Madrid principleri

**Madrid principleri** — EQBSh Minsk toparı tárepinen usınılǵan, Tawlı Qarabaǵ mashqalasın tınısh jol menen sheshiwge qaratılǵan sheshim usınısları edi. Evropada qáwipsizlik hám birge islesiw shólkeminiń Minsk toparı kelispewshiliklerdi tınısh jol menen sheshiw boyınsha sóylesiwler alıp barıw ushın xalıqaralıq dárejede tán alınǵan birden-bir uyım bolıp, 2020-jılı kelispewshilikler qaytadan baslanǵan edi. Armeniya hám Ázerbayjannıń joqarı lawazımlı shaxsları usınıs etilgen principlerdiń ayırımları boyınsha kelisip aldı, biraq Armeniya kúshleriniń basıp alınǵan aymaqlardan shıǵıp ketiwi yamasa Tawlı Qarabaǵtıń keleshektegi statusın sheshiw usılları boyınsha hesh qanday alǵa ilgerilewge erise almadı.

## Fon

Birinshi Tawlı Qarabaǵ urısı urısıp atırǵan tárepler ortasında 1994-jıl 12-mayda kúshke kirgen shártnama («Bishkek protokolı») menen juwmaqlandı. 2016-jıldıń mart ayına shekem Ázerbayjan hám Armeniya birgelikte 7 mıń shártnama buzılıwı haqqında xabar bergen; tek ǵana 2015-jıldıń ózinde 100 den aslam shártnamanıń buzılıwı haqqında xabar berilgen hám 12 Ázerbayjan áskeri qaytıs bolǵan. 2016-jıldıń aprel ayındaǵı urıslar 2020-jılǵı Tawlı Qarabaǵ urısına shekem 1994-jılǵı shártnamanıń eń awır buzılıwı edi.

Qarama-qarsılıqtıń qayta baslanıwında tariyxıy jaqın dáwirde júz bergen adamgershilikten uzaqlasıwdıń roli atap ótilgen. Rossiya imperiyası siyasatı menen baylanıslı úlken qarama-qarsılıqlar 1905-jılı baslanıp, Sovet Awqamınıń tarqalıwı dáwirinde jáne de keskinlesti, olar rasalıq hám kúshli milletshilikke úles qosıp, armyanlar hám ázerbayjanlardıń bir-birin stereotipke salıwına hám ózleriniń sociallıq-siyasiy diskursların qáliplestiriwine sebep boldı.

Birinshi Tawlı Qarabaǵ urısı dáwirinde hám onnan keyin Armeniyada ázerbayjanlarǵa qarsı sezimler kúsheydi hám bul ázerbayjanlarǵa qarsı kúsh kórsetiwge alıp keldi. 2003-jılı 16-yanvarda Armeniyanıń burınǵı prezidenti Robert Kocharyan ázerbayjanlar hám armyanlar «etnikalıq jaqtan bir-birine sáykes emes» ekenligin hám Qarabaǵtaǵı armyan xalqınıń Ázerbayjan mámleketi ishinde jasawı múmkin emesligin ayttı. 30-yanvar kúni Strasburgta shıǵıp sóylegen Evropa keńesiniń bas xatkeri Valter Shvimmer Kocharyannıń sholıwı urıstı qozǵatıwdı ańlatatuǵının atap ótti. 2012-jılı ótkerilgen jámiyetshilik sorawına muwapıq, armanlardıń 63 procenti Ázerbayjandı «Armeniyanıń eń úlken dushpanı» dep biledi.

Óz gezeginde, armyanlarǵa qarsı jek kóriwshilikti oyatıw hám jek kóriwshilik sózlerin úgit-násiyatlaw Qarabaǵ mashqalasın sheshiwge qaratılǵan tınıshlıq procesin bekkemlew hám kelispewshi táreplerdiń (Tawlı Qarabaǵ, Ázerbayjan hám Armeniya) xalıqları arasında isenim ortalıǵın qáliplestiriw ushın zárúr shárayatlar jaratıwdıń eń úlken qıyınshılıqlarınan biri bolıp esaplanadı. Birlesken Milletler Shólkeminiń rasalıq kemsitiwge qarsı gúresiw boyınsha komitetiniń (CERD/C/AZE/4, 2005-jıl 14-aprel) juwmaqlawshı baqlawları jáne rasalıq hám keńpeyillikke qarsı gúresiw boyınsha Evropa komissiyasınıń (ECRI) 2002-jıl 28-iyundaǵı, 2006-jıl 15-dekabrdegi, 2011-jıl 23-marttaǵı hám 2016-jıl 17-marttaǵı Ázerbayjan haqqındaǵı esabatları jáne Evropa Keńesiniń Milliy azshılıqlardı qorǵaw haqqındaǵı ramkalıq shártnaması másláhát komitetiniń 2003-jıl 22-maydaǵı hám 2007-jıl 9-noyabrdegi Ázerbayjan haqqındaǵı pikirleri hám basqa da bir qatar xalıqaralıq shólkemler tárepinen qabıl etilgen hújjetlerde Ázerbayjanda armyanlarǵa qarsı rasalıq hám zenofobiya mashqalası kórip shıǵılǵan hám tastıyıqlanǵan.

## Principler

2009-jılı iyul ayında Italiyanıń L'Aquila qalasında bolıp ótken «Úlken segizlik» sammiti sheńberinde Evropada qáwipsizlik hám birge islesiw shólkeminiń Minsk toparı mámleketleriniń úsh basshısı — Medvedev, Obama hám Sarkozi, Armeniya hám Ázerbayjan Prezidentleri Serj Sarkisyan hám Ilham Alievti «aralarındaǵı bir neshe ayırmashılıqlardı saplastırıw hám usı Tiykarǵı principler boyınsha kelisimlerdi juwmaqlawǵa» shaqırǵan bayanat járiyaladı.

Bul bildiriwge bola, Tawlı Qarabaǵ mashqalasın sheshiwdiń tiykarǵı principleri «Xelsinki juwmaqlawshı akti»niń (1975) Hákimiyattan paydalanbaw, Jer pútinligi hám xalıqlardıń teń huqıqları hám óz táǵdirin ózi belgilew huqıqı principlerine tiykarlanadı.

Joqarıda atap ótilgen hújjette sheshim ushın altı tiykarǵı element de kórsetilgen:
# Tawlı Qarabaǵ átirapındaǵı aymaqlardı Ázerbayjan qaramaǵına qaytarıw;
# qáwipsizlik hám avtonomiyalıq kepilliklerin támiyinleytuǵın waqtınsha status;
# Armeniyanı Tawlı Qarabaǵ penen baylanıstıratuǵın koridor;
# Tawlı Qarabaǵtıń tiykarǵı huqıqıy statusın keleshekte nızamlı túrde májbúriy bolǵan erk-ıqrar bildiriwi arqalı belgilew;
# barlıq ishki migrantlar hám qashqınlardıń burınǵı jasaw orınlarına qaytıw huqıqı;
# tınıshlıqtı qorǵaw boyınsha operaciyanı óz ishine alǵan xalıqaralıq qáwipsizlik kepillikleri.

Sonıń menen birge, EQBSh basshıları Armeniya hám Ázerbayjan Prezidentlerin óz-ara bir neshe ayırmashılıqlardı saplastırıwǵa jáne keń kólemli sheshimdi qamtıp alǵan bul tiykarǵı principler boyınsha kelisimlerdi juwmaqlawǵa shaqırdı.

## Qosımsha qarań
* Bishkek protokolı
* Cyurix protokolları

## Derekler