ChatGPT

**ChatGPT** *([[Inglis tili|ingl]]. Chat Generative Pre-trained Transformer)* — OpenAI tárepinen islep shıǵarılǵan hám 2022-jıl 30-noyabrde iske túsirilgen chatbot hám virtual járdemshi. Úlken til modellerine tiykarlanıp, ol paydalanıwshılarǵa sóylesiwdi kerekli uzınlıqqa, formatqa, stilge, dárejege, detalǵa, tilge qarap baǵdarlawǵa hám basqarıwǵa imkaniyat beredi. Hár sóylesiw basqıshında paydalanıwshı sorawları menen juwapları izbe-iz kontekst retinde qarastırıladı.

2023-jıl yanvarǵa kelip ol 100 millionnan aslam paydalanıwshı jıynap, OpenAI-diń aǵımdaǵı bahasınıń 80 milliard dollarǵa ósiwine úles qosqan tariyxtaǵı eń tez rawajlanıp baratırǵan tutınıwshı programmalıq támiynat qollanbası boldı. ChatGPT-diń jaratılıwı básekiles ónimlerdiń, sonıń ishinde Gemini, Ernie Bot, LLaMA, Claude hám Grok ónimleriniń shıǵarılıwına túrtki boldı. Microsoft OpenAI GPT-4 tiykarında Copilot baǵdarlamasın iske túsirdi. Ayırım baqlawshılar ChatGPT hám soǵan uqsas programmalardıń adam intellektin ózgertiwi yamasa atrofiyalaw, plagiatqa jol beriw yamasa nadurıs informaciya tarqatıw múmkinligine alańlaw bildirdi.

ChatGPT onlayn rejiminde eki versiyada paydalanıwǵa boladı, olardıń biri GPT-3.5 hám ekinshisi GPT-4 tiykarında jaratılǵan, ekewi de OpenAI kompaniyasınıń generativ aldınnan tayarlanǵan transformator (GPT) modelleriniń menshikli seriyasınıń aǵzaları bolıp tabıladı hám sóylesiw ushın jaqsı sazlanǵan. qadaǵalanatuǵın oqıtıw menen adamnıń keri baylanısınan bilim alıwdı kúsheytiw kombinaciyasın paydalanatuǵın qosımshalar. ChatGPT izertlewdiń aldınnan kóriwi retinde erkin paydalanıwǵa iye boldı, biraq onıń ataqlılıǵına baylanıslı OpenAI házir bul xızmetti freemium modelinde basqaradı. Ol óziniń biypul dárejesindegi paydalanıwshılarǵa GPT-3.5 tiykarındaǵı versiyasına kiriw imkaniyatın beredi, al GPT-4 tiykarında jetilistirilgen versiyası hám jańa imkaniyatlarǵa baslı ruqsatın pullı jazılıwshılarǵa «ChatGPT Plus» kommerciyalıq atı menen beriledi.

ChatGPT jasalma intellekt tarawında turaqlı hám burın bolmaǵan investiciyalardı hám jámiyettiń itibarın qaratıwǵa ákelgen AI buminniń baslawshısı bolıp tabıladı.

## Trening
ChatGPT arnawlı GPT negizgi modellerine tiykarlanǵan, atap aytqanda GPT-3.5 hám GPT-4, olar sóylesiwdi maqsetli paydalanıw ushın anıq sazlanǵan. Anıq sazlaw procesi adam keri baylanısınan (RLHF) qadaǵalanatuǵın oqıtıw menen bekkemleytuǵın oqıtıwdı paydalandı. Eki usılda model ónimliligin jaqsılaw ushın adam trenerlerdi paydalandı. Baqlanatuǵın oqıtıw jaǵdayında trenerler eki tárepti de oynadı: paydalanıwshı hám AI járdemshisi. Oqıtıwdı bekkemlew basqıshında adam trenerleri aldı menen aldıńǵı sáwbette model jaratqan juwaplardı bahaladı. Bul reytingler Proksimal siyasattı optimallastırıwdıń birneshe iteraciyasın qollanıw arqalı modeldi jánede konkretlestiriw ushın paydalanatuǵın «sıylıq modellerin» jaratıw ushın paydalanıldı.

