open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gulchehra Eshonqulova

**Gulchehra Eshonqulova** – ózbekstanlı teatr hám kino aktrisası. «Fotima va Zuhra» () (2005), «Panoh»() (2007) hám «Shabnam» (2008) sıyaqlı kinolardaǵı rolleri arqalı ataqlı bolǵan. 

## Ómirbayanı
Gulchehra Eshonqulova 1981-jıl 20-iyunda Tájikstannıń Dushanbe qalasında tuwılǵan. Shańaraǵında tunǵısh perzent bolıp, bir sińlisi hám bir úkesi bar. Gulchehranıń jaslıǵı Qashqadárya wálayatındaǵı Shahrisabz qalasında ótken. Ol jaslıǵında bashlawshı bolıwǵa qızıqqan. Sol sebepli, orta mektepti tamamlaǵannan soń, bul tarawda oqıw ushın Tashkent qalasına kelip, Tashkent kórkem óner institutına oqıwǵa tapsırǵan. Biraq ayırım bir sebeplerge baylanıslı imtixanlar tamamlanbastan úyine qaytıwǵa májbúr bolǵan. Gulchehra keyingi jılı tap usı joqarı oqıw ornınıń aktyorlıq baǵdarına oqıwǵa kirip, oqıwdı tabıslı tamamlaǵan. 2015-jılı bolsa Istanbul universitetiniń radio, TV hám kino fakultetiniń aspiranturasına oqıwǵa kirgen. 

## Iskerligi
Gulchehra Eshonqulova kinolardaǵı jumısın 2005-jılı Bahrom Yoqubov tárepinen súwretke alınǵan «Fotima va Zuhra» () kinosında Fatima rolin atqarıw menen baslaǵan. 2007-jılda bolsa «Panoh»() kinosında súwretke túsken. Gulchehra 2008-jılda «Árman», «Feride», «Shabnam», 2009-jılda bolsa «Janob hech kim» (), «Soʻngi lahza» () hám «Keragimsan» () kinolarında túrli dárejedegi rollerdi oynaǵan. 2010—2014-jıllar aralıǵında bolsa «Qabrdan qaytgan umr» (), «Qasos» () hám «Merosxoʻr» () kinolarında rol oynaǵan.

Aktrisa «*[[Yoshlar]]*» telekanalınıń buyırtpası tiykarında «Ózbektelefilm» kinostudiyası tárepinen súwretke alınǵan «Miymanxana» serialında da súwretke túsken. Rejissyor Akrom Isakov tárepinen súwretke alınǵan bul serialda Gulchehra Eshonqulova menen bir qatarda Yaqub Ahmedov, Babur Yóldoshev, Gavhar Zokirova, Adiz Rajabov, Rano Shodieva, Shodiya Toxtaeva, Shaxzoda Matchanova, Erkin Komilov, Tohir Saidov, Xayrulla Sádiev hám Anvar Kartaev sıyaqlı aktyor hám aktrisalar rol atqarǵan. 20 bólimnen ibarat bolǵan bul teleserial 2015-jılda kórsetilgen.

Gulchehra Eshonqulova 9 jıllıq dem alıstan soń, 2024-jılda premyerası bolıp ótken «Ishq va anduh» () kinosında kórinis berdi. Bul kinosda ol Umid Iskandarov (Ibrat rolida) penen birgelikte bas rollerden biri esaplanǵan Nilufar obrazın sáwlelendiredi. Kino 2024-jılǵı *[[Altın humo]]* sıylıǵı iyesi sıpatında kórsetildi. *Afisha.uz* saytı maǵlıwmatlarına qarǵanda bul onıń sońǵı rollerinen biri edi.

## Jeke turmısı
Gulchehra Eshonqulova 2015-jılda Sharof Sharopov penen turmıs qurǵan. Olardıń Amirbek atlı balası hám Sumayya atlı qız perzentleri bar. Ómirlik joldasınıń ózinen 13 jas kishi ekeni sociallıq tarmaqlarda júdá kóp dodalanǵan. Bul sınlarǵa juwap retinde Gulchehra instagram betinde tómendegishe pikir qaldırǵan:

«Bul táǵdir, sonıń ushın maǵan hár qıylı túsinikler Jazbań. 13 jas kishkenege tiydiń, demeńler. Buǵan altı jıl boldı. Biz eki perzenttiń ata-anası boldıq, baxıtlı jasap atırmız. Bul nárseni qayta-qayta jaza beriwden sharshamadıńız ba? Eger sharshamasańız, jaza beriń. Biz ushın bul kúlkili».

Gulchehra Eshonqulova hám de onıń shńaraǵı házirgi kúnde Amerika Qurama Shtatlarınıń Nyu-York qalasında jasaydı.

## Filmografiyası

## Derekler
Fibonacci

**Fibbonacci** (aytılıwı: *Fibonachchi*;) ( — ) — italyan matematigi. Shıǵısqa sayaxat etip, arab matematikası jetiskenlikleri menen tanısıp, olardıń Batısda tarqalıwına úlken úles qosqan. Onıń keń tarqalǵan atı — *Fibonachchi*, birinshi ret zamanagóy dereklerde 1838-jılda francuz-italyan matematik Guglielmo Libri tárepinen jazılǵan tekstte tabılǵan. Ol arifmetika (hind nomerleri, Fibonachchi sanları), algebra haqqında qollanba (1202) hám «Ámeliy geometriya» (1220) atlı dóretpe jazǵan. Fibbonaccidiń bul shıǵarması algebranıń geometriyaǵa baylanısı haqqında maǵlıwmat beriwshi birinshi shıǵarma esaplanadı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Qıpshaqbay Mátmuratov

**Qıpshaqbay Mátmuratov** *(Қыпшақбай Мәтмуратов; [[1947|1947-jıl]] [[3-mart]], [[Shımbay rayonı]]) —* qaraqalpaq jazıwshısı. Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamı aǵzası (2016). «Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken kórkem óner ǵayratkeri».

## Ómir hám miynet jolı
1947-jılı 3-martta Shımbay rayonında tuwılǵan. 1961-jılı orta mektepti, Nókis mámleketlik muzıka uchilishesiniń skripka bólimin 1965-jılı tamamlap, Muxtar Ashrafiy atındaǵı Tashkent mámleketlik konservatoriyasında 1969-jılǵa deyin oqıydı. Berdaq atındaǵı sazlı teatrda, Nókis mádeniy aǵartıw texnikumında, muzıka mektebinde, peduchilishide muǵallim bolıp islegen. 1977-jılı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetin tamamladı. 1982-jıldan baslap Qaraqalpaqstan televideniesinde bólim baslıǵı lawazımında islegen.

2016-jıldan Jazıwshılar Awqamı aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Onıń dóretiwshilik xızmeti muzıka uchilishesinde oqıp júrgen gezlerinde baslanadı. Shayırlardıń qosıqlarına nama jazdı. 1970-jıldan baslap «Ámiwdarya» jurnalında gúrrińleri shıǵa basladı. 1980-jılı «Japıraqlar» atlı gúrrińler toplamı shıqtı. Sol jılı Berdaq atındaǵı teatrda «Bir úyde eki ómir» draması saxnalastırıldı. Sońınan «Qutlı jol» (inscenirovka 1985), «Ómirbek hám Tazsha» (komediya 1988), «Bes kúnlik dúnya» (drama 1990), «Yalǵanshınıń isi» (1991), «Sháryar» (drama 1992), «Aq Tekesh penen kók Tekesh» (Quwırshaq teatrı 1995), «Ákeli jetimler» (drama 1998), «Keshikken muhabbat» (drama 2003), «Kempirge talas» (komediya 2005), «Berdaq» (muzıkalı drama 2016) dramaları saxnalastırıldı. «Ómirbek hám Tazsha» hám «Bes kúnlik dúnya» shıǵarmaları Qaraqalpaqstannan tısqarı Ózbekstan, Qazaqstan hám Qırǵızstan teatrlarında saxnaǵa qoyıldı. 2004-jılı «Terbenbes» atlı tariyxıy romanı basılıp shıqtı.

## Jetiskenlikleri
Jazıwshı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń «Húrmet jarlıǵı», «Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken kórkem óner ǵayratkeri» húrmetli ataǵı menen sıylıqlandı.

