Shirwanshaxlar sarayı

**Shirwanshaxlar sarayı** yamasa **Shirwanshaxlar saray kompleksi** — Bakuda jaylasqan Shirwanshaxlar mámleketi húkimdarlarınıń eski rezidenciyası. Kompleks saraydan tısqarı Diywanxana, Shirwanshaxlar qábiri, Shah meshiti, saray monshası, ańxana, saray alımı Sayyid Yahyo Bakuviy qábiri hám Qayqubod meshiti qaldıqların óz ishine aladı.

Saray kompleksi XIII-XVI ásirlerde qurılǵan.Ayırım imaratlar, sonday-aq saray XV ásir baslarında, shirwanshax Xalilullox I dáwirinde qurılǵan. Osmaniyler imperiyası Bakudı basıp alģannan soń, saray aymaǵında onı shıģıstan qorshap turǵan saray diywalı hám Sultan Murat III atındaǵı dárwaza qurılǵan. XIX ásirden baslap saray birneshe márte ońlanǵan hám qayta tiklengen.

Tiykarǵı imaratlar hár qıylı dáwirlerde qurılıwına qaramastan, saray kompleksi ulıwma kórkem tásir qaldıradı. Kompleks arxitektorları Shirvan-Absheron arxitekturalıq mektebiniń áyyemgi dástúrlerine tiykarlangan. Anıq kubik hám kóp qırlı arxitekturalıq esteliklerdi jaratıp, diywallardı bay oyma naģıslar menen bezetken, bul bolsa saray qurılısshıları naǵıs oyıw ónerin joqarı dárejede iyelegenliginen derek beredi. Dástúr hám kórkem talǵam sebepli hárbir arxitektor ózinen aldınģı arxitekturalıq ideyanı qabıl etken, onı dóretiwshilik penen rawajlandırıp, bayıtqan. Hár qıylı dáwirlerde ámelge asırılǵan qurılıslar hám ólshemler birligi, hám tiykarǵı arxitekturalıq formalar bolǵan tórt múyeshli imaratlar, gúmbezler hám dárwazalardıń úylesimliligi hám sáykesligi menen baylanıslı edi.

1964-jılı «Shirwan shaxlar saray kompleksi» saray kompleksi mámleketlik tariyxıy-arxitekturalıq qorıqxana-muzeyi dep járiyalanǵan.2000-jılı siyrek ushırasatuǵın arxitekturalıq-mádeniy kompleks Bakudıń qala diywalları menen qorshalǵan tariyxıy bólimi - Ishki qala hám Qız qalası menen birgelikte YUNESKOnıń Dúnya miyrası dizimine kirgizilgen. 2001-jili Shirwanshaxlar sarayı Ázerbayjan Respublikası Ministrler Kabineti tárepinen jáhán áhmiyetine iye arxitekturalıq estelik sıpatında dizimge alınǵan. Házirde Shirwanshaxlar sarayı Ázerbayjan arxitekturasınıń dúrdanaları esaplanadı.

## Saray jaylasıwı
Saray imaratı Bakudegi tóbeniń joqarısında, Ishkiqalada jaylasqan. Házirgi waqıtta áyyemgi qala diywallar menen qorshalǵan. Saray kompleksi jaylasqan aymaq kishi, bir gektarǵa shamalas maydandı iyeleydi. Saray janında jaylasqan imaratlar tikkeley saray menen baylanıslı. Bul imaratlar saray menen birgelikte ulıwma kompleks bolıp tabıladı. Kompleks quramına minaralı Shah meshiti, Shirwanshahlar qábiri, Diywanxana (arqa tárepten sarayǵa tutasqan) hám Sayyid Yahyo Bakuviy qábiri (saraydıń qublasında jaylasqan bul mavzoley «Dárwishler mavzoleyi» dep te ataladı) kiredi. Qábir janında áyyemgi meshit bolǵan. Házirde onıń tek ǵana qaldıqları bar. Saray kompleksi imaratları janında, sonday-aq, saray monshası hám asxana bar. Olar Shirwanshaxlar mavzoleyiniń batısında jaylasqan.

