Qıtay–Qırǵızstan shegarası

**Qıtay-Qırǵızstan shegarası**nıń uzınlıǵı  bolıp, ol Qazaqstan menen úsh tárepli noqattan baslap, Tyan-Shan taw dizbekleri hám shıńları arqalı qubla-batıs baǵdarında Tájikstan menen úsh tárepli noqatqa shekem sozıladı. Shegara Qırǵızstannıń (arqadan qublaǵa/shıǵıstan batısqa qaray) Íssı-Kól wálayatı, Narın wálayatı hám Osh wálayatınıń Qıtaydıń Shıńjan-Uyǵır avtonom rayonındaǵı Aksu okrugı (arqa hám shıǵısta) hám Qızılsuw-Qırǵız avtonom okrugınan (qubla hám batısta) ajıratıp turadı.

## Tariyxı

Shegaranıń baslanıwı XIX ásirdiń ortalarına, Rossiya imperiyasınıń Oraylıq Aziyaǵa keńeyip, Zaysan kóli regionı ústinen óz qadaǵalawın ornatqan dáwirine barıp taqaladı. Rossiya imperiyası hám Cin imperiyası arasındaǵı, búgingi Qıtay-Qazaqstan/Qırǵızstan/Tájikstan shegarasınan kóp parıq qılmaytuǵın shegaranı belgilew 1860-jılǵı Pekin konvenciyasında názerde tutılǵan. Konvenciyaǵa muwapıq haqıyqıy shegara sızǵıshı Tarbagatay shártnaması (1864) hám Uliastay shártnaması (1870) menen belgilendi, nátiyjede Zaysan kóli Rossiya tárepinde qaldı. Cin imperiyasının Ertis basseynindegi áskeriy kúshi Dungan kóterilisi (1862–77) waqtında hálsirep qaldı. Kóterilis bastırılıp, Shıńjan Zuo Zongtang tárepinen qayta jawlap alınǵannan keyin, Ili dáryası basseynindegi Rossiya hám Cin imperiyaları arasındaǵı shegara 1881-jılǵı Sankt-Peterburg shártnaması hám bir qatar keyingi protokollar menen Rossiya paydasına sál ózgertildi. 1915-jılı Ili oypatlıǵı hám Jungar Alatauy regionındaǵı shegaranı anıqlastırıwshı kelisimge qol qoyıldı.

Shegaranıń eń qubla bólimi (yaǵnıy házirgi Qıtay-Tájikstan shegarasınıń qubla yarımı) Britaniya hám Rossiya arasındaǵı Oraylıq Aziyadaǵı ústemlik ushın «Úlken oyın» dep atalǵan báseki sebepli demarkaciyalanbaǵan kshiyinde qaldı. Aqırında, eki tárep Awǵanstandı olar arasındaǵı ǵárezsiz bufer mámleket retinde qaldırıwǵa kelisip, 1895-jılı Awǵanstannıń Vaxan koridorın jarattı. Qıtay bul kelisimlerde qatnaspadı, sonlıqtan Qıtay-Rossiya shegarasının eń qubla bólimi belgisizliginshe qaldı.

1991-jılı Qırǵızstan ǵárezsizlik alǵanda, ol SSRA-Qıtay shegarasınıń bir bólegin miyras qılıp aldı. Eki mámleket óz shegaraların 1996-jılı belgiledi. Rásmiy demarkaciyaǵa Qırǵız oppoziciyasınıń (Azimbek Beknazarov basshılıǵındaǵı) sol dáwirdegi prezident Askar Akaevke qarsı baǵdarlanǵan, nátiyjesi Laleler revolyuciyasına alıp kelgen keń hárekettiń bir bólegi retinde shegara shártnamasına qarsılıǵı kedergi boldı. Shegara boyınsha kelisim 2009-jılı juwmaqlandı, bunda Qıtay Xalıq Respublikası Xan-Tari shıńınıń bir bóleginden bas tarttı, al Qırǵızstan Issık-Kól regionınıń qublasında jaylasqan tawlı aymaq — Úzeńgi-Kushni Qıtayǵa berdi. Taybeyde jaylasqan Qıtay Respublikası (Tayvan) húkimeti bul kelisimlerdi hám 1949-jıldan keyingi shegara shártnamaların tán almaydı; óz gezeginde Qırǵızstan da «Bir Qıtay principi» boyınsha Tayvanniń legitimligin tán almaydı.

