open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lalagúl Qallıxanova

**Lalagúl Qallıxanova** (Лалагүл Қаллыханова; 1989-jılı tuwılǵan) — qaraqalpaqstanlı jurnalist. Ol ǵárezsiz «Makan.uz» jańalıqlar saytınıń tiykarın salıwshısı bolıp, regiondaǵı COVID-19 pandemiyası haqqında xabarlar bergeni hám 2022-jılǵı Nókis waqıyalarındaǵı iskerligi menen tanılǵan.

## Biografiyası
Lalagúl Qallıxanova 1989-jılı tuwılǵan. Ol 2010-jılı Qaraqalpaq mámleketlik universitetin tamamlaǵan. Magistratura basqıshın tamamlaǵannan keyin, Sawda-sanaat palatasınıń Qaraqalpaqstan bóliminde baspasóz xatkeri bolıp isledi. 

Keyinirek ol «Nókis FM» radiostanciyasında jurnalist Baxıtbek Elmanov penen birge redaktor sıpatında miynet etti. Radiodaǵı jumısı onı óziniń ǵárezsiz «Makan.uz» jańalıqlar saytın jaratıwǵa ilhamlandırdı. Bul sayttıń Telegram kanalında, 2020-jılǵı maǵlıwmatlarǵa kóre, 65 000 nan aslam aǵza bolǵan. Qallıxanova Qaraqalpaqstandaǵı COVID-19 pandemiyası haqqında kóp ǵana materiallar járiyalaǵan. Sonday-aq, ol gender teńsizligi máselelerin de kóterip shıqqan.

2020-jılı Qallıxanova policiya tárepinen qısımlarǵa ushıraǵan: túngi waqıtta onı alıp ketip, telefonın tartıp alǵan hám úsh saat dawamında tergew ótkergen. Jurnalistlerge kórsetilgen bul qatnas Jurnalistika tarawındaǵı hayallar koaliciyası (CFWIJ) tárepinen qaralanǵan.

## Sud procesi hám azat etiliwi
2022-jıl 1-2-iyuldaǵı Nókis waqıyalarınan keyin Qallıxanovaǵa qarata jınayat isi qozǵatıldı. Ol separatistik materiallar tarqatqanlıqta ayıplandı. Waqıyalardan keyin onıń joq bolıp ketkeni haqqında xabarlar tarqalǵan edi, biraq keyinirek onıń qamaqta ekenligi málim boldı.

2023-jıl yanvarda Buxarada ótkerilgen sudta ol óz ayıbın tán aldı hám qılǵan isleri ushın pushayman ekenligin bildirdi. Sud onı 8 jılǵa azatlıqtan ayırıw jazasına húkim etti, biraq jazanıń 3 jılı shártli (suspended sentence) dep belgilendi hám ol sud zalınan azat etildi. Human Rights Watch bul sud procesin jetersiz dárejede ádalatlı emes dep sınǵa aldı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Qallıxanovanıń maqalaları dizimi
Kurort (film)

***«Kurort»*** («Курорт» фильми) — 2009-jılı «Qaraqalpaqfilm» kinostudiyasında súwretke alınǵan qaraqalpaq kórkem filmi. Filmniń scenariy avtorı — Muratbay Nızanov, rejissyorı — Bektilew Nızamatdinov. Film qaraqalpaq kinosınıń dáslepki rawajlanıw dáwirindegi sátli shıqqan komediyalardıń biri esaplanadı.

## Jaratılıw tariyxı
Filmniń scenariyı avtor Muratbay Nızanovtıń jeke tájiriybesine tiykarlanǵan. Ol ózi kurortta dem alıp atırǵan waqıtları birneshe márte jumısqa shaqırtıp alınǵanı, usı waqıyalar onı komediya janrında ssenariy jazıwǵa ilhamlandırǵan. 

Scenariy avtorı filmniń tiykarǵı maqsetin bılay dep túsindirgen: 

## Mazmunı
Filmniń orayında awıl turmısında tek miynet penen bánt bolıp, sırtqı dúnyanı kórmegen, ápiwayı hám sada awıl adamınıń obrazı turadı. Shıǵarmada bul adamnıń kurortqa barıwı hám onıń átirapındaǵı qızıqlı, kúlkili waqıyalar bayanlanadı. Filmde qaraqalpaq xalqına tán bolǵan ápiwayılıq, hadallıq hám milliy xarakter kórkem túrde sáwlelenedi.

## Aktyorlar
Filmniń tabıslı shıǵıwında aktyorlardıń roli úlken bolǵan. Bas qaharman roli ushın Quwatbay Daniyarov saylap alınǵan. Avtordıń aytıwınsha, onıń «apalaqlap, alarǵan kózleri, awzın ashıp, ańqayıp gáp tıńlap turıwları naǵız sada, aq kókirek awıl adamların» kóz aldına keltiredi.
* Quwatbay Daniyarov — Quwat, bas qaharman rolinde;
* Mırzagúl Sapaeva — Quwattıń hayalı;
* Klara Shamuratova
* Ómirbay Qosımbetov
* Írzamurat Aybatov
* Perdebay Ótebaev — provodnik (jol kórsetiwshi) rolinde.

## Qızıqlı faktler hám tragediya
Film 2009-jılı jaz aylarında súwretke alınǵan. Filmniń bas qaharmanı Quwatbay Daniyarov filmniń rásmiy premeryasınan soń tek eki kún jasaydı. Premyera juma kúni bolıp ótken bolsa, ol ekshembi kúni kútilmegen jerden qaytıs boladı. Ol óziniń bul úlken jetiskenliginiń xalıq arasındaǵı abıroyın kórip úlgere almaydı. 

Film xalıq arasında júdá belgili bolıp, kóp jıllar dawamında telekanallarda eń kóp soralatuǵın filmlerdıń birine aylanǵan.

## Derekler

# Muratbay Nızanov. «Кино қалай жаратылды?». Нөкис, «Билим», 2014-жыл.

## Sırtqı siltemeler
* Filmdi kóriw YouTube
Ómirdiń úsh paslı

***«Ómirdiń úsh paslı»*** («Өмирдиң үш паслы» фильми) — 2008-jılı «Qaraqalpaqfilm» kinostudiyasında súwretke alınǵan qaraqalpaq muzıkalı-hújjetli kórkem film. Film qaraqalpaq baqsıshılıq kórkem óneriniń iri wákili, ataqlı Esjan baqsınıń ómiri hám dóretiwshilik jolına baǵıshlanǵan.

## Jaratılıw tariyxı
Filmniń scenariyı Muratbay Nızanov tárepinen birneshe jıllar dawamında jıynalǵan maǵlıwmatlar tiykarında jazılǵan. Scenariy dáslep Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamında hám kinostudiyada biraz talqılawlardan ótken. Ayırım qániygeler «ápiwayı baqsı haqqında film kerek pe?» degen pikirlerdi bildirgen bolsa, avtor Esjan baqsınıń Muwsa, Shernazar jolın házirgi áwladqa jetkeriwdegi áhmiyetin dálillep bergen.

## Mazmunı
Film eki seriyadan ibarat bolıp, onda Esjan baqsınıń bala waqtınan baslap, atı pútkil elge tanılǵan dáwirine deyingi ómir jolları — onıń «úsh paslı» kórkem túrde sáwlelenedi. Filmde baqsınıń Ibrayım bolıs tárepinen qollap-quwatlanıwı, onıń kózleri ázziligine qaramastan radiouzelge barıp qosıq jazdırıwı sıyaqlı áhmiyetli waqıyalar orın alǵan.

## Kórkemlik ózgesheligi
Filmde qaraqalpaq xalqınıń XX ásir basındaǵı turmısı, milliy úrp-ádetleri hám eń áhmiyetlisi — professional baqsıshılıq mektebiniń qásiyetleri kórsetilgen. Filmge qaraqalpaq ziyalılarınıń bir qatar wákilleri:
* Qazı Máwlik
* Abbaz shayır
* Pirjan Seytov sıyaqlı tulǵalardıń obrazları kirgizilgen.

## Qızıqlı faktler
* Eshek waqıyası: Xalıq arasında Esjan baqsı radiouzelge qosıq jazdırıp atırǵanda, onıń sırtqı esik aldında baylanıp turǵan eshegi ańqırıp jibergeni hám bul dawıs jazbaǵa (lentaǵa) túsip qalǵanı haqqında ańız bar. Alım Ábdisayıt Paxratdinov bul waqıyanıń texnikalıq jaqtan múmkin emesligin dálillese de, xalıq yadda saqlanǵan qızıqlı detalı retinde filmge kirgizilgen.
* Aktyorlıq jetiskenlik: Filmde qaraqalpaq kórkem óneriniń sheberleri Shamurat Ótemuratov hám Quwatbay Daniyarovlar ózleriniń xarakterli rolleri menen qatnasqan.