## Derekler
Ǵayratdin Xojaniyazov

**Ǵayratdin Xojaniyazov** (1948-jıl 11-iyul, Qaraózek posyolkası, Qaraózek rayonı, Qaraqalpaq ASSR — 2020-jıl 19-oktyabr) — sovet hám qaraqalpaq arxeologi, Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi tariyx, arxeologiya va etnografiya ilimiy izertlew  instituti arxeologiya bólimi baslıǵı, senator (2015), Ózbekstan Qaharmanı.

## Biografiya
Ǵayratdin Xojaniyazov 1948-jıl 11-iyulda Qaraózek rayonında tuwılǵan. 1972-jılda Qaraqalpaqstan mámleketlik pedagogika institutınıń (házirgi Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı) tariyx fakultetin tamamlaǵannan soń, Akademiya Qaraqalpaqstan Respublikası filialınıń tariyx, arxeologiya va etnografiya ilimiy izertlew institutınıń arxeologiya bólimine oqıwǵa kirdi.

1990-1994-jıllarda Ǵayratdin Xojaniyazov Qaraqalpaqstan Respublikası tariyx hám mádeniyat esteliklerin qorǵaw jámiyeti baslıǵı sıpatında jumıs islegen, 1994-2000-jıllarda toponimiyalıq obyektlerge ataqlı shaxslardıń atların beriw máselelerin muwapıqlastırıw boyınsha respublika komissiyasınıń aǵzası bolǵan. 1995-2000-jıllarda Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtı beriw komissiyası aǵzasıda bolǵan. 2015-jılda Ǵayratdin Xojaniyazov úshinshi shaqırıq Senatı Qaraqalpaqstan Respublikasınan senator etip saylanǵan (2015-2020).

Ilimpaz 2020-jılı 19-oktyabrde qaytıs boldı.

## Ilim jolı
1996-jılda «Áyyemgi Xorezmdi bekkemlew tariyxı» temasında dissertaciyasın qorǵaǵan halda tariyx pánleri kandidatı ilimiy dárejesin aldı — ilimiy másláhátshi, Moskva mámleketlik universiteti arxeologiya kafedrası professorı. G. A. Lomonosov, Fedorov-Davydov, Ǵayratdin Xojaniyazov kóplegen ilimiy arxeologiyalıq ekspediciyalar aǵzası, ilimiy-ǵalabalıq hám 130 dan artıq arxeologiya, áyyemgi Xorezmniń Orta ásirlerde bekkemleniw tariyxı, Ózbekstannıń sociallıq hám diniy estelikleri haqqındaǵı ilimiy maqalalardıń avtorı.

## Sıylıqlar
* «Miynet Shuhratı» ordeni (2003)
* Ózbekstan Qaharmanı (2008)

## Derekler
Xantáńri

**Xantáńri shıńı** (, ) — Orta Aziyanıń eń iri hám quramalı taw sistemalarınan biri esaplanǵan Tyan-Shan tawlarında jaylasqan, tábiyiy-geografiyalıq úlkeniń eń biyik shıńı hám tábiyiy-geografiyalıq tárepten áhmiyetli noqatlarınan biri bolıp tabıladı. Onıń 7010 metrli absolyut biyikligi tekǵana tábiyiy-geografiyalıq úlke, bálkim global klimat, muzlıqlar dinamikası hám ekologiyalıq sistemalarǵa bolǵan tásiri menen ajralıp turadı.

Xantáńri haqqında dáslepki jazba maǵlıwmatlar eramızdan aldınǵı VI ásirde Qıtay tariyxıy dáreklerinde ushraydı. Uzaq tariyx dawamında jergilikli xalıqlar ushın múqaddes orın retinde qaralǵan, atı «Aspan xanı» yamasa «Ruxlar húkimdarı» degen mánisti ańlatadı. Xantáńri shıńı haqqında dáslepki maǵlıwmatlar áyyemgi dereklerde hám jergilikli xalıq awızeki dástúrlerinede ushıraydı. Bıraq, onıń geografiyalıq tárepten sistemalı úyreniliwi XIX ásir aqırı hám XX ásir baslarında baslanǵan. 1850-jıllardan baslap rus ilimpazları hám ekspediciyaları Tyan-Shan taw dizbegin úyreniwge úlken dıqqat qaratadı. Sol dáwirde birinshi kartografikalıq jumıslar ámelge asırıldı hám taw dizbeginiń kartaları dúzile baslandı.

## Derekler
Kim U Bin

**Kim U Bin** ( 1989-jıl 16-iyul) — qubla koreyalı aktyor. Karyerasın model sıpatında baslaǵan hám aktyor sıpatında «White Christmas» () teleserialında debyut etken. Keyin ala «A Gentelman Dignity» () (2012), «School 2013» () (2012-2013), «Vorislar» () (2013) dramalarında rol oynadı. 2016-jılı óziniń birinshi bas rolin «Uncontrollably Fond» () serialında atqarǵan.

## Jeke turmısı
Kim U Bin modellik jumısı dawamında kásiplesi Li Jong-suk penen tanıs bolǵan, biraq «School 2013» (qaraqalpaqsha «Mektep 2013») kinosın súwretke alıw procesinde birge islep, jaqın doslarǵa aylanǵan.

2015-jıldıń may ayınan berli Kim model hám aktrisa Sin Min A menen jaqın múnásibette.

## Iskerligi
Kim U Bin orta mektepte oqıp atırǵanında modellik jumısın baslawdı árman etken. 2009-jılı ol model sıpatında birinshi márte podiumlarda júrgen. Ol Bin Seul moda hápteligi toplamlarında kórine baslaǵan.

Kim U Bin saxna atı astında ol 2011-jılı aktyor sıpatında  sırlı «White Christmas» () dramasında debyut etken hám «Qanxor idol» sitkomında rol atqarǵan. 2012-jılı ol belgili scenarist Kim Yong Suk tárepinen jazılǵan «A Gentelman Dignity» () romantikalıq komediya filminde ekinshi dárejeli roldi atqarǵan.

2013-jılı eki tanılı kinosı shıqqannan keyin ol tabısqa eristi. Dekabr ayınıń aqırınan 2013-jıldıń basına shekem ol  «School 2013» ()  jas óspirimler dramasında súwretke tústi.

Sol jılı ol Qubla Koreyada hám xalıqaralıq kólemde belgili bolǵan jas óspirimler ushın  «Vorislar» (qaraqalpaqsha «Miyrasxorlar») dramasında rol oynadı. Kim U Bin serialdaǵı roli ushın tek ǵana Koreyada emes, balkim pútkil dúnyada tanıqlılıqqa erisken.

2013-jılı belgili shaxsqa aylanǵan Kim úlken ekrandaǵı joybarlarda payda bolıwdı dawam etken. 2014-jıl yanvar ayında ol «Specialists» () kinosında urı rolin atqardı.

Kim U Bin «Calvin Klein+Jewelry» saatları reklama kampaniyasında da jumıs alıp bargan hám bul brendti reklama etken birinshi Shıǵıs Aziya modeli bolıp qaldı.

2013-jılı ol Chonchju universitetiniń húrmetli elshisi etip tayınlanǵan.

2015-jılı Kim U Bin «CJ CGV arthouse CGV ARTHOUSE»  kórgizbeler tarmaǵınıń reklama elshisi etip saylandı.

2015-jılı Kim óziniń dáslepki «Fallout in Love» () melodramasında rol oynadı. Drama premerası 2016-jıl 6-iyulde bolıp ótken.

2017-jılı ol «The Wire»() atlı jınayat kinosında rol oynadı. Kim U Bin saratan keselligine shalınıp, emleniwdi baslaǵanı sebepli joybardı súwretke alıw jumısları toqtatılǵan.

2017-jıldıń aprel ayında ol Pyonchxandaǵı 2018-jılǵı qısqı Olimpiada oyınlarınıń húrmetli elshisi etip tayınlanǵan. Kim U Bin elshi etip saylanǵan ekinshi aktyor edi hám bul waqıyanı úgit-násiyatlaw ushın túrli ilajlarda qatnasıwı kerek edi. Biraq, aktyor saratan keselligin emlew sebepli ilajlarda qatnasıwdan bas tartqan.

2017-jıl 24-may kúni Kim U Binde nazofarengeal saratanı anıqlanǵan. Agentlik aktyor nurlanıw menen emlewdi baslaǵanı hám barlıq jumısların waqtınsha toqtatatuǵının málim etken. 29-dekabr kuni Kim saratan keselligin emlewdi tamamlaǵanın daǵaza etken. Ol densawlıǵınıń jaǵdayı sebepli áskeriy xizmetten azat etilgen.

