Úlken baryerli rif

**Úlken baryerli rif** dúnyadaǵı eń úlken marjan rifleri sisteması bolıp esaplanıp, 2900 den aslam jeke riflerden[3] hám shama menen 344 400 kvadrat kilometr (133 000 mi²) maydandaǵı 2300 kilometrden artıq uzınlıqtaǵı 900 atawdan quralǵan Rif Korall teńizinde, Avstraliyanıń Kvinslend shtatı jaǵalawında jaylasqan bolıp, onı jaǵalawdan keńligi 160 kilometr hám tereńligi 61 metrden aslam kanal bólip turadı. Ullı tosıq rifi kosmostan kórinedi hám tiri organizmler tárepinen jaratılǵan dúnyadaǵı eń úlken qurılma bolıp esaplanadı. Bul rif dúzilisi marjan polipleri dep atalıwshı milliardlap mayda organizmlerden quralǵan hám qurılǵan. Ol tirishiliktiń keń túrliligin qollap-quwatlap, 1981-jılı Jáhán miyrası obekti sıpatında tańlanǵan. CNN 1997-jılı onı Dúnyanıń jeti tábiyiy ájayıbatlarınan biri dep ataǵan. Avstraliyanıń Jáhán miyrası orınları onı 2007-jılı óz dizimine kirgizgen. 

Kvinslend milliy trastı 2006-jılı onı Kvinslend shtatı belgisi dep atadı.

Riftiń úlken bólimi Balıqshılıq hám turizm sıyaqlı insan tárepinen paydalanıwdıń tásirin sheklewge járdem beretuǵın Ullı baryerli rif teńiz parki tárepinen qorǵaladı. Rif hám onıń ekosistemasına basqa ekologiyalıq basımlar adam tárepinen jaratılǵan pataslandırıwshılardıń aǵıwı, marjanlardıń massalıq aǵıwı menen birgeliktegi klimat ózgeriwi, shógindiniń taslanıwı hám tikenler tajı teńiz juldızlarınıń ciklli populyaciyalıq háwij alıwların óz ishine aladı. 2012-jıldıń oktyabr ayında Proceedings milliy ilimler akademiyası tárepinen járiyalanǵan izertlewge muwapıq, rif 1985-jıldan beri marjan qaplamınıń yarımınan kóbiregin joǵaltqan. Bul 2020-jılǵı izertlew menen tastıyıqlanǵan bolıp, rif marjan qaplamınıń yarımınan kóbiregi 1995-jıldan 2017-jılǵa shekem joǵalǵan, 2020-jılǵı keń tarqalǵan aǵıw hádiysesiniń tásirleri ele muǵdarlap bahalanbaǵan.

Ullı baryerli rifin Avstraliya aborigenleri hám Torres buǵazı atawlarında jasawshı xalıqlar ázelden biletuǵın hám paydalanıp kiyatırǵan. Bul rif jergilikli toparlardıń mádeniyatı hám ruwxıylıǵınıń áhmiyetli bólegi bolıp esaplanadı. Rif turistler, ásirese, Whitsunday atawları hám Cairns aymaqları ushın júdá belgili mánzil. Turizm wálayat ushın áhmiyetli ekonomikalıq xızmet bolıp, jılına 3 milliard AUD dollardan aslam dáramat keltiredi. 2014-jıldıń noyabr ayında Google kompaniyası Great Barrier Reef 3D formatında Google Underwater Street View platformasın iske qostı.