## Derekler

# Muratbay Nızanov. «Кино қалай жаратылды?». Нөкис, «Билим», 2014-жыл.

## Sırtqı siltemeler
* Filmdi kóriw YouTube
Tanka (film)

***«Tanka»*** («Танка» фильми) — 2002-jılı súwretke alınǵan hám 2003-jılı ekranlarǵa shıqqan qaraqalpaq komediya filmi. Film scenariy avtorı — Muratbay Nızanov, rejissyorı — Tóreniyaz Qalimbetov. «Tanka» filmi qaraqalpaq kinosı tariyxında tolıq qaraqalpaq tilinde súwretke alınǵan hám barlıq rolleri qaraqalpaq aktyorları tárepinen atqarılǵan dáslepki milliy kórkem film esaplanadı.

## Jaratılıw tariyxı
Filmniń scenariyı dáslep Ózbekstan telekanalları ushın ózbek tilinde «Pezne» ataması menen jazılǵan edi. Keyinirek scenariy avtorı Muratbay Nızanov hám jazıwshı Nasır Pazılovlardıń «Ózbekkino» baslıǵı Murad Muxammed Dost penen ushırasıwı nátiyjesinde, bul shıǵarmanı qaraqalpaq tilinde milliy film etip jaratıw boyınsha kelisimge kelindi. 

Film «Qaraqalpaqfilm» kinostudiyası tárepinen, «Ózbekfilm»niń texnikalıq járdemi menen súwretke alındı. Filmniń operatorı etip Tashkentten tájiriybeli qániye Davron Abdullaev shaqırıldı.

## Mazmunı
Filmde awıl turmısı, qaraqalpaq xalqına tán bolǵan ápiwayı adamlar xarakteri, quwnaq hám kúlkili waqıyalar arqalı sáwlelenedi. Onıń orayında awıl aqsaqalları hám jergilikli belsendilerdiń óz-ara múnásebetleri jatadı. 

## Rollerde
Filmge qaraqalpaq teatr kórkem óneriniń eń talantlı sheberleri tartıldı:
* Shamurat Ótemuratov — Shamurat sherimshi rolinde;
* Quwatbay Ábdireymov — Bas qaharman, qosıqshı Baxadır Muradov rolinde;
* Mırzagúl Sapaeva — Shaxsánem rolinde;
* Bayram Matchanov — Kóshe biyi rolinde;
* Sırǵa Ayımbetova — Shamurattıń kempiri rolinde;
* Mırzabay Ótemisov — Epizodlıq rol.

## Súwretke alıw orınları
Film Qaraqalpaqstannıń birneshe orınlarında súwretke alındı:
* «Saǵal kópir» átirapındaǵı awıl;
* «Qara tereń» hám «Uzaqlı kól» boyları;
* Nókis qalasındaǵı «Elita» kafesi;
* Xalqabadtaǵı «Iyshan qala» qorǵanı.

## Tabısları hám sıylıqları
* Film scenariyı Ózbekstan boyınsha ótkerilgen tańlawda ekinshi orınǵa ılayıq dep tabıldı.
* 2004-jılı film jaratıwshıları Muratbay Nızanov, Tóreniyaz Qalimbetov hám Davron Abdullaevlar Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleketlik sıylıǵınıń laureatları boldı.

## Derekler

# Muratbay Nızanov. «Кино қалай жаратылды?». Нөкис, «Билим», 2014-жыл.

## Sırtqı siltemeler
* Filmdi kóriw YouTube
Hájetxanada qaytıs bolǵan adamlardıń dizimi

Kóplegen adamlar hájetxanadan paydalanıp atırǵanda yamasa dáret sındırıw procesinde qaytıs bolǵan. Bul dizimge tastıyıqlanǵan yamasa shamalanǵan tariyxıy tulǵalar, sonday-aq, jaqın ótmishtegi belgili tulǵalar kirgizilgen.

## XX ásirge shekem

## XX hám XXI ásirler

## Kórkem ádebiyat hám kinodaǵı ólimler
* Donald Gennaro (aktyor Martin Ferrero) 1993-jılǵı «Yura dáwiri parki» filminde hájetxanada otırǵan waqtında tirannozavr tárepinen jep qoyıladı.
* South Park: 2012-jılǵı «Reverse Cowgirl» epizodında Klaydtıń anası hájetxanaǵa túsip ketip qaytıs boladı.
* Taxtlar oyını: Tywin Lannister hájetxanada otırǵanda óz ulı Tirion tárepinen arbalet penen atıp óltiriledi.

## Qosımsha qarań
* Ózgeshe ólimler dizimi
* Hájetxana menen baylanıslı jaraqatlar hám ólimler

## Derekler
Xojeli mantı

**Xojeli mantı** *(Хожели манты)* — qaraqalpaq milliy taǵamı. Xojeli mantı taǵamı Mantınıń Xojelishe túri bolıp, ótken ásirdiń 90-jıllarınan keyin Xojeli mantı atı menen atala basladı. Házirgi waqıtta bul taǵam tek ǵana elimiz asxanalarında emes, al pútkil Oraylıq Aziya ellerinde keń ataqlılıqqa iye. Xojeli mantınıń basqa mantılardan baslı ayırmashılıǵı qamırınıń júdá juqalıǵında hám dáminiń ózgeshe mazalıǵında.

## Tariyxı
Xojeli mantınıń tariyxı — ótken ásirdiń 90-jıllarınan baslanadı. Ásirese bul taǵam Xojeli oraylıq bazarında keńnen satıla basladı. Sonlıqtan onıń atıda Xojeli atı menen baylanıslı. Xojelishi mantı satıwshı apalar retinde belgili bolǵan jergilikli aspazlar tárepinen tayarlandı. Dáslebinde bul mantınıń recepti sırlı bolǵan. Úy sharayatında qanshelli tayarlansa da Xojeli bazarındaǵı Xojeli mantıday bolmaǵan desedi. Xojeli mantınıń dámin tatqan adam, onıń ózgeshe ekenin sóz benen táriyipley almaydı. Xalıq arasında Xojeli mantını kúnge qaratsańız arǵı jaǵı kórinedi, jeseniz dámi júdá mazalı dep táriyiplenedi.

2010-jıllardan keyin mantınıń bul túri - Xojeli bazarında siyreklesti. Onı tayarlap satatuǵın apalar da satıwın azayttı. Xojeli bazarınıń kelbetine aylanǵan Xojeli mantını saǵınǵanlar yamasa táriypin esitkenler hátte onı izlep basqa ellerden de Xojeli bazarına kele basladı. 
## Sociallıq mediada
2020-jıldan baslap Sociallıq mediada Xojeli mantı teması keń en jaya basladı. Sociallıq tarmaqlar arqalı Xojeli mantını tayarlaw usılları haqqında videolar  Instagram hám Youtubeta keń kólemli auditoriyalarda úlken reytingler jıynadı. Óytkeni kópshiliktiń saǵınǵan, ózgeshe dámi Xojeli mantını tayarlaw usılları kópshiliktiń qızıǵıwshılıǵın oyattı. Biraq sociallıq tarmaqlardaǵı Xojeli mantını tayarlaw videoları astındaǵı pikirlerge názer salsaq, báribir ol  — Xojeli bazarındaǵı Xojeli mantınıń ornın basa almaydı dep jiyi aytıladı. Al házirgi waqıtta bul mantınıń tayarlanıw usılına qızıǵıwshılar sanı kópshilikti quraydı. 

## Qaraqalpaq asxanasında
Qaraqalpaq asxanasında Xojeli mantı taǵamı baslı taǵamlardıń biri. Óziniń tatlı hám tez sińimliligi menen ózgeshe bul taǵam házirgi waqıtta sawda orınlarında, jámiyetlik awqatlanıw orınlarında satıladı.

## Dúnya asxanasında
Oraylıq Aziya ellerinde Qazaqstan hám Qırǵızstanda da Xojeli mantı taǵamı arnawlı túrde tayarlanadı. Bazarlarda hám jámiyetlik awqatlanıw orınlarında Xojeli mantı ataması menen satıladı. Hátte sırt elli ataqlı aspazlar Xojeli mantınıń tayarlanıw ózgesheligine, quramalılıǵına al dáminiń mazalılıǵına ayrıqsha tań qaladı.

