Yaponiya imperatorı

**Yaponiya imperatorı** — monarx hám Yaponiya imperator shańaraǵınıń basshısı. Yaponiya Konstitusiyasına kóre, ol Yaponiya mámleketi hám yapon xalqınıń birligi belgisi retinde belgilengen jáne onıń pozitsiyası «suveren húkimette bolǵan xalıqtıń shıdamlılıǵı»nan kelip shıqqan. Imperator úy xojalıǵı nızamı tiykarında imperator miyrasxorlıq úrim-putaǵın basqaradı. Ol, sonıń menen birge, sintoizm dininiń basshısı da bolıp tabıladı. Yapon tilinde imperator «Aspan húkimdarı» dep te awdarma etiledi. Yapon sintoizmi onı quyash hayal qudayı Amaterasunıń tuwrıdan-tuwrı áwladı dep biledi. Imperator, sonıń menen birge, Yaponiyanıń barlıq milliy ordenleri, medalları hám sıylıqlarınıń basshısı esaplanadı.Inglis tilinde imperator ushın «Mikado» termini keń tarqalǵan bolıp, ol házirde gónergen dep esaplanadı.

Házirde Yaponiya imperatorı «imperator» monarxiya ataǵına iye bolǵan dúnyadaǵı birden-bir mámleket basshısı bolıp tabıladı.Yaponiya imperatorlıq úyi dúnyadaǵı eń áyyemgilerden esaplanadı.Imperatorlardıń tariyxiy kelip shıǵıwı eramızǵa shekemgi III-VI ásirler aqırındaǵı Kofun dáwirine tuwrı keledi, biraq dástúriy Kodjiki (712-jılda pıtken) hám Nixon Shoki (720-jıl tawsılǵan) haqqındaǵı maǵlıwmatlarǵa kóre, Yaponiyaǵa eramızǵa shekemgi 660-jılda imperator Jimmu tiykar salǵan. Ol Amaterasunıń tikkeley áwladı ekenligi aytılǵan.

On toǵızınshı ásir ortalarınan baslap imperator sarayı Tokio (Yaponiyanıń házirgi paytaxtı ) orayındaǵı Edo qorǵanınıń eski ornında jaylasqan. Ilgeri imperatorlar derlik on bir ásir dawamında Kyotoda (áyyemgi paytaxt ) jasaǵan. Imperatordıń tuwılǵan kúni (házirde 23-fevral ) milliy bayram bolıp tabıladı.

Naruhito — Yaponiyanıń házirgi imperatorı. Ol 2019-jıl 1-mayda ákesi imperator Akixito taxttan waz keshkeninen keyin Xrizantema taxtına shıqtı.

## Tariyxı
Imperator ótken zaman menen dawam etiw waqtı belgisi bolǵan bolsa da, imperator tárepinen ámelge asırılǵan húkimet dárejesi Yaponiya tariyxında sezilerli dárejede ózgergen.

### Kelip shıǵıwı (eramızdan aldınǵı VII-VIII ásirler)
VII ásir baslarında imperator «Aspan balası» dep atala baslandı.Imperator ataǵı Qıtaydan alınǵan bolıp, Qıtay belgilerinen kelip shıqqan, eramızǵa shekemgi VII-VIII ásirlerge shekem húkimranlıq etken tań qalǵanday yapon húkimdarlarına salıstırǵanda arqaǵa qaray qollanılǵan.

Nixon Shokidiń dástúriy esabına kóre, Yaponiyaǵa imperator Jimmu tárepinen eramızǵa shekemgi 660-jılda tiykar salınǵan. Biraq, zamanagóy ilimpazlardıń kópshiligi Jimmu hám toǵız birinshi imperatordıń tań qalǵanday ekenligine isenedi.

Zamanagóy tariyxshılar ádette Suininǵa shekem bolǵan imperatorlardı «tań qalǵanday» dep esaplaydı, sebebi olardıń ómirin tekseriw hám úyreniw ushın jetkilikli derekler joq. Imperator Sujin (eramızǵa shekemgi 148,30-jıllar) tariyxshılardıń pikirine kóre bar bolıw múmkinshiligi tuwrıdan-tuwrı bolǵan birinshi imperator bolıp tabıladı, biraq maǵlıwmat jetpegenligi sebepli ol da «tań qalarlıqtay» dep ataladı.Imperator Keykodan tartıp imperator Ingyoǵa shekem bolǵan imperatorlar (eramızǵa shekemgi 376,453-jıllar) itimal faktlik dep esaplanadı. Imperator Anko (401,456-jıllar), dástúriy túrde 20-imperator, Yaponiyanıń pútkil yamasa bir bóleginiń tariyxiy húkimdarı bolǵan eń áyyemgi húkimdar bolıp tabıladı. 29-Imperator Kinmei húkimranlıǵı (shama menen 509) zamanagóy tariyxiy sánelerdi tastıyıqlaw múmkinshiligi bolǵan birinshi imperator bolıp tabıladı. Biraq, dáslepki imperatorlardıń dástúriy tárizde qabıl etilgen atları hám sáneleri Yamato úrim-putaǵınıń 50-húkimdarı imperator Kanmu (737-806) húkimranlıq dáwirine shekem «dástúriy» sıpatta tastıyıqlanbaǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Emperor of Japan — World History Encyclopedia
* The Imperial Household Agency
* List of the Emperors, accompanied with the regents and shoguns during their reign and a genealogical tree of the imperial family
* The Emperor of Japan, explanation of the title of Emperor in the context of western terminology
* Japan opens imperial tombs for research
* Emperor of Japanʼs New Year Address 2017 (YouTube)