Qırǵızstanda turizm

Qırǵızstannıń tawları hám kólleri tartımlı turistlik baǵıtlar bolıwına qaramastan, turizm sanaatı investiciyalardıń azlıǵı sebepli júdá áste rawajlanbaqta. 2000-jıllardıń basında jılına ortasha 450 000-ǵa shamalas turist kelgen, olar, tiykarınan, burınǵı Sovet Awqamı mámleketlerinen bolǵan. 2018-jılı «British Backpacker Society» Qırǵızstandı dúnyada sayaxatshıları ushın eń jaqsı besinshi baǵıt retinde dizimge aldı hám bul mámlekettiń «jaqın arada barlıqqa málim bolatuǵın» sayaxat qupıyası ekenligin atap ótti.

Íssıkól kóli hám Tyanyan-Shan tawları salıstırmalı túrde ataqlı turistlik baǵıtlar esaplanadı.

## Mádeniy dıqqatqa ılayıq orınlar
Qırǵız mádeniyatı Monǵol ordaları dáwirine barıp taqalatuǵın kóshpeli dástúrlerge tiykarlanǵan. Házirgi qırǵızlar, tiykarınan, úylerde yamasa kóp qabatlı jaylarda jasasa da, jaz waqtında ele de qoyları, eshkileri, atları hám geyde, hátte, yakları menen birge kiyiz úyde jasap atırǵan jergilikli xalıqtı baqlawǵa boladı. Hár bir wálayatta turistlerge xızmet kórsetetuǵın birneshe kiyiz úyli lagerler bar; olardıń ishinde eń áhmiyetlileri (hám eń shetki aymaqlarda jaylasqanları) Narın qalasınan keyin Narın wálayatında jaylasqan «Tash-Rabat» («Tas úy») hám Íssıkól boyındaǵı Qaraqol qalasınıń qasındaǵı Jeti-Ógiz oypatlıǵında jaylasqan.

Qırǵız hayal-qızları kiyizden hár túrli qol óneri buyımların, sonıń ishinde tapochkalar, sumkalar, bezewli paneller, «aq qalpaq» dep atalatuǵın dástúriy bas kiyimler hám «shırdaq» dep atalatuǵın reńli gilemlerdi islep shıǵaradı. Bul gilemler hár túrli ólshemlerden ibarat boladı. Shırdaqlarda dástúriy naǵıslardıń úlken túrleri ushırasadı; qırǵızlar ashıq reńlerdi, kóbinese ashıq qızıl hám jasıl reńlerdiń birigiwin unatadı. Shet elli qarıydarlar ushın jasalǵan ortasha reńli shırdaqlardı Bishkekten tabıwǵa boladı, biraq olardıń bahası dástúriy gilemlerge qaraǵanda sál qımbatıraq bolıwı múmkin. Narın wálayatı mámlekettegi eń jaqsı shırdaqshılar mákanı dep esaplanadı; ol jerde arnawlı buyırtpa beriwge bolatuǵın birneshe kooperativler bar.

## Eko-turizm
Házirgi waqıtta Qırǵızstanda «ekologiyalıq jaqtan qáwipsiz» turizmdi rawajlandırıw boyınsha birneshe háreketler alıp barılmaqta. Shveycariyanıń mádeniy rawajlanıw shólkemi bolǵan «Helvetas» «Shepard's Life» («Shopannıń ómiri») hám «Community Based Tourism» («Jámiyetshilikke tiykarlanǵan turizm») sıyaqlı birneshe usınday joybarlarǵa qáwenderlik etti. Qırǵızstandaǵı kóplegen turistlik kompaniyalar barlıq nárselerge qosılǵan «eko-» prefiksi óz mámleketine keletuǵın sayaxatshılar ushın júdá tartımlı esitiletuǵınlıǵın túsinedi, sol sebepli olar átirap-ortalıqqa zıyan keltirmewge baǵdarlanǵan kampingdi rawajlandırıw boyınsha hesh nárse islemese de, óz shólkemlerin táriyiplew ushın bul sózdi qollanıwǵa beyim boladı. Biraq, Qırǵızstanǵa keletuǵın turistlerdiń qızıǵıwshılıǵı jergilikli tábiyattıń sulıwlıǵınan lázzet alıwǵa baǵdarlanǵan. 2010-jılı Qırǵızstan turizm menen baylanıslı shólkemlerdiń regionlar aralıq birlespesi bolǵan «The Region Initiative» (TRI) shólkemine qosıldı. TRI úsh region — Qubla Aziya, Oraylıq Aziya hám Shıǵıs Evropa arasında baylanıstırıwshı buwın retinde xızmet etedi, oǵan sonday-aq, Armeniya, Bangladesh, Indiya, Gruziya, Qazaqstan, Pakistan, Nepal, Tájikstan, Rossiya, Shri-Lanka, Túrkiya, Ukraina hám Ózbekstan da qosılǵan.