### Seriallar

### Filmler

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Onesiya Saytova

**Onesiya Saytova**  (1949-jıl 1-fevral, Shımbay rayonı, Qaraqalpaqstan ASSR, Ózbekstan ASSR,  SSSR) — joqarı dárejeli doktor (shıpaker), akusherlik hám ginekologiya — medicina tarawınıń pidáyı wákili. «Ózbekstan Qaharmanı» joqarı ataǵı (1997) iyesi. Ózbekstan Respublikası densawlıqtı saqlaw sistemasınıń kózge kóringen wákillerinen biri.

## Biografiyası
### Jaslıǵı
Tájiriybeli ginekolog hám akusher shıpaker Onesiya Saytova 1949-jıldıń 1-fevral sánesinde házirgi Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Shımbay rayonında tuwılǵan.Orta mektepti tamamlaǵannan soń medicina tarawına qızıǵıwshılıǵı sebepli Ándijan mámleketlik medicina institutına  oqıwǵa tapsıradı. Imtihanlardan jaqsı nátiyje menen ótken halda oqıwǵa qabıl qılınadı hám 1972-jılda usı oqıw dárgayın tamamlaydı.

### Miynet iskerligi
Joqarı kategoriyalı shıpaker O. Saytova óz iskerligin dáslep, Qaraqalpaqstan Respublikası oraylıq tuwıw úyinde baslaǵan. 1973—1977-jıllar aralıǵında Shomanay rayonında akusher-ginekolog lawazımında iskerlik alıp bardı. 1977-jıldan 1980-jılǵa shekem bolǵan dáwirde Respublika tuwıw úyinde bólim shıpakeri, 1985—1989-jıllarda bolsa Qaraqalpaqstan Respublikası Densawlıqtı Saqlaw ministrliginiń bas akusher-ginekologı sıpatında nátiyjeli jumıs alıp bardı.

Kóp jıllıq tájiriybege iye akusher-ginekolog Onesiya Saytova 1989—1993-jıllar aralıǵında Qaraqalpaqstan Respublikası 1-sanlı tuwıw úyi bas shıpakeri sıpatında, 1993—1999-jıllarda bolsa Qaraqalpaqstan Respublikası Analıq hám Balalıqtı qorǵaw orayı tuwıw úyinde bólim baslıǵı lawazımlarında shın kewilden miynet etedi. 

1999—2000-jıllar dawamında Ózbekstan Respublikası Densawlıqtı Saqlaw ministrligi akusherlik hám ginekologiya ilimiy-izertlew institutı Nókis filialı 1-sanlı tuwıw úyi bólimi baslıǵı lawazımında isleydi. 2008-jıldan baslap usı izertlew orayına qaraslı 4-sanlı tuwıw úyi baslıǵı sıpatında iskerlik júritedi. 2015-jıldan Qaraqalpaqstan Respublikası aymaqlıq perinatal orayında patalogiya bóliminde shıpaker ordinator lawazımında jumıs islemekte. Onesiya Saytova kóp jıllar dawamında hayallardıń analıq baxtına miyassar bolıwına sebep bolıp kelgen.Dáslepki miynet iskerligin baslaǵannan berli tájiriybeli shıpaker 3000 nan aslam xirurgiyalıq operaciyalardı unamlı orınlaǵan.

Shıpaker, tájiriybeli ginekolog, kóplegen joqarı dárejeli shıpakerlerdiń ustazı — Onesiya Saytova 1997-jılda medicina tarawındaǵı uzaq múddetli hám nátiyjeli iskerligi ushın minnetdarshılıq sıpatında prezident  Islam Karimov pármanına muwapıq, «Ózbekstan Qaharmanı» ataǵı menen sıylıqlanadı.

## Derekler
Buxgalteriyalıq esabat

Kárxanalar iskerligi esabın júrgiziw zárúriyatında kárxananıń xojalıq processleri nátiyjesinde mudamı strukturalıq hám muǵdarlıq tárepten ózgerip baratuǵın xojalıq qarjıları haqqında mudamı maǵlıwmatqa iye bolıp turıw talap etiledi. Bul talaptı orınlaw ushın bolsa xojalıq qarjları hám olardıń tashkil tabıw dereklerdi esapta gruppalap barıw hám operativ qadaǵalaw ornatıwı kerek boladı. Onıń ushın buxgalteriya esabı elementlerinen biri schyotlar sistemasınan paydalanıladı.

Buxgalteriya esabında xojalıq qarjları hám olardıń quram derekleriniń háreketi tuwrısında maǵlıwmat iyelew ushın hár bir aqsha, derek hám xojalıq processleri bólek-bólek nomerler menen belgilenedi. Aqsha, derek hám xojalıq processleri ushın belgilengenn nomerler **buxgalteriya schyotları** dep júrgiziledi.

Buxgalteriya esabı schyotlarınıń eki tárepi bolıp, bir tárepi «Depet», ekinshi tárepi tárepi «kredit» dep júrgiziledi.

Áyyemgi sawda kitaplarında schyottıń «Depet» tárepinde tabıs, «Kredit» tárepinde shıǵın kórsetilgen. Házirdede bul mánis bólek saqlanıp qalǵan.

Bul schyotlar xojalıq qarjıları, olardıń tashkil tabıw dárekleriniń háreketin esapqa alıw jumısların ańsatlastırıw hám olardan tuwrı paydalanıwdı baqlawdada qol keledi. Mısalı, buxgalteriya esabı sistemasında «Shiyki zat hám materiallar» sózi ornında — 1010, «Kassa» sózi ornında — 5010, «Tiykarǵı islep shıǵarıw» sózi ornında — 2010, «Tayın ónim» sózi ornında — 2810 sıyaqlı nomerlerden paydalanıladı. Buxgalteriya esabı schyotlari nomeri bir mámlekette birdey qabıl etiledi. Buxgalteriya esabı schyotlarining birdeyligin támiyinlew maqsetinde Ózbekstan Respublikası Buxgalteriya Esabı Milliy Standartlarınıń 21-sanlı «Xojalıq júrgiziwshi subyektlerdiń finanslıq-xojalıq iskerligi buxgalteriya esabı schyotlar jobası hám onı qollaw boyınsha jollama» atlı standart qabıl etilgen. Bul standart daǵı schyotlar jıyındısına «Buxgalteriya esabı schyotlar sisteması» dep ataladı.

## Derekler
Bayron Tájenov

**Bayron Tájenov** (tolıq atı: Bayron Orazbaevich Tájenov, 1941-jıl 5-iyul, Moynaq rayonı) — qaraqalpaq milletinen shıqqan dáslepki ushıwshı.

## Ómir jolı
1959-jılı Saratov wálayatındaǵı Krasnokut puqaralıq  aviaciya ushıwshıların  tayarlaytuǵın oqıw  ornına kiredi  hám onı 1961-jılı pitkerip kelip, An-2 samolyotında ekinshi ushqısh bolıp miynet jolın baslaydı. 1964-jılı An-2 samolyotınıń komandiri, 1965-jıldan 1969-jılǵa shekem Moynaq aeroportınıń An-2 samolyotları aviaciyalıq komandiri bolıp isleydi.

B.Tájenov 1969-jılı Leningrad  qalasındaǵı puqaralıq  aviaciya akademiyasınıń  komandalıq fakultetiniń ishki bólimine oqıwǵa kiredi. Onı pitkerip, Nókis avia otryadınıń komandiri bolıp isleydi. Ol 1979-jılı birinshi klass ushıwshı dárejesin aladı. 1984-jılı Il-14 samolyotları aviaciyalıq eskadrilyası komandiri lawazımında, 1988-jılı bolsa ushıw qáwipsizligi boyınsha injener-inspektor bolıp isleydi. B.Tájenov Nókis xalıqaralıq aeroportı direktorı lawazımında pensiya jasına shekem islegen, sońınan injener-inspektor lawazımında 70 jasına shekem isleydi.

## Jetisklenlikleri
Miynet jolı dawamında «Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken injener», «Ózbekstan Respublikasınasına miyneti sińgen transport xızmetkeri» húrmetli ataqlarına iye boladı.

## Derekler
* 
*
Dáwletmurat Tájimuratov

**Dáwletmurat Tájimuratov** (tolıq atı: Dáwletmurat Tájimuratov Mırzamuratovich, 1979-jıl 27-mart, Qaraózek rayonı, QQASSR, ÓzSSR) — qaraqalpaq yuristi hám jurnalisti, jámiyetlik isker. 2023-jılda Ózbekstan húkimeti tárepinen 16 jılǵa azatlıqtan ayrılǵan.

