grek tilindegi ("kithara", "kifara" bishiminde) Evropa tillerine "gitara" dep awdarıladı. "Duwtar" sózi farıssha "ekki tarlı", "setar" - "úsh tarlı", - "tórt tarlı", "sestarı" - "altıtarlı" túrleri bar.


File:Rickenbacker 330JG.jpg|Гитара Rickenbacker 330JG 
File:Guitar 1.jpg|Gitara
Hákim awılı (Qaraózek rayonı)

**Hákim awılı** Qaraózek rayonında jaylasqan awıl. Hákim awılı orayı. Awılda 37 xojalıq jasaydı. Awıl ortasınan jap yaǵnıy "qoldawlı" jap kesip ótedi. Japtıń astınan kollektor kesip te ótedi. Klimatı: keskin kontinental.

## Derekler
Al Sadd SC

## Jeńisleri
* Qatar chempionatı (**18**): 1971, 1974, 1979, 1980, 1981, 1987, 1988, 1989, 2000, 2004, 2006, 2007, 2013, 2019, 2021, 2022, 2024, 2025
* Qatar emir Kubogı (**14**): 1975, 1977, 1982, 1985, 1986, 1988, 1991, 1994, 2000, 2001, 2003, 2005, 2007, 2014
* Sheyx Yassim Kubogı (**13**): 1977, 1978, 1979, 1981, 1985, 1986, 1988, 1990, 1997, 1999, 2001, 2006, 2014
* Qatar Juldızlar Kubogı (1): 2010
* AFC Chempionlar Ligası (**2**): 1988, 2011
* Qatar Prins Kubogı (**5**): 1998, 2003, 2006, 2007, 2008

## Klubdıń házirgi quramı

*  Saad Al-Sheeb
*  Abdelkerim Hassan
*  Almahdi Ali Mukhtar
*  Mohammed Kasola
*  Ali Assadalla
*  Muriqui
*  Khalfan ibrahim
*  Hassan Al Haidos
*  Lee Jung-Soo
*  Ibrahim Majid
*  Talal Al-Bloushi
*  Saleh Bader Al-Yazidi
*  Grafite
*  Nadir Belhadj *  Yusef Ahmed
*  Abdulla Al-Musaiki
*  Meshal Al-Shammeri
*  Abdurahman Naseer

## Trener
*  Rеnе Мёlеnstеn (2000—2001)
*  Lukа Pеruzоvish (2002—2004)
*  Bоrа Мilutinоvich (2004—2005)
*  Fоssаti, Хоrqе (2006—2007, 2010—2012)
*  Kо Аdrianse (2007—2008)
*  Emеrsоn Lеао (2008)
*  Kоsmin Оlyurоyu (2009—2010)
*  Hussein Amutа (2012—t.)

## Juldızlar
*  Mаurо Sаrаtе
*  Rоmаrio
*  Fеlipе Xоrqе Lоurеyrо
*   Emerson
*  Аbеdi Pеlе
*  Аli Diyai
*  Viktоr ikpеvа
*  Jоn Utаkа
*  Frank Lebyof
*  Kаrlоs Теnоriо
*  Nаdir Belhadj
*  Rаul Gonsales

## Sırtqı siltemeler
* Official websaytı
Tractor Sazi FK

**Tractor sazi Tabriz** yaki **Traktor Sazi Tebriz** **Traktorsazi Takımı** (Ázerbayjansháda qısqasha: **Tirəxtur**, Farıssha: تراکتورسازی تبریز), Irańıń Tebriz' qalasınıń futbol klubı. Iran Birinshi futbol Ligası jeńimpazı. Traktör Sazi, Tebriz qalasında *Iran Traktör Manufacturing Company* diń sponsorlıǵı menen 1970-jılda qurulǵan. Házirde kulubdın % 30' ti *Gharzol hasane Javanan Kheir Co* shirketine tiyisli.

2001-2002 sezonında 1. ligasın jeńimpazı bolǵan. 2009-2010 sezonında Iran klubları arasında Chempiyonlar ligasına shıǵıwǵa háreketti basladı.

Traktorsazi klubınıń úy oyınlarına ortasha hár oyında 80.000 tamashagóydi sıydıra aladı. Klub, 2013-jılda Aziya Chempiyonlar Ligası'nda birinshi márte qatnasqan.

## Qosıǵı
*Yaşa yaşa Tiraxtur yaşa yaşa Tiraxtur Dayim Yaşa Tiraxtur*

Yaşa Yaşa Traktör Yaşa yaşa Traktör Daima Yaşa Traktör

*Yurdumuzun iftixarısan Azər elin qəhrəmanısan*

Yurdumuzun iftiharısın Azer elin Kahramanısın

*Yellər yatar tufan yatar Yatmaz Tiraxtur bayrağı*

Yeller yatar tufan yatar Yatmaz traktör bayrağı

## Sırtqı siltemeler
*Official website
AFC Chempionlar Ligası 2015

**AFC Aziya Chempionlar Ligası 2015** túrniri 35 márte bolıp ótedi. Turnir jeńimpazı 2015-jıldıń aqırında bolıp ótetuǵın FIFA Dúnya Klublar Kubogında qatnasadı.