2016-jıldıń mart ayındaǵı esabatta marjanlardıń aǵarıwı aldın oylanǵanına qaraǵanda kóbirek tarqalǵanlıǵı, okean temperaturasınıń jılıwı nátiyjesinde riflerdiń arqa bólimlerine ayrıqsha tásir kórsetkeni atap ótilgen. 016-jıldıń oktyabr ayında Outside rif ushın nekrolog basıp shıǵardı; maqala waqtınan aldın hám riflerdiń turaqlılıǵın bekkemlewge tásir etkeni ushın sınǵa alındı. 2017-jıldıń mart ayında Nature jurnalı riflerdiń arqa bólimindegi 800 kilometr (500 mil) uzınlıqtaǵı úlken bólimler 2016-jılda suwdıń joqarı temperaturası dawamında ólip ketkenligin kórsetetuǵın maqala basıp shıǵardı, bul jaǵday avtorlar tárepinen globallıq klimat ózgeriwi tásirine baylanıstırılǵan. Úlken barterli rifinde tuwılıp atırǵan marjan balalarınıń procenti 2018-jılı keskin túsip ketti hám ilimpazlar onı "tábiyiy tańlawdıń úlken hádiysesi júzege keliwiniń dáslepki basqıshı" dep atamaqta. 2016-2017-jıllardaǵı aǵarıw waqıyalarında jetilisken jetiliskenlerdiń kópshiligi qaytıs boldı, bul korall tuwılıwınıń tómen dárejesine alıp keldi. Kóbeygen marjan túrleri de ózgerdi, eger tendenciya dawam etse, rif ekosistemasın uzaq múddetli qayta dúziwge alıp keldi.

1975-jılı qabıl etilgen "Ullı baryerli rif teńiz parki haqqında"ǵı nızamda (54-bánt) Riftiń salamatlıǵı, basımı hám keleshegi haqqında hár bes jılda bir márte bayanat beriw belgilengen. Sońǵı esapta bolsa 2019-jılı járiyalandı. 2022-jıl mart ayında jáne bir massalıq aǵartıw waqıyası tastıyıqlandı,  ásirese El-Nino hawa-rayı hádiysesiniń múmkin bolǵan tásirlerin esapqa alǵanda rif sistemasınıń keleshegi haqqında qosımsha qáweterlerdi keltirip shıǵardı.

Avstraliya teńiz ilimleri institutı hár jılı Ullı baryerli rifininiń jaǵdayı boyınsha sorawlar ótkerip, 2022-jılǵı esabat boyınsha 36 jıl ishindegi eń úlken tikleniwdi kórsetti. Bul tiykarınan riflerdiń úshten eki bóleginde tez ósiwshi Akropora marjanı tárepinen qayta ósiwi menen baylanıslı bolıp, bul jerde ústem marjan esaplanadı.

## Geologiyası hám geografiyası

Úlken barterli rifi Shıǵıs Avstraliya Kordilera bóliminiń ózine tán ózgesheligi bolip esaplanadı. Bul Torres buǵazınan (Brambl-Key, eń arqa atawı hám Papua-Jana Gvineyanıń qubla jaǵalawı arasında) arqada Ledi Elliot atawı (eń qubla atawı) hám qubladaģı Freyzer atawı arasındaģı belgisiz ótkelge shekem jetip baradı. Ledi Elliot atawı 1915 km (1,190 mi) Brambl Key qalasınan qubla-shıǵısta jaylasqan bolıp, kishi Myrrey atawların óz ishine aladı.

Plitalardıń tektonikalıq teoriyası Avstraliya kaynazoy dáwirinen baslap jılına 7 sm tezlikte arqaǵa qaray jıljıǵanlıǵın kórsetedi. Sonday-aq, bul waqıtta Kvinslendte oraylıq hám qalqan vulkanlar hám bazalt aǵıslarına alıp kelgen vulkan atılıwları júz bergen. Bulardıń ayırımları vulkan atawlarına aylanǵan. Marjan teńizi basseyni payda bolgannan soń, basseynde marjan rifleri óse baslaǵan, biraq shama menen 25 million jıl aldınģa shekem arqa Kvinslend tropiklerden qubladaǵı ortasha suwlarda bolıp, marjanlardıń ósiwin qollap-quwatlaw ushın júdá salqın edi.

Úlken baryerli rifiniń rawajlanıw tariyxı quramalı; Kvinslend tropikalıq suwlarǵa ótkennen keyin, teńiz qáddi ózgeriwi menen riflerdiń ósiwi hám páseyiwine kóp tásir kórsetken.

## Ekologiyası

Úlken baryerli rifleri tirishiliktiń ayrıqsha hár túrliligin qollap-quwatlaydı, sonıń ishinde, kóplegen ázzi yamasa joq bolıp ketiw qáwpi astında turǵan túrler esaplanadı. Olardıń ayırımları rifler sisteması ushın endemik bolıwı múmkin.