## Turistlik orınlar

«National Geographic» ilimiy-ǵalaba jurnalı Qırǵızstandaǵı turistler barıwı usınıs etiletuǵın segiz jabayı orındı atadı. *«Qırǵızstan qalalarında sovet stilindegi imaratlar, keń bazarlar hám reńli meshitler kóp. Biraq Bishkek hám Oshtan tıs jerde siz ájayıplardı — biyik tawlı kóllerdi, qarlı shıńlardı hám jańǵaq ormanların kóresiz»,* — dep jazadı basılım. National Geographic óz tańlawına birneshe orınlardı kirgizgen.

*Ala-Arsha milliy baǵı — Bishkekten 40 kilometr uzaqlıqta jaylasqan. Mámlekettegi eń ataqlı tábiyiy aymaqlardıń biri. Qırǵız tilinen «ala-archa» «shubar arsha» dep awdarıladı — jergilikli xalıq bul ósimlikti úylerin jaman ruxlardan qorǵaw ushın paydalanadı.
*Kól-Suu — Qıtay menen shegaraǵa jaqın biyik tawlı aymaqtaǵı kól. Ol jerge jetip barıw ushın Narınnan avtomobilde tórt saat júriw kerek, sońınan piyada yamasa atta barıwǵa tuwra keledi.
*Lenin shıńı — Tájikstan menen shegarada jaylasqan. Bul jeti mıńlıq shıń Qırǵızstandaǵı eń ataqlı shıńlardıń biri esaplanadı. Tájiriybeli alpinistler jıl sayın onı iyelewge tırısadı.
*Arslanbab — dúnyadaǵı eń iri jańǵaq ormanlarınıń biri. Ol dáslep b.e.sh. III ásirde qonıslanıwshılardıń qızıǵıwshılıǵın oyatqan bolsa, búgingi kúnde hár túrli mámleketlerden kelgen turistlerdi ózine tartpaqta.
*Ala-Kól — Teskey Ala-Taw biyik taw dizbeginde 3532 metr biyiklikte jaylasqan. Ol jerge tek piyada barıwǵa boladı, bul bir kúnnen kóbirek waqıttı aladı.
*Tash-Rabat — óz waqtında bul tariyxıy imarat Ullı Jipek jolı boyı menen baratuǵın sawdagerler hám kárwanlar ushın tiykarǵı turaq jay (kárwansaray) bolıp xızmet etken. Kárwansaray At-Bashı tawları arasındaǵı oypatlıqta qurılǵan. Búgingi kúnde turistler azǵana tólem esabına bul jerge kire aladı. Jaqın arada kólge hám Chatır-Kól tábiyat qorıqxanasına aparatuǵın sayaxat jolları bar.
*Skazka kanyonı — «Ertek kanyonı» retinde de tanımalı bul aymaq Íssıkól kóliń qubla jaǵalawında jaylasqan. Kanyon mıńlaǵan jıllar dawamındaǵı muz, suw hám samal eroziyası nátiyjesinde payda bolǵan.
*Bókonbaev — Íssıkól jaǵasındaǵı kishkene awıl, óziniń saqlanıp qalǵan dástúrleri menen turistlerdi ózine tartadı. Bul jerde olarǵa quslar menen ań awlaw oyınların kórsetedi yamasa atta júriwdi usınadı.

## Kelgenler statistikası
Qırǵızstanǵa kelgen sayaxatshılardıń kópshiligi tómendegi mámleketlerdiń puqaraları bolǵan:

## Qosımsha qarań
* Qırǵızstannıń viza siyasatı
* Qırǵız asxanası

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Globetrooper saytında Qırǵızstan
* The Region Initiative (TRI)
* Qırǵızstan hám Tájikistandaǵı taw turizmi hám turaqlılıǵı: Izertlewlerge sholıw