## Turnir formatı hám qatnasıwshılar

### A Toparı
Argentina gazetaları

**Argentina gazetaları kestesi**

* Ámbito Financiero (Buenos Aires),

* Clarín (Buenos Aires),

* Crónica (Buenos Aires) 

* Diario Hoy (Buenos Aires) 

* Diario Uno (Entre Ríos)

* El Cronista (Buenos Aires) 

* El Diario (Paraná)

* El Liberal (Santiago del Estero 

* El Siglo (Tucumán) 

* El Tribuno (Salta)

* InfoCañuelas (Cañuelas, Buenos Aires) 

* La Capital (Rosario) 

* La Gaceta (Tucumán)

* La Nación (Buenos Aires),

* La Nueva Provincia (Bahía Blanca)

* La Prensa (Buenos Aires) 

* La Razón (Buenos Aires) 

* La Voz del Interior

* Página 12 (Buenos Aires)

* Uno_(journal (Entre Ríos)

* Clarín 

* La Nacion : lanacion.com.ar

* Pagina 12 : pagina12.com.ar

* Argentina indymedia : argentina.indymedia.org

* Via alterna (Colombie) : viaalterna.com.co

* Olé : ole.com.ar

### Taǵı qarańi'z
* Argentina

* Argentinalılar 

* Ispan tili

* Buenos Aires
Aleksandr Raykov

**Aleksandr Vadimovich Raykov** (, ; 9-dekabr, 1989-jıl, Tashkent, Ózbekstan SSR, SSSR) — Ózbekstanlı intellektual oyınshı hám telesholıwshı. 2010-jıl 14-noyabrde, 20 jasında «CHGK»nıń sport temasındaǵı túrnirde «Nikita Mobayl Te Te» komandası quramında jáhan chempionı boldı hám usı intellektual turnir tarawı boyınsha Ol eń jas bilimliler qatarına kirdi.

Aleksandr Raykov 1989-jıldıń 9-dekabr kúni Tashkent qalasında, orıs shańaraǵında tuwılǵan. Babası — Boris Nikolayevich Raykov súwretshi bolǵan hám SSSR xudojnikler quramı aǵzası bolǵan. Aleksandr Raykov Tashkenttiń Mırza Uluǵbek rayonındaǵı 225-sanlı mektepte oqıǵan. M. V. Lomonosov atındaǵı Moskva mámleketlik universitetiniń Tashkenttegi filialınıń psixologiya fakultetin pitkergen.

## Wikipediadaǵı úlesi
Aleksandr Raykov orıssha Wikipedia qatnasıwshılarınan biri esaplanadı (aldın Raykoff, keyin bolsa Carpodacus niki astında). Ózbekshe Wikipediada hám azıraq úlesin qosqan. O 2013-jılda Uzinfocom kompyuterlestiriw hám informaciyalıq texnologiyalar orayında «Wikipedianı qalay toltırıw múmkin» atlı temada seminar-trening ótkerdi.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* carpodacus.livejournal.com
Radio Studio 54 Network

**Radio Studio 54 Network** — İtaliyanıń Kalabriya regiyonında Lokride jaylasqan radiostansiya.

## Sırtqı siltemeler

* Studio 54 Network Web Site
* Studio 54 Network webcast streaming
Nawayı

**Nawayı** () — Nawayı wálayatınıń orayı. Xalqı: 159٫138 adam (2010). Nawayıda kán hám metalurgiya kárxanaları bar. Klimatı: keskin kontinental.

## Derekler
Gúlistan

**Gúlistan** () — Ózbekstandaǵı qala. Sırdárya wálayatı ortalıǵı. Xalqı sanı: 77٫ 805 adam (2010).

Klimatı: keskin kontinental.

## Derekler
Jańaózen

**Jańaózeń** () — Mańǵıstaw wálayatında jaylasqan qala. wálayat orayı — Aqtaw qalasınan qubla-shıǵısta 150&nbsp;km uzaqlıqda jaylasqan. Xalqı sanı 103,598 adam (2013).

## Tariyxı
Qala tırnaǵı 1968-jıl sol jerdegi iri «Ózen neft kániniń» ashılıwı menen qurılǵan. 1973-jıl 20-martda Jańaózen wálayat áhmiyetine iye qalaǵa aylandı.

## Sanaatı
Jańaózen Qazaqstandaǵı iri neft-gáz qazıp alıw orayı bolıp esaplanadı. Bunda neft hám gáz alatuǵın hám olardı qayta isleytuǵın «*Ózenmunaygaz*» A.J.niń birlesken mekemesi bar. Olardıń eń úlkeni «*Qazaqgazmunayóndew*» zavodı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Ándijan

*Ándijan* () — Ózbekstandaǵı qala, Ándijan wálayatınıń orayı. Wálayatdıń siyasiy ham mádeniy, orayı.Ózbekistannıń iri industrial qalalarınan biri. Qala Ferǵana oazisinıń shıǵısında, Ándijansay jaǵasında, teńiz qádinen 450 m bálentlikte jaylasqan. Iyuldıń ortasha temperaturası 27°C — 28°C, yanvardiki — 3°C. Xalqı 333,4 mıń (2000). Aymaǵı 74,3 km2. Ándijan qalası arqadan - batısdan Altınkól rayonı hám Bulaqbası rayonları menen shegaralasqan. Klimatı: keskin kontinental.