Kompleks joqarıda jaylasqanlıǵı sebepli áyyemgi qalada joqarı geografiyalıq orınǵa iye hám uzaqtan kórinip turadı.Bakudıń orta ásirlerdegi imaratları arasında ol arxitekturanıń awırlıǵı, qurılıs usılları hám sawlatlılıǵı menen ajıralıp turadı. Ótmishte saray minaralı diywal menen qorshalǵan hám sol sebepli Baku qorǵanınıń ishki bekkemleniwi sıpatında paydalanılǵan. Búgingi kúnde bul diywaldan iz qalmaǵan bolsa da, tek ǵana 20-ásirdiń 20-jıllarında saraydıń arqa-shıǵıs bóliminde minaranıń tırnaǵı hám diywaldıń tiyisli bólegi kórinedi.

## Saray tariyxı
### Shirwanshaxlar dáwirinde
1192-jılda Shamaxada júz bergen jer silkiniwden keyin Shirwanshax Axsiton I (1160 - 1197) óz sarayın Shamaxadan Bakuǵa kóshirgen. XV ásirde Baku qalasınıń ekonomikalıq hám siyasiy rawajlanıwı menen shirwanshax Xalilullox I (1417 - 1465) de tap sonday qádem taslaydı. Sara Ashurbeyliniń jazıwınsha, Shirwanshaxlar sarayınıń qurılısı Xalilullox I diń ákesi Shirwanshax Ibrahim I (1382-1417) dáwirinde baslanǵan. 1412-jılı Qaraquyınlılar mámleketi húkimdarı Qara Yusuf (1410 - 1420) Shalaǵan sawashında Ibrahim I di tutqınǵa alıp, sarayda saqlanıp atırǵan altın hám gáwharlardı onnan talap etkeni haqqında maǵlıwmatlar bar. Shirwanshaxlar sarayı quramındaģı imaratlardıń bir bólimi Xalilulloh I dáwirinde qurılǵan. Kompleks sol waqıtta sezilerli dárejede úlken maydandı iyelegen. Bul aymaqta saray xızmetkerleri hám xızmetkerleri ushın úyler jaylasqan.Badr Shirwaniy Qaraquyınlı mámleketi húkimdarı Qara Iskenderdiń (1421 - 1435) Shirwanǵa basqınshılıqları waqtında Bakuda Shirwanshax sarayında jasaǵan.

14-ásir aqırında qurılǵan saraydıń oraylıq bólimi hám Qayqubod meshiti komplekstiń dáslepki imaratları esaplanadı. Shirwanshax Qayqubod I (1317 - 1348) úlken itimal menen Bakuda jasaǵan hám sol sebepli meshit onıń atı menen atalǵan. Saraydıń qurılısına tiyisli hesh qanday jazba maǵlıwmatlar biziń dáwirimizge shekem saqlanıp qalmaǵan. Sonıń ushın onıń qurılǵan jılı saray kompleksi quramındaǵı arxitekturalıq esteliklerdegi jazıwlardaǵı sánelerge qarap belgilenedi. Bunday eki jazıw tek Shirwanshaxlar qábiri hám Shax meshiti minarasında tolıq saqlanıp qalǵan. Eki jazıwda da imaratlardı qurıwǵa buyrıq bergen Xalilulloh I atı tilge alınǵan. Qurılıs jılları da belgilengen: 839(1435 - 1436) qábirde, 845 (1441 - 1442) Shax meshiti minarasında.
Mavzoley, saray hám meshit birdey qurılıs materiallarınan qurılǵan bolıp, olardıń oyılıwı hám konstrukciyaları da birdey. V. N. Leviatov saray imaratı hám qurılmaları shama menen bir waqıtta payda bolǵan, saraydıń ózi de olardan sál aldınıraq, 15-ásirdiń birinshi on jıllıqlarında qurılǵan, degen juwmaqqa keledi.