## Quramı

* Suw - 200 ml
* Máyek - 1 dana
* Un - 500 gr
* Gósh - muǵdarına qarap
* Piyaz - 2 dana
* Duz, burısh dámine qarap
* May muǵdarı boyınsha.

## Derekler
Kazören (Refahiye)

**Kazören** — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Refahiye rayonına qaraslı awıl. Xalıq sanı 2022-jılda 98 adamdı quraǵan.

## Derekler
Eskapizm

**Eskapizm** — kúndelikli turmıstıń jaǵımsız táreplerinen, ádette qıyal yamasa oyın-zawıq penen baylanıslı is-háreketler arqalı aqıl-oydı basqa jaqqa burıw. Eskapizm sonday-aq depressiya yamasa ulıwma qayǵı-muń sezimlerinen qutılıw ushın da qollanılıwı múmkin.

## Túsinikler
Adamlardıń kúndelikli turmıstıń mashaqatlarınan – ásirese cifrlı dúnyaǵa qashıw tendenciyasınıń ósiwin xoshametlew ushın barlıq tarawlar payda boldı. Salamat turmıstıń normal bólegi bolǵan kóplegen is-háreketler (mısalı, awqatlanıw, uyqılaw, dene shınıǵıw, jınıslıq qatnas) shennen tıs yamasa durıs kontekstten tısqarı alıp barılǵanda eskapizmniń jolına aylanıwı múmkin; nátiyjede «eskapizm» sózi kóbinese unamsız mánige iye bolıp, eskapistlerdiń baxıtsız ekenin, dúnya menen mánili baylanıs ornatıwǵa qábiletsizligin yamasa qálemewin hám zárúrli is-háreketler etiwden bas tartıwın bildiredi. Haqıyqatında da, Oksford inglis tili sózligi eskapizmdi «ádette shıdawǵa tuwrı keletuǵın nárselerden dıqqattı basqa jaqqa burıwdı izlew tendenciyası yamasa tájiriybesi» dep táriyiplegen.

Degen menen, kóplegen adamlar eskapizmniń tiykarınan hám tek ǵana unamsız ekenligi ideyasına qarsı shıǵadı. K.S. Lyuis qashıwdıń ádettegi jawları túrme qarawılları ekenin házil menen aytıwdı unatatuǵın edi hám qádimgidey qollanılsa eskapizm qıyal kúshlerin jańalaw hám keńeytiw ushın xızmet ete aladı dep esaplaǵan. Sol sıyaqlı, Dj.R.R. Tolkin fantastikalıq ádebiyatta eskapizmdi haqıyqatlıqtıń ekinshi (qıyalıy) dúnyadaǵı dóretiwshilik kórinisi dep jaqlaǵan (biraq sonday-aq olar «tek ǵana eskapizm» bolmawı ushın olarda qorqınıshlılıq elementi bolıwı kerek ekenin de atap ótti). Terri Pratchett jigirmanshı ásirde eskapist ádebiyatqa unamlı kózqarastıń waqıt ótiwi menen rawajlanıwı sezildi dep esaplaǵan. Ádebiyattan basqa, muzıka hám video oyınlar da qashıwdıń kórkem quralları retinde qarastırılǵan hám bahalanǵan.

## Psixologiyalıq qashıwlar
Freyd eskapist fantaziyanıń belgili bir mólsherin adamlar ómirinde zárúrli element dep esaplaydı: «[O]lar haqıyqatlıqtan ala alatuǵın az qanaatlanıw menen jasay almaydı. «Bizler járdemshi konstrukciyalarsız jasay almaymız», - degen Teodor Fontan». Onıń izbasarları demalıs penen tileklerdiń orınlanıwın (az mólsherde) jaraqatlı buzılıwlarǵa beyimlesiwde paydalı qurallar retinde qarastırǵan; al keyingi psixologlar qálemegen kewil-xoshlardı, ásirese ashıw hám qayǵı-muńdı ózgertiwde janapay dıqqattı basqa jaqqa burıwdıń rolin atap ótti.

Degen menen, eger bunday psixikalıq sheginislerde turaqlı jasaw júz berse, nátiyjeler kóbinese unamsız hám hátte patologiyalıq boladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
2026-jılda Qaraqalpaqstan

Tómendegiler **Qaraqalpaqstanda 2026-jılı** bolıwı rejelestirilgen hám kútilip atırǵan waqıyalar dizimi. 2026 (MMXXVI) — házirgi jıl, Grigorian kalendarı boyınsha piyshembi kúni baslanatuǵın ápiwayı jıl, bizin eramızdıń (b.e.) hám biziń dáwirimizdiń 2026-jılı, 3-mıń jıllıqtıń hám XXI ásirdiń 26-jılı, sonday-aq, 2020-jıllardıń 7-jılı bolıp esaplanadı.

2026-jıl Ózbekstannıń ǵárezsizliginen keyingi 35-jılı boladı.

## 

### Yanvar

### Fevral
* 7-fevral — Jańabay Shılmanov, qaraqalpaqstanlı mámleketlik isker, general-mayor.
* 11-fevral — Qállibek Kamalov, qaraqalpaqstanlı siyasatshı.
* 23-fevral — Tajixal Qudaybergenova, pedagogika ilimleriniń kandidatı, professor.

### Mart
* 25-mart — Maqset Ayımbetov, qaraqalpaq tilshi alımı, matematik.
* 30-mart — Edilbay Akimov, qaraqalpaq estraada qosıqshısı.

## Bayramlar
:
* 1-yanvar — Jańa jıl kúni
* 14-yanvar — Watan qorǵawshılar kúni
* 8-mart — Xalıqaralıq hayal-qızlar kúni
* 20-mart — Eid al-Fitr
* 21-mart — Nawrız
* 9-may — Eslew hám qádirlew kúni
* 27-may — Eid al-Adha
* 1-sentyabr — Ǵárezsizlik kúni
* 1-oktyabr — Ustaz hám oqıtıwshılar kúni
* 8-dekabr — Konstituciya kúni

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Onlayn kalendar
Lin Yuan-lang

**Lin Yuan-lang** (; 1940-jıl 28-dekabr — 2026-jıl 27-mart) — tayvanlı siyasatshı. Ol 1989-jıldan 1997-jılǵa shekem Nantou okrugı hákimi bolıp xızmet etti. Lin 2026-jılı 27-martta 85 jasında qaytıs boldı.

## Derekler
Franco Tentorio

**Franko Tentorio** (; 1945-jıl 5-yanvar — 2026-jıl 27-mart) — italiyalı siyasatshı.

## Ómiri hám iskerligi
Franko Tentorio 1945-jılı 5-yanvarda Italiyanıń Lombardiya aymaǵındaǵı Bergamo qalasında tuwılǵan. Ol 2009-jıldıń iyunınan 2014-jıldıń iyunına shekem Bergamo hákimi bolıp xızmet etti. Tentorio 2026-jılı 27-martta 81 jasında qaytıs boldı.

## Qosımsha qarańız
* Bergamo hákimleri dizimi

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Franco Tentorio — Italiya Ishki isler ministrligi saytında.
Desmond Barrit

**Desmond Barrit** (1944-jıl 19-oktyabr — 2026-jıl mart) — britaniyalı aktyor, ol kóbinese teatrdaǵı jumısları menen tanımalı.

## Ómiri hám iskerligi
Barrit Glamorgan tariyxıy okrugındaǵı Suonsi qasındaǵı Morristonda tuwılǵan. Barrit ushın dáslepki ekran rolleriniń biri 1998-jıl «Alice through the Looking Glass» filmindegi Humpty Dumpty roli boldı.

2003-jılda ol «Chichester Festival Theatre» teatrınıń Shekspirdiń «The Merchant of Venice» shıǵarmasında Shoylok rolin oynadı. 2007-jılda bolsa, «Wyndham's Theatre»daǵı «The History Boys» spektaklinde Richard Griffiths tárepinen film versiyasında belgili bolǵan ulıwma pánler muǵallimi Gektor rolinde shıqtı.

2004-jılda «Royal National Theatre»da sheklengen waqıt dawam etken «A Funny Thing Happened on the Way to the Forum» spektaklinde Barrit Psevoldol rolinde shıqtı. Bul qoyılımdı 2005-jılǵı «Olivier Award» sıylıǵınıń «Eń jaqsı muzıkalıq qoyılım» nominaciyasına usınıldı.

2007-jıl yanvarda ol «Midsomer Murders» serialınıń 10-máwsim 7-epizodında Raymon Klandillon rolin oynadı. 2008-jıl 7-iyulda Vest-End teatrlanǵan «Wicked» qoyılımında Nigel Planerdıń ornına The Wizard rolin atqardı. Onıń shıǵıwı dáslep 2008-jıl 9-iyunǵa rejelestirilgen edi, biraq operaciya sebepli keshiktirildi.