## Sırtqı siltemeler
Mikki Maus

***Mickey Mouse*** — Walt Disney tárepinen 1928-ji'l 18 noyabrde jarati'lǵan personaj.

Mickey Mouse cartoons (1928-1953)

Mickey's Christmas Carol (1983)

The Prince and the Pauper (1990)

Runaway Brain (1995)

The Mickey Mouse Club (1955-1959)

Mickey Mouse Works

House of Mouse

Mickey Mouse Clubhouse

Mickey Mouse (2013-)

Minnie's Bow Toons

Mickey's Once Upon A Christmas (1999)

Mickey's Magical Christmas: Snowed in at the House of Mouse (2001)

Mickey's House of Villains (2002)

Mickey, Donald, Goofy: The Three Musketeers (2004)

Mickey's Twice Upon A Christmas (2004)

**Mickey Mouse**

**Minnie Mouse**

**Donald Duck**

**Daisy Duck**

**Goofy**

**Pluto**

**Huey, Dewey, Louie**

**Pete**

**Clarabelle Cow**

**Horace Horsecollar**

**Pete**

**Chip n Dale**

**Scrooge McDuck**

The Walt Disney Company. Walt Disney.

## Sırtqı siltemeler

* Mickey-Mouse.com
Bucaspor (futbol klubı)

**Bucaspor futbol klubı**, İzmir qalasınıń futbol klubı. hazirgi waqıtda Túrkiya Ekinci Ligası'nda oyinlar ótkizip atir. Klubqa 1928-jılı tiykar salınǵan. Mavi hám sarı klubtıń reńleri esaplanadı. Stadionı — Buca Arena.
Bekabad rayonı

**Bekabad rayonı** — Tashkent wálayatındaǵı rayon. 1926-jılı 29-sentyabrde dúzilgen (1962-jılı 24-dekabrde Sırdárya wálayatı Yangiyer rayonına qosıp jiberilgen, 1963-jılı 17-aprelde qayta dúzilgen).

Arqada Tashkent wálayatınıń Bóka rayonı, batısta Sırdárya wálayatı, shıǵıs hám qublada Tájikstan Respublikası menen shegaralasadı.

Maydanı 0,76 mıń km2. Xalqı 127,7 mıń (2000).

Bekabad rayonında 1 qalasha (Zafar) hám 12 awıl puxaralar jıyını (Baharistan, Bekabad, Gulistan, Dalvarzin, Jumabazar, Madeniyat, Mehnatabad, Oxunbabayev, Pushkin, Shanaq, Yangi hayat, Qiyat) bar. Orayı — Zafar qalashası.

## Tábiyatı
Rayon aymaǵı Dalvarzin shóli hám Mırzashólde jaylasqan. Eń shıǵısında relyefi biraz oylı-qırlı. Klimatı keskin kontinental. Yanvardıń ortasha temperaturası — 2,5°, iyul ayınıki 28,5°. Jılına 227&nbsp;mm jawın jawadı. Vegetaciya dáwiri 220 kún.

## Ádebiyatlar
* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
 

## Derekler
Raúl Jiménez

**Raúl Jiménez** (; 1991, 5-may  — Меxsikali' futbolshi'. Ispaniyanıń «Аtletico Маdrid» hámde Меxsika шигшээд oyi'nshi'si'

## Sırtqı siltemeler
* Профил - transfermarkеt
* Профил - soccerway.com
* Профил - MedioTiempo
* Профил - IMScouting
* Профил - ESPN
Armatura

*'Armaturá* ( — qurallanıw, ánjámlar), temir-beton konstruksiyalar armaturası — betonnıń sozılıwǵa (kemnen-kem qısılıwǵa) bekkemligin asırıw ushın móljellengen quramalı bólimi. Tiykarınan polatdan soǵılǵan iyiliwshen armatura (sterjen yaki taqlanǵan tor), ayrım bikr armatura (prokat qostavrlar, shveller, búrshekke) isletiledi. Bekkemligi hám plastikligi boyınsha sterjenge uqsas (diametri 6+90&nbsp;mm), shıbıqsıman (diametri 3+8&nbsp;mm) hám zorıqpa (900 Mn/sm2 hám onnan artıq kúshke shıdaytuǵın) armaturalarga bólinedi. Polat armaturalar ayrıw qallarda ayna arasına hám shoyan quymalardıń sozılıw zonasına hám qoyıladı. Túrkistannıń qádimgi binákar ustaları hám armaturadan keń paydalanǵanlar. Sinshli diywal arasına qoyılatuǵın sinsh, paxsa diywal arasına qoyılatuǵın shax-shabba hám qamıslar, ılayǵa qosılatuǵın saban asa dáwirdiń armaturası edi.

