Suec (kanal)

**Suec kanalı** (قناة السويس‎‎) — Mısırdıń arqa-shıǵıs bólimindegi keme qatnaytuǵın shlyuzsız teńiz kanalı. Jer orta teńizin Qızıl teńiz benen tutastırıp turadı. Atlantika hám Hind okeanları arasındaǵı eń qısqa suw jolı (Afrikanı aylanıp ótiwdi 8-15 min km ge qısqartadı). Suec kanalı aymaǵı Aziya menen Afrika arasındaǵı shártli geografiyalıq shegara dep qabıl etilgen. Kanal keme qatnawı ushın 1869-jıl 17-noyabrde rásmiy ashılǵan. Uzınlıǵı 161 km (kanaldıń shıǵıwındaǵı dawamı menen bolsa 173 km). Keńligi 120-150 m, ańǵarınıń túbinde 45-60 m. Tereńligi farvaterinde 12,5-13 m. Keme kanaldı ortasha 11-12 saatta júzip ótedi. Kanalǵa kiriwdegi eń iri portlar: Jer orta teńizinde Port Sayd hám Qızıl teńizde Suec kanalı trassası Suec buǵazınıń eń tar hám tómengi bóliminen, bir qatar kól (Krokodil kóli, Úlken hám Kishi Duzlı kóller) hám de Manzala lagunası arqalı ótken. Kanal zonasın ishimlik suw menen támiyinlew ushın Nil dáryasınan uzınlıǵı 180 km duzshı suwlı Ismoiliya hám Port Sayd jónelisinde Abbosiya kanalları qazılǵan (Áyyemgi Mısrda b.e.sh. 2 mıń jıllıqta Nil dáryasın Qızıl teńiz benen baylanıstırǵan kanal — Firáwınlar kanalı qazılǵan). Suec kanalı neftke bay Jaqın hám Orta Shıǵıs mámleketlerin, Aziya, Avstraliya hám Shıǵıs Afrikanı Batıs Evropa menen baylanıstırıwshı xalıqaralıq teńiz jolında jaylasqan. Kanalda tasılıp atırǵan jámi júklerdiń 70% ten aslamı neft hám neft ónimlerine tuwra keledi. Kanal qurılısı 1859-jılı 25-aprelde francuz (Linan hám Mujel) hám italyan (Negrelli) injenerleriniń joybarı boyınsha baslanǵan. Kanal qazıwda hár ayda Mısır diyqanlarınan (falloh) 60 mıń adam májbúriy tartılǵan. 1882-jılı Angliya Mısırdı basıp alǵannan keyin, Suec kanalı Ullı Britaniyanıń Jaqın Shıǵıstaǵı en úlken áskeriy strategiyalıq bazası bolıp qaldı. Suec kanalın 1956-jılǵa shekem, tiykarınan, Angliya hám Franciyaǵa tiyisli kompaniyalar basqarıp kelgen. 1956-jıl 26-iyulde Mısr húkimeti kanaldı nacionalizaciya etti. Kanal arqalı ótetuǵın kemelerden alınatuǵın bajı MAP ekonomikasına úlken dáramat keltiredi.

## Qatnawdıń toqtap qalıwı
Kanalda kemeler qatnawın pútkilley toqtatqan «Evergreen» transport kompaniyasınıń Panama bayraǵı astında júzgen kemesi sayızlıqqa shógip qalıwı aqıbetinde 180 kemeden ibarat tıǵılıs payda bolǵan. Bunnan kelip shıǵıp atırǵan kúnlik zıyan muǵdarı bolsa 9,6 milliard dollardı quraǵan. Dúnyadaǵı eń úlken — 400 metrli konteyner tasıwshı keme Suec kanalında tıǵılıp, háreketti toqtatıp qoyǵannan soń nefttiń bahası keskin kóterildi. Brent markasındaǵı nefttiń bir barreli bahası 5,77 procentke artıp, 64,3 dollardı quraǵan. WTI markasındaǵı nefttiń bahası bolsa 24 saat ishinde 5,14 procentke kóterilip, bir barreli 60,73 dollarǵa shıqqan. Suec kanalı administraciyası mart ayınıń aqırında "Ever Given" konteyner kemesi 6 kúnge tıǵılıp qalǵan jerdi keńeytiw hám tereńlestiriwge qarar etti.

29-mart kúni azanda Suec kanalında sayızlıqqa shıǵıp qalǵan hám kanaldıń qatnaw bólegin pútkilley jawıp qoyǵan Ever Given kemesi suwǵa qaytarıldı. Bunnan soń 30-mart kúni kanalda kemeler qatnawı qayta tiklendi. 3-aprelge kelip bolsa kanal óz jumısın tolıq qayta tiklegen. Bul hádiyse nátiyjesinde 420 dan aslam keme bir hápte dawamında Qızıl hám Jer Orta teńizlerin baylanıstıratuǵın Suec kanalı portlarında tıǵılısta qalıp ketti. Onıń jáhán ekonomikasına zıyanı bolsa millionlap dollardı quradı. Kanal arqalı jáhán sawda aylanısınıń 10 procenti ámelge asırıladı. Egipet bolsa bul hádiyse sebepli bir neshe júz million dollar zıyan kórdi.

Keme menen júz bergen waqıya boyınsha tergew járiyalandı. Jaǵday boyınsha kemeniń kapitanı ayıplı ekeni dálillengen. Ever Given menen bolǵan waqıya boyınsha tergewde keme jónelisinde qáte jiberilgeni tastıyıqlandı. Bunıń ushın tolıq juwapkershilik kemeniń kapitanında boladı.

Mısır sudı 20-iyun kúni «Ever Given» konteyner kemesi iyesiniń Suec kanalı ushın kompensaciya tólewi haqqındaǵı esitiwlerdi jáne eki háptege qaldırdı. Ekonomikalıq hám xojalıq isleri sudı kanal advokatlarınıń ótinishine bola táreplerge sóylesiwlerdi dawam ettiriw hám xalıqaralıq kelisimge tınısh jol menen erisiw ushın sud májilisin 4-iyulǵa qaldırǵan. Kanal máplerin qorǵawshı advokat Xolid Abu Bakir «tárepler ayırım máselelerde kelisimge kelgenin» hám «konteyner kemesi iyelerinen Suec kanalı hákimshilikleriniń talapların qanaatlandıra alatuǵın usınıs berilgenine» belgi bergen.

Suec kanalı hákimshiligi mart ayında kemeler háreketin tosıp qoyǵan «Ever Given» konteyner kemesine yielik etiwshi «Evergreen» kompaniyası menen 540 million dollarlıq kompensaciya tólew haqqında kelisimge eristi. Tárepler arasında hárqanday shaǵımlardan bas tartıw boyınsha kelisimge qol qoyılǵan. Kelisim Suec kanalı basshılıǵı kompaniyaǵa qarsı dawa muǵdarın 916 million dollardan 540 million dollarǵa azaytqanınan keyin ámelge asqan.

## Derekler