2011-jıl 12-dekabrden baslap ol «Wicked» spektakline Wizard roli menen qayta oraldı. Bul roldi 2012-jıl 7-iyulǵa shekem oynadı. 2014-jılı Teatr Royalda qoyılǵan «Therese Raquin» spektaklinde Misho rolinde shıqtı.

## Qaytıs bolıwı
Barrit 2026-jıl martta 81 jasında qaytıs boldı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* 
*
Jańabay Shılmanov

**Jańabay Palımovich Shılmanov** (Жаңабай Шылманов; 1940-jıl 16-noyabr — 2026-jıl 7-fevral) — qaraqalpaqstanlı mámleketlik isker, general-mayor. Ol 1991-2002-jıllar aralıǵında Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministri lawazımında xızmet etti.

## Biografiyası
Jańabay Shılmanov 1940-jılı 16-noyabr kúni Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Kegeyli rayonında dúnyaǵa kelgen. 1957-jılı rayon orayındaǵı orta mektepti pitkerip, 1957-1962-jılları Tashkent mámleketlik pedagogikalıq institutınıń inglis filologiyası fakultetinde oqıǵan hám ol jerdi jeńillikli diplom menen pitkergen. 

Miynet jolın 1962-1965-jılları Tınısh okeanı áskeriy-teńiz flotı qatarında instruktor sıpatında baslaǵan. Keyin ala Kegeyli rayonındaǵı orta mektepte muǵallim, rayonlıq jaslar keńesi baslıǵı lawazımlarında xızmet etken.

1966-jılı Mámleketlik qáwipsizlik komiteti (MQK) qatarına qabıllanıp, Minsk qalasındaǵı arnawlı mektepti pitkergen. 1980-1981-jılları «Kaskad-2» arnawlı toparı quramında Awǵanstanda jawıngerlik xızmet wazıypaların orınlaǵan.

Keyin ala Ózbekstan Respublikası Mámleketlik qáwipsizlik komitetinde bólim baslıǵı, Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleketlik qáwipsizlik komiteti baslıǵınıń orınbasarı lawazımlarında isledi. 1983-1987-jılları Qaraqalpaqstan Respublikası partiya komitetiniń Hákimshilik bólimi baslıǵı boldı.

## Siyasiy iskerligi
1987-jıldan Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministriniń orınbasarı, 1991-2002-jılları Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministri lawazımında xızmet etip, sistemanıń rawajlanıwı hám jámiyetlik qáwipsizlikti támiyinlewge salmaqlı úles qosqan.

2002-jıldan húrmetli demalısqa shıqqannan keyin, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesinde komitet baslıǵı, sonday-aq, Konstituciyalıq baqlaw komitetiniń baslıǵı lawazımlarında uzaq jıllar dawamında jumıs alıp bardı.

## Sıylıqları
Pidayılıq penen etken xızmetleri ushın Jańabay Shılmanov tómendegi ataq hám ordenler menen sıylıqlanǵan:
* II dárejeli «Dańq» ordeni;
* «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen yurist» húrmetli ataǵı;
* «Ishki isler general-mayorı» joqarı áskeriy sheni.

## Qaytıs bolıwı
Jańabay Shılmanov 2026-jılı 7-fevralda 85 jasında dúnyadan kóz jumdı.

## Derekler
Jean-Pierre Faye

**Jean-Pierre Faye** (; 1925-jıl 19-iyul — 2026-jıl 26-mart) — francuz filosofı hám kórkem ádebiyat hám proza-poeziya jazıwshısı.

## Ómiri hám iskerligi
Faye Parij qalasında 1925-jıl 19-iyulda tuwılǵan. Ol avangard ádebiy jurnalı «Tel Quel»dıń redakciya komitetiniń aǵzası, keyinirek bolsa «Change» jurnalı aǵzası boldı. Ol 1964-jılǵı «L'Écluse» (Éditions Seuil) romanı ushın Prix Renaudot sıylıǵın aldı. Ol Gilles Deleuzeniń «Chimère» ádebiy jurnalınıń turaqlı avtorı edi. Jacques Derrida hám basqalar menen birge ol «Kók Esabat» () tı jazdı, bul 1983-jılı Collège international de philosophieniń, ashıq universitetiniń, dúziliwine alıp keldi. Ol kóp ótpey dekonstruktivizm hám postmodernizmge qarsı shıqtı, bul haqqında «Langages totalitaires 2: la raison narrative» (1995) shıǵarmasında jazǵan. Onıń «Théorie du récit» hám «Langages Totalitaires» sıyaqlı esseleri totalitar mámleketler hám ideologiyalar tárepinen tilge bolǵan qarım-qatnası hám qátesi haqqındaǵı áhmiyetli izertlewler bolıp qala beredi. Faye taǵa teoriyasın jaratqanlıǵı menen tanımalı.

## Qaytıs bolıwı
Faye Toulouse qalasında 2026-jıl 26-martta 100 jasında qaytıs boldı.

## Tańlamalı bibliografiya
* «Dictionnaire politique portatif en cinq mots: démagogie, terreur, tolérance, répression, violence. Essai de philosophie politique». Gallimard, 1982.
* «Balthus: les dessins». Adam Biro, 1998. .
* «Concepts» number 7: «Jean-Pierre Faye et la Philosophie». Sils Maria, 2005. .
* «Introduction aux langages totalitaires: Théorie et Transformations du récit». Revised edition Hermann, 2003. .
* «Journal du voyage absolu: Jeux et enjeux du Grand Danger, accompagné des Transformants féminins». Hermann, 2003. .
* (Anne-Marie de la Vilaine menen birge) «La déraison antisémite et son langage». Actes Sud, 1993. .
* «La frontière: Sarajevo en archipel». Actes Sud, 1999. .
* «Langages totalitaires». Reprinted Hermann, 2004. .
* «La philosophie desormais». Colin, 2004. .
* «Le langage meurtrier». Hermann, 1996. .
* «Le livre du vrai. Evénement violence». L'Harmattan, 1998. .
* «Le Siècle des idéologies». Agora, 2002. .
* «Nietzsche et Salomé». Ecrivains, 2000. .
* (Jacqueline Russ menen birge) «Qu'est-ce que la philosophie?» Colin, 1997. .

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Fayeniń dóretpeleri haqqında sholıw *Revue française de science politique* jurnalında , vol. 26, issue 3 (1976), pp.&nbsp;600–610.
* «H. et h. ou la métaphysique du boulanger»  «Chimère» jurnalında, 8-san (1990-jıl jaz).
*
David Xachatryan

**David Xachatryan**  ( — David Khachatryan; 1987-jıl 24-dekabr) — professional armyan hám rossiyalı aralas jekkpe-jek gúresshisi. Ol altı márte «ARM FC» chempionı, K-1 boyınsha Armeniya chempionı, «ProFC» versiyası boyınsha dúnya chempionı hám Fight Nights Global turnirleriniń jeńimpazı bolıp tabıladı. Ol Kavkazdıń yarım orta salmaqtaǵı hárekettegi 113 gúresshisi arasında 6-orındı, sonday-aq, Rossiyanıń 839 professionalı arasında 157-orındı iyeleydi.

## Biografiyası
David Xachatryan 1987-jılı 24-dekabrde Vagharshapat (Echmiadzin) qalasında tuwılǵan.

Professional sport kamerasın 2008-jıldan baslaǵan. Jaslıǵında jekkpe-jek túrlerine qızıǵıp, djiu-djitsu, keyin ala bolsa urıslı jekkpe-jekler menen shuǵıllanǵan. Dáslep karate, kóp ótpey bolsa kikboksingdi saylaǵan. Bul tarawda ol óziniń birinshi ataǵın K-1 versiyası boyınsha Armeniya chempionlıǵın qolǵa kirgizdi, sońınan aralas jekkpe-jekke ótti.

«Imperator» laqabı onıń burınǵı menedjeri tárepinen qoyılǵan bolıp, keyinirek tamashagóyler arasında keń taralıp ketken.

## Sport jeńisleri
* Altı márte «ARM FC» (Armenian Fighting Championship) chempionı;
* K-1 boyınsha Armeniya chempionı;
* «ProFC» versiyası boyınsha dúnya chempionı;
* Kóplegen «Fight Nights Global» turnirleriniń jeńimpazı.

### Chempionatlar
* 2006-jıl — Evropa chempionatı (Belgrad, Serbiya hám Chernogoriya) — qola medal;
* 2009-jıl — Evropa chempionatı (Milan, Italiya) — qola medal.