Jánede armatura ataması astında mashina, konstruksiya, qurılıslardıń tuwrı islewin támiynlewshi járdemshi qurılma hám detallar toplamı hám túsiniledi. Máselen, vodoprovod armaturası (klapanlar, kranlar, suw ólshegish hám h.k.); qazanxana armaturası (termometrler, manometrler, saqlawısh klapanları); ısıtıw dizimi armaturası (termoregulatorler, termostatlar hám b.); gáz dizimi armaturası (kran hám klapanlar, reduktorlar hám b.); elektr texnikası armaturası (patronlar, óshirip jaqqıshlar, rozetkalar, qándiller hám b.)

## Sırtqı siltemeler
* (Arxiv.uz/ Málumotlar ombori)
* OSHA Rebar Impalement Protection Measures
* Concrete Reinforcing Steel Institute
* American Concrete Institute

## Derekler
Ballon

**Ballon** (nem.) (texnikada) — avtomobil, traktor hám basqalar mashinalardıń dóńgelegine gárdishine kiygiziletuǵıń rezina yaki rezinatoqımalı pnevmatik qabıq; dóńgelektiń jol menen tislesiwin táminleydi, qıysıq jollardaǵı túrtki hám soqqılardı jumsatadı. Kamerasız hám kameralı túrleri boladı. Kameralı balonlar, tiykarınan, kamera, pokrishka hám bort lentasınan ibarat. Pokrishka karkas, protektor, jastiqsiman qatlam (breker), diywallar hám bortlardan dúziledi. Karkas pokrishka ushın tiykar waziypasın atqaradı hám kord qatlamlarınan soǵıladı. Pokrishka kameraǵa nasoz járdeminde jiberilgen hawa basımına qarsılıq kórsetedi hám onı dúgiliwden saqlap turadń. Kamerasız balonlarda hawanıń ishki basımı tásirinde pokrishka bortları dóńgelek gardishi shetlerine bekkem tiyip turadı, bul bolsa kerekli bolǵan germetiklikdi (hawanıń sızıp shıqpawı) támiynleydi.

Balon mashinanıń tormoz jolı uzınlıǵına, janılǵı sarpına hám basqalar nárselerge sezilerli tásir kórsetedi. Wazıypasına qarap, b.lar jeńil avtomobiller hám júk avtomobillerge, a.x. mashinaları (traktorlar, paxta teriw mashinaları hám basqalar) ga, jol qurılıs mashinalarına, mototsikller hám velosipedlerge mónjellengen túrlerge bólinedi. Aviatsiya, bir relsli (monorelsli) transport hám basqalar ushın arnalǵanlardı bólek b.lar esaplanadı.

B. kóp qatlamlı rezinatoqimalı tovarlı bolıp, tiykarınan, kaushik,2. Balonlarda rezina, ximiyalıq talalar hám armatura materialları (kordlar)dan avtomatpotok liniyalarında tayyarlanadı (jáne q. Kauchuk, Rezina).

