open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ózbekstan futbol associaciyası

**Ózbekstan futbol associaciyası** — Ózbekstannıń futbol klubları hám tùrnirlerin basqarıwshı mákeme. Òzbek futbolınıń tariyxı tereń hám bekkem tamırǵa iye bolıp, bul tamır XX ásir baslarına barıp taqaladı. Tariyx 1912-jılda, házirge kelip «Millionlar oyını» dep atalatuǵın oyın «keselligi» menen Ferǵana hám Qoqannıń xalqı «awırǵan» edi. Ózbek futbolı tariyxındaǵı birinshi komanda hàm usı bahada paydo bolganı hám pikirler dáliyli. Sonnan keyin, Samarqand, Tashkent, Ándijan, Namangan hám de Ózbekstannıń basqa qalalarında túrli futbol klubları payda bola basladı. Ótken ásirdiń 20-jılları ortalarına kelip, mámleket birinshiligi de ótkerile basladı. 1928-jılda Ózbekstan Milliy saylandı komandası dúzildi.

## Prezidentler
Ózbekstan futbol associaciyası basshısı prezident esaplanadı. Basqa sport federaciyalarındaǵıday, 1992-jıldan berli futbol federaciyasında da Ózbekstan siyasiy elitasida zárúrli orın iyelegen shaxslar prezidentlikke saylanıp keledi. 1992—1995-jıllarda Ózbekstan bas ministri lawazımında islegen Abdulhoshim Mutalov bir waqıtta futbol associaciyası basshısı bolǵan. Keyingi 10 jıl dawamında 1991-jıldan berli ishki jumıslar ministri lawazımında islegen Zokir Almatov baslıq bolǵan. 2005-jılda salamatlıǵı jamanlasqanı sebep bul lawazımdı tark etken. Onıń ornına senator Mirabror Usmonov saylandı. 2017-jılda Usmonov da salamatlıǵı jamanlasqanı sebep bul lawazımdı tark etken. 2017-2018-jıllarda Ózbekstan Milliy paralimpiya komiteti baslıǵı bolǵan Umid Ahmadjonov bir waqıtta futbol associaciyasında prezident boldı. 2018-jıldıń 25-yanvar kúni bolıp ótken federatsiyaning náwbetten tısqarı esabat -saylaw konferenciyasında Ózbekstan futbol federasiyasini (ÓFF) Ózbekstan futbol associaciyasınga (ÓFA) aylandırıw tuwrısında qarar qabıllandı. Ózbekstan temirjolları mámleket kompaniyası baslıǵı, bas ministr orınbasarı, boks federatsiyasi prezidenti, Ózbekstan qaharmanı hám senator Ochilboy Ramatov bir waqıtta Ózbekstan futbol associaciyasınga prezident etip saylandı. 2019-jıl 15-iyulden Abdusalom Azizov prezident lawazımında islep kelip atır. Associaciyanin ámeldegi hám atqarıwshı basshısı birinshi vice-prezident bolıp, onıń lawazımında 2019-jıl iyun ayınan berli Ravshan Ermatov islep kelip atır.

## Sırtqı siltemeler
*Ózbekstan futbol federaciyası saytı
Qaraǵandı wálayatı

**Qaraǵandı wálayatı** — Qazaqstan Respublikasındaǵı wálayat. Paytaxtı —Qaraǵandı qalası. Iri qalaları: Jezqazgan, Temirtaw.

## Derekler
Qarshı

**Qarshı** () — Ózbekstandaǵı qala, Qashqadárya wálayatınıń orayı. Wálayattıń siyasiy hám mádeniy orayı. 1926-jılı tiykar salınǵan. Xalıq sanı: 238,265 adam. Klimatı: keskin kontinental. 