Úlken baryerli rifinde kit tárizlilerdiń 30 túri, sonıń ishinde, irgejeyli kit-minke, Hind-Tinish okeanı órkesh delfini hám órkesh kitler dizimge alınǵan. Rifte 1500 den aslam balıq túrleri, sonıń ishinde masqarapaz balıq, qızıl bas, qızıl tamaqlı imperator, bir neshe túrdegi snapper hám marjan foreli jasaydı. Teńiz jılanlarınıń on jeti túri Ullı baryerli rifinde 50 metrge shekemgi jıllı suwlarda jasaydı hám qublada arqa bólimge qaraǵanda kóbirek tarqalǵan. Ullı baryerli rifler dúnya miyrası aymaǵında ushırasatuǵınlardıń hesh biri endemik yamasa joq bolıp ketiw qáwpi astında.

## Ekologiyalıq qáwipler

Klimat ózgeriwi, pataslanıw, tikenekli taw juldızları hám balıqshılıq usı rif sistemasınıń salamatlıǵına tiykarǵı qáwipler bolıp esaplanadı. Milliy ilimler akademiyasınıń 2012-jıldaǵı izertlewine muwapıq, 1985-jıldan baslap Ullı baryerli rifi óziniń marjanlarınıń yarımınan kóbiregin joǵaltqan, joǵaltıwdıń úshten eki bólegi aldın sanap ótilgen faktorlar sebepli 1998-jıldan baslap júz bergen . 2022-jılı riftiń arqa hám oraylıq bólimlerinde monitoring baslanǵanınan berli marjan qaplamınıń eń kóp muǵdarı bolǵan, biraq qubla bólimindegi qaplama azayǵan hám aǵarıw hádiyseleri kóbirek júz bergen.

### Klimattıń ózgeriwi
Ullı baryerli rifi teńiz parki basqarması Ullı baryerli rifi ushın eń úlken qáwip-qáterdi klimat ózgeriwi dep esaplap, bul okeannıń ısıwına sebep boladı hám marjanlardıń aǵarıwın kúsheytedi. Teńiz ıssılıq tolqınları sebepli marjanlardıń massalıq aǵarıwı 1998, 2002, 2006, 2016, 2017 hám 2020-jıllardıń jazında júz bergen hám marjanlardıń aǵarıwı jıllıq waqıyaǵa aylanıwı kútilmekte. 2020-jılı ótkerilgen izertlewler nátiyjesinde Ullı baryerli rifi 1995-jıldan berli klimat ózgeriwi sebepli jıllı teńizler sebepli marjanlardıń yarımınan kóbiregin joǵaltqanı anıqlandı. . Marjanlardıń aǵarıwı keselliklerge sezgirliktiń artıwına alıp keledi, bul bolsa rif jámáátleri ushın zıyanlı ekologiyalıq tásirlerge sebep boladı.

2017-jılı iyul ayında YUNESKO korall oqlawdıń Ullı baryerli rifine tásirinen qatań qáweterleniwdi bildirgen qarar joybarın járiyaladı. Sonday-aq, qarar joybarında Avstraliya suwdıń sapasın jaqsılaw boyınsha úlken jumıslarsız Reef 2050 esabatınıń maqsetlerine erise almaytuǵınlıǵı haqqında eskertilgen.

### Tikenler shańaraǵı

Tikenekli teńiz juldızı marjan poliplerin jemiredi. Bul teńiz juldızlarınıń úlken háwij alıwı riflerdi wayran etiwi múmkin. 2000-jılı epidemiya Rif izertlew orayı (RRC) tárepinen ótkerilgen izertlewde úlgilengen riflerdegi tiri marjan qaplamınıń 66% joǵalıwına alıp keldi. Epidemiyalar tábiyiy cikllerde júz beredi, suw sapasınıń tómenligi hám teńiz juldızlarınıń jırtqıshlarınıń artıqsha awlanıwı menen jamanlasadı. 