## Derekler
Belgiya gazetaları kestesi

**Belgiya gazetaları kestesi**

* La Libre

* Le Soir

* La Dernière Heure/Les Sports

* Metro 

* La Capitale

* La Meuse

* La Nouvelle Gazette

* La Province

* Le Courrier

* Le Jour 

* L'Avenir du Luxembourg

* Le Courrier de l'Escaut

* Vers l'Avenir

* Vers l'Avenir/Le Rappel

* Grenz-Echo

* De Standaard

* De Morgen

* De Tijd

* Gazet van Antwerpen

* Het Belang van Limburg

* Het Laatste Nieuws

* Het Nieuwsblad

* Het Volk

* Krant van West-Vlaanderen

* Metro 

* La Cité

* La Wallonie 

* Le Peuple

* Le Matin 

* Le Drapeau rouge

* Libertés 

* Le Gaulois 

* le Petit Belge

* Le Pays Wallon Illustré

* Le Vingtième Siècle

* La Nation Belge

* Le Pays Réel

* L’Universel 

* Le Patriote

* Le National

* L'étoile Belge

* Les Archives Belges

* l'Indépendance Belge

* La Gazette

* la gazette de Charleroi

* Le Journal de Liège

* Le Journal de Mons

* La Chronique

* Le Journal de Bruxelles

* Le Courrier de Bruxelles

* Le Messager de Bruxelles

* Courrier des Pays-Bas

* le Petit Bleu 

* Le Journal de Tintin

* Le Patriote Illustré

* Pourquoi Pas 

### Jáne qarańi'z
* Belgiya 

* Frantsuz tili

* Brüksel
Antônio Fagundes

**Antônio da Silva Fagundes Filho** (18 Aprel 1949, Rio de Jeneiro) Braziliyalıq Aktyor.

## Derekler

## Derekler
Oksidleniw dárejesi

**Oksidleniw dárejesi**, — oksidleniw sanı oksidleniw-qaytarılıw reaksiyalarında atomnıń elektrostatik zaryadı muǵdarı. Ximiyalıq birikpeni ulıwma ionli dúziliske iye dep oy qılsaq, onıń quramındaǵı birde-bir elementdiń shártli zaryadı sol elementdiń oksidleniw dárejesi dep ataladı. Elementlerdiń O. d.n aniqlawda hár dáyım kislorodtıń O.d.n —2, vodorodtikin +1 dep qabul qılınadı. Metall ionlarınıń O.d. Olardıń zaryadına teń deb alınadı. Máselen, suw N2O da vodorodtıń O.D.+1, kislorodtiki —2. Kaliy yodid KJ da kaliydiń O.d. +1, yoddiki —1 dir. Erkin elementlerdiń O.d. O ǵa teń qabul qılınǵan. Hár qanday molekula quramındaǵı bárshe atomlardıń O.d. Jıyındısı 0 ge teń. Máselen, xromat kislotada (N2SgO4) xrom atomınıń O.d. (+1)2+x+(—2)-4=0, bunnan x=+6. Sol jol menen H2SO4 da SHHHr O.d. +6, KMpO4 da Mp dıń O.d. +7 ge tengligin anıqlaw múmkin. Ximiyalıq birikpede atomlardıń O.d. Joqarı (+), pás (—), 0 hám hátteki bólshek sanǵa teń bolıwı múmkin. S2N2 da uglerod (S)dıń O.d. — 1 ge, KJNi(CN)4]ﬂ a nikel Ni dıń O.d. 0 ge teń . Kópshilik qalalarda molekula quramındaǵı atomlardıń O.d. Olardıń valentliklerine, yaǵnıy sol element payda qılatuǵın haqıyqıy baylanıslar sanına teń bolmaydı. Organik birikpelerde uglerodtıń valentligi 4 ke teń , biraq O.d. túrli birikpelerde túrlishe. Mas, SN4 da uglerodtıń O.d. —4 ke, SO2 da +4 ke, NSON da 0 ge, NSOON da +2 ge, S2N4 da —2 qa teń .

## Sırtqı siltemeler
Albaniya qalalar kestesi

### Kishi qalalar
* Bajram Curri
* Ballsh
* Berat
* Bilisht
* Bulqizë
* Burrel
* Butrint
* Cërrik
* Çorovodë
* Delvinë
* Durrës
* Elbasan
* Ersekë
* Fier
* Fushë-Krujë
* Gjirokastër
* Gramsh
* Has
* Himarë
* Kamzë
* Kavajë
* Këlcyrë
* Klos
* Konispol
* Koplik
* Korçë
* Krujë
* Krumë
* Kuçovë
* Kukës
* Kruja
* Laç
* Lezhë
* Libohovë
* Librazhd
* Lushnjë
* Lura-e-Vjeter
* Maliq
* Mamurras
* Mavrovë
* Memaliaj
* Patos
* Peqin
* Peshkopi
* Përmet
* Pogradec
* Poliçan
* Prenjas
* Pukë
* Rrëshen
* Rrogozhinë
* Roskovec
* Sarandë
* Selenicë
* Shëngjin
* Shijak
* Shkodër
* Tepelenë
* Tirana
* Toplanë
* Tropojë
* Valbonë
* Vlorë
Xorvatiya gazetaları kestesi