## Súwretleri

Súwret:Kok-Gumbaz mosque in Qarshi, front view.jpg
Súwret:Kok-Gumbaz mosque in Qarshi, the inner part.jpg
Súwret:Kok-Gumbaz mosque in Qarshi, view from the north.jpg
Súwret:Kok-Gumbaz mosque in Qarshi, view from the north-east.jpg
Súwret:Kok-Gumbaz mosque in Qarshi, view from the yard.jpg
Qızılorda wálayatı

**Qızılorda wálayatı** — Qazaqstan Respublikasınıń qublasında jaylasqan. Paytaxtı — Qızılorda qalası. Aymaǵiniń 3/2 bólegi Qızılqum shólinde jaylasqan. Iri qalaları: Qazalı.
Samarqand

**Samarqand** qala. Aldınǵı atları: Marakanda. Samarqand wálayatınıń orayı. Tashkent qalasınan 300 km uzaqlıqta jaylasqan. Xalqı: 438,643 mıń. Klimatı: kontinental. ÓzbekSSRnıń aldınǵı paytaxtı. Samarqandta tájik hám ózbek milletleri jasaydı.

## Galereya

Image:Man at Registan - Samarkand - 15-10-2005.jpg|Registan maydanı
Image:SamarkandBibiKhanym.jpg|Bibi Xanım maqbarası
Image:SamarkandTillaKari.jpg|Tilla Kori madrasası
Image:SamarkandGuriAmir.jpg|Góri Ámir maqbarası
Image:Gorskii_04439u.jpg|Samarqand átirapı
Image:Jewish_Children_with_their_Teacher_in_Samarkand.jpg|Prokudin-Gorskiy.S.M sızǵan dóretpe (1915-jıl).
Saralaw oyınları

Saralaw oyinlari inglisshe Qualifiers Futbolda Turnirlerde saralaw oyinlari boladi. Maselen : FIFA world cup Qualifiers Jahan shempionati saralaw oyinlari.
Atlético Madrid

**Atletiko Madrid** (ispansha *Club Atlético de Madrid*) — Madrid qalasınıń ispan futbol klubı.

1903 jılda tiykar salınǵan.

Úy stadionı «Visente Kalderon", 54 853 adam siydiradi.

Evropa ligasında eki márte jeńis. (2010, 2012)

Ispaniya chempionatınıń 10 márte chempionı.

Házirgi trenerı — Diego Simeone.

## Utısları
* Chempionlar Ligasında (1973/74, 2013/14)
* UEFA Superkubogı - 2010, 2012
* Evropa Ligası — 2009/10, 2011/12

## Sırtqı siltemeler
* Atlético Madrid
Ashxabad

**Ashxabad**, — Túrkmenistannıń paytaxtı. Xalqı sanı : 860 000 adam (2013). Klimatı: keskin Kontinental. Geografiyası: Ashxabad Kopetdaǵ taw dizbegine jaqın jaylasqan. 

|Independence and Peace Monument
|Prezident sarayı
|Turkmen Parliament (Mejlis) building
Image:Ashgabat SPOT 1090.jpg|Ashgabat: satellite photo
Image:Walk of health overview.jpg|The longer walk of health, viewed from the shorter route
Image:Ashkabad_Temple_Bahai.jpg|The first Bahá'í House of Worship
Image:Ashgabat city park.jpg|View of the Ashgabat skyline from the Ashgabat city park



## Sırtqı siltemeler
* Aшхабад Фотогалерия
* Суратҳои биноҳои муосири Ашхабад
* Намудҳои Ашхaбaд (соли 2005)
UEFA Chempionlar Ligası 2014/2015

**2014–15 jıllardaǵı UEFA Chempionlar Ligası** final oyinı Germaniyanıń Berlin qalasındaǵı Olympiastadionda ótkiziledi. 

## Saralaw raundları

Saralaw hám pley-off raundlarında, klublar 2014-jılǵı UEFA koeffitsiyentlar kestesi tiykarında 2 túrli tańlanǵan hám tańlanbaǵan klublarǵa bólinedi, hám
keyin klublar eki oyınlı úy hám miyman oyınları arqalı saralanadı. Bir assotsiyatsiyadan bolǵan klublar bir birine qarsı oyınǵa túspeydi.

### 1-ótiw raundı
### 2-ótiw raundı
Birinshi oyın 2013-jil 15-16 iyulda hám ekinshi oyın sol jıldıń 22-23 iyulında bolıp ótdi.

