Itimallıq programmalastırıw

**Itimallıq programmalastırıw (PP)** — bul itimallıq modellerin deklarativ anıqlawǵa tiykarlanǵan programmalastırıw paradigması bolıp, onda juwmaq shıǵarıw avtomat túrde orınlanadı. Itimallıq programmalastırıw, birinshisin ańsatlaw hám keńirek qollanıw ushın, itimallıq modellestiriwdi hám dástúrli ulıwma maqsetli programmalastırıwdı birlestiriwge háreket etedi. Onı belgisizlik jaǵdayında sheshim qabıllawǵa járdem beretuǵın sistemalar jaratıw ushın qollanıwǵa boladı. Itimallıq programmalastırıw paradigmasına boysınatuǵın programmalastırıw tilleri «itimallıq programmalastırıw tilleri» (PPL) dep ataladı.

## Qollanılıwı
Itimallıq pikirlew akciya bahaların boljaw, filmlerdi usınıw, kompyuterlerdi diagnostikalaw, kiberhújimlerdi anıqlaw hám súwretti tanıw sıyaqlı keń kólemli wazıypalar ushın qollanılǵan. Degen menen, jaqınǵa shekem (tolıq emes sheklengen esaplaw kúshi sebepli), itimallıq programmalastırıw sheńberi sheklengen edi hám kópshilik juwmaq shıǵarıw algoritmleri hárbir wazıypa ushın qoldan jazılıwı kerek edi.

Soǵan qaramastan, 2015-jılı 50 qatarlı itimallıq kompyuter kóriw programması sol betlerdiń 2D súwretlerine tiykarlanıp, adam betleriniń 3D modellerin dúziw ushın qollanıldı. Programma juwmaq shıǵarıw usılınıń tiykarı retinde keri grafikanı paydalandı hám Julia tilindegi Picture paketi arqalı dúzildi. Bul «aldın mıńlaǵan qatardı talap etken nárselerdi 50 qatar kod penen» múmkin etti.

Gen itimallıq programmalastırıw kitapxanası (sonday-aq Julia tilinde jazılǵan) kóriw hám robototexnika wazıypalarına qollanılǵan.

Jaqında, Turing.jl itimallıq programmalastırıw sisteması hár túrli farmacevtikalıq hám ekonomikalıq qosımshalarda qollanılǵan.

Julia tilindegi itimallıq programmalastırıw sonday-aq Julia paketi Zygote.jl-di Turing.jl menen biriktiriw arqalı differenciallanıwshı programmalastırıw menen de biriktirilgen.

Itimallıq programmalastırıw tilleri sonday-aq kogniciyanıń modellerin islep shıǵıw hám bahalaw ushın Bayes kognitiv iliminde de keń qollanıladı.

## Itimallıq programmalastırıw tilleri
PPL-ler kóbinese tiykarǵı tilden keńeyedi. Mısalı, Turing.jl Julia-ǵa tiykarlanǵan, Infer.NET .NET Framework-ke tiykarlanǵan, al PRISM Prolog-tan keńeyedi. Degen menen, WinBUGS sıyaqlı ayırım PPL-ler basqa programmalastırıw tilinde anıq kelip shıǵıwı bolmaǵan, statistikalıq modellerdiń matematikalıq kórinisine jaqın kartalanatuǵın jeke tildi usınadı.

WinBUGS tili Gibbs úlgisin alıw hám baylanıslı algoritmlerdi paydalanıp Bayes esaplawın orınlaw ushın ámelge asırılǵan. Salıstırmalı túrde belgisiz programmalastırıw tilinde (Component Pascal) ámelge asırılǵanına qaramastan, bul til iykemli esaplaw usılı arqalı keń kólemli statistikalıq modeller ushın Bayes juwmaq shıǵarıwǵa imkaniyat beredi. Sol bir BUGS tili hár túrli esaplaw tańlawları («úlgi alıwshılar») hám qaǵıydalar yamasa ádepki mánisler arqalı Bayes modellerin juwmaq shıǵarıw ushın kórsetiw maqsetinde, WinBUGS (yamasa baylanıslı R paketleri, rbugs hám r2winbugs) hám JAGS (Just Another Gibbs Sampler, basqa bir baylanıslı R paketleri, sonıń ishinde rjags, R2jags hám runjags bar jeke programma) jeke programmasın paydalanıp qollanılıwı múmkin. Jaqında, Bayes model specifikaciyasın hám juwmaq shıǵarıwdı qollap-quwatlaytuǵın basqa tiller tiykarındaǵı Bayes esaplawı ushın hár túrli yamasa nátiyjelirek tańlawlarǵa imkaniyat beredi hám R maǵlıwmatlardı analizlew hám programmalastırıw ortalıǵınan qoljetimli, mısalı: Stan, NIMBLE hám NUTS. BUGS tiliniń tásiri usı keyingi tillerde ayqın kórinip turadı, olar hátte model specifikaciyasın belgilewdiń ayırım aspektleri ushın sol bir sintaksisti paydalanadı.

Bir neshe PPL-ler belsendi islep shıǵılıwda, sonıń ishinde ayırımları beta-testlewde. Eki keń tarqalǵan qural — Stan hám PyMC.

### Relyaciyalıq
Itimallıq relyaciyalıq programmalastırıw tili (PRPL) — bul itimallıq relyaciyalıq modellerdi (PRM) táriyiplew hám olar menen juwmaq shıǵarıw ushın arnawlı proektlestirilgen PPL.

PRM ádette sáykes PRPL-ge jaylastırılǵan, qatnası bar tarqatıwlardı qısqartıw, olar haqqında juwmaq shıǵarıw hám ashıw ushın bir qatar algoritmler menen islep shıǵıladı.

### Itimallıq logikalıq programmalastırıw
Itimallıq logikalıq programmalastırıw — bul logikalıq programmalastırıwdı itimallıqlar menen keńeytetuǵın programmalastırıw paradigması. 

Itimallıq logikalıq programmalastırıwǵa kópshilik usıllar programmanı itimallıq faktler toplamına hám logikalıq programmaǵa bóletuǵın tarqatıw semantikasına tiykarlanǵan. Ol programmanıń Gerbrand áleminiń interpretaciyalarında bir itimallıq tarqatıwın anıqlaydı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__