**Xorvatiya gazetaları kestesi**
 
* 24sata 
 
* Jutarnji list
 
* Novi list
 
* Večernji list
 
* 21. stoljeće
 
* Business.hr
 
* Poslovni dnevnik
 
* Sportplus
 
* Glas Istre
 
* Glas Slavonije
 
* Dubrovački vjesnik
 
* Zadarski list
 
* Narodne novine
 
* La Voce del Popolo
 
* Novosti
 
* Ephemerides Zagrabienses
 
* Agramer Deutsche Zeitung
 
* Feral Tribune
 
* Republika
 
* Slobodni tjednik
 
* Vjesnik
 
* II Regia Dalmata
 
*Bjelovarac
 
*Dubrovački list
 
*Dubrovački vjesnik
 
*Dubrovačka Republika /u mirovanju/
 
*Đakovački glasnik
 
*Glas Istre
 
*Glas Podravine i Prigorja
 
*Glasnik Turopolja
 
*Istarski glas
 
*Jednota
 
*Karlovački tjednik
 
*Makarska kronika
 
*Međimurje
 
*Međimurske novine
 
*Moslavački list
 
*Novi Brodski list
 
*Novi Varaždinec
 
*Novi tjednik 
 
*Otok Ivanić
 
*Podravski list
 
*Posavska Hrvatska

*Poslovni dnevnik

*Privredni vjesnik 

*Setemana

*Sisački tjednik

*Šibenski list

*Varaždinske vijesti

*Vinkovački list

*Virovitički list

*Zadarski list

*Zadarski regional

### Jáne qarańi'z
* Xorvatiya

* Xorvatlar 

* Xorvat dili

* Zagreb
Amália Rodrigues

**Amália Rebordão Rodrigues** yaki **Amália Rodrigues** (23-iyun 1920 — j. 6-1999), Portugaliyalı qosıqshı.

## Albomlar
* *Perserguição*, 1945
* *Tendinha*, 1945
* *Fado do Ciúme*, 1945
* *Ai Mouraria*, 1945
* *Maria da Cruz*, 1945 
* *Ai Mouraria*, 1951/52
* *Sabe-se Lá*, 1951/52
* *Novo Fado da Severa*, 1953
* *Uma Casa Portuguesa*, 1953
* *Primavera*, 1954
* *Tudo Isto é Fado*, 1955
* *Foi Deus*, 1956
* *Amália no Olympia*, 1957
* *Povo que Lavas no Rio*, 1963
* *Estranha Forma de Vida*, 1964
* *Amália Canta Luís de Camões*, 1965
* *Formiga Bossa Nossa*, 1969
* *Amália e Vinicius*, 1970 (Vinícius de Moraes ile)
* *Com que Voz*, 1970
* *Fado Português*, 1970
* *Oiça Lá ó Senhor Vinho*, 1971
* *Amália no Japão*, 1971
* *Cheira a Lisboa*, 1972
* *Amália no Canecão*, 1976
* *Cantigas da Boa Gente*, 1976
* *Lágrima*, 1983
* *Amália na Broadway*, 1984
* *O Melhor de Amália — Estranha Forma de Vid*a, 1985
* *O Melhor de Amália volume 2 — Tudo Isto é Fado*, 1985
* *Obsessão*, 1990
* *Abbey Road 1952* , 1992
* *Segredo*, 1997

## Sırtqı siltemeler

* IMDB
Andrey Konchalovski

**Andrey Konchalovskiy** (; 1937-jıl 20-avgust, Moskva) — rossiyalı rejissyor hám ssenarist

## Ómiri
1952-jılda oraylıq muzıka mektebin pitkergen.

1957-jılda Moskva Konservatoriyasınıń muzıka mektebin pitkeredi.

1957—1959-jıllarda P.I.Chaykovski atındaǵı Moskva mámleketlik konservatoriyasının fortopiano bóliminde tálim aladı

1980-jılda RSFSR-diń xalıq artisti ataǵın aladı.

2002-jılda kinematografiya tarawı hám ilmiy Milliy Akademiyasınıń akademigi boldı

2005-jılda Franciya kórkem óner hám ádebiyat Zabiti ordenine ılayıq kórildi.

## Sırtqı siltemeler
Alberto Kontador

**Alberto Kontador** (*Alberto Contador Velasco*; 1982-jıl 6-dekabr, Madrid) - Ispaniyalı velosportshı.
Coronel (Chili)

**Coronel** — Chilidiń bir qalası.

* Terretoriyası: 279 km²
* Xalqı: 95.527 adam (2002)

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Coronel website
Lokomotiv

**Lokomotiv** (lat. loco moveo — ornınan qozǵaltaman) — temir izler, temir jolda ayırım vagonlar yaki poyezdlardı tartıp júriwge arnalǵan transport túri. Dizel-poyezdlar, turbo poyezdlar, elektrpoyezdlar quramına kiretuǵın motorlı vagonlar hámde avtodrezina hám motodrezinalar hám L. Wazıypasın óteydi. Biraq motorlı vagonlar hám drezinalarda jolawshılar hám júk tasıw ushın orınlar hám jaylar boladı. Uluwma temir joldaǵı bárshe tartıw transportı L. esaplanadı. dáslepki L. 19-ásir basında ullı Britaniyada, keyinshelik (1834) Rossiyada (parovoz) jasalǵan hám derlik 1 ásir dawamında temir jolda tartıw transportı esaplanǵan. 20-ásir basında parovozlardıń qollaylasqan teplovoz hám elektrovoz qısıp shıǵara basladı.

Ámelge asıratuǵın isine qarap, L.ler magistral hám sanaat L.lerine bólinedi. Magistral L.ler ulıwma paydalanatuǵın temir jolda, sanaat L.leri bolsa zavodlar, kánler, shaxtalar, qurılıs maydanları hám basqa da isletiledi. Magistral L.dıń júk tasıytuǵın hám jolawshı tasıytuǵın poyezdlerdi tartıw ushın, manevr qiliw (poyezdlar dúziw), vagonlardıń ornın almastırıw ushın arnalǵan túrleri bar. L. ensiz hám enli izlerde júriw ushın hám arnap islep shıǵarıladı.