### Reytingler
* Kavkazdıń yarım orta salmaqtaǵı gúresshileri arasında 6-orın;
* Rossiyanıń yarım orta salmaqtaǵı professionalları arasında 157-orın.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
*
Edilbay Akimov

**Edilbay Qurbanbayevich Akimov** (Едилбай Қурбанбайевич Акимов; 1979-jıl 13-mart, Shımbay rayonı — 2026-jıl 30-mart) — qaraqalpaqstanlı talantlı kompozitor, baqsı hám qosıqshı. «Jigitler» toparınıń solisti.

## Ómiri hám iskerligi
Edilbay Akimov 1979-jılı 13-martta Qaraqalpaqstannıń Shımbay rayonında dúnyaǵa kelgen. 2003-jılı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetin tabıslı tamamlaǵan. 

Miynet jolın Nókis qalasındaǵı Esjan baqsı atındaǵı 1-sanlı balalar muzıka hám kórkem óner mektebinde muǵallimlikten baslaǵan. Bul dáwirde ol balalar ushın bir neshe muzıkalıq shıǵarmalar dóretti.

## Iskerligi
Edilbay Akimov kóp jıllar dawamında tómendegi jámáátlerde nátiyjeli xızmet etti:
* Ózbekstan mámleketlik filarmoniyası Qaraqalpaqstan Respublikası bóliminiń «Ámiw tolqını» hám «Gúlzar» folklor ansambllerinde sazende;
* 2001-jıldan baslap «Jigitler» estrada toparınıń aǵzası;
* 2017-jıldan «Ayqulash» Qaraqalpaq mámleketlik milliy folklor ansambliniń sazendesi;
* 2021-jıldan Ózbekstan mámleketlik filarmoniyası Qaraqalpaqstan Respublikası bóliminiń «Muxalles» duwtarshılar ansambliniń kórkemlik jaqtan basshısı.

## Dóretiwshiligi
Talantlı kompozitor sıpatında ol súyip tıńlanatuǵın bir neshe namalardıń avtorı esaplanadı. Onıń repertuarınan «Ǵarip ashıq», «Sayatxan Hámre» dástanları, sonday-aq «Duwtarım», «Ne bilsin», «Muń qalmas», «Ne tiler», «Arıwxan», «Jeke baslı», «Jeti asırım», «Ellerim bardı», «Qaraqalpaqta», «Nalısh», «Naz benen», «Bes perde» sıyaqlı xalıq qosıqları orın alǵan.

## Sıylıqları
Qaraqalpaqstan mádeniyatı hám kórkem ónerindegi xızmetleri ushın tómendegi mámleketlik sıylıqlar menen sıylıqlanǵan:
* «Shuxrat» medalı (2020-jıl);
* «Mádeniyat hám kórkem óner pidayısı» kókirek belgisi (2023-jıl).

## Qaytıs bolıwı
Edilbay Akimov 2026-jılı 30-mart sánesinde 47 jasında (mezgilsiz) dúnyadan ótti.

## Derekler
2026-jıl aprelde qaytıs bolǵanlar

### 30

### 29

### 28

### 27

### 26

### 25

### 24

### 23

### 22

### 21

### 20

### 19

### 18

### 17

### 16

### 15

### 14

### 13

### 12

### 11

### 10

### 9

### 8

### 7

### 6

### 5

### 4

### 3

### 2

### 1

## Derekler
Aliqul Osmonov

**Alykul Osmonov** (; 1915-jıl 21-mart — 1950-jıl 12-dekabr) — qırǵız shayır, dramaturg hám awdarmashısı. Qırǵızstandaǵı zamanagóy poeziyanıń rawajlanıwına úlken úles qosqan tulǵa. Onıń tiykarǵı xızmetleri — poeziyanı awızeki dástúrden jazba ádebiy dástúrge ótkiziw, dúnyalıq temalarǵa, ishki emociyalarǵa, kúndelikli turmısqa hám milliy patriotizmge dıqqat qaratıw boldı. Sonday-aq ol William Shakespeare, Sándor Petőfi hám Aleksandr Pushkin sıyaqlı kóplegen Evropa avtorların qırǵız tiline awdarǵan.

## Biografiyası
Osmonov Qırǵızstannıń Panfilov rayonındaǵı Qaptal-Arıq awılında (Bishkekten, shama menen, 75 km batısta) tuwılǵan. Jaslayın jetim qalıp, mámleket qarawında, dáslep Bishkek, keyin ala Tokmok jetimxanalarında tárbiyalanǵan. 1929-jıldan baslap Bishkek pedagogikalıq mektebinde oqıǵan, biraq jetimxanada juqtırıp alǵan kókirek awırıwı (tuberkulez) sebepli oqıwdı taslawǵa májbúr boldı.

Soǵan qaramastan, ol jurnalistlik iskerligin baslap, Sovet dáwirindegi bir neshe qırǵız tilindegi gazetalar menen islesken, atap aytqanda «Chabul» («Shabıwıl»), «Leninchil Jash» («Leninshi jas») hám «Kyzyl Kyrgyzstan» («Qızıl Qırǵızstan», házirgi «Kyrgyz Tuusu»). 1939-jıldan 1940-jılǵa shekem Qırǵızstan Milliy jazıwshılar awqamınıń bas xatkeri bolıp xızmet etti. Bir jıl aldın ol SSSR Jazıwshılar awqamına aǵza bolǵan edi.

Onıń birinshi qosıǵı — «Kyzyl Juk» («Qızıl júk», 1930), al birinshi toplamı — «Tandagy Irlar» («Tańdaǵı qosıqlar») 1935-jılı basıp shıǵarıldı. Iskerligi dawamında ol 500ge shamalas qosıq jazǵan, olardıń arasında tanımalı «Mahabat» («Muhabbat») toplamı bar. Áhmiyetli awdarmaları qatarına Shota Rustavelidiń «Jolbarıs terisin jamılǵan batır» (The Knight in the Panther's Skin) dástanı, Shekspirdiń «Otello» hám «On ekinshi tún» shıǵarmaları, sonday-aq Pushkinniń «Evgeniy Onegin» romanı kiredi. Bir neshe qosıqları onıń jeke turmısı hám romantikalıq keshirmeleri, atap aytqanda birinshi muhabbatı Aida hám Zeynep Sooranbaeva menen bolǵan (1941–1943) sátsiz nekesi, sonday-aq, ata-anasınıń hám qızınıń (1943) ólimi sıyaqlı awır joǵaltıwları tásirinde jazılǵan. Ol ózi 1950-jılı Bishkek qalasında ókpe qabınıwı (pnevmoniya) sebepli 35 jasında qaytıs boldı.

## Sıylıqları hám yad etiliwi
Osmonov 1950-jılı «Stalin sıylıǵı» (SSSR Mámleketlik sıylıǵı) menen, 1967-jılı bolsa ólgeninen soń «Lenin sıylıǵı» menen sıylıqlanǵan. Onıń súwreti hám qosıǵınan bólim 200 qırǵız somı banknotında súwretlengen, al Bishkek qalasında Milliy kitapxana aldında onıń esteligi ornatılǵan. Búgingi kúnde onıń húrmetine Bishkek, Tokmok, Sholpan-Ata hám tuwılǵan awılı Qaptal-Arıqta bir neshe muzeyler iskerlik kórsetpekte.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Qaptal-Arıqtaǵı A. Osmonov muzeyi
* Burınǵı ómirlik joldası Zeynep Aymatovanıń maqalası (qırǵız tilinde)
Toqtaǵul Satılǵanov

**Toqtaǵul Satılǵanov** (; 1864-jıl 25-oktyabr — 1933-jıl 17-fevral) — qırǵız aqını (baqsı-shayırı). Qırǵızstannıń Jalal-Abad wálayatındaǵı Toqtaǵul qalası onıń húrmetine atalǵan. Toqtaǵul házirgi waqıtta Toqtaǵul suw saqlaǵıshı astında qalǵan Kushchusu awılında tuwılǵan.

## Iskerligi
Toqtaǵul Rossiya imperiyasınıń Qırǵızstannıń qubla bólimindegi koloniallıq dáwirinde (1876–1917) demokratik kózqarasları menen tanımalı shayır hám kompozitor. 

Sufiy ishanı Muhammad Ali Madali basshılıǵındaǵı kóterilis qarsısında, Toqtaǵul Ketpen-Tóbe oypatlıǵındaǵı jergilikli qırǵız biylerin qatań sınǵa aldı.