## Biografiyası

Dáwletmurat Tájimuratov Qaraqalpaqstan Respublikasınıń shetki aymaqlarına gaz alıp barıwda járdem bergeni, mútájlerge biypul advokatlıq qılǵanı hám Qaraqalpaqstandaǵı mehribanlıq úylerine járdem bergenligi haqqında maǵlıwmatlar bar. Usınday alıp barǵan iskerlikleri nátiyjesinde Qaraqalpaqstanda bloger sıpatında húrmet-itibarǵa iye bolǵanlıǵı aytıladı. Dáwletmurattıń sudqa bergen dawalarıda onıń keń jámáátshilikge tanılıwına sebep bolǵan. 2019-jıl yanvar ayında Tájimuratov «Zor TV» telekanalın balalar ushın jınısıy tárbiya haqqındaǵı kórsetiwi ushın sudǵa beriw niyetinde ekenligin málim etken, 2021-jılda qosıqshı Yulduz Usmanova ústinen qaraqalpaqlar «ózbekler shapanı astında jasap atırǵan xalıq» degen sózleri sebebinen sudqa bergen. Tájimuratov 2022-jılı óziniń telegram kanalın ashıp, «ǵárezsiz jurnalist» sıpatında iskerlik kórsete baslaǵan.

2022-jıl iyun ayı aqırında Ózbekistan húkimeti Qaraqalpaqstannıń suveren respublika statusınan ayıratuǵın konstituciyanı jańalaw haqqında qarar qabıllaǵanda, Tájimuratov óziniń táreptarların 5-iyul kúni ótkiziletuǵın tınısh mitingge shaqırdı hám bul háreketinen keyin húkimet organları menen kelisip alındı. Keyin, Tájimuratovtıń sózlerine kóre, ol qáwipsizlik kúshleri tárepinen shantajǵa ushıraǵan,  Evropada qáwipsizlik hám Birge islesiw shólkemi, BMSh, AQSh, Ullı Britaniya, Germaniya elshixanaları hám Nyu-Yorktaǵı Jurnalistler huquqların qorǵaw komitetine shaǵımların jibergen. Sońınan, bloger qamaqqa alındı hám narazılıq bildiriwshiler onı azat qılıwdı talap etiwi menen Tájimuratov azatlıqǵa shıǵarıldı. 1-iyul kúni ol Joqarǵı Keńes baslıǵı Murat Kamalov penen birge narazılıq bildiriwshilerdıń aldında sózge shıqtı. Tájimuratov alıp barǵan miting ele dawam etetuǵınlıǵı járiyalandı.Keyin Ózbekistan oraylıq hákimiyatı narazılıqlardı bastırdı hám Tájimuratov júz bergen islerge tiykarǵı gúmandar sıpatında ayıplanıp 16 jılǵa azatlıqtan ayrıldı.

## Derekler
Defektologiya

**Defektologiya** ( — nuqsan hám  — ilim) — fizikalıq hám ruwxıy kemshiligi bar balalar rawajlanıwınıń psixofizikalıq ózgesheliklerin úyreniw, olarǵa arnawlı tálim-tárbiya beriw hám kemshiliklerdi saplastıra alıw nızamlılıqların úyrenetuǵın pán. Kózi ázzi, gereń hám qulaǵı awır, aqılı tómen, tayanısh apparat sistemasında, sóylewinde kemshiligi bolǵan balalar defektologiya obyekti esaplanadı. Usı tiykarda defektologiya óz aldına 4 tarawǵa bólinedi: surdopedagogika (gereń hám qulaǵı awır balalardı oqıtıw, tárbiyalaw máseleleri menen shuǵıllanadı), tiflopedagogika (kózi kórmeytuǵın yaki kózi ázzi bolǵan balalardı oqıtıw hám tárbiyalaw máselelerin izertleydi), oligofrenopedagogika (aqılı tómen balalardı oqıtıw hám tárbiyalaw nızamlılıqların islep shıǵadı), logopediya (sóylewinde kemshilgi bolǵan balalardı oqıtıw hámde tárbiyalaw teoriyası, ámeliyatı menen shúǵıllanadı). Dáslep surdopedagogika hám tiflopedagogika payda bolǵan (1770-jıl gereńler ushın Ispaniyada, 1784-jıl kózi ázziler ushın Parijde arnawlı mekeme ashılǵan). Keyin logopediya hám oligofrenopedagogikaǵa tiykar salınǵan. Kemshilikli hám psixofizikalıq kemshiligi bar balalardıń ruwxıy nızamlılıqların úyreniwshi arnawlı psixologiya, sonıńday-aq, tálim-tárbiya beriw, kemshiliklerdi dúzetiw, tiklew quralların islep shıǵıwshı surdotexnika hám tiflotexnika da defektologiyaǵa kiredi. Defektologiyaǵa anatomiya, fiziologiya, patofiziologiya, nevrologiya, nevropatologiya, kóriw hám sóylew patologiyası, mektep gigienası, ulıwmalıq hám pedagogikalıq psixologiya, pedagogika, tiltanıw, balalar psixologiyası hám t.b pánler menen tikkeley baylanısqan. Defektologiyanıń tiykarǵı wazıypası kemshilikli balalardı anıqlaw, analizlew usılların islep shıǵıw, olar ushın arnawlı hám muwapıqlastırılǵan tálim-tárbiyanı shólkemlestiriw, intellektual hám fizikalıq kemshiliklerin saplastırıw quralların izlep tabıw, ámelde qollaw, olardı turmısqa tayarlaw, jámiyetke paydalı insanlar etip tárbiyalawdan ibarat.

Ullı danıshpan, shayır ham oyshıllar, tiykarınan Ibn Sino, Farabiy, Yusuf Has Hajib, Nawayı, Ámir Temur hám basqalar defektologiyanı úziliksiz hám anıq baǵdarda úyrenbegen bolsa da, óz shıǵarmalarında defektologiyalıq halatlardıń sáwleleniwi, qáliplesiwi, rawajlanıwı, ózgerisleri haqqında bahalı pikirlerdi bildirgen. Ózbekstanda defektologiyanıń ilimiy-teoriyalıq, metodikalıq hám ámeliy izertlewleri menen G.Sh.Aytmetova, E.D.Gordiyenko, L. R.Móminova, R.Shomaxmudova, Ǵ.Shoumarov hám basqalar shuǵıllanǵan. Fizikalıq hám ruwxıy kemshilikli balalardı jámiyetke paydalı insanlar etip tárbiyalaw ushın Ózbekstanda arnawlı mektepke shekemgi tárbiya mekemeleri, arnawlı mektepler, arnawlı internat mektepler bar. Tashkent pedagogika universitetiniń pedagogika hám defektologiya fakultetinde arnawlı mektep hám mekemeler ushın defektolog kadrlar tayarlanadı (1967-jıldan). Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı Mektepke shekemgi tálim fakulteti, Arnawlı pedagogika: logopediya, surdopedagogika, oligofrenopedagogika tálim baǵdarlarında arnawlı mútájligi bar balalar tárbiyalanatuǵın mekemeler hám mektepler ushın defektolog kadrlar tayarlanadı.

## Derekler
Sársenbay Seytnazarov

**Sársenbay Seytnazarov  Erjanovich** (1961-jıl 1-aprel, Taxtakópir rayonı, Qaraqalpaqstan ASSR) — qaraqalpaqstanlı fermer, burınǵı senator, «Ózbekstan Qaharmanı» (2011).

## Miynet iskerligi
Miynet jolın 1981-jılı Taxtakópir rayonındaǵı 27-mexanizaciyalasqan kolonnada jumısshı sıpatında baslaǵan. Bul jerde 1983—1985-jıllar dawamında qurılıs boyınsha master wazıypasın atqarǵan. 1985-jıldan bolsa «Maqpalkól» atlı jaslar salıgershilik brigadasın basqaradı. Brigada onıń basshılıǵnda bir qatar jeńislerge erisedi.

2000-jılı 647 gektar maydanda óziniń «Tayımbet» atlı fermer xojalıǵın shólkemlestirgen. Bul jerde tiykarınan paxta, sonday-aq, gúnji, júweri jetistirilgen. 2004—2005-jıllarda salıgershilik, 2006-jıldan salınıń suwlı jerinde bolsa balıqshılıq penen de shuǵıllanǵan.