Birlemshi energiya siltewi túrine qarap, L. ıssılıq hám elektr L.lerine bólinedi. Íssılıq L.leri — parovoz, teplovoz, motovoz, gaz-turbovoz. Bularda energiya islep shıǵaratuǵın bólek kúsh qurılması boladı. Elektr L.leri kontaklı hám akkumulya-torlı elektrovozlardan ibarat. Parovozdı puw mashınası, teplovoz hám motovozdi ishki janıw dvigatel, gaz-turbovozdı gaz turbinası, elektrovoz hám elektr poyezdtı elektr dvigateli hám akkumulyator háreketlendiredi. Tiykarǵı L.lerden tısqarı hár túrli aralas L.ler hám bar: dizel-elektrovozlar, teplovozlar, kontaktli-akkumulyatorlı elektrovozlar hám b. (bular onsheli keń tarqalmaǵan). Házir, kóbinese, teplovoz hám elektrovozlardan paydalanıladı, tezligi 200&nbsp;km/saatdan asatuǵın aviatsiya gaz turbinali turbovozlar (Angliya, Rossiya), magnit hám hawa jastıqlı L. (tezligi 500&nbsp;km/saat qa shekem) jaratılǵan (Yaponiya), janılǵı elementlar hám yadro reaktorlardan paydalanıp isleytuǵın energetik qurılmalı L. proyekti ústinde isler alıp barılmaqta.

## Galleriya

File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|
File:ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|


## Sırtqı siltemeler
* Локомотивы с гибридным электро-дизельным приводом  dwelle.de-2007
* «Локомотив-информ» — международный информационный научно-технический журнал
* [Этапы развития тепловозной тяги](http://scbist.com/zhurnal-lokomotiv/9225-etapy-razvitiya-teplovoznoi-tyagi.html )
Bunyodkor stadionı

**«Bunyodkor» stadioni** (ózb. *«Bunyodkor» stadioni*) — Ózbekstan paytaxtı Tashkent qalasinda jaylasqan futbol stadioni. bul stadion 2008-2012-jıllarda qurıb bitkezilgen bolip, 35 miń adamdi siydira aladi. «Bunyodkor» futbol klubi hám Ózbekstan milliy futbol komandasi'niń úy stadioni esaplanadi.
Nelson Mandela

**Nelson Roliylehla Mandela** yamasa qáwim atı menen **Madiba** (1918-jıl 18-iyul — 2013-jıl 5-dekabr) — Qubla Afrikadaǵı aparteidke qarsı háreketler belsendisi hám Qubla Afrika Respublikasınıń birinshi qara rasalı mámleket basshısı. 1994-jılı birinshi márte pútkil xalıq qatnasqan saylawlarda mámleket basshısı etip saylandı. Onıń basqarıwı aparteid miyrasın tarqatıw, rasalıqqa tosqınlıq etiw, kámbaǵallıq hám teńsizlikke qaratılǵan. Siyasiy kózqaras sıpatında demokratiyalıq socialist bolǵan Mandela 1990-1999-jılları Afrika Milliy Keńesi siyasiy partiyasında partiya baslıǵı lawazımında islegen.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Muxamed ibn Zakariya al-Razi

**Zakariya al-Razi** (; Ábu Bakr Muxammed ibn Zakariya ar-Razi - 865-925) — parsı táwip hám ilim filosofı. Rey qalasında tuwılǵan. Kitapların arabsha jazǵan. Áburayxan Berunıy onıń 184 kitap jazǵanın isbatlaǵan.

## Kitapları
* Kitap úl-Mansur
* Ál-Hávi

## Derekler
* /
Biometrikalıq pasport

**Biometrik pasport**, e-pasport hám de ePasport dep te ataladi', sayaxat etetuǵinlardiń kimligin belgilewi ushi'n biometrik qollanilatuǵi'n birlestirilgen hám elektronik pasport esaplanadi'. Biometrik pasport Belgi chipi hám bir mikroislewshi chipi arqali aqıllı karta teqnologiyasi qollanıladi.
Groznıy

**Grozniy** (Orissha: Грозный; Chechen: Соьлжа-Гӏала); Chechenistanni'ń paytaxtı'. Xalqi sani 2013-jil 277,414, adam bolǵan.
 
## Táriyx
## Geografiya
## Klimati
## Ekonomika
## Sırtqı siltemeler
Marǵilan

**Marǵilan** () — Ferǵana wálayatındaǵı qala. Xalqı sanı: 85,716 (2005) adam. Klimatı: kontinental.
Octave Mirbeau

**Octave Mirbeau** (16-fevral, 1848 – 16-fevral, 1917) franciyalı jazıwshı, jurnalist, kritik hám dramaturgi bolǵan: *Le Jardin des supplices* (1899), *Le Journal d'une femme de chambre* (1900), *Les affaires sont les affaires* (1903), *Combats esthétiques* (1993).

## Basqa web-betler
*  Société Octave Mirbeau.
*  ''Dictionnaire Octave Mirbeau''.

## Derekler
Rostisław Połczaninow

**Rostisław Władimirowicz Połczaninow**, rus. Ростислав Владимирович Полчанинов (ur. 27 stycsyl 1919 Novocherkesku) – rocsiyacz piczaj emigracyjny, publicysta, wydawca, działacz oświatowo-religijny.

