Transliteraciya

**Transliteraсiya** (latın *trans* — «arqalı, qayta» + *litera* — «hárip») — bul bir álipbe belgileriniń basqa álipbe belgilerin paydalanıp jazılıwı bolıp, bunda bir jazıw sistemasınıń hárbir tańbası (yamasa tańbalar izbe-izligi) basqasınıń tiyisli tańbası (yamasa tańbalar izbe-izligi) arqalı ańlatıladı. Mısalı, latın álipbesindegi francuzsha «Daudet» familiyasınıń kirill álipbesindegi russha transliteraciyası «Додэ» boladı.

Transliteraciya — bul bir jazıw sistemasınan ekinshi jazıw sistemasına tekstti ózgertiwdiń bir túri bolıp, onda háripler boljawǵa bolatuǵın usıllar menen almastırıladı, mısalı, grek tilindegi ⟨α⟩ → ⟨a⟩ hám ⟨χ⟩ → digraf ⟨ch⟩, kirill ⟨д⟩ → ⟨d⟩, armyan ⟨ն⟩ → ⟨n⟩ yamasa latın ⟨æ⟩ → ⟨ae⟩.

Transliteraciya - bul sóz, sóz dizbegi yamasa tekstti basqa jazıw sistemasında kórsetiw yamasa kórsetiwge háreket etiw procesi. Transliteraciyalar dáslepki sózdiń aytılıwın basqa jazıw sistemasında beriw ushın dúziledi, bul sol jazıw sistemasın oqıytuǵın yamasa sóyleytuǵın adamlarǵa dáslepki sózdiń seslerin hám aytılıwın jaqınlatıp aytıwǵa múmkinshilik beredi. Transliteraciyalar sózdiń aytılıwın ózgertpeydi. Solay etip, joqarıdaǵı grek mısalında, ⟨λλ⟩ dál [l] sıyaqlı aytılsa da, ⟨ll⟩ dep transliteraciya etiledi, yamasa grek háripleri ⟨λλ⟩. ⟨Δ⟩ [ð] dep aytılsa da ⟨D⟩ dep transliteraciya etiledi, al ⟨η⟩ uzın emes hám (dál ⟨ι⟩ sıyaqlı) [i] dep aytılsa da ⟨ē⟩ dep transliteraciya etiledi.
## Tiykar
Bir grafikalıq sistemadaǵı tillerdiń ayırım sózlerin basqa bir grafikalıq sistemaǵa iye bolǵan tillerdiń jazıwında qollanıw transliteraciya arqalı boladı. Sırttan kirgen sózlerdi, ***ásirese adam atların***, ***familiyalardı, geografiyalıq atamalardı*** jazıwda transliteraciya qollanıladı. Ilimiy hám ámeliy transliteraciya ayırmashılıqqa  iye boladı. Ilimiy transliteraciya grafikalıq tańbalar menen transliteraciyalıq tańbalardıń sáykes keliwinen quraladı. Máselen, orıs kirillicası ilimiy latın transliteraciyasında berilgen waqıtta orıs háripleri bolǵan e hám э yamasa i hám y tańbaları bólek-bólek tańbalanadı.

Ámeliy transliteraciyada jazıw sistemasındaǵı bar tańbalardı qollanıw menen sheklenedi. Qosımsha tańbalar qabıl etilmeydi. Buǵan mısal retinde xalıqaralıq baylanısta telegrammalar jiberiwde jumsalatuǵın latın grafikasınıń francuzsha variantın kórsetiwge boladı. Bunda ayırım jaǵdaylarda bir neshe orıs háripleri birlestirilip, bir tańba menen beriledi. Mısalı: e hám э háripleri e menen, и hám й háripleri и menen tańbalanadı. Sonlıqtan bul transliteraciya boyınsha *твой* hám *твои* sózleri bir túrli (твои) bolıp jazıladı.

Shet tilinen awısqan adam atları menen túpkilikli sózlerdi jazba túrde bererde transkripciyadan da, transliteraciyadan da yamasa olardıń aralaspasınan da paydalana beredi. Francuzsha *Henri* sózin orıssha *Анри* dep ańlatıw transkripciya ushın mısal bolsa, francuzsha *Hugo* sózin orıssha *Гюго* dep ańlatıw transliteraciya ushın ayqın mısal boladı. Francuz tilinde *Henri, Hugo* degende h háribi aytılmaydı. Aytılıwı transkripciyada e sapqa alınıp (h taslap ketilip), Анри bolǵan. Al francuz tilinde Hugo sóziniń birinshi sesi aytılmasa da, onıń jazılıwın esapqa alıp, biraq orıs tilinde h bolmaǵanlıqtan onıń ornına oǵan artikulyaciyalıq jaqtan jaqınıraq aytılatuǵıń *г* qollanılıp, nátiyjede transliteraciya boyınsha orıs tilinde *Gyugo* dep alınǵań. Sonday-aq, inglisshe *Shekspir* sózi *Shakespere*, francuzsha *Didro* sózi *Diderot*, bolıp jazıladı. Kórinip turǵanınday grafikalıq jaqtan salıstırıp otırǵan tillerde úlken ayırmashılıq bar. Eger grafikalıq ólshemdi (principti) basshılıqqa alıp, orıssha jazsaq, olar *Sxakespare, Diderot* bolıwı kerek. *Шекспир* hám *Дидро* túrinde jazılıwında grafikalıq ólshem menen birge sáykes inglis hám francuz tillerindegi olardıń aytılıwı da esapqa alınǵan. 
## Qaraqalpaq kiril-latın transliteraciyası
Qaraqalpaq tiliniń kiril grafikasına tiykarlanǵan álipbesi menen házirgi latın grafikasına tiykarlanǵan álipbesi tómendegishe transliteraciya etiledi.

## Derekler

## Ádebiyatlar
* Транслитерация // Большая российская энциклопедия. Том 32. — М., 2016. — С. 340—341.
* Юшманов Н. В. Ключ к латинским письменностям земного шара. — М.—Л., 1941. — С. 19 (цит. по Гиляревский Р. С., Старостин Б. А. Введение // Иностранные имена и названия в русском тексте: Справочник. — 3-е, испр. и доп. — М.: Высшая школа, 1985. — С. 17.).
* G. Gerych. Transliteration of Cyrillic Alphabets. Ottawa University, April 1965. 126 pp. — историческое обозрение понятия транслитерации, его эволюции и применения

__BÖLİDİMÖNDEMEW__