2007-jılǵı «Baslama-2007» tańlawında Sársenbay Setnazarov «Eń jaqsı fermer» nominaciyasında jeńimpazlıqtı qolga kirgizip, «Matiz» avtomobiline iye bolǵan. Sonday-aq, fermer bir qatar qayırqomlıq islerine de úles qosqan. Taxtakópir rayonındaǵı kópir, mektepler ońlanıwında hám xalıqtı materiallıq qollap-quwatlaw jumıslarına basshılıq etken.

2011-jılı «Ózbekstan Qaharmanı» ataǵı menen sıylıqlanǵan, sonday-aq, sol jılı Ózbekstan Respublikası Oliy májlisine senator etip tayınlanǵan.

2013-jıldan Qaraqalpaqstan fermerler keńesi baslıǵı.

## Shańaraǵı
Úylengen, bir qız, eki ulı bar. Ómirlik joldası — Perdexan Esimbetova. Qızı Nargiza Tashkent mámleketlik pediatriya institutınıń Nókis filialın pitkerip, Nókis mámleketlik pediatriya birlespesinde shıpaker bolıp isleydi. Úlken ulı — Yusup Qaraqalpaq mámleketlik universitetin tamamlaǵan, kishi ulı bolsa Pekindegi kolledjde turizm qánigeligi boyınsha bilim alǵan.

## Sıylıqları
2007-jıl — «Baslama-2007» tańlawında «Eń jaqsı fermer» nominaciyası jeńimpazı, «Matiz» avtomobili iyesi;

2011-jıl 23-avgust — Ózbekstan ǵárezsizligin bekkemlew, onıń dúnya kólemindegi abırayın joqarılatıw, reformalardı jáne de tereńlestiriw baǵdarında mámleket hám xalıq aldındaǵı úlken xızmetleri, óndiris tarawındaǵı uzaq jıllıq pidayı miyneti jáne jas áwladtı watansúyiwshilik hám xalıqshıllıq ruwxında tárbiyalawǵa qosqan úlken úlesi ushın — «Ózbekstan Qaharmanı» ataǵı — «Altın juldız» medalı menen sıylıqlanǵan.

## Derekler
Vera Pak

**Vera Pak Borisovna ** (1938-jıl 13-noyabr — 2018-jılı 26-oktyabr) — Xiywa qalasındaǵı 20-sanlı Mehribanlıq úyi direktori, «Ózbekstan Qaharmanı» (2001), «Ózbekstanda xızmet kórsetken xalıq bilimlendiriw xızmetkeri» (1992), mámleket hám jámiyet ǵayratkeri, Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi senatorı (2005-2010).

## Ómirbayanı
Vera Borisovna Pak 1938-jılı 13-noyabrde Qaraqalpaqstan Respublikası Qońırat qalasında tuwılǵan. 1961-jılı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutın tamamlaǵan. 1961—1985-jılları Xiywa qalasındaǵı 3-mektepte ximiya-biologiya páni oqıtıwshısı, klastan tısqarı jumıslar shólkemlestiriwshisi, Xiywa qalası xalıq bilimlendiriw bólimi miynet tárbiyası jolshısı, 1985-jıldan ómiriniń aqırına shekem Xiywa qalasındaǵı 20-sanlı mehribanlıq úyine basshılıq etken. Pak basshılıq qılǵan mekeme Ózbekstandaǵı úlgili mehribanlıq úylerinen esaplanǵan.

Vera Pak basshılıǵında mekeme túrli jıllarda «Eń jaqsı Mehribanlıq úyi», «Eń jaqsı Mehribanlıq úyi» tárbiyashısı kórik-tańlawları hám olardıń «Eń miyman dos Mehribanlıq úyi», «Eń jaqsı tálim-tárbiya baǵdarlamasın islep shıqqan Mehribanlıq úyi» sıyaqlı baǵdarlamalarında respublika basqıshı jeńimpazı, sıylı orın iyeleri bolǵan.

Vera Pak Borisovna birneshe márte Ózbekstan Hayal-qızlar komitetiniń aǵzası, ÓzXDP Respublikalıq keńesiniń aǵzası, xalıq deputatları wálayatlıq hám qalalıq Keńesleriniń deputatı etip saylanǵan.

Vera Pak 2018-jıldıń 26-oktyabr sánesinde dúnyadan ótti.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
German Kim, Vera Borisovna Pak — «Ózbekstan Qaharmanı»
Tim Berners-Lee

**Ser Timoti Djon Berners-Li** (1955-jıl 8-iyun) — sonday-aq **TimBL** retinde belgili, Dúnya júzilik tor (World Wide Web), HTML, URL sisteması hám HTTPdiń oylap tabıwshısı sıpatında belgili inglis kompyuter ilimpazı. Ol Oksford universitetiniń professorlıq ilim-izertlew xızmetkeri hám Massachusets Texnologiya Institutınıń (MIT) professor emeritusı bolıp tabıladı.

Tim Berners-Lee London qalasında tuwılǵan. Matematik hám kompyuter ilimpazları Mary Lee Berners-Lee hám Convey Berners-Leedıń  perzenti. Onıń ata-anası ekewi de Birmingemdan bolıp, birinshi kommerciya ushın qurılǵan kompyuterde jumıs  islegen. Ol Sheen Mount baslanǵısh mektebinde oqıǵan, keyininen 1969-jıldan 1973-jılǵa shekem Emanuel mektebinde tálim alǵan. Balalıǵında poyezdlerdi kóriwdi jaqsı kórgen hám model temirjol menen shuǵıllanıw arqalı elektronika haqqında úyrenip alǵan. 1973-jıldan 1976-jılǵa shekem Oksfordda oqıp, fizika páninen bakalavr dárejesin alǵan.

Berners-Lee 1989-jıl 12-martta maǵlıwmatlardı basqarıw sistemasın usınıs etti hám noyabr ayınıń ortalarında Internet arqalı Hypertext Transfer Protocol (HTTP) klienti hám server arasında birinshi tabıslı baylanıstı ámelge asırdı. Ol birinshi veb-brauzer hám veb-serverdi islep shıqtı hám veb-sayttıń keyingi rawajlanıwına járdem berdi.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Felix (qosıqshı)

**Felix Yongbok Lee** (2000-jıl 15-sentyabr) — Felix atı menen tanılǵan, avstraliyalı repper hám qosıqshı. Ol 2017-jılı JYP Entertainment tárepinen dúzilgen Qubla Koreyanıń «Stray Kids» balalar toparınıń aǵzası. «Stray Kids» penen islesiwden tısqarı, Felix Seulde Pops muzıkalıq baǵdarlamasınıń basqarıwshısı (2019-2020) sıpatında islegen hám Louis Vuitton kompaniyasınıń global elshisi, UNICEF Koreyanıń jaqsı tilek elshisi, Samsung Galaxy kompaniyasınıń júz modeli hám Gong Cha kompaniyasınıń global elshisi sıpatında xızmet etken.

## Ómirbayanı
Felix Yongbok Lee 2000-jıl 15-sentyabrde Avstraliyanıń Sidney qalasındaǵı Seven Hills qalasında tuwılǵan. Ol koreys milletine tiyisli bolıp, onıń eki qarındası, biri úlken hám biri kishi.

Balalıǵında Felix on eki jıl taekvondo menen shuǵıllanıp, qara belbewge erisken hám 63 medaldı qolǵa kirgizgen.

Felix Metella Road mámleketlik mektebinde  hám 17 jasında Sydneydegi St Patrickdiń Marist kolledjinde oqıp atırǵanda, kóshede bayqalıp, Qubla Koreyanıń JYP Entertainment jazba kompaniyasına stajyor sıpatında sınaq tapsırıw hám keyinirek shártnama dúziw ushın shaqırılǵan.

## Iskerligi
### 2017-jıldan házirgi kúnge shekem: Stray Kids hám jeke baslamalar
Dáslep, Felix Avstraliyadaǵı mektep turmısı hám Qubla Koreyadaǵı stajyorlıq turmısı arasındaǵı ayırmashılıqtı júdá qıyın dep esapladı hám koreys tilinde erkin sóylewge erisiw ushın jumıs isledi. Biraq, ol JYP Entertainment kompaniyasında bir jıl tayarlıqtan ótkennnen keyin, Stray Kids toparınıń basshısı Bang Chan tárepinen jasap qalıw baǵdarlamasına qatnasıw ushın jeke ózi tańlap alınǵan.