Keyin ala monsha hám ańxana qurılǵan. XV ásirdiń ekinshi yarımında Sayyid Yahyo Bakuviy qábiri, Shirvonshoh Farrux Yasor dáwirinde (1501-jilģa shekem) batıs fasadqa tutas Diywanxana hám qosımsha imarat qurılǵan.

### Safaviyler-Osmaniyler dáwirinde

1501-jılǵa shekem bolǵan saray imaratı haqqında maǵlıwmat tabılmaǵan. Persiya jılnamalarınan birinde 1501-jılda Xalilulloh I diń balası shirwanshax Farrux Yasor armiyası Safaviyler dinastiyasınan Shax Ismayıl I tárepinen jeńiliske ushiraganı aytıladı. Shirwanshax Farrux Yasar sawashta qaytıs boladı. Ismayıl I armiyası Bakuga kirip, onı qamal etedi hám birneshe hújimlerden keyin qalanı iyeleydi. Keyin, jılnamaǵa muwapıq, Shah Ismayıldıń buyrıǵı menen shirwanshax qurdırǵan biyik imarat wayran etilgen. Bunıń menen shirwanshaxtıń sarayınıń wayran etiliwi názerde tutılǵan, degen pikir bar. Biraq V. N. Leviatovtıń atap ótiwinshe, orta ásirler jılnamaları ruwxına muwapıq, bul sóz shirwanshaxlar hám joqarı hákimiyat huqıqları joq etilgenligin bildiredi.
Baku Safaviyler tárepinen basıp alınıp, bul jerde Shax Ismayıl I armiyası húkimdarlıq etken waqıtta saray talan-taraj etilgen hám itimal bir bólegi wayran etilgen bolıwı múmkin. Baku basıp alınģannan keyin bir qansha waqıt Baku qalası hám onıń átirapı, sonday-aq, Shirwan Safaviyler mámleketi tayınlaǵan nayıplar tárepinen basqarıladı. XVI ásir birinshi yarımında sarayda kimler jasaǵanlıǵı hám qanday turmıs tárizine iye bolǵanlıǵı haqqında maǵlıwmat joq. Shirwan nayıbı Xusaynbek Shamli Shaxgeldi aǵanı óz ornına tayınlaǵan, Shirwanshaxlar sarayına júdá jaqın máhállelerden birinde jasaǵan hám sol máhálle házirge shekem Shaxgeldi aģa atı menen atalıp keledi.

XVI ásirdiń ekinshi yarımında Safaviyler menen Osmaniyler imperiyası ortasında urıs bolǵan. Bul urısta 1578-jılı túrkler Bakudı iyeleydi. Házir saraydı shıǵıstan qorshap turǵan diywal hám Murat dárwazası Osmaniyler imperiyası dáwirine tiyisli. Dárwaza aldındaǵı jazıwdan kórinip turǵanınday, olar Osmaniyler sultanı Murat III dáwirinde qurılǵan. Bul dáwirde sarayda túrk patshaları jasaǵanlıǵı ádebiyatlarda aytılǵan. Bunıń dálili Murat dárwazası.

XVII ásirde saray bos bolıp, bul jerde heshqanday mámleket wákili jasamaǵan. Monastırdıń bas ruwxanıyı hám Isfaxan missiyasınıń wákili kapuchin atası Rafael du Man 1660-jıldaǵı shıǵarmasında Baku qorǵanındaǵı Shirwanshaxlar sarayın súwretlegen hám onıń wayran bolıwı hám bosap qalǵanın aytıp ótken. 1723-jılı Baku qalası Pyotr I armiyası tárepinen qamal etilgen hám toptan oqqa tutılǵan. Sol sebepli saraydıń qubla-shıǵıs aldı buzılǵan. XIX ásir ortalarında saray Rossiya imperiyasınıń Áskeriy ministrligine tapsırılıwına shekem qarabaqanaǵa aylanıp bolǵan edi.

Baku xanları Shirwanshaxlar sarayında jasamaģan. Saraydıń qarabaqanaǵa aylanǵanlıǵı hám Áwliye Shalabiydiń Baku qorǵanın táriyiplegende saraydı tilge almaģanı da sonnan derek beredi.

## Derekler