Muhammad Ali Madali ishan, ruslardı bul aymaqtan shıǵarıw hám burınǵı ǵárezsiz Qoqan xanlıǵın qayta tiklew maqsetinde «muqaddes urıs»qa shaqırdı hám 1898-jıl 17–18-mayda (Grigorian kalendarı boyınsha 30–31-may) Rossiya imperiyasına qarsı 2000 adamdı baslap shıqtı. Biraq onıń kúshleri Ándijan qalası qasında rus áskerleri tárepinen toqtatılıp, jeńiliske ushıradı. Sol 2000 adamnıń 546sı sudlanıp, Madali hám onıń bes járdemshisi asıp óltirildi.

Sudlanǵanlardıń kópshiligi Ferǵana oypatlıǵı hám házirgi Qırǵızstannıń qublasındaǵı Chatqal, Aqı hám Ketpen-Tóbe tawlı aymaqlarınıń qırǵızları edi. Olar arasında belgili shayır-improvizator hám kompozitor Toqtaǵul da bar bolıp, ol óziniń siyasiy qarsılasları tárepinen kóteriliske qatnasqanı haqqındaǵı jalǵan jala menen qamaldı. Ol 1905-jılı Sibir qamaqxanasınan (Irkutsk qalası qasındaǵı Kuitun awılı) qaytıp keldi.

Onıń dańqı Sovet dáwirinde eń joqarı shıńına jetti, sebebi onıń dóretpeleri mámleket tárepinen «xalıq muzıkantı» sıpatında úgit-násiyatlandı hám ol barlıq Qırǵızstannıń «Toqtaǵul» atı menen tanıldı. Bul itibar, tiykarınan, onıń revolyuciyadan aldınǵı dóretpeleriniń «klasslıq gúres»ti sáwlelendiriwi retinde túsindiriliwi menen baylanıslı boldı. Biraq zamanagóy túsindirmeler olardıń kóbirek urıwlar arasındaǵı básekelik penen baylanıslı ekenligin kórsetedi. Buǵan qaramastan, ol revolyuciyanı qoshametlep qabılladı hám onı bayramlaw múnásibeti menen «Lenin sıyaqlı insandı qanday hayal dúnyaǵa keltirdi?» dep jazdı. Sovet Birlespesi qulaǵannan keyin de Toqtaǵuldıń qosıqları qırǵız atqarıwshıları arasında tanımalı bolıp qala berdi hám kóplegen kósheler, parkler, mektepler, sonday-aq, onıń tuwılǵan qalası onıń atı menen ataldı.

## Eskertiwler

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Toqtaǵul KYRGYZMUSIC.COM saytında
* Qırǵızstannıń dástúrli mádeniyatı hám folklorı
Aali Tokombaev

**Aali Tokombaev** (; 1904-jıl 7-noyabr — 1988-jıl 19-iyun) — qırǵız shayırı, kompozitorı hám belgili jazıwshısı. Ol qırǵız xalqına úlken tásir kórsetken tulǵa bolıp tabıladı. 1927-jılı Tashkent qalasındaǵı Orta Aziya jámiyetlik universitetin (házirgi Ózbekstan Milliy universiteti) tamamlaǵan. Oqıwdı tamamlaǵannan keyin, ol ózin tolıǵı menen Sovet qırǵız ádebiyatına baǵıshladı.

## Biografiyası
1927-jıldan 1940-jılǵa shekemgi jıllar aralıǵında ol óziniń qosıqlar toplamın jaza basladı. Tokombaev «Lenin» (1927), «Miynet gúlleri» (1932) hám «Dáslepki qosıqlar» (1934) toplamların, sonday-aq, «Dnepr tereń teńizge quyıladı» (1939) hám «Jaralanǵan júrek» (1940) povestlerin járiyaladı. Ullı Watan urısı jıllarında (1941–1945) ol óziniń kózqarasların, ideyaların hám isenimlerin sáwlelendiretuǵın patriotlıq hám narrativlik qosıqların jazdı.

Onıń dáwirinde Qırǵızstan patsha húkimeti hám Sovet húkimeti arasındaǵı gúres maydanına aylanǵan edi. Ol «Tań aldında» (1-bólim), «Qanlı jıllar» (1935), «Tań aldında» (2-bólim, 1947) sıyaqlı romanların jazdı. Bul kitapları arqalı ol qırǵız xalqına bolǵan ádalatsız basqarıw hám múnásebetler haqqındaǵı óz pikirlerin bildirdi.

Aali Tokombaev 1988-jılı qaytıs boldı.

## Tiykarǵı shıǵarmaları
* «Lenin haqqında» («Ленин тууралу», 1927)
* «Hayal aynası» («Зеркало женщины», 1929)
* «Miynet gúlleri» («Эмгек гүлү», 1932)
* «Hújim» («Атака», 1932)
* «Dáslepki qosıqlar» («Абалкы ырлар», 1934)
* «Dnestr tereń teńizge quyıladı» («Днестр терең деңизге куят», 1939)
* «Jaralanǵan júrek» («Жараланган жүрөк», 1940)
* «Óz kózim menen» («Өз көзүм менен», 1952)
* «Meniń metrikam» («Менин метрикам», 1955)
* «Betpe-bet» («Лицом к лицу», 1957)
* «Waqıt ushadı» («Время летит», 1958)
* «Tergew dawam etpekte» («Тергөө жүрүп жатат», 1962)
* «Qomuz namaları» («Мелодии комуза», 1962)
* «Biz ásker bolǵanbız» («Мы были солдатами», 1974)
* «Shákirt» («Мастер», 1982)
* «Toqtaǵul» («Токтогул», 2014)

## Sıylıqları
* Socialistlik Miynet Batırı (1974-jıl 27-sentyabr);
* Lenin ordeni (1946-jıl 28-fevral hám 1974-jıl 27-sentyabr);
* Oktyabr Revolyuciyası ordeni (1984-jıl 6-noyabr);
* Úsh márte Miynet Qızıl Bayraq ordeni (1955, 1958, 1964);
* «Húrmet belgisi» ordeni (1951-jıl 31-yanvar);
* Toqtaǵul Satılǵanov atındaǵı Qırǵız SSR Mámleketlik sıylıǵı (1967).

## Miyrastıń yad etiliwi
* Aali Tokombaev prospekti — Bishkek qalasınıń qubla bólimindegi kóshege 1990-jılı onıń atı berilgen.
* Estelik — Bishkek opera hám balet teatrı qasında Aali Tokombaevqa estelik ornatılǵan.
* Muzey — Bishkek qalasında onıń atındaǵı memoriallıq muzey iskerlik kórsetpekte.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Bibliografiya thefreedictionary.com saytında
Aq keme (kitap)

**«Aq keme»** () — Shıńǵız Aytmatovtıń povesti. Shıǵarma birinshi márte 1970-jılı «Noviy mir» (№ 1) jurnalında járiyalandı. Sol jılı jazıwshınıń «Molodaya gvardiya» baspaxanasınan shıqqan «Povestler hám gúrrińler» toplamında «Ertekten keyin (Aq keme)» degen at penen basılıp shıqtı.

## Sujeti
Povesttegi waqıyalar Sovetlik Qırǵızstanda júz beredi. Bas qaharman — Íssıkól jaǵasındaǵı qorıqxanada jasaytuǵın jeti jaslı bala. Onıń táǵdiri ógey ákesi Orazqul menen kishkenetay apası Bekeyge qızıq emes. Balanıń halınan xabar alatuǵın jalǵız insan — onıń atası Momun.

Balanıń turmısında quwanıshlar az. Onıń sırın tıńlaytuǵın adam joq, sonlıqtan ol óz pikirlerin átiraptaǵı jansız zatlarǵa: taslarǵa, binoklge hám mektep sumkasına aytadı. Bala keshki waqıtta kól tolqınlarında kórinetuǵın ájayıp aq kemede ákesi matros bolıp isleydi dep biledi. Ol ózin balıqqa aylanıp, aq kemege qaray júzip baratırǵanday tasawwur etedi.

Bala isenetuǵın taǵı bir ápsana — urıwdıń qáwenderi bolǵan Múyizli buǵa-ana haqqındaǵı ertek. Biraq XX ásirde qırǵızlar ázelden muqaddas dep bilgen marallar brakonerlik obyekti bolıp qalıwdı. Orazqul para ushın qorıqxanadaǵı qaraǵaylardı kestirip, tábiyatqa zıyan keltiredi.