 

 
|}

### 3-ótiw raundı
### Pley-off raundı

Pley-off raundı eki bólimge ajratıladi: biri chempionlar hám ekinshisi chempion bolmaǵanlar. Chempion bolmaǵanlar UEFA Evropa ligası 2014/2015 Topar basqishında júrisin dawam ettiredi.

Pley-off raundı ushın quráa taslaw 2014-jıldıń 8-avgustinde bolıp ótdi. Birinshi oyın 2014-jıldıń 19 hám 20-avgust kúnleri, ekinshi oyın sol jıldıń 26 hám 27-avgust kúnleri bolıp ótdi.

|-
!colspan=6|Chempionlar jónelisi

|-
!colspan=6|Liga jónelisi

|}

### Topar basqishı

### A Toparı
### B Toparı
### C Toparı
### D Toparı
### E Toparı
### G Toparı
### H Toparı

## Sırtqı siltemeler

 
Kategoriya : Futbol
Pekin

**Pekin** () — Qıtay Respublikasınıń paytaxtı. Xalıq sanı: 21,700,000 milliondı quraydı (2015).

## Derekler
Balkanabad

Balkanabad Túrkmenistandaǵı Balkan wálayatınıń orayı. Xalqı sanı : — 120,8 mıń adam. (2011). Klimatı : kontinental.

## Geografiyasi

## Xalqı

## Aymaq bóliniwi

## Tariyxi

## Ekonomika

## Sırtqı siltemeler

 

## Derekler
Dashoguz

Dashoguz Túrkmenistandaǵi Dashoguz wálayatıniń orayi. Xalqı sanı : 285,360. Klimatı : keskin kontinental. 

## Geografiyasi

## Xalqı

## Aymaq bóliniwi

## Tariyxi

## Ekonomika

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Moynaq

**Moynaq** Qala. Moynaq rayoniniń ortaliǵi. Qaraqalpaqstanniń eń arqasinda jaylasqan. qala. Aral teńiziniń suwi uzaqlasbasdan aldin teńizdiń qubla-batis jaǵasinda jaylasqan. Nókis qalasinan 180&nbsp;km uzaqliqda, jaqin temir jol stansiyasi — Qońirat (100&nbsp;km). Yanvardiń ortasha t-rasi —7,4°, iyuldiki 26,3°. Kúshli samallar bolib turadi. Xalqi sani— 13,5 (2018). Ótmishte qala sanaatinda ónermentshilik tiykarǵi orinda turǵan. Konserva k-ti, paxta tazalaw, Nan zavodlari, baspaxana, madeniy hám servis xizmetin kórsetiw shahabshalari bar, uliwma bilim beriw mektebleri, sanaat transport kasip-óner kolledji, biznes mektebi, kitapxana, klub, madeniyat hám istiraxat baǵi, stadion, poliklinika emlewqana bar. Aral deńiziniń Moynaqdan uzaqlasiwi, qiyin ekologik jaǵday qala qurilisina, sanaatdiń rawaji hám madeniy turmisina óz tasirin ótkizdi. 
hazirgi waqitta ustirt tegisliginde gaz chigip atir

## Derekler
Beruniy

**Beruniy** — qala. Beruniy rayonı ortalıǵı. Xalıq sanı: 66090 (2018). Klimatı: Kontinental.

## Derekler
Bostan

**Bostan** — Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı qala (1983-jıldan). Ellikqala rayonı ortalıǵı. Xalıq sanı 26,6 mıń (2012), Qaraqalpaq, Ózbek, sonınday Rus, Tatar, Túrkmen, Tájik hám b. millet wákilleri hám jasaydı. Jaqın t.y. stansiyası Úrgenshge shekemgi aralıq 60 km. Bostanan Nókisge deyingi Aralıq 140 km. Qala qasında Ózbekistan FA Botanika instituti hám botanika baǵınıń filiali (70 ga) jaratıldı. B.da 1998—99 jıllarda mádeniyat hám baq (mayd. 50 ga) jaratıldı. Klimatı: Keskin Kontinental. 

## Derekler
Qanlıkól

**Qanlıkól** — Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı qalasha. Qanlıkól rayonınıń orayı. Aldınǵı atı — Leninabad. Xalqınıń sanı — 15,656 mıń. Klimatı: kontinental.