### Balıqshılıq
Tiykarǵı túrlerdiń, máselen, gigant Tritonnıń artıqsha awlanıwı riflerdegi tirishilik ushın zárúr bolǵan azıq-awqat shınjırların buzıp jiberiwi múmkin. Balıq awlaw, sonday-aq, qayıqlardan suwdıń pataslanıwınıń artıwı, kereksiz túrlerdiń (delfinler hám tasbaqalar sıyaqlı) qosımsha awlanıwı hám trawling, ankerler hám torlardan jasaw orınlarınıń joq etiliwi arqalı riflerge tásir kórsetedi. 2004-jıldıń ortalarına kelip Ullı baryerli rif teńiz parkiniń shama menen úshten bir bólegi jazba ruxsatısız hár qanday túrdegi túrlerdi, sonıń ishinde balıq awlawdı joq etiwden qorǵaladı. 

### Basqarıw

1975-jılı Avstraliya húkimeti tárepinen "Ullı baryerli rifler teńiz parki" shólkemlestirilip, hár qıylı jumıslar qadaǵan etildi. "Ullı baryerli rifler teńiz parki" pútkil Ullı baryerli rifler provinciyasın óz ishine almaydı. Park Kvinslend húkimeti menen birgelikte "Ullı baryerli rifler teńiz parki" basqarması arqalı basqarıladı.

Riflerdi saqlap qalıw maqsetinde aymaqlastırıw, basqarıw rejeleri, ruqsatnamalar, bilimlendiriw hám xoshametlew (ekoturizm sertifikatı sıyaqlı) ilajlarınan paydalanıladı.

1999-jılı Avstraliya parlamenti tárepinen qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw hám biologiyalıq hár túrlilikti saqlaw haqqındaǵı nızam qabıl etilip, bul nızam biologiyalıq hár túrlilikti saqlawdıń regionallıq áhmiyetli baǵdarları boyınsha kórsetpeler beriw arqalı qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw haqqındaǵı milliy nızamnıń ámel etiwin jaqsıladı. Teńiz bioregionallıq planlastırıw procesi usı nızamnıń orınlanıwınan kelip shıqqan. Bul process túrge tiyisli pútkil ekosistema hám túrli túrlerdiń teńiz ortalıǵında óz ara tásirlesiwin esapqa alıw arqalı teńiz biologiyalıq hár túrlilikti saqlaydı.

### Turizm

Óziniń úlken biologiyalıq kóp túrliligi, jıllı tınıq suwları hám "tirik bortlar" dep atalatuǵın turistlik qayıqlardan paydalanıw múmkinligi sebepli rifler, ásirese, súńgiwshiler ushın oǵada qızıqlı mánzil esaplanadı. Ullı baryerli rifindegi turizm Keyrns hám de Whitsundayda jaylasqan. Bul aymaqlar park maydanınıń 7-8% in quraydı. Whitsundays hám Cairns ózleriniń basqarıw rejelerine iye. Kvinslend jaǵalawındaǵı kóplegen qalalar kúndelikli qayıq sayaxatların usınadı. Birneshe materik hám marjan atawları, sonıń ishinde, Jasıl ataw hám Ledi Elliot atawı házirgi waqıtta dem alıw orınları esaplanadı. 1996-jıldan baslap Ullı baryerli rifindegi 27 ataw kurortlardı qollap-quwatlaytuģın edi.

1996-jılı aymaqtaǵı turizmniń kópshiligi jergilikli bolıp, eń kóp sapar etiw waqıtları Avstraliyanıń qıs ayında bolǵan. Usı waqıtta Ullı baryerli rifine sayaxatshılar jılına 776 million Avstraliya dolların qosqanlıǵı esap-sanaq etilgen. Aymaqtaǵı eń iri kommerciyalıq xızmet sıpatında 2003-jılı turizm jılına 4 milliard Avstraliya dollarınan aslam dáramat keltirgenligi kórsetilgen 2005-jıldaǵı esaplawlarǵa qaraǵanda 5,1 milliard Avstraliya dollarına shekem ósken. 2013-jıldıń mart ayında Ullı baryerli rif teńiz parki basqarması tárepinen járiyalanǵan Deloitte esabatında aytılıwınsha, Riftiń 2 000 kilometrlik jaǵalıq sızıǵı jılına 6,4 milliard Avstraliya dollarına turizmdi tartadı hám 64 000 nan aslam adamdı jumıs penen támiyinleydi.

## Derekler