Bir kúni Orazqul Momunǵa vodka ishirtip, jumıstan bosatıw menen qorqıtıp, oǵan urǵashı maraldı atıwǵa májbúrleydi. Bala túnde kúlkiden hám góshtiń iyisinen oyanıp ketedi. Sırtqa shıqqanda, ol jerde jatqan más atasın hám óltirilgen buǵanı kóredi. Bul kórinisti kórgen balanıń temperaturası kóterilip, halı jamanlasadı. Ol atasın oyata almaydı hám jılap turıp, óziniń balıq bolıp ketiwin aytadı. Bala dárya jaǵasına qaray júgirip, suwǵa túsedi. Heshkim onıń balıq bolıp, suw menen birge aǵıp ketkenin sezbeydi.

Povesttiń aqırında onıń balıqqa aynalǵanı yamasa aq kemege jetkeni belgisiz bolıp qala beredi.

## Ekranlastırılıwı hám saxnalastırılıwı
* 1975-jıl — «Aq keme» filmi, rejissyor Bolotbek Shamshiev;
* 1977-jıl — «Aq keme» spektakli, Bashqurtstannıń quwırshaq teatrı;
* 2020-jıl — «Shambala» filmi, rejissyor Artıqbay Súyindikov;
* 2022-jıl — «Aq paroxod» spektakli, G. Tukay atındaǵı Atna tatar drama teatrı.

## Derekler

## Ádebiyatlar
* *Ч. Айтматов.* Белый пароход. Л.: 1981
* «Предание о Рогатой матери-оленихе в "Белом пароходе" Чингиза Айтматова: историко-литературный анализ», Г.Ф. Полякова, 1999.
Moldo Niyaz

**Moldo Niyaz** (1823-jıl — 1896-jıl) — qırǵızdıń kórnekli jazba aqını (shayırı), oyshılı, filosofı, aǵartıwshısı hám qırǵız tilinde eń dáslep qaǵazǵa túsirilgen poetikalıq shıǵarmalar — «Sanat digarastlar» atlı qoljazba kitaplarınıń avtorı.

## Biografiyası
Moldo Niyaz óz dáwirinde qırǵız, arab, parsı hám eski túrkiy tillerin jaqsı bilgen maman insan bolǵan. Izertlewshilerdiń aytıwınsha, ol balalıǵından islamiy ádebiyatlardı oqıp, Qarategin (házirgi Tájikstannıń Tawlı Badaxshan avtonom wálayatı), Qashqar (házirgi Qıtay) hám Marǵılan (házirgi Ózbekstan) medreselerinde bilimin asırǵan. Úsh jerde oqıwı hám úsh tildi (parsı, arab, shaǵatay) meńgergeni onıń óz dáwiriniń oǵada ilim-bilimli insanı bolıwına shárayat jaratqan.

## Iskerligi hám dóretiwshiligi
Aqın arnawlı medrese ashıp, balalarǵa islam tálimin úyretken hám Ferǵana oypatlıǵında diniy bilimlendiriwdi shólkemlestirip, balalardı arab háripleri menen qırǵızsha oqıtqan. Ol kóp jerlerdi sayaxat etip, borgan jerlerinen geografiyalıq, klimatlıq, etnograiyalıq hám folklorlıq maǵlıwmatlardı jıynaǵan.

Tariyxshı A. Urstanbekovtıń «Qırǵız tariyxı» degen enciklopediyalıq sózliginde Moldo Niyaz «qırǵızdıń eń dáslepki jazba aqınlarınıń biri» dep kórsetilgen. Ol óz shıǵarmalarında ómir hám ólim, ádep-ikram, jaqsılıq hám jamanlıq sıyaqlı filosofiyalıq temalardı, sonday-aq, Qoqan xanlıǵı aymaǵındaǵı tariyxıy waqıyalardı sáwlelendirgen. Onıń qosıqlarında Alımqul Atalıq, Qurmanjan Datqa hám Polot xan sıyaqlı el basshılarınıń iskerligi haqqında áhmiyetli maǵlıwmatlar beriledi.

## Miyrasın izertlew
Sovet dáwirinde Moldo Niyaz haqqında akademik Bolot Yunusalievtiń bir maqalasınan basqa úlken ilimiy izertlewler júrgizilmegen. Akınnıń arab jazıwındaǵı qosıqların kirillicaya kóshiriw hám basıp shıǵarıwda Omor Sooronovtıń miyneti úlken. Izertlewshilerdiń tastıyıqlawınsha, Moldo Niyazdıń óz qolı menen jazǵan 7 qoljazba kitabı bolǵan.

1993-jıl noyabr ayında qırǵız jámiyetshiligi jazba aqınnıń 170 jıllıq yubileyin keń túrde belgiledi. Qırǵız Respublikası Milliy ilimler akademiyasınıń Qoljazbalar fondında onıń óz qolı menen jazılǵan úsh qoljazba kitabı saqlanbaqta.

## Derekler

## Ádebiyatlar
* «Кыргызстан» улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7
* Молдо Нияз Эрназар уулу. Санат дигараст - Кыргыз поэзиясынын антологиясы. 1 том.
Toǵolok Moldo

**Toǵolok Moldo** (; haqıyqıy atı — **Bayımbet Abdıraxmanov**; 1860-jıl 10-iyun — 1942-jıl 4-yanvar) — qırǵız aqını (shayırı), manasshısı hám folklor qosıqlarınıń avtorı edi. Onıń laqabı «Toǵolok» — onıń júziniń domalaqlıǵın, al «Moldo» — onıń sawatlı, bilimli insan ekenligin ańlatadı.

## Biografiyası
Toǵolok Moldo 1860-jılı Qırǵızstannıń Aq-Dala rayonındaǵı Qurtqa awılında tuwılǵan. 14 jasında ákesi Abdıraxmannan ayrılıp, aǵası Muzooke jırawdıń tárbiyasında bolǵan. Tunıbek manasshınıń onıń awılına kelip «Manas» aytıwı jas Bayımbetke kúshli tásir etken. Onıń talantın bayqaǵan Tunıbek onı ózi menen birge alıp ketedi hám oǵan «Toǵolok Moldo» laqabın beredi.

Sawatlı bolǵanlıǵı sebepli ol tek qırǵız ádebiyatı emes, bálkim, shıǵıstıń ullı shayırları Nizami, Nawayı, Firdawsiy hám Abay miynetleri menen jaqınnan tanıstı. Ol qırǵız shejire-tariyxın (sanjıra) jaqsı meńgerip, «Manas» dástanınıń tariyxıy dáwirin anıqlawǵa háreket etken. 1916-jılǵı «Úrkin» waqıyaları dáwirinde kóplegen jazbaların joǵaltıp alǵan, biraq 1936-jıldan baslap óz shıǵarmaların hám «Manas»tı qaytadan qaǵazǵa túsire baslaǵan.

## Ilimiy hám folklorlıq miyrası
Toǵolok Moldo 1937-jıldan 1941-jılǵa shekem Qırǵız Ilimler akademiyasına «Manas» úshliginen 98 703 qatar qosıq tapsırǵan. Onıń ishinde «Semetey» bólimi (44 873 qatar) basqa versiyalarǵa qaraǵanda eń tolıq jazılǵan nusqalardıń biri esaplanadı. Sonday-aq, 1922-jılı Kayum Miftakov onnan 2050 qatardan ibarat «Semetey»di jıynap alǵan edi.

## Shıǵarmaları
Toǵolok Moldo balalar ádebiyatı, jániwarlar haqqındaǵı ertekler hám sociallıq temada kóplegen dóretpeler qaldırdı:
* «Kemshontoy» ()
* «Quslardıń gúrrińi» ()
* «Jer hám onıń perzentleri» ()
* «Eshek hám búlbúl» ()
* «Talım qız benen Kóbóktiń aytısı» ()
* «Úrpúkan» ()
* «Árman jas» ()
* «Erkek hám hayaldıń sırı» ()
* «Qara kóz» ()
* «Aq kelin» ()
* «Násiyat» ()
* «Telibay tentek» ()
* «Jeti taz benen jeke taz» ()
* «Jańıl Mırza» ()
* «Shırdakbek» ()
* «Er Eshim» ()
* «Taylak batır» ()
* «Mendirman» ()
* «Jusıp penen Zulayxa» ()
* «Farxad penen Shirin» ()

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Toǵolok Moldo (Bayımbet Abdıraxmanov) — Qırǵızstan Milliy kitapxanası
Sayaqbay Qaralaev

**Sayaqbay Qaralaev** (; 1894-jıl 7-sentyabr — 1971-jıl 7-may) — sovet hám qırǵız manasshısı — qırǵız xalqınıń qaharmanlıq «Manas» dástanın eń tolıq atqarıwshılarınıń biri. Onıń talantı hám epostı júz mıńlaǵan qatarların yadqa biliwi sebepli zamanlasları onı «XX ásirdiń Gomeri» dep ataǵan.

