Selva

**Selva** — jabıq hám úzliksiz terek qaplamı, ıǵallıqqa baylanıslı ósimlikler, epifit hám lianalardıń barlıǵı hám jabayı órtlerdiń joqlıǵı menen ajıralıp turatuǵın toǵaylar jawınlı toǵaylar. Ádette, jawınlı toǵaylardı tropikalıq jawınlı toǵaylar hám ortasha jawınlı toǵaylar sıpatında ajıratıw múmkin, biraq basqa túrleri de táriyiplengen.

Barlıq biotikalıq túrlerdiń 40% den 75% ge shekemgi bólegi jawınlı toǵaylarda jergilikli dep esaplanadı. Tropikalıq toǵaylarda elege shekem tabılmaǵan millionlap túrdegi ósimlikler, jánlikler hám mikroorganizmler bolıwı múmkin. Tropikalıq toǵaylar "Jer júziniń gáwharları" hám "dúnyadaǵı en úlken dárixana" dep atalǵan, sebebi bul jerde tábiyiy dári-dármaqlardıń tórtten bir bóleginen aslamı tabılǵan.

Toǵaylar, sonday-aq, endemik toǵay túrleri toǵaylardıń kesiliwi, jasaw orınlarınıń joq bolıwı hám atmosferanıń pataslanıwı sebepli tez joq bolıp ketpekte.

## Anıqlama
Jawınlı toǵaylar jabıq hám úzliksiz terek qaplamı, joqarı ıǵallılıq, ıǵallıqqa baylanıslı ósimliklerdiń barlıǵı, japıraqlardıń ıǵallı qatlamı, epifit hám lianalardıń barlıǵı hám jabayı órtlerdiń joqlıǵı menen ajıralıp turadı. Jawınlı toǵaylardıń eń úlken maydanları tropikalıq yamasa ortasha jawınlı toǵaylar bolıp tabıladı, biraq basqa ósimlikler associaciyaları, sonıń ishinde, subtropikalıq jawınlı toǵaylar, litoral jawınlı toǵaylar, bultlı toǵaylar, júzim toǵayları hám hátte qurǵaq jawınlı toǵaylar táriyiplengen.

### Tropikalıq toǵay

Tropikalıq toǵaylar ıssı hám ıǵal klimat penen ajıralıp turadı, qurǵaq máwsim bolmaydı: ádette ekvatordan arqa hám qublada 10 gradus aralıqta ushırasadı. Jıldıń barlıq aylarında ortasha aylıq temperatura 18 °C (64 °F) den joqarı boladı.  Jıllıq ortasha jawın-shashın 168 cm (66 in) den az bolmaydı hám 1000 cm (390 in) den artıwı múmkin, biraq ádette 175 cm (69 in) hám 200 cm (79 in) arasında jatadı. 

Dúnyanıń kóplegen tropikalıq toǵayları intertropikalıq konvergenciya zonası dep te atalatuǵın musson oypatlıǵınıń jaylasıwı menen baylanıslı. Tropikalıq ıǵal togaylardıń keń kategoriyası Rak tropikleri hám Jadiy tropikleri arasındaǵı ekvatorial zonada jaylasqan. Tropikalıq toǵaylar Qubla-shıǵıs Aziyada (Myanmadan (Birma) Filippin, Malayziya, Indoneziya, Papua-Jańa Gvineya hám Shri-Lankaǵa shekem; sonday-aq, Afrikanıń Saxara materiginde Kamerundan Kongoǵa shekem (Kongo toǵayı), Qubla Amerikada (máselen, Amazonka toǵayı), Oraylıq Amerikada (máselen, Kongo toǵayı) bar. Bosavas, YUkatan yarım atawınıń qublası-El-Peten-Belize-Kalakmul), Avstraliya hám Tınısh okeanı atawlarında (Gavayi sıyaqlı). Tropikalıq togaylar "Jerdiń ókpesi" dep atalǵan, biraq házirgi waqıtta jawınlı toǵaylar fotosintez arqalı atmosferaǵa az muǵdarda kislorod qosıwı belgili.