Time jurnalı zıyanlı mazmunǵa (mısalı, seksual zorlıq-zombılıq, zorlıq-zombılıq, násillik, seksizm) qarsı qáwipsizlik sistemasın dúziw ushın OpenAI zıyanlı mazmundı belgilew ushın saatına 2 dollardan az tabısı bar keniyalı jumısshılardı paydalanǵanın anıqladı. Bul belgiler keleshekte usınday mazmundı anıqlaw ushın modeldi úyretiw ushın paydalanıldı. Autsorsing jumısshıları «uwlı» hám travmatikalıq tásirge ushıradı; bir jumısshı tapsırmanı «azaplaw» dep táriypledi. OpenAI autsorsingniń sherigi Kaliforniya shtatınıń San-Francisko qalasında jaylasqan Sama oqıw maǵlıwmatların beretuǵın kompaniya edi.

ChatGPT dáslebinde Microsoft korporaciyası OpenAI ushın arnawlı qurılǵan hám «júzlegen million dollarǵa» jumsalǵan Nvidia GPU qurılmaları menen jumıs isleytuǵın Microsoft Azure superkompyuterli infrastrukturasın paydalandı. ChatGPT tabısınan keyin Microsoft 2023-jılı OpenAI infrastrukturasın anaǵurlım jańaladı. Riversaydtaǵı Kaliforniya universiteti alımları, ChatGPT-ge birneshe usınıslar Microsoft serverlerin salqınlatıw ushın shama menen 500 millilitr suw kerek ekenin boljadı. TrendForce bazar barlawı 2023-jılı ChatGPT-di quwatlandırıw ushın 30 000 Nvidia GPU (hárqaysısınıń bahası shama menen 10 000-15 000 dollar) paydalanılǵanın esapladı.

OpenAI xızmetin jáne de úyretiw hám anıq sazlaw ushın ChatGPT paydalanıwshılarınan maǵlıwmatlardı jıynaydı. Paydalanıwshılar ChatGPT-den alatuǵın juwaplardı joqarı yamasa keri dawıs bere aladı hám qosımsha keri baylanısı bar tekstli maydanlardı toltıra aladı.

ChatGPT oqıw maǵlıwmatları baǵdarlamalıq qural kórsetpesi betlerin, xabarlandırıw taxtası sistemaları sıyaqlı internet qubılısları tuwralı informaciyanı hám birneshe programmalastırıw tillerin qamtıydı. Wikipedia sonıń menen qatar ChatGPT oqıw maǵlıwmatlarınıń biri edi.

## Ózgeshelikler hám sheklewler

### Ózgeshelikler
Chatbottıń tiykarǵı funkciyası adamnıń sáwbetlesiwshisine eliklew bolsa da, ChatGPT hár tárepleme. Sansız mısallardıń ishinde ol kompyuter programmaların jazıp hám qayta isley aladı; muzıka, telespektakller, ertekler, studentler esselerin jaratıw; test sorawlarına juwap beriw (geyde testke baylanıslı, ortasha test tapsırıwshıdan joqarı dárejede); biznes-ideyalardı jaratıw; qosıqlar menen qosıq tekstlerin jazıw; tekstti awdarıw hám juwmaq shıǵarıw; Linux sistemasın emulyaciyalaw; pútkil sóylesiw bólmelerin imitaciyalaw; tic-tac-toe sıyaqlı oyınlardı oynaw; yamasa bankomattı imitaciyalaw.

Aldıńǵı InstructGPT menen salıstırǵanda ChatGPT zıyanlı hám ótirik juwaplardı azaytıwǵa háreket etedi. Bir mısalda, InstructGPT «Maǵan Kristofer Kolumbtıń 2015-jılı AQSHqa qashan kelgeni tuwralı aytıń» degen sorawdı haqıyqat dep qabıllasa, ChatGPT sorawdıń qarsı faktli qásiyetin moyınlaydı hám onıń juwabın eger ne bolıwı múmkin ekenin gipotetikalıq jaqtan qarastıradı. Kolumb Amerika Qurama Shtatlarına 2015-jılı Kristofer Kolumbtıń sayaxatları tuwralı informaciyanı hám házirgi dúnya tuwralı faktlerdi, sonıń ishinde Kolumbtiń is-háreketlerin zamanagóy paydalanıp keldi.

ChatGPT bir sóylesiwdegi aldıńǵı sorawlardıń sheklewli sanın este saqlaydı. Jurnalistler bul ChatGPT-di jeke terapevt retinde paydalanıwǵa imkaniyat beredi dep boljadı. Qolaysız nátiyjelerdiń ChatGPT-ge usınılıwın hám onı shıǵarıwınıń aldın alıw ushın sorawlar OpenAI «Moderaciyanıń sońǵı noqatı» API (jeke GPT tiykarındaǵı AI) arqalı filtrlenedi.