## Biografiyası
Sayaqbay Qaralaev 1894-jılı 7-sentyabrde Íssıkól wálayatınıń Aq-Óleń awılında tuwılǵan. 1917-jılı óz qálewi menen Qızıl gvardiya qatarına qosılıp, Sibirde, Almatıda hám Buxarada Keńes húkimmetin qorǵawda qatnasqan. 1921-jıldan 1931-jılǵa shekem Qarakol rayonındaǵı Maman hám Yrdık awıllıq keńesleriniń baslıǵı bolıp islegen. 

1930-jılı Qaralaev Qırǵız ASSR Xalıq bilimlendiriw komissariatınıń Til hám ádebiyat ilimiy-izertlew institutına jumısqa shaqırılǵan. Sol waqıttan baslap onıń atqarıwındaǵı «Manas» eposın jazıp alıw jumısları baslanǵan. 1936-jılı ol Qırǵız mámleketlik filarmoniyasına rásmiy «Manas» atqarıwshısı (manasshı) retinde qabıl etilip, aylıq is haqı alıp isley baslaǵan.

## Manasshılıq xızmeti
Qaralaevtiń manasshılıq talantı balalıq shaǵında úlken anası Dákishtiń tásiri menen oyanǵan. Ol 1918-jıldan baslap «Manas» eposınan úzindilerdi óz betinshe ayta baslaǵan. 1924-jılı belgili manasshı Choyuke Ómúrov penen ushırasıp, bir neshe jıl dawamında onnan epos atqarıw sırların úyrengen. Sonday-aq, Qaralaev óziniń esteliklerinde manasshı Aqılbekti de óziniń ustazı retinde atap ótedi.

1935-jıldan baslap Qaralaevtiń variantı boyınsha «Manas» trilogiyasın jazıp alıw jumısları jedellesken. 1937-jılı trilogiyanıń birinshi bólimi, keyin «Semetey» hám «Seytek» bólimleri jazıp alınǵan. Onıń variantınıń ulıwma kólemi 500 553 qosıq qatarın quraydı. Bul dúnya xalıqlarınıń eposları menen salıstırǵanda:
* Gomerdiń «Iliada» hám «Odisseya» shıǵarmalarınan 20 ese;
* Firdawsiydiń «Shaxnama»sınan 5 ese;
* Hindistannıń «Maxabxarata» eposınan 2 ese úlken.

Qaralaev epos tekstlerin bir neshe ay dawamında úziliksiz ayta alıw qábiletine iye bolǵan. 1965-jılı onıń atqarıwındaǵı «Er Tóshtúk» eposınıń francuzsha awdarması Parijde járiyalandı.

## Sıylıqları hám xatire
* 1939-jılı «Qırǵız SSR xalıq artisti» ataǵı berildi.
* Úsh márte Miynet Qızıl Bayraq ordeni menen sıylıqlanǵan.
* «Húrmet belgisi» ordeni hám bir neshe medallar menen sıylıqlanǵan.
* Onıń súwreti Qırǵızstannıń 500 somlıq banknotasınan orın alǵan.
* Rejissyor Ernest Abdıjaparov tárepinen onıń ómiri haqqında «Sayaqbay — XX ásirdiń Gomeri» atlı kórkem film súwretke alınǵan.

## Bibliografiya
### Qırǵız tilinde
* 1929: «Azatlıq tańında» (, gúrriń)
* 1938: «Tóshtúk» (, epos)
* 1940: «Qanıkey gúrrińi» ()
* 1941: «Qanıkeydin Taytorunı shaptırıwı» ()
* 1955: «Umıtılmas kúnler» (, estelikler)
* 1960: «Moldo baatır» (, poema)
* 1986: «Manas» (, epos)

### Rus tilinde
* 1958: «Er Toshtuk» (, epos)
* 1959: «Altın qońıraw» ()

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Ómirbayanı
* «Ullı manasshı» (Melis Ubukeev)
Jańıl Mırza

**Jańıl Mırza** () — XVII ásirde noyǵut ruwınan shıqqan qırǵız xalqınıń qaharman qızı.

## Tariyxı
Manap biydiń aqlıǵı Túlki baatır Jańılǵa úyleniw maqsetinde aǵası Úshúke, Ataqozu hám Shabaqtı bas qılıp qosın jıynap baradı. B. Soltonoevtiń keltirgen maǵlıwmatlarına qaraǵanda, Jańıl Mırza házirgi Aksu (Qıtay) qalası átrapında jasaǵan. Kúyewlep barǵanlar Jańıl Mırzanı úyinden taba almaydı. Bir tárepti kútip almaǵanına namıslansa, ekinshi tárepten onıń qaharmanlıǵın sınap kóriw ushın noyǵutlardıń jılqıların aydap ketedi. Arasınan quwıp jetken Jańıl Mırza dáslep isti tınısh jol menen sheshpekshi boladı. Biraq ákesiniń «qız bala bolmay, er bala bolǵanıńda, dushpandı bılay ayap turmas ediń» dep namısına tiyiwi hám Túlki baatırdıń onı kemsitiwi sebepli, Jańıl Mırza bas baatırlardı: Úshúke, Túlki, Aqqochqor, Kankı, Ataqozu hám Shabaqtı sadaq penen atıp óltiredi. Olardıń denelerin húrmet penen jerlep, qalǵan adamlardı artqa qaytaradı.

Tiri qalǵanlar kelip Úshúke menen Túlkiniń ákesi Sarseyitke xabar beredi. Teyish xan menen keńesip, baatırlardıń qunın noyǵutlardan alıwǵa qarar qıladı. Eki jıldan soń atlanıp barıp, Jańıl Mırzanı qolǵa túsiredi. Jańıldı qolǵa túsirgende oǵan hayal dep emes, bálki, qarsılas baatır dep qarap, basqa baatırlar kórgen qıyınshılıqlardı kórsetedi. Jańıl Mırzanı qarabayısh ruwınıń biyi Qalmatayǵa beredi.

## Tutqınnan qashıwı
Jańıl Mırza Qalmataydıń qolında birneshe jıl qaladı, sońınan qashıp ketedi. Onıń qashıwına awıl hayal-qızları sebepshi boladı. Olar Jańıldıń mergenligin esitip, onıń ónerin kóriwge intizar boladı hám Jańıldan óner kórsetiwdi ótinish etedi. Jańıl óziniń Qaradolu atlı atın, sadaǵın hám oq-jayın qaytarıp beriw shártin qoyadı. Hayal-qızlar Qalmataydan Jańıldıń atın hám qural-jaraǵın sorap alıp beredi. Jańıl Mırza wádeleskenindey ónerin kórsetedi, biraq sol jerde burınǵı jawıngerlik turmısı esine túsip: «Men endi kettim, artımnan quwmań, quwǵan tiri qalmaydı» dep jolǵa túsedi. Jıynalǵan xalıq bunday baatır adamnıń qul bolıp júriwi durıs emes dep, Jańıl Mırzanıń erkinligine razı boladı. Qarsı shıqqan Qalmataydı bolsa atıp óltiredi.

## Keyingi táǵdiri
Jańıl Mırzanıń qaytıp barǵannan keyingi turmısı haqqında hár túrli maǵlıwmatlar bar. Kalkan Kerimaalı ulı keltirgen variantta Jańıl qashqanda artımnan quwǵan kóp baatırlar qaytıs boladı hám sol jerler házir de olardıń atı menen ataladı. Artınan quwıp barǵanlardıń biri — Akatan baatır menen Jańıl Mırza jekpe-jekke shıǵıp, jaralanadı. Biraq onı da jeńip, Qachıralı sayında 2-3 kún jasırınıp jatadı. Jarasınıń asqınıp ketiwi sebepli jol júre almaydı. Qashqar átrapında diyqanshılıq penen kún keshiretuǵın Akun degen jetim balanıń qolında bir jıl boladı. Ashıqqa shıǵıwdan qorqıp, izlerin jasırıw ushın sol balaǵa turmısqa shıǵadı hám ómirdiń qalǵan bólimin jarlılıqta ótkeredi.

Jańıl Mırza dástanı qırǵız ádebiyatında úlken orın iyeleydi. Onıń táǵdiri haqqında Toǵolok Moldo, Úsóyún hajı, Qasım Tınıstanov hám Súyinbay Eraliev sıyaqlı jazıwshılar shıǵarmalar jazǵan. Maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, dástannıń 8 túrli variantı bar.

## Derekler