## Adamlardıń paydalanıwı

Tropikalıq toǵaylar aǵash, sonday-aq, gósh hám teri sıyaqlı haywanat ónimlerin beredi. Jawınlı toǵaylar, sonday-aq, turizm orınları hám ekosistema xızmetleri sıpatında da áhmietke iye. Kóplegen azıq-awqatlar dáslep tropikalıq toǵaylardan kelgen hám elege shekem tiykarǵı toǵay bolǵan aymaqlardaǵı plantaciyalarda ósiriledi. Sonday-aq, ósimliklerden alınǵan dári-dármaqlar kóbinese ıssılıqta, zamarrıq infekciyalarında, kúyiwde, asqazan-ishek mashqalalarında, awırıwda, dem alıw mashqalalarında hám jaralardı emlewde qollanıladı. Sonıń menen birge, jawınlı toǵaylar ádette jergilikli bolmaǵan xalıqlar tárepinen turaqlı túrde paydalanılmaydı, biraq awıl xojalıǵı maqsetlerinde paydalanıladı yamasa alıp taslanadı. 

### Jergilikli xalıq
2007-jıl 18-yanvarda FUNAI Braziliyada 67 túrli baylanısta bolmaǵan qáwimler bar ekenligin tastıyıqlaǵanı haqqında da xabar berdi. Bul qosımsha menen Braziliya házirgi waqıtta jańa Gvineya atawın eń kóp sanlı baylanısta bolmaǵan qáwimlerge iye mámleket sıpatında quwıp ótti. Jańa Gvineya atawındaǵı Irian Jaya yamasa Batıs Papua provinciyasında bir-biri menen baylanıspaǵan 44 qáwim toparı jasaydı. Ásirese, Braziliyada toǵaylardıń kesiliwi sebepli qáwimler qáwip astında.

Oraylıq Afrika jawınlı toǵayları ekvatorial jawınlı toǵaylarda jasaytuǵın ańshı-terimshi xalıqlardan biri Mbuti pigmeyleriniń úyi bolıp, olar qısqa boyı menen xarakterlenedi (ortasha bir yarım metrden tómen yamasa 59 dyuym). Olar 1962-jılı "Toǵay adamları" atlı Kolin Turnbull tárepinen izertlengen. Qubla-shıǵıs Aziyada jasaytuǵın pigmeyler basqalar qatarında "Negrito" dep ataladı. Malayziyanıń Saravak shtatı jawınlı togaylarında kóplegen qáwimler bar. Saravak - Borneo materiginiń bir bólegi bolıp, úlkenligi boyınsha dúnyada úshinshi orın tutadı. Saravaktaǵı basqa qáwimlerden bazıları: Kayan, Keniya, Kejaman, Kelabit, Punan Bah, Tanjong, Sekapan hám Laxanlar. Olar birgelikte Dayaks yamasa Orangulu dep ataladı, yaǵnıy "ishkeridegi adamlar" degen mánisti bildiredi.

Sarawaqtıń 1,5 million xalqının yarımı dayaklar. Antropologlar pikirinshe, dayaklardıń kópshiligi tiykarınan Qubla-shıǵıs Aziya materiginen kelgen. Olardıń mifologiyası bunı tastıyıqlaydı.

## Derekler

## Qosımsha oqıw ushın
* Butler, R. A. (2005) *A Place Out of Time: Tropical Rainforests and the Perils They Face*. Published online: Rainforests.mongabay.com
* Richards, P. W. (1996). *The tropical rain forest*. 2nd ed. Cambridge University Press  
* Whitmore, T. C. (1998) *An introduction to tropical rain forests*. 2nd ed. Oxford University Press.  ISBN&nbsp;