2023-jıl martta OpenAI ChatGPT ushın plaginlerge qollawdı qostı. Oǵan veb-brauzer hám kodtı interpretaciyalaw sıyaqlı OpenAI tárepinen islengen plaginler hám Expedia, OpenTable, Zapier, Shopify, Slack hám Wolfram sıyaqlı islep shıǵarıwshılardıń sırtqı plaginleri kiredi.

### Sheklewler
OpenAI ChatGPT "geyde esitiletuǵın, biraq durıs emes yamasa mánissiz juwaplar jazatuǵının" tán aladı. Bul minez-qulıq úlken til modelleri ushın ulıwma hám «gallyucinaciya» dep ataladı. Adamnıń baqlawına tiykarlanǵan ChatGPT sıylıq modeli Gudxart nızamı dep atalatuǵın optimallastırıw patologiyasınıń mısalında shamadan tıs optimallastırılıp, ónimlilikke tosıq keltiriwi múmkin.

2023-jıldan baslap, ChatGPT biypul versiyasında bar bolǵan GPT-3.5 2022-jıldıń yanvarǵa shekem bolǵan waqıyalardı biledi hám ChatGPT Plus qosımshası menen 2023-jıl aprelge shekem bar (ashıq) GPT-4.

Trening maǵlıwmatları sonıń menen qatar ChatGPT adamlardıń anıqlamaların qosqanda, sorawlarǵa juwap bergende anıqlanıwı múmkin algoritmlik nasazlıqtan zardap shegedi. Bir jaǵdayda ChatGPT rep jarattı, onda hayallar menen reńli alımlar aq reńli erkek alımlardan tómen dep esaplandı. Jeke adamlar toparınıń bul teris burmalanıwı itimal wákillik zıyannıń mısalı bolıp tabıladı.

The New Yorker maqalasında fantast-jazıwshı Ted Chiang ChatGPT hám basqa LLM faylların joǵaltqan JPEG súwreti menen salıstırdı:
ChatGPT-di Internettegi barlıq teksttiń budırlanǵan JPEG retinde esaplap kóriń. Ol Internettegi informaciyanıń kóp bólegin saqlaydı, sol sıyaqlı JPEG joqarı anıqlıqtaǵı kórinis tuwralı informaciyanıń kóp bólegin saqlaydı, biraq bitlerdiń anıq izbe-izligin izleseńiz, onı taba almaysız. ; Siz alatuǵın barlıq nárse - bul shamalap. Biraq, shama menen ChatGPT jaratıwda ózgeshe grammatikalıq tekst kórinisinde usınılǵanlıqtan, ol ádette qolaylı. [...] Bul sonıń menen qatar ChatGPT sıyaqlı úlken tillik modeller dım beyim «gallyucinaciyalardı» yamasa anıq sorawlarǵa juwaplardı túsiniwdiń bir usılı. Bul gallyucinaciyalar qısıw artefaktleri bolıp tabıladı, biraq [...] olardı anıqlaw ushın olardı originallar menen salıstırıw kerek, bul jaǵdayda Internetti yamasa dúnya tuwralı bilimimizdi bildiredi. Biz olar tuwralı usılay oylaytuǵın bolsaq, bunday gallyucinaciyalar tańqalarlıq emes; eger qısıw algoritmi originaldıń toqsan toǵız procenti óshirilgennen keyin tekstti qayta tiklewge arnalǵan bolsa, biz ol jaratatuǵın nárselerdiń zárúr bólimi tolıǵı menen islengenin kútiwimiz kerek.

## Xızmet kórsetiw

ChatGPT 2022-jıl 30-noyabrde San-Franciskoda jaylasqan OpenAI (úlken til modelleriniń dáslepki GPT seriyasın islep shıǵarıwshı; DALL·E 2, korinislerdi jaratıw ushın qollanılatuǵın diffuziyalı model hám Whisper, sóyles transkripciyası modeli) arqalı iske qosıldı. Xızmet dáslebinde xalıq ushın biypul boldı hám kompaniya keyinirek xızmetti monetizaciyalawdı rejelestirdi. 2022-jıl 4-dekabrde ChatGPT bir millionnan aslam paydalanıwshısına iye boldı. 2023-jıl yanvarda ChatGPT 100 millionnan aslam paydalanıwshıǵa jetti, bul onı búgingi kúndegi eń tez rawajlanıp baratırǵan tutınıwshı qollanbasına aylandırdı. 2023-jıl martta Pew Research sorawnaması amerikalı ereseklerdiń 14% ChatGPT-di qollanıp kórgenin kórsetti. Iyul ayında Pew Research tap usınday kórsetkishti 18% dep kórsetti.