2017-jıldıń 17-oktyabrinen 19-dekabrine shekem Felix Mnet telekanalınıń «Stray Kids» kórsetiwinde qatnastı, bul kórsetiw aqırında oǵan Stray Kids aǵzası sıpatında debyut qılıw imkaniyatın berdi. 

Ol JYP Entertainment kompaniyasınıń tiykarın salıwshısı hám baslı dóretiwshilik xızmetkeri Park Jin-young tárepinen sheshilgen segizinshi bólimde topardan shıǵarılıwǵa dus keldi. Biraq, jaqsılap oylanıp kóriwden hám ıqlasbentlerdiń dawıs beriwinen soń, Felix keyingi bólimde toparǵa qaytadan kirgizildi.

## Jeke turmısı
Felix nanbayshılıqqa qızıǵıp, ol óziniń úyde pisirgen nan ónimlerin toparlasları, dóretiwshilik xızmetkerleri hám basqa hár túrli kórsetiwler hám ilajlarǵa alıp kelgen.

2022-jıldıń fevral ayında Felixke omırtqalar aralıq disktiń jarılıwı diagnozı qoyıldı. Bul onıń fizikalıq jaqtan quramalı xoreografiyalıq kórsetiwlerin orınlawında qıyınshılıqlar tuwdırdı, biraq ol bunı fizioterapiya járdeminde jeńiwge háreket etpekte.

2025-jılı 15-fevral kúni Felix avto avariyaǵa ushırap, dáslepki xabarlar boyınsha qolı sınǵan dep esaplanǵan edi, biraq keyinirek anıqlanıwınsha, onıń balalıq dáwirinde jaraqat alǵan jeriniń qasındaǵı nervi qısılǵan eken. Usı sebepli ol 16-fevralǵa belgilengen Stray Kids toparınıń ıqlasbentler menen ushırasıwına qatnasa almaǵan.

## Derekler
Apple Music Up Next

***Apple Music: Up Next*** — bul Apple Music tárepinen járiyalanatuǵın aylıq baǵdarlama bolıp, onıń maqseti juldızǵa aylanıp kiyatırǵan talantlardı anıqlaw, kórsetiw hám joqarılatıw bolıp tabıladı. Hár ayda Apple Music redakciyalıq toparı artisttiń dúnya júzilik ataqlılıǵın arttırıw hám onıń auditoriyasın keńeytiw maqsetinde bir artistti tańlap alıp, onı járiyalaydı. 2017-jıldıń avgust ayında Apple Music artisttiń jolı, ilhamı hám tásirleri haqqında sóz etetuǵın aylıq mini-hújjetli seriyasın basladı. Apple Music eksklyuziviniń hár máwsimi Kelesi Sessiyaları dep atalatuǵın intervyular hám tikkeley koncertler menen juwmaqlanadı. Tańlanǵan hárbir artist yamasa The Late Late Show with Djeyms Korden, yaki Djimmi Kimmel Live!, showlarınıń birinde óner kórsetiw múmkinshiligine iye boladı, sonıń menen bir qatarda olar Apple Music eksklyuzivi bolǵan ózleriniń Kelesi tikkeley koncertleriniń keńeytilgen versiyasın aladı. Burın bul ataqqa iye bolǵan artistler qatarına Billi Eylish, Xalid, Djessi Reyez, Bad Banni, Sigrid, Klayro, hám Daniel Cezar kiredi.

Bul platforma sonday-aq 2010-jıllardıń ortasında belsendi bolǵan iTunes New Artist Spotlight baǵdarlamasınıń ornın basıp, oǵan tıǵız baylanıslı bolıp tabıladı. Apple Music 2019-jılı Saxara shólistanınan qubla Afrika ushın bul baǵdarlamanıń uqsasın «Jańa artistke itibar» degen at penen basladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Oral Tansıqbaev

**Oral Tansıqbaev** (1904-jıl 14-yanvar, Tashkent — 1974-jıl18-aprel) — peyzaj súwretshisi, reńli súwret ustası. «Ózbekstan xalıq xudojnigi» (1944). Penza súwretshilik oqıw ornın tamamlaǵan (1924), Ózbekstan mámleketlik kórkem óner muzeyi janındaǵı súwretlew óneri studiyasında bilim alǵan (1924-28). 

## Dóretiwshiligi
O.Tansıqbaevtıń izleniwler dáwiri bolǵan 20-30-jıllardaǵı dóretiwshiligi usıl, janr, tema ráńbáreńligi menen ajıralıp turadı. Úskene hám monumental kórkem ónerde tariyxıy, turmıslıq hám portret janrlarında shıǵarmalar dóretti. Batıs Evropa jańa óneri, Meksika monumental súwretshileri dóretiwshiligi, Orta Aziya diywal súwretshiligi hám miniatyura óneri usılların úyrendi hám solar tásirinde dóretiwshilik etti («Ózbek portreti» (1927), «Gúres», «Kárwan» (1929), «Otawda» (1931) hám basqalar). 30-jıllardan obyektti anıq súwretlew O.Tansıqbaev dóretiwshiliginiń áhmiyetli belgisi boldı, onda peyzaj janrı jetekshi orındı iyeledi. Ol peyzajlar súwretine turmıslıq kórinis, insan iskerligin kórsetiwshi elementler kirgiziwge umtıldı («Kók kórinis» (1935); «Túngi suwǵarıw» (1942).

Ekinshi jáhán urısı jıllarında (1942) Moskva janındaǵı sawash bolıp ótken jerlerdi óz kózi menen kórgen súwretshiniń «Urıs jollarında» shıǵarmaları dúrkini júzege keldi. Urıstan keyin awıl turmısına baǵıshlanǵan shıǵarmalar dóretti: «Tawdaǵı kolxoz» (1949), «Salıgershilik kolxozda», «Ǵawasha suwǵarıw» (1949), «Ózbekstanda báhár» (1950). Ana jurttıń ulıwmalasqan kórkem obrazın jaratıw jolındaǵı izleniwleriniń nátiyjesi sıpatında bir qansha shıǵarmaları júzege keldi («Janajan úlke» (1951), «Íssıqkólde aqsham» (1951), «Tawdagı jaylaw» (1953), «Tawda gúz» (1954) hám basqalar), olar arasında industrial kórinisler de ushırasadı («Qayraqqum GESi tańı» (1957) hám basqalar). «Tawdaǵı awıl», «Aqsham» (1962), «Angren-Qoqan jolı» (1962), «Sharbaq qurılısında» (1970), «Mırzashól kanalı» (1971) sıyaqlı liroepikalıq shıǵarmalarında Ózbekstannıń tábiyatı hám insan miyneti sebepli ózgerip atırǵan kelbeti óz sáwleleniwin tapqan.

## Shıǵarmalarınıń saqlanıwı
O. Tansıqbaev shıǵarmaları respublikamız hám shet ellerdiń muzeylerinde  saqlanadı. Súwretshi 1967-74-jılları jasaǵan úyi Oral Tansıqbaev úy muzeyine aylandırılǵan (1981). Úy muzeyinde dóretiwshilik ustaxana, miymanxana hám basqa da xanalar bolıp, kóplegen hújjetli arxiv materialları, súwretshiniń kórgizbelerde kórsetilgen belgili shıǵarmaları saqlanadı.

## Jetiskelnlikleri
Ol Hamza atındaǵı Ózbekstan Mámleketlik sıylıǵınıń laureatı (1973). Óliminen soń «Ullı xızmetleri ushın» ordeni menen sıylıqlanǵan (2001).

## Derekler

## Siltemeler
* Pravda Vostoka 26.04.1963
* Nekrolog
* Nekrolog

## Sırtqı siltemeler
Kórsetpeler toplamı arxitekturaların salıstırıw

**Kórsetpeler toplamı arxitekturası (KTA)** — bul kompyuterdiń abstrakt modeli, sonday-aq kompyuter arxitekturası dep te ataladı. KTAnıń ámelge asırılıwı implementaciya dep ataladı. KTA ónimdarlıq, fizikalıq ólshem hám qárejet (hám basqa da faktorlar) boyınsha ózgeshe bolǵan bir neshe implementaciyalarǵa ruqsat beredi; KTA programmalıq hám apparatlıq támiynat arasındaǵı interfeys xızmetin atqarǵanlıqtan, KTA ushın jazılǵan programmalıq támiynat sol KTAnıń hár túrli implementaciyalarında isley aladı. Bul kompyuterlerdiń hár túrli áwladları arasında binar úylesimlilikke ańsat erisiwge hám kompyuter shańaraqlarınıń rawajlanıwına múmkinshilik berdi. Bul eki rawajlanıw kompyuterlerdiń bahasın tómenletiwge hám olardıń qollanılıw tarawın keńeytiwge járdem berdi. Usı sebeplerge baylanıslı, KTA búgingi kúnde esaplaw texnikasındaǵı eń áhmiyetli abstrakciyalardıń biri bolıp esaplanadı.