## Linki zewnętrzne
Biografia Rostisława W. Połczaninowa (rus.)
Kanzas (shtat)

**Kansas**, AQShdaǵı shtat.

## Demografiya
* 1860: 107,206
* 1870: 364,399
* 1880: 996,096
* 1890: 1,428,108
* 1900: 1,470,495
* 1910: 1,690,949
* 1920: 1,769,257
* 1930: 1,880,999
* 1940: 1,801,028
* 1950: 1,905,299
* 1960: 2,178,611
* 1970: 2,246,578
* 1980: 2,363,679
* 1990: 2,477,574
* 2000: 2,688,418
* 2008: 2,802,134

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Fred Ott. Túshkiriw

**Fred Ott aksasi** yaki **Fred Ott. Aksirish** (ing. *Fred Ott's Sneeze / Edison Kinetoscopic Record of a Sneeze*) — amerikaliq kinemotografiya texnologiyalariniń iqtirashisi Uilyam Dikson tárepinen alinǵan kishimetrajli dawissiz film. AQSh Kongressi Kitapxanasidaǵi eń eski kinolenta yesaplanadi. Filmde, amerikaliq iqtirashi Tomas Alva Edisonniń qolinda islewshi kinomexanik — Fred Ott súwretke túsirilgen. Usi kishimetrajli film premyerasi AQShda 1894-jildiń 9-yanvar kúni bolip ótken. Bul kishi filmdi súwretke aliw isleri 1893-jilda Nyu-Jersi shtatiniń Vest-Oranjida, Edisonniń jekke studiyasinda alinǵan. Filmde Fred Ott temeki kukunin iyslep aksirgeni kórsetilgen. Film muallifliq huqiqlari' Uilyam Diksonǵa tiyislidir.

## Sırtqı siltemeler
* Film Essential Films saytinda
* [Film Kongress saytinda](http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/h?ammem/papr:@field(NUMBER+@band(edmp+0026A)))
.jp

**.jp** — Yaponiya mámleketiniń internet domeni.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .jp whois maǵlıwmatlar
* JPRS website
* JPNIC website
* JP-Domains (.jp domeninde registraciyadan ótiw inglis tilinde)
* domains-japan.com (.jp registraciyadan ótiw inglis tilinde)
Pútkil dúnya statistika kúni

**Pútkil dúnya statistika kúni** (ingl. *World Statistics Day*) — birinshi márte 2010-jıldıń 20-oktyabrde belgilengen bayram kúni. Bul kúnge Birlesken Milletler Shólkeminiń statistikalıq komissiyası tárepinen tiykar salınǵan.

Birinshi ótkerilgen kúni bul bayramdı dúnyanıń 103 mámleketi, sol qatarda Afrika materiginiń 51 mámleketi belgiledi.

## Sırtqı siltemeler
'''Pútkil dúnya statistika kúni''' saytı 

## Ádebiyatlar
Byenxoa

**Byenxoa** (óz atı Biên Hòa) — Vyetnam qublasında jaylasqan qala, Dongnay provinciyasınıń paytaxtı.

Jer maydanı: 268&nbsp;km²

Xalqınıń sanı: 800.000 (2011)

## Sırtqı siltemeler
* Dong Nai

## Derekler
15-mart

**15-mart** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 74-kúni (kabisa jılında 75-kúni) hám mart ayınıń 15-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 291-kún (kabisa jılında 292-kún) qaladı.

## 

## 

## 

## 

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
Coronel Fabriciano

**Coronel Fabriciano** — Braziliyanıń qubla-shıǵıs aymaǵında jaylasqan Minas-Jerais shtatındaǵı kommuna. Ol Vale do Rio Doce regionında jaylasqan bolıp, shtat paytaxtınan 200 km uzaqlıqta jaylasqan. Kommunal xalıqtıń sanı 2020-jılı IBGE tárepinen 110 290 adamnan ibarat dep esaplanǵan. Maydanı 221,252 km2 (13,1549 km2).

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Commons:Coronel Fabriciano
* https://web.archive.org/web/20100115005437/http://www.camaradefabriciano.mg.gov.br/
* https://web.archive.org/web/20121024045502/http://www.camarafabriciano.mg.gov.br/
Fernando Alonso

**Fernando Alonso** (29 iyul 1981); ispaniyalı Formula 1 jari'si' piloti', F1 Jáhan basqishlarinda qatnasqan. (2005-2006). hámde Scuderia Ferrari komandasi'nda oynaǵan.

## Komanda
* 2001: Minardi
* 2002-06: Renault F1
* 2007: McLaren
* 2008-09: Renault F1
* 2010: Ferrari

## Link
* Web Site
Bangalor

**Bangalor** yaki **Bengaluru** (: ಬೆಂಗಳೂರು, , () — Hindstanıń qublasında jaylasqan qala. Karnataka shtatınıń paytaxtı, Dekan oazisinde jaylasqan. Xalq sanı 8,425,970 adam. Hindstanda úshinshi orında hám besinshi aglomeraciyası.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Bangalore Development Authority