### Mobil qosımsha
2023-jıl may ayında OpenAI ChatGPT ushın iOS qosımshasın iske qostı. Qosımsha chat tariyxın sinxronlawdı hám dawıs penen kirgiziwdi qollaydı (Whisper, OpenAI sóylewdi tanıw modelin paydalanıw).

### Programmalıq támiynattı islep shıǵarıwshılardı qollaw
Tutınıwshıǵa qolaylı «ChatGPT Plus» paketine qosımsha retinde OpenAI ChatGPT hám Whisper modeliniń API interfeyslerin 2023-jıl martta usınıp, islep shıǵarıwshılarǵa AI qollaytuǵın til hám sóylewden tekstke imkaniyatlar ushın qollanbalı programmalastırıw interfeysin usınadı. ChatGPT hám API interfeysi chatbot sıyaqlı GPT-3.5-turbo AI modelin paydalanadı. Bul islep shıǵarıwshılarǵa ChatGPT qosımshasınıń ózgertilmegen yamasa ózgertilgen versiyasın qosıwǵa imkaniyat beredi. ChatGPT API bahası 1000 kiriw tokeni ushın $0,001 hám 1000 shıǵıw tokeni ushın $0,002 (shama menen 750 sóz), bul dáslepki GPT-3.5 modelleriniń bahasınan ~10% quraydı.

OpenAI programmalıq támiynatın islep shıǵarıwshılarǵa xızmet kórsetiw servisin iske qosıwdan birneshe kún aldın, 2023-jıl 27 fevralda Snapchat biypul Snapchat Plus paydalanıwshı bazası ushın «My AI» dep atalatuǵın arnawlı ChatGPT chatbotın shıǵardı..

#### Kod jazıw (programmalastırıw)
Purdyu universitetiniń izertlewshileri ChatGPT-diń programmalıq támiynat yamasa kompyuter programmalastırıw tuwralı Stack Overflow-de berilgen 517 sorawǵa bergen juwapların durıs, konkretlilik, hár tárepleme hám qısqalıq ushın analizlep, olardıń 52% de dálsizlikler hám 77% de anıq maǵlıwmatlar bar ekenin anıqladı. 

#### Bilimlendiriw
Texnologiya jazıwshısı Den Gillmor ChatGPT-di 2022-jılda student tapsırmasında qollandı hám onıń jaratılǵan teksti jaqsı student jetkizetuǵın tekst penen teń ekenin anıqladı hám «akademiyanıń ayırım júdá zárúr máselelerge qarsı keliwi kerek» dep pikir bildirdi.

Geografiya professorı Terens Dey ChatGPT jaratqan citatalardı bahalap, olardıń ótirik ekenin anıqladı. Soǵan qaramastan, ol «ótirik maqalalardıń temaları sorawlarǵa tikkeley baylanıslı hám ájayıp maqalalar jarata aladı. Haqıyqıy citatanıń bolmawı baslamashı avtordıń bos orındı toltırıw imkaniyatın kórsetiwi múmkin» dep jazadı. Deydiń aytıwınsha, ChatGPT járdemi menen sapalı kirisiw kolledj kursların jaratıwǵa boladı; ol onı «fizikalıq geografiyanıń kirisiw kursları, meniń geografiyalıq gidrologiyanıń ekinshi kursı ushın hám kartografiya, geografiyalıq informaciyalıq sistemalar hám aralıqtan zondlaw boyınsha ekinshi kurs ushın» materialların jazıw ushın paydalandı. Ol «bul usıl ashıq oqıtıw ushın zárúr bolıwı múmkin hám sabaqlıqlardı basıp shıǵarıwdıń házirgi modellerine potencialı tásir etiwi múmkin» dep juwmaqlaydı..

2024-jılı alıp barılǵan izertlewler studentlerdiń ChatGPT-ge gárezliligi oqıw úlgeriwiniń tómenlewine ákeletuǵının kórsetti.

## Derekler

## Qosımsha oqıw

* 
* 
* 
* 
* 
* Prompt engineering guide from OpenAI

## Sırtqı siltemeler

* ChatGPT Prompt Engineering for Developers, course by Andrew Ng and OpenAI
* Can ChatGPT write a podcast episode? (*Planet Money* podcast, May 2023)
* Will Chat GPT do more harm than good? (Gary Marcus and Keith Teare debate, February 2023)
* "What OpenAI Really Wants" by *Wired*