Maǵlıwmat aǵımı

Esaplaw texnikasında **maǵlıwmat aǵımı** — bul qollanılıwı hám kontekstine baylanıslı hár túrli mánislerge iye bolǵan keń túsinik. Programmalıq támiynat arxitekturası kontekstinde, maǵlıwmat aǵımı aǵımdı qayta islew yamasa reaktiv programmalastırıwǵa baylanıslı.

## Programmalıq támiynat arxitekturası
Maǵlıwmat aǵımı esaplawı – bul esaplawlarǵa baǵdarlanǵan graf retinde kórsetiw ideyasına tiykarlanǵan programmalıq paradigma, onda túyinler esaplawlar bolıp, maǵlıwmatlar tárepleri boyınsha aǵadı. Maǵlıwmat aǵımı jáne de aǵımdı qayta islew yamasa reaktiv programmalastırıw dep te ataladı.

Hár túrli formadaǵı bir neshe maǵlıwmat aǵımı/aǵımdı qayta islew tilleri bolǵan (aǵımdı qayta islewge qarań). Maǵlıwmat aǵımı apparatlıq támiynatı (maǵlıwmat aǵımı arxitekturasına qarań) klassikalıq Fon Neyman arxitekturasına alternativ bolıp tabıladı. Maǵlıwmatlar aǵımı programmalastırıwdıń eń anıq mısalı – bul elektron kesteler menen reaktiv programmalastırıw dep atalatuǵın ishki jıynaq. Paydalanıwshı jańa mánislerdi kirgizgende, olar dárhal esaplaw ushın kelesi logikalıq «aktyorǵa» yamasa formulaǵa jiberiledi.

Tarqatılǵan maǵlıwmat aǵımları jáne de tarqatılǵan kóp protokollardıń dinamikasın sáwlelendiretuǵın programmalastırıw abstrakciyası retinde de usınılǵan. Maǵlıwmat aǵımı programmalastırıwǵa tán bolǵan maǵlıwmatqa baǵdarlanǵan kózqaras joqarı dárejeli funkcional specifikaciyalardı xoshametleydi hám sistema komponentleri haqqında rásmiy pikir júritiwdi ápiwayılastıradı.

## Apparatlıq támiynat arxitekturası
Maǵlıwmat aǵımı ushın apparatlıq támiynat arxitekturaları 1970-jıllarda hám 1980-jıllardıń basında kompyuter arxitekturası izertlewlerinde tiykarǵı tema bolǵan. Massachusets Texnologiya Institutınan (MIT) Djek Dennis statikalıq maǵlıwmatlar aǵımı arxitekturaları tarawın baslap berdi. Ádettegi yad adreslerin maǵlıwmatlarǵa ǵárezlilik belgileri retinde paydalanatuǵın dizaynlar statikalıq maǵlıwmatlar aǵımı mashinaları dep ataladı. Bul mashinalar birdey rutinlerdiń bir neshe nusqasın bir waqıtta orınlawǵa ruqsat bermegen, sebebi ápiwayı belgiler olardıń arasında ayırmashılıq qıla almaǵan. Kontentke adreslenetuǵın yadtı paydalanatuǵın dizaynlar Arvind tárepinen dinamikalıq maǵlıwmatlar aǵımı mashinaları dep ataladı. Olar parallelizmdi jeńillestiriw ushın yadta belgilerdi paydalanadı. Maǵlıwmatlar kompyuter komponentleri arqalı kompyuter átirapında aǵadı. Ol kirgiziw qurılmalarınan kirgiziledi hám shıǵarıw qurılmaları (printer hám t.b.) arqalı shıǵa aladı. Maǵlıwmat aǵımı mashinasındaǵı sıyaqlı apparatlıq támiynat strukturasınıń mısalın analog kompyuterlerde yamasa anıǵıraq aytqanda differencial analizatorlarda tabıwǵa boladı.

Esaplaw yadrosın parallelestiriw ushın birgelikte koordinaciyalaytuǵın kóplegen qayta islew elementlerinen ibarat apparatlıq támiynat tezletkishlerinde, maǵlıwmatlar aǵımı maǵlıwmatlarǵa ǵárezlilikti qanaatlandırıw hám esaplawdı juwmaqlaw ushın qayta islew elementleri arasında maǵlıwmatlardıń ótkiziliw úlgisine qatnaslı. Bul arxitekturalar maǵlıwmatlar aǵımı arxitekturalarınıń kóp túsiniklerin miyras etip aladı hám olardı jasalma intellektti tezletiw sıyaqlı qánigelesken júklemelerge qollanadı. Biraq, maǵlıwmatlar aǵımı arxitekturalarınan ayırmashılıǵı, esaplaw maǵlıwmatlarǵa ǵárezlilikler menen belsendi túrde basqarılmaydı, kerisinshe, tezletilgen yadronıń ápiwayı maǵlıwmatlarǵa ǵárezlilikleri pútkil arxitekturanı onıń orınlanıwınan aldın programmalastırıw ushın paydalanıladı.

## Bir waqıtlılıq
Maǵlıwmatlar aǵımı tarmaǵı – bul kanallar arqalı maǵlıwmatlar jiberiw arqalı baylanısa alatuǵın bir waqıtta orınlanatuǵın processler yamasa avtomatlar tarmaǵı (xabar jiberiwge qarań).

Jil Kan atı menen atalǵan Kan process tarmaqlarında processler determinaciyalanǵan. Bul hárbir anıq processtiń kiris aǵımlarınan shıǵıs aǵımlarına úziliksiz funkciyanı esaplaytuǵının hám determinaciyalanǵan processler tarmaǵınıń ózi de determinaciyalanǵan bolıp, usılayınsha úziliksiz funkciyanı esaplaytuǵının ańlatadı. Bul usınday tarmaqlardıń minez-qulqın rekursiv teńlemeler jıynaǵı menen súwretlewge bolatuǵının ańlatadı, olardı turaqlı noqat teoriyası járdeminde sheshiwge boladı. Maǵlıwmatlardıń háreketi hám transformaciyası bir qatar formalar hám sızıqlar menen kórsetiledi.

## Basqa mánisler
Maǵlıwmatlar aǵımı sonıń menen bir qatarda tómendegilerge de qatnaslı bolıwı múmkin:

* Power BI Dataflow, derek maǵlıwmatların Microsoft Dataverse (burın Microsoft Common Data Service dep atalǵan) arqalı Power BI esabat baǵdarlamashıları tárepinen qollanılatuǵın tazalanǵan Power BI maǵlıwmatlar toplamlarına transformaciyalaw ushın paydalanılatuǵın bulttaǵı Power Query implementaciyası.
* Google Cloud Dataflow, Google Cloud Platform ekosisteması ishinde Apache Beam trubaların orınlaw ushın tolıq basqarılatuǵın xızmet.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__