## Derekler
Shımbay

**Shımbay** — Qaraqalpaqstan Respublikası Shımbay rayonındaǵı qala hám 1974-jıldan Qala statusına iye. Ámiwdárya deltasında, Kegeyli kanalınıń hár eki shetinde, Nókis temir jol. stansiyasınan 56&nbsp;km. Xalqı 59300 adam (2024). Qala 17-a.de balıqshılar hám sharwadarlar qalası bolıp dúzilgen. 
Shımbay qalası respublikamızdıń arqa bóliminde, Ámiwdáriyanıń oń jaǵalawında paytaxtımız Nókisten 60 shaqırım uzaqlıqta jaylasqan. Shımbaydıń jaylasqan ornı Ámiwdaryadan 45 shaqırım, al Shımbay qalasınan Aral teńizine shekemgi aralıq 60 shaqırımdı quraydı. Shımbay qalasınıń ishinen úlken irrigaciyalıq áhmiyetke iye Kegeyli kanalı ótip, qalanı eki bólekke ajıratıp turadı. Sol sebepli qala átirapında jer astı izey suwları júdá jaqın jer qatlamında jaylasqan. Shımbay qalası hám onıń átirapındaǵı elatlar erteden qaraqalpaqlardıń eń tıǵız jaylasqan mákanı bolıp esaplanadı. Ásirese Shımbay qalası aymaǵı átirapında xalqımızdıń eski salt-dástúrleri hám ádebiy tilimizdiń sóylew tazalıǵı saqlanıp kiyatırǵan qalalardıń biri bolıp esaplanadı.
Shımbay qalasınıń payda bolıwına hám tez pát penen ósip rawajlanıwına onıń qonıslasıw goegrafiyalıq ornı unamlı tásir tiygizgen bolıwı kerek.
Birinshiden, Ámiwdáriyadan Shımbayǵa shekem Qızkentken (házirgi Doslıq) hám Kegeyli kanalları suw jolı menen kishigirek suw kemeleri júze alatuǵın bolǵan. Charjawdan, Xiywadan, Xojeliden kemeli sawdagerler Shımbay bazarına turaqlı kelip sawda-satıq islep turǵan. Ekinshiden, Shımbaydıń turǵan ornı, sol úlken sawda jolınıń dárbenti bolǵan. Bul jol eki tárepten kelip qosılatuǵın bolǵan. Birewi Shoraxan, Xiywa tárepten Qallı jaǵıstıń ústi, ekinshisi Góne Úrgenish, Xojeli tárepten Nókis arqalı Shımbayǵa ótip Shımbay arqalı Aq Qalaǵa, Perobckiyge, Qızıl Ordaǵa, onnan Orenburgke sawdagerlerdiń kárwan jolı bolǵan. Úshinshiden Shımbaydıń jaylasqan jeri ortalıq jer bolǵan. Ol dáwirde Shımbaydıń átirapında xalıq kóp bolǵan. 
Sonlıqtan bul qala hákimshilik, ekonomikalıq mádeniy orayǵa tezirek aylanǵan. Qalada kóplegen sawda orayları bar.

## Tariyxı
Eski atı Shaxtemir.

## Derekler
Mańǵıt (qala)

**Manǵıt** — Qaraqalpaqstandaǵı qala (1957-jıl 18-dekabrden). Ámiwdárya rayonınıń orayı. Rayonnıń qubla-batısında, Ámiwdáryanıń shep jaǵasında. Nókis qalasınan 85&nbsp;km uzaqlıqta jaylasqan. Xalqı 36 mıń adam (2019). Manǵıtta paxta tazalaw zavodı, xojalıq xızmeti, sabaq-iyiriw hám tigiwshilik kombinatları, Manǵıt GES, rayonlıq gazeta baspaxanası, ulıwma bilim beriw mektepleri, kitapxanalar, klub hám mádeniyat úyleri, emlewxana hám basqa medicinalıq mákemeler bar.

