Tonga

**Tonga** (Tonga), **Tonga Korolligi** (The Kingdom of Tonga) — Tınısh okeanınıń qubla-batıs bólimindegi hám Polineziyadaǵı Tonga arxipelaginde jaylasqan mámleket. Maydanı 748&nbsp;km². Xalqı 106,1 mıń adam (2002). Paytaxtı — Nuku'alofa qalası. Basqarıw jaǵınan 6 okrug (district) qa bólinedi.

## Mámleketlik basqarıw principi
Tonga — konstituciyalı monarxiya. Ullı Britaniya basshılıǵındaǵı Doslıq awqamına kiredi. Ámeldegi Konstituciyası 1875-jılda qabıl etilgen, keyinirek oǵan qosımsha hám ózgerisler kirgizilgen. Mámleket baslıǵı — korol (1965-jıldan Taufaaxau Tupou IV). Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı Nızam shıǵarıwshı assambleya, atqarıwshı hákimiyattı korol hám bas ministr basshılıǵındaǵı húkimet ámelge asıradı.

## Tábiyatı
Tonga arxipelagi (Doslıq atawları) Tınısh okeanınıń qubla-batısındaǵı hám Polineziyadaǵı vulkan hám marjanlardan payda bolǵan bir qansha atawlardan ibarat. Olardıń quramında úsh tiykarǵı topar: Tongatapu, Xaapay, Vavau atawları hám de bir qansha mayda hám adam jasamaytuǵın atawlar bar. Tonga arxipelagi atawları 2 parallel suw astı dizbeginde jaylasqan bolıp, batıs dizbegi (uzınlıǵı 700&nbsp;km den kóbirek) tawlı vulkanlı atawlardan (eń biyik noqatı Kao atawında, 1030 m), arqa dizbegi onsha biyik bolmaǵan marjan atawlardan ibarat. Hárekettegi vulkanlar, sonday-aq, suw astı vulkanları bar. Íqlımı — tropikalıq, teńiz ıqlımı. Dekabr-aprel ıssı, ızǵar, may-noyabr salqın hám qurǵaq aylar. Yanvardıń ortasha temperaturası 26°, avgust 20°. Jıllıq jawın 2000&nbsp;mm. Topıraǵı ónimli qızıl topıraq, atawları ızǵar tropikalıq ormanlar menen qorshalǵan. Haywanat dúnyası jılan, kesirtke hám qustıń 30 ǵa jaqın túri, balpaq tıshqan hám tıshqan, tasbaqa, teńiz mollyuskalarınan ibarat; balıq kóp.

## Tariyxı
Eramızǵa shekemgi 2 mıń jıllıqta atawlarǵa polinezlar kóship kelgen. Eramızdıń X ásirde mámleket awqamları payda bolǵan, olardı qáwim basshıları basqarǵan. Bul jerge XVII ásirde golland teńizshi turistleri jetip barǵan. 1845-jıl Xaapay atawları qáwimi baslıǵı atawlar gruppasın birlestiriwge eristi. Tonganı iyelew ushın Ullı Britaniya, Germaniya hám AQSh ortasında keskin gúres bolıp, nátiyjede 1900-jıl Tonga Ullı Britaniya protektoratı astındaǵı ózin ózi basqarıwshı mámleket dep daǵaza etildi. 1967-jılǵı Ullı Britaniya — Tonga pitimi Ullı Britaniyanıń atawlar ústinen qadaǵalawın shekledi. 1970-jıl 4-iyunda Tonga ǵárezsizlikke eristi. Tonga — 1999-jıldan BMSh aǵzası. Milliy bayramı — 4-iyun — Ǵárezsizlik daǵaza etilgen kún (1970).

## Siyasiy partiyaları hám kásiplik awqamları
Siyasıy partiyaları: Insan huqıqları hám demokratiya ushın háreket; Xalıq partiyası, 1994-jıl dúzilgen. Tonga da kásiplik awqamlar joq.

## Xalqı
Xalqınıń kópshiligi (98%) — tongalar. Basqa atawlardan kelgen polinezlar hám evropalıqlar da bar. Dinge sıyınıwshılardıń kóbisi protestant; katoliklar da bar. Rásmiy tili — tonga hám inglis tilleri. Xalıqtıń 43% i qalalarda jasaydı.

## Xojalıǵı
Tonga — ekonomikalıq tárepten kúshsiz agrar mámleket. Ekonomikasınıń tiykarı awıl xojalıǵı. (Jalpı ishki ónim 32%). Xalıqtıń 90% i sol tarawda bánt. Eksport ushın banan, ananas, kokos palmasi (kopra), citrus miyweler, jergilikli mútájlik ushın batat, yams, maniak, tarı jetistiriledi. Qaramal, shoshqa, eshki, úy qusı baǵıladı, balıq awlanadı, aǵash tayarlanadı.

## Sanaatı hám awıl xojalıǵı
Shiyki ónimdi qayta isleytuǵın hám taxta tiletuǵın mayda kárxanalar, tigiw fabrikasınan ibarat. Avtomobil jolları uzınlıǵı — 650&nbsp;km den zıyat. Tiykarǵı teńiz portları (sawda orayları) — Nukualofa hám Neiafu. Tonga shetke kopra, banan, tropikalıq miyweler, teńiz ónimleri, qawın, vanil, pomidor shıǵaradı, shetten mashina hám úskene, azıq-awqat (qant, shay, kofe hám basqalar), sanaat buyımların aladı. Jańa Zelandiya, Avstraliya, AQSh, Ullı Britaniya, Yaponiya menen sawda etedi. Pul birligi — paanga.

## Bilimlendiriwi
Baslanǵısh tálim biypul, 6-14 jastaǵı balalar ushın májbúriy. Baslanǵısh mektep oqıtıwshıları pedagogika kolledjinde tayarlanadı. Okean jaǵasındaǵı ráhát beriwshi plyajlar hám Nukualofadaǵı korol sarayı Tonganıń itibarǵa ılayıq orınları esaplanadı.

## Baspasózi hám radioesittiriwi
«Tonga kronikl» («Tonga waqıyaları», inglis hám tonga tillerinde shıǵatuǵın húkimet háptenaması, 1964-jıldan), «Tonga Tayme», («Tonga waqtı», inglis hám tonga tillerinde shıǵatuǵın háptenama, 1989-jıldan); «Kele'a» («Shıǵanaq», tonga tilinde jılına 6 ret shıǵatuǵın siyasiy-ekonomikalıq jurnalı, 1986-jıldan). Tonga radioesittiriw komissiyası húkimetke qaraslı bolıp, 1961-jıl dúzilgen.

## Derekler