KTA mashina tilinde baǵdarlamashınıń kompyuterdi programmalastırıw ushın biliwi kerek bolǵan barlıq nárseni anıqlaydı. KTAnıń anıqlaytuǵın nárseleri KTAlar arasında ózgeshelenedi; ulıwma alǵanda, KTAlar qollap-quwatlanatuǵın maǵlıwmat túrlerin, qanday jaǵday bar ekenligin (mısalı, tiykarǵı yad hám registrler) hám olardıń semantikasın (mısalı, yad izbe-izligi hám adreslew rejimleri), kórsetpeler toplamın (kompyuterdiń mashina tilin quraytuǵın mashina kórsetpeleriniń toplamı) hám kirgiziw/shıǵarıw modelin anıqlaydı.

## Maǵlıwmatlardı kórsetiw
Esaplaw texnikasınıń dáslepki on jıllıqlarında eki sanlı, on sanlı hám hátte úsh sanlı sistemalardı qollanǵan kompyuterler bolǵan. Házirgi waqıttaǵı kompyuterleri derlik tolıǵı menen ekilik sanaq sistemasın qollanadı.

Háripler bit yamasa sanlar qatarı retinde kodlanadı, hár túrli hárip toplamların qollanıp; hátte bir óndiriwshiniń ózinde de hárip toplamları arasında ayırmashılıqlar bolǵan.

Pútin sanlar hár qıylı usıllar menen kodlanadı, sonıń ishinde Belgi-shama, Birler tolıqtırıwshısı, Eki tolıqtırıwshısı, Jıljıtılǵan eki sanlı, Toǵızlar tolıqtırıwshısı hám Onlar tolıqtırıwshısı usılları bar.

Sol sıyaqlı, qalqıwshı útirli sanlar da belgi, dáreje kórsetkishi hám mantissa ushın hár qıylı usıllar menen kodlanadı. Házirgi waqıttaǵı mashinalarında IBM on altılıq qalqıwshı útirli hám IEEE 754 qalqıwshı útirli formatları eski formatlardı kóp jaǵdaylarda almastırǵan.

Adresler ádette kórsetpedegi maydanlardıń, registrlerdegi maǵlıwmatlardıń hám yadtaǵı maǵlıwmatlardıń kombinaciyasınan payda bolǵan belgisiz pútin sanlar bolıp tabıladı; olardıń detalları arxitekturaǵa baylanıslı ózgeredi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Kletkalı arxitektura

**Kletkalı arxitektura** — bul parallel esaplawlarda kórnekli orın iyeleytuǵın kompyuter arxitekturasınıń bir túri. IBM kompaniyasınıń Cell mikroprocessorı bazarǵa shıqqan birinshi kletkalı arxitektura boldı. Kletkalı arxitektura kóp yadrolı arxitektura dizaynın óziniń logikalıq juwmaǵına jetkeredi, baǵdarlamashıǵa bir processor ishinde kóp sanlı bir waqıtta orınlanatuǵın aǵımlardı isletiw múmkinshiligin beriw arqalı. Hárbir «kletka» - bul aǵım blokları, yad hám baylanıs quralların óz ishine alǵan esaplaw túyini. Tezlesiw kóplegen qollanbalarǵa tán bolǵan aǵım dárejesindegi parallellikti paydalanıw arqalı ámelge asırıladı.

Cell, 9 yadronı óz ishine alǵan kletkalı arxitektura, PlayStation 3 te qollanılatuǵın processor bolıp tabıladı. Basqa bir kórnekli kletkalı arxitektura - bul házirgi waqıtta IBM tárepinen islep shıǵarılıp atırǵan júdá úlken parallel arxitektura Cyclops64.

Kletkalı arxitekturalar tómen dárejeli programmalastırıw paradigmasın qollanadı, bul baǵdarlamashıǵa tiykarǵı apparatlıq támiynattıń kóp bólegine tikkeley kirisiw múmkinshiligin beredi. Bul baǵdarlamashıǵa óz kodın platforma ushın kúshli optimizaciyalawǵa múmkinshilik beredi, biraq sol waqıtta programmalıq támiynattı islep shıǵıwdı qıyınlastıradı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Gafur (qosıqshı)

**Gafur** (haqıyqıy atı Abdulǵafur Isaxanov, 1998-jıl  12-mart yamasa 8-avgust, Tashkent qalası) — ózbekstanlı kinoaktyor hám qosıqshı.

## Aktyorlıq iskerligi
12 jasında «Soy qo‘shig‘i» () kinosında dáslepki rolin atqardı. Aktyor usı tárizde rejissyorlardıń dıqqatına tústi. Sonnan keyin bir neshe reklama hám roliklerde kórindi. Rejissyor Zulfiqor Musoqovtıń «Novda» filminde oynaǵan. «Elparvar» () kinosın súwretke alıw procesinde Isaxanov barlıq talaplardı kaskadyor járdemisiz orınladı, biraq roli sınǵa alındı.

## Qosıqshılıq iskerligi
Isaxanov birde-bir muzıkalıq tálim alınatuǵın jerge barmaǵan. Óz ústinde óz betinshe isley baslaǵan. Ol Elman Zeynalovtı baqlap bardı. Keyin ala turaqlı baylanıs ornattı. Abdulǵafur TNT kanalındaǵı muzıkalıq tańlawda qatnasıw ushın Rossiyaǵa ushıp ketti. Sapar dawamında RAAVA Music leybli qosıqshıları menen tanıstı, biraq birge islesiw haqqında sóylespedi. Ózbekstanǵa qaytıp, dóretiwshiligin dawam ettirdi.

2019-jıldıń sentyabr ayınıń basında qısqa múddette jazılǵan «Sly Snake» () qosıǵı shıqtı hám Raava Music aǵzaları onıń menen shártnama dúziwge qarar etti. Aktyor óziniń qosıqshılıq iskerligin usılayınsha baslap jiberdi.

Isaxonovtıń atap ótiwinshe, RAAVA ápiwayı topar emes, ol jerde bekkem doslıq bar. Jámáát haqıyqatında da bir shańaraqqa aylanǵan. Ataqlılıq basqa, biraq toparda hámme bir-birine járdem beredi.

2019-jıl dekabrde qosıqshı «Luna» atlı jańa klipin shıǵardı. Klip qısqa waqıt ishinde 500 mıń márte tamasha etildi. Abdulǵafur ol óz shańaraǵın saǵınǵanın, sonday-aq, úyde awqat pisiretuǵının da aytıp ótken. Ol barlıq sociallıq tarmaqlardan kelgen xabarlar hám pikirlerdi juwapsız qaldırmaydı.

## Jeke turmısı hám shańaraǵı
3 jasında dayısı pop korolı Maykl Jeksonnıń albomın sawǵa etken. Sol sebepli kórkem ónerge qızıǵa baslaǵan. Jeksonnıń muzıkaların esitip, ayaq oyın oynawǵa kirisken. Jaslıǵında kórkem ónerge bolǵan itibarı kúsheyip baratırǵan bolsa da, Isaxanovtıń ata-anası onıń tis shıpakeri bolıwın qálegen. Nátiyjede 3 jıl dawamında medicina kolledjinde bilim alǵan. Ózi jazǵan qosıqtı atqarǵannan keyin shańaraǵınıń pikiri ózgerdi hám sol tárizde kórkem ónerge kirip keldi. «Sly Snake» () qosıǵı mekteptegi dáslepki muhabbatı haqqında edi.

## Filmografiyasi

## Derekler
Ikar effekti

**Ikar effekti** — Jeyms Svollov romanında jámiyette kópshilikten parıq etetuǵın hám hádden tıs ózine isenimli qádemler qoyatuǵın shaxslardı joq etetuǵın sociallıq hádiyse sıpatında jazıp qaldırılǵan. Krit atawında jasaǵan «Ikar»da júdá biyik kóterilip qaytıs bolǵan. Jámiyetten bóleklengen hám joqarı hámelge kóteriliwshi  adamlardıń «qanatları qırqıp alınǵan»ı haqqındaǵı processlerge «Ikar effekti» dep ataladı.

## Derekler
Maǵlıwmat yadına ǵárezli aldınnan júklewshi

**Maǵlıwmat yadına ǵárezli aldınnan júklewshi (DMP)** — bul kesh yadınıń mazmunın múmkin bolǵan kórsetkish mánisleri ushın qaraytuǵın hám eger sol kórsetkishlerge qollanıw paydalı ekenin kórsetetuǵın yadqa kiriw úlgilerin anıqlasa, sol jaylasqan orınlardaǵı maǵlıwmattı keshke aldınnan júklep alatuǵın keshti aldın ala júklewshi bolıp tabıladı.

2022-jılǵa kelip, maǵlıwmattı aldınnan júklew CPU larda ádettegi funkciya bolıp úlgergen edi, biraq kópshilik aldınnan júklewshiler kesh ishindegi maǵlıwmattı kórsetkishler ushın teksermeydi, onıń ornına yadqa kiriw úlgilerin baqlaw arqalı isleydi. Maǵlıwmat yadına ǵárezli aldınnan júklewshiler bunı bir qádem alǵa aparadı.

Appledıń M1 kompyuter arxitekturasındaǵı DMP niń 2024-jıldıń basında járiyalanǵan hújimde yad janapay kanalı retinde paydalanılıwı múmkin ekenligi kórsetildi. Sol waqıtta onıń avtorları onı ámeliyatta paydalanıwdıń hesh qanday usılın bilmegen. Keyinirek DMP niń aldın oylanǵannan da kóbirek múmkinshiliklerdi paydalanatuǵını anıqlandı hám házir onıń avtorları tárepinen GoFetch dep atalǵan jumısta hár túrli kriptografiyalıq algoritmlerge nátiyjeli hújim etiw ushın paydalanılıwı múmkin ekenligi kórsetildi.

Intel Core processorlarında da DMP funkciyası bar (Intel «Maǵlıwmatqa ǵárezli aldınnan júklewshi» terminin qollanadı), biraq Intel olarda óz DMPleriniń janapay kanallı hújimler ushın qollanılıwınıń aldın alatuǵın funkciyalar bar ekenin aytadı. GoFetch avtorları óz eksploytın Intel processorlarında islete almaǵanın málimledi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Domenge qánigelesken arxitektura

**Domenge qánigelesken arxitektura (DSA)** — bul belgili bir qollanıw domeni sheńberinde júdá nátiyjeli islew ushın arnawlı sáykeslestirilgen programmalastırılatuǵın kompyuter arxitekturası. Bul termin kóbinese hár qanday kompyuter programmasında islew ushın jobalanǵan CPUlar sıyaqlı ulıwma maqsetli arxitekturalarǵa qarama-qarısı qollanıladı.

## Tariyxı
1960-jıllarda baslanǵan yarım ótkizgishler bumınıń dawamında, kompyuter arxitektorlarına tez pát penen kóbirek qoljetimli bolǵan tranzistorlardı paydalanıwdıń jańa usılların tabıw wazıypası júklendi. Mur nızamı hám Dennard masshtablawı arxitektorlarǵa ulıwma maqsetli mikroprocessorlardıń ulıwma maqsetli programmalar boyınsha ónimliligin jaqsılawǵa itibar qaratıwǵa múmkinshilik berdi.

Bul háreketler bir neshe texnologiyalıq innovaciyalardı, mısalı kóp dárejeli keshler, tártipsiz orınlaw, tereń kórsetpeler konveyerleri, kóp aǵımlılıq hám kóp processorlıqtı payda etti. Bul innovaciyalardıń tásiri SPEC sıyaqlı ulıwma etalonlar menen ólshendi, al arxitektorlar bul baǵdarlamalardıń ishki strukturası yamasa arnawlı qásiyetleri menen qızıqpadı.

Dennard masshtablawınıń juwmaqlanıwı kompyuter arxitektorların bir dana, júdá tez processordan bir neshe processor yadrosına ótiwge májbúr etti. Ónimliliktiń jaqsılanıwına endi bir yadronıń jumıs jiyiligin arttırıw arqalı erisip bolmaytuǵın boldı.

Mur nızamınıń juwmaqlanıwı itibar ulıwma maqsetli arxitekturalardan kóbirek qánigelesken apparatlıq támiynatqa almastı. Ulıwma maqsetli CPUlar hár qanday kompyuter sistemasında óz ornına iye bolıwı itimal bolsa da, ulıwma maqsetli hám domenge qánigelesken komponentlerden ibarat geterogen sistemalar joqarı ónimlilikke erisiw ushın eń sońǵı tendenciya bolıp tabıladı.

Apparatlıq támiynat tezletkishleri hám ASIC yarım ótkizgish sanaatı payda bolǵannan berli júdá qánigelesken qollanıw domenlerinde paydalanılsa da, olar ádette júdá sheklengen iykemlilik penen arnawlı bir funkciyanı ámelge asıradı. Oǵan qarama-qarsı, domenge qánigelesken arxitekturalarǵa ótiw iykemlilik penen qánigelesiwdiń arasında jaqsıraq teń salmaqlılıqqa erisiwdi qáleydi.

Domenge qánigelesken programmalastırılatuǵın arxitekturanıń belgili bir dáslepki mısalı – GPUlar. Bul qánigelesken apparatlıq támiynatlar arnawlı túrde súwretti qayta islew hám kompyuter grafikası domeninde islew ushın islep shıǵılǵan. Bul programmalastırılatuǵın qayta islew blokları hám oyın konsollarında, hám jeke kompyuterlerde keńnen qabıllandı. NVIDIA hám AMD GPUları ushın apparatlıq/programmalıq támiynat steginiń jaqsılanıwı menen, bul arxitekturalar massiv hám qolaysız parallel wazıypalardı tezletiw ushın, hátte súwretti qayta islew domeninen sırtta da, tez pát penen kóbirek paydalanılmaqta.

2010-jıllarda mashinalıq oqıtıwǵa tiykarlanǵan jasalma intellekttiń qayta órlewinen baslap, hár túrli jasalma neyron tarmaqları ushın juwmaq shıǵarıwdı tezletiw ushın bir neshe domenge qánigelesken arxitekturalar islep shıǵıldı. Ayırım mısallar – Googledıń TPU, NVIDIAnıń NVDLA hám ARMnıń MLP qurılmaları bolıp tabıladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Murat Kamalov

**Kamalov Murat Kallibekovich** — Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan mámleketlik ǵayratkeri, 2020-jıldan Qaraqalpaqstan Joqarǵı Keńesiniń baslıǵı hám házirgi waqıtta Ózbekstan Respublikası Senatı baslıǵınıń orınbasarı.

## Iskerligi
Murat Kamalov 1955-jılı 24-iyunda Nókis qalasında tuwılǵan. 1977-jılı KGB joqarı mektebin tamamlaǵan.

1987—1990-jılları Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń kishi ilimiy xızmetkeri bolıp islegen. 1990—1991-jılları «Konsul» diplomatiyalıq hám basqa oǵan teńlestirilgen sırt el mákemelerine xızmet kórsetiw shólkeminiń bas injeneri bolǵan. 1991—1996-jılları Qaraqalpaqstan Ministrler Keńesi janındaǵı «Qaraqalpaqintorg» sırt mámleketler menen biznes boyınsha birge islesiw associaciyasınıń Tashkenttegi wákilxanasınıń direktorı. 1996—2010-jılları Tashkenttegi Stellor unitar kárxanası basshısı bolıp islegen.

2010—2018-jılları «Haqıyqıy biznes hám másláhát beriwshi agentler ligası» yuridikalıq firmasınıń másláhátshisi. 2018—2020-jılları Mámleketlik qáwipsizlik xızmeti Qaraqalpaqstan boyınsha basqarması baslıǵı. Murat Kamalov Qallibek Kamalovtıń ulı, Ózbekstan Kompartiyası Qaraqalpaqstan oblastlıq komitetiniń birinshi sekretarı (1963-1984).

2020—2022-jıllarda Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı. 2022-jıl 26-avgust Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoev basshılıǵında ótkerilgen sessiyada wazıypasınan azat etildi. Murat Kamalovtıń ornına Amanbay Orınbaev Joqarǵı Keńes baslıǵı etip tayınlandı.

## Derekler