Manǵıt 1873-jıldaǵı Rossiya armiyasınıń Xiywa júrisleri waqtındaǵı sawashlar ornı bolǵan. Birinshi urıs 1873-jıl 20-may kúni azanda general Nikolay Aleksandrovich Veryovkin basshılıǵındaǵı orıs áskerleri yawmıt túrkmen áskerlerine hújim etkende, Manǵıttan azmaz arqa tárepte bolǵan. Bir neshe ayawsız atıspalardan keyin orıslar Manǵıt tárepke arqaǵa sheginip atırǵan túrkmen atlıqların atıp jiberedi. Rossiya kúshleri yawmıtlar ketkenligin biliw ushın saat 3 te Manǵıt qalasına kiredi. Orıs áskerleri qalǵan bir qansha qaraqalpaq xalqın óltiredi hám qala ishindegi úylerge bastırıp kirip ot qoyadı. «Manǵıt» Sovet Birlespesi rásmiy túrde 1957-jıl 18-dekabrde shólkemlestirilgan hám 1973-jılda qala mártebesine iye bolǵan. Ekonomikada paxtanı jetistiriw hám qayta islewge tiykarlanǵan. Paxta tazalaw zavodı, xojalıq xizmet kórsetiw, jip iyiriw hám tigiwshilik cexları, Manǵıt GES, gaz hám printerler tiykarǵı jumıs beriwshiler esaplanadı. Manǵıtta ulıwma bilim beriw mektepleri, kitapxanalar, klublar hám mádeniy oraylar, emlewxanalar hám basqa da medicina mákemeleri bar.

## Derekler
Taxtakópir

**Taxtakópir** — Qaraqalpaqstan Respublikası Taxtakópir rayonındaǵı qala (1984 jildan). Rayon orayı Nókisten 107&nbsp;km. uzaqlıqta. Jaqın temir jol stanciyası, Shımbay (55&nbsp;km). Xalqı 17,1 mıń (2004). Xojalıqları Quwanıshjarma kanalınan suw aladı. «Taxtakópir» atamasınıń kelip shıǵıwı XX ásirdiń baslarında Quwanshjarma kanaliniń dawami bolgan Bosay kanali ustinde xashar joli menen taxta (aǵash)dan qurilgan (kópir) menen boglaydilar.

T.da rayon hakimiyati binosi, ortaliq, mámleket ham qurilis mekemeleri, «Taxtakópirden» aksiyanerlik jamiyeti, avtokarxana, tamirlew ustaxanasi, MTP, «Taxtaqishloqmash» (Qazaqistan menen) qospa karxanasi, supermarket, avtovokzal bar. 6 umumiy mektep, muzıka mektebi, 2 kasb-óner kolleji, kutubxana, madeniyat sarayi, «Otalar choyxonasi», savdo markazi, madeniy ham maishiy xizmet korsetiw shaxabshalari isleb turibdi.

## Derekler
Kegeyli

**Kegeyli** — Qaraqalpaqstan Respublikası Kegeyli rayonındaǵı qala hám rayon orayı. Qala xalqı 1989-jılı 10 867 adam, 2016-jılı bolsa, 12 400 adam bolǵan.

## Derekler
Tatarstan

**Tatarstan Respublikası** — Rossiya Federaciyası quramındaǵı avtonomiyalıq respublika. Paytaxtı - Qazan qalası.

## Derekler
Daǵıstan

**Daǵıstan** — Rossiya Federaciyası quramındaǵı Respublika.Paytaxtı Láspiy teńizi boyında jaylasqan qala - Maxashqala.Daǵıstan kóp milletli Respublika bolıp bul mámlekette noǵay,qumıq,avar,tabasaran,lezgin hám taǵı basqa millet wákilleri jasaydı.Daǵıstan Respublikası óziniń Joqarǵı keńesi,húkimeti hám konstituciyasına iye.

## Derekler
Frederik Shopen

**Fryderyk Franciszek Chopin** (*Frederik Shopen*, ; 1810-jıl 1-mart — 1849-jıl 17-oktyabr) — polshalı kompozitor hám pianist, uzaq waqıt Franciyada jasaǵan. Fortepiano ushın kóplegen dórеtpеler avtorı.

## Ómirbayanı
Polshalı ullı kompazitor hám pianinashı Frederik Francishek Shopen *1810-jılı 1-martta* Polsha paytaxtı Varshava qalasında tuwılǵan. Ákesi Nikolya Shopen fransuz, al anası bolsa Yustina Kshijanovskaya polyak bolǵan. Shopenniń joqarı talant iyesi ekenligi Jaslıǵınan belgili edi. Ol dáslebinde eń birinshi ustazı bolshan ajapası Lyadvika menen duetler dóretken. Shopen 7 jasqa tolǵanında, ákesi muzikalıq sawat ashıwı ushın fortopiano boyınsha tájriybeli ustaz qolına beredi. Shopen 10 jasında knyaz Konstantinge arnalǵan marsh jarattı hám bul shıǵarma áskeriy orkestr tárepinen bir neshe ret sazǵa salındı. Shopenniń bunday qızıǵıwshılıǵınan keyin ustazları onnan ullı kompozitor shıǵıwına isener edi. Jas Shopen talantı, qızıǵıwshılıǵı, miynetsúygishligi sebepli **«Polyak Mocartı»** atın aladı. Ol 12 jasqa tolǵanda onıń qábileti bársheni tań qaldırdı. Ózinen de ozıp ketken shágirtine basqa hesh nárse bere almaytuǵının sezgen ustazı Jivniy oǵan sabaq beriwden waz keshedi.

## Dóretiwshiligi
1829-jıldan Shopen óz aldına dóretiwshilik ete baslaydı. Ol Vena, Krakov sıyaqlı qalalarda gastrol saparlarında bolıp, óz talantın kórsetedi. Mocart, Betxovenler Venanı ózine qaratqanınday Shopen de pútkil Parijdi ózine ashıq etedi. Shopen kóp koncertler shólkemlestirip turatuǵın edi, hám sol koncertlerinde ózi jazǵan muzikaların shertetuǵın edi. Koncertleriniń birinde ol Mocarttıń **«Don Juan»** shıǵarmasın jańasha usılla shertti. Frederik Francishek Shopen kóp ǵana qıyınshılıqlardı basınan keshirdi. Ol 1848-jıllıń gúzinde Polshalı dosları jámiyettiń paydası ushın shólkemlestirilip atırǵan qayırqomlıq koncertinde qatnastı hám bul bolsa onıń sońǵı koncerti ekenligin heshkim oylamaǵan edi. Ol ballada, etyud hám prelyudiya janrların óz aldına tolıq dárejege kóterip, bir qansha shıǵarmalar dóretedi.

## Derekler
Antonín Dvořák

**Dvorjak (Dvorak) Antonin** ( ; ; 1841-jıl 8-sentyabr — 1904-jıl 1-may) — chex kompozitorı, milliy kompozitorlik mektebi tiykarın salıwshılardan biri.

## Derekler
Túrkmenbashı (qala)

**Túrkmenbashı** () — Túrkmenstannıń Balkanabat wálayatında jaylasqan qala. Kaspiy teńiziniń jaǵasında jaylasqan port qala. Xalıq sanı: 79 596. Túrkmenbashı qalasınan 20 km uzaqlıqta Awaza sayaxatshılıq orayı (portı) bar. Klimatı kontinental, jılına 125 mm jawın jawadı.

Qalanıń eski atı Krasnadovsk.

## Derekler
Bursa

thumb|300px|right|Ullı Cami, Bursa
**Bursa** Túrkiyada jaylasqan qala. 2013-jılı qalanıñ xalq sanı 2.740.970 bolǵan.

## Derekler
Ulsan

**Ulsan** — Qubla Koreyanıń qubla shıǵısında yapon teńizi jaǵasında jaylasqan qala. Xalıq sanı: 1,295,895 mln. «Ulsan Hyundai» atlı futbol klubı bar. Pusan qalasınan 70 km uzaqlıqta jaylasqan. Klimatı mussonlı, jılına 1125 mm jawın jawadı. 

## Galleriya


File:Korea-Gwangju 4890-06 Democracy Bell.JPG
File:Korea-Ulsan-Taehwa River-01.jpg
File:Korea-Ulsan-Haenyeo-01.jpg
File:Taehwa River.jpg
File:Ulsan downtown.png
 

## Derekler
Pusan

**Pusan** qala. Koreya Respublikasında yapon teńiziniń jaǵasinda jaylasqan port qala. Úlkenligi boyınsha qubla koreyada ekinshi orında turadi. Xalqı : 3,352,863 mln. Klimatı : mussonli jillina 1578&nbsp;mm jawın tusedi.
Suwon

**Suwon** — **수원 **) qala, metropoliya. Xalqı 1,089,904 mln. "Suwon Samsung" atlı futbol klubı bar klimatı : mussonli. Seulǵa deyingi aralıq 75 km di quraydı.


Image:0-ss-ajou-symbol.jpg
Image:Hwaseong command post.jpg
Image:Summit of Gwanggyosan - 2008-10-12.JPG
Image:SuwonStation.jpg
Image:Suwoncheon from Gwanggyo Dam - 2008-11-02.JPG


 

## Derekler
Inshqon

**Inshqon** qala. Qubla koreya da jaylasqan qala. Xalqi sani : 2,153,326 milliyon sari teńizge jaqin jaylasqan.
Pohang

Pohang Qubla Koreya da jaylasqan qala. Xalqı sanı : 575,829 mıń adam. "Pohang Stellers" atlı futbol Klubı bar. Klimatı mussonlı. Jıllına 1548 mm. Jawın túsedi.
Degu

**Daegu** (대구, 大邱) — Qubla Koreyada jaylasqan eń úlken qalalardıń biri. Xalqı sanı : 2,586,958 mln adamdı quraydı. Klimatı Mussonlı. 
## Sırtqı siltemeler

* Degu qalası Saytı
* https://web.archive.org/web/20190831234031/http://thedaeguguide.com/
Skype

**Skype** — paydalanıwshılarǵa internet tarmaǵında telefon qılıw imkániyatın berıwshı dástur. Xizmetdiń basqa paydalanıwshılarına (kompyuterden kompyuterge) qońıraw qılıw bepul, biraq úy telefonı hám mobil telefonlarǵa qońıraw qılıw ushın haq tólenedi. Sonıń menen birge, skype qısqa xabar jollaw, fayllar almasıwı hám video konferensiya uqsaǵan imkániyatlarǵa iye.
 
2011-jıl 10-mayda Microsoft shirketı Skype'dı $8.5 milliardǵa satıp aldı. Bul Microsoft'dıń eń úlken sawdası boldı. 

## Sırtqı siltemeler

## Basqa saytlar
* Rasmıy websaytı
* [Portable Skype (Windows)](http://hacktolive.org/wiki/Portable_Applications_(Windows))
Guangjow

**Guangjow** Qıtayda jaylasqan qala. 2013-jılı qalanıń xalqı sanı - 13,656,564 mln bolǵan. klimatı mussonlı.


Image:Canton pagoda de las flores.JPG|
Image:20031122103838.jpg|Erşa adası
Image:Guangzhou_citic_plaza.jpg|Sitik qülləsi
Image:Sacré-Cœur de Shizhi.jpg|Katolik ibadatqanası


## Sırtqı siltemeler
* Вид Гуанчжоу из космоса (Google)
* Интернет-страница администрации Гуанчжоу 
* Фотогалерея 

## Derekler
Sony Ericsson

**Sony Mobile Communications AB** — telekommunikatsion kompaniya. Mobil telefonlar hám oǵan aksessuarlar islep shıǵaradı, oraylıq-qárargáhi Yaponiyanıń paytaxtı Tokioda jaylasqan.

tiykarı "Sony Ericsson" atı dúziliwide qayırqom shirket formasında 1-oktyabrde 2001-shi jılda Sony shirketi hám Shveciyanıń telekommunikasiya kompaniyası bolǵan Ericsson shirketi tárepinnen qoyılǵan. 2012-shi jılda 16 fevral Sony shirketi Ericssonıń shirketindegi aksiyaların satıp aladı.

Sony Mobile Communications shirketiniń Tokio (Yaponiya), Chennai (Hindistan), Lund (Shveciya), Pekin (Qıtay) hám Silisium oazisinda (AQSh) izleniw hám orayları bar. Dúnya bazarındaǵı úlesi jaǵınan Sony Mobile 2012-shi jıldın I sheregi nátiyjesine kóre dúnyanıń 10-shı iri mobil telefon kompaniyası hám 2012-shi jıldıń 3-shi shereginde dúnyanıń 3-shi úlken smartfon kompaniyası bolǵan.

## Derekler
Samsung Telecommunications

Samsung Qubla Koreya daǵi elektronika tovarlarin, televizorlar, Samsung Galaxy Teleponlarin islep shiǵariwshi kompaniya.
Nokia

**Nokia** — mobil kommunikaciya texnologiyalarına móljellengen dúnyadaǵı jetekshi kompaniyalardan biri. Bas qarargáhı Finlyandiyanıń Espoo qalasında jaylasıp, házirde **Nokia** óziniń eń jetekshi mobil telefonları menen belgili.

## Tariyx
Kompaniyanıń jaratılıwı tariyxı 1865-jılǵa barıp taqaladı, sol jılda Finlyandiyanıń Temper qalasında, Fredrik Idestam (finshe *Knut Fredrik Idestam*) kishkene qaǵaz fabrikasına tiykar saldı. Oǵan tiyisli kompaniya 1871-jılda Nokia Ab dep atala baslaǵan.

## Kompaniya atınıń kelip shıǵıw tariyxı
Kompaniya óziniń atınıń kelip shıǵıwı, Fredrik Idestam 1868-jılda óziniń ekkinshi qaǵaz fabrikasınıń jeriniń atınan kelip shıqqan.

## Qosımsha qarań
* Nokia mobil telefonları

## Sırtqı siltemeler

* Nokia kompaniyası
* Nokia kompaniyası Rossiyada
* Nokia mobil telefonları
Washington

**Washington** — AQShtıń paytaxtı. Xalqınıń sanı: 974,584,587 mıń. Vashington aglomeratsiyasında (átirapındaǵı jaqın qalalarda ) 5,4 million adam jasaydı. Klimatı: subtropikalıq. 
## Derekler
Mayami

**Mayami** qala, 在 Florida. AQSh tiń qublasinda Atlantika okeani niń jaǵasinda jaylasqan qala. Xalqi : 2 mln. Klimati: Tropik.

## Derekler
Astraxan

Astraxan qala. RF Astraxan oblisiniń ortaliǵi. Volga daryası nıń quyar ayaǵında jaylasqan. Xalqı: 589,mıń (2012). Klimatı: ortasha kontinental. Jilina ortasha 234 mm jawın tusedi.
Mumbai

**Mumbai** (, ; 1995-nshi jılǵa shekem — **Bombey**, *Bombay*) — Hindistanıń batısında, Arabıstan teńiziniń jaǵasında jaylasqan qala. Xalqı : 9,346,258 mln. Maharashtra shtatınıń administrativ orayı. "FC Mumbai " hámde "Pune" atlı futbol klubları bar. 
## Sırtqı siltemeler
Marsel

**Marsel** () — Franciyanıń eń iri teniz portı, hám Bouches-du-Rhône departamentiniń administrativ orayı. Xalqı sanı 1,420,000 (2010). Jer worta teńizi qırǵaǵında jaylasqan.

## Ekonomikası
Marselde dúnya júzlik hawa portı, iri teńiz portı kompleksi bar. Teńiz portınıń jıllıq júk tasıwı 90 milliyon tonnadır.
Neft sanaatı, neft-ximiya tarawı, uqsaǵan, tayar, sanaat orayları bar. Strasburg hám Karlsruedan (GFR) baratuǵın transevropa neft quwırı Marselden baslanadı.

1977–shi jıldan baslap Marselde 24 stansiyaǵa bekitilgen metropoliten xizmet kórsetedi.

## Galleriya


File:Musée des Beaux Arts Marseille.jpg|kórkem óner múzeyi
File:Марсель, Франция. Вид на Старый порт и Храм Винсента-де-Поля.jpg|qala orayı
File:Марсель. Вид на город.jpg|qala orayı
Fortoleza

Fortoleza Braziliyada jaylasqan qala. Atlantika okeaniniń jaǵasinda