2013-jılı Qıtay «Bir belbew, bir jol» baslamasın basladı hám Oraylıq Aziya arqalı Evropa hám Aziya bazarların baylanıstırıw ushın temir jol qurıwǵa qızıǵıwshılıq bildirdi. Qıtay investorları Qırǵızstanda 280 million AQSh dolları muǵdarındaǵı logistika orayın qurıwdı usınıs etkende, jergilikli Qırǵız xalqı olarǵa qarsı narazılıqlar bildirdi. Bul Qıtay investiciyaların toqtatıp qoymadı, Qıtay 2002-jılı dúzilgen Qıtay-Qırǵızstan tatıw qońsıshılıq hám sheriklik shártnaması hám 2013-jılǵı Strategiyalıq sheriklik ornatıw tuwralı birlesken deklaraciya tiykarında Qırǵızstan menen ekonomikalıq kelisimlerge qol qoyıwdı dawam ettirdi. Qırǵızstan xalqı hám OIV Qıtay menen dúzilgen sońǵı shártnamalardıń teńsiz táreplerin kórsete basladı hám Qırǵızstan húkimetin mámleketke kirip atırǵan Qıtay investiciyaların qorǵaw sharaların kóriwge shaqırdı. Qıtay hám Qırǵızstan arasındaǵı siyasiy qatnaslardı qıyınlastıratuǵın jáne bir másele — «Shıǵıs Túrkistan azatlıq shólkemi»niń (ETLO) ayırım toparlarınıń Qırǵızstanda áskeriy tayarlıqtan ótiwi boldı. Qıtay ETLOnı óz qáwipsizligine qáwip dep esaplaydı, sonlıqtan Shıńjan hám Qırǵızstan shegarasında joqarı dárejeli qáwipsizlikti saqlap turıptı. Bunnan tısqarı, Qırǵızstannıń Shıńjan provinciyasına jaqın bolıwı sebepli, Qıtaydan qashqan uyǵırlar kóbinese Qırǵızstan, Tájikstan hám Qazaqstan sıyaqlı Oraylıq Aziya mámleketlerinen baspana izleydi.

## Shegaradan ótiw noqatları
* Torugart asıwı (avtomobil jolı) 
* Irkeshtam asuwı (avtomobil jolı) 

Tariyxıy jaqtan Tyan-Shan tawları boylap shıǵısta jaylasqan Bedel asuwı da paydalanılǵan. 2024-jılı ol ápiwayılastırılǵan rejimde qaytadan ashıldı. Onıń tolıq kólemdegi rawajlanıwı 2027-jılı juwmaqlanıwı rejelestirilgen.

## Tariyxıy kartalar
XX ásirdiń ortaları hám aqırındaǵı Dúnyanıń xalıqaralıq kartası hám Operacional navigaciya kartasınan alınǵan arqadan qublaǵa (batıstan shıǵısqa) qaray Qıtay-Qırǵız SSR shegarasınıń tariyxıy kartaları:

File:Txu-oclc-6654394-nj-43-5th-ed.jpg|Shegara kartası (Kashgar qasında), Tájikstan menen úsh tárepli noqattı óz ishine aladı (Dúnyanıń xalıqaralıq kartası, 1966)
File:Alma-Ata NK-43 (1948) - panoramio.jpg|Almatı qasında
File:A-k`o-su NK-44 (1950) - panoramio.jpg|Aksu qasında
File:Operational Navigation Chart F-6, 6th edition.jpg|Qazaq SSR (házirgi Qazaqstan) qasında
File:Operational_Navigation_Chart_G-6,_7th_edition.jpg|Tájik SSR (házirgi Tájikstan) qasında
File:Txu-pclmaps-oclc-22834566 g-6b.jpg|
File:Txu-pclmaps-oclc-22834566 f-6d.jpg|
File:Txu-pclmaps-oclc-22834566 f-6c.jpg|


## Qosımsha qarań
* Qırǵızstannıń eń shetki noqatları

## Derekler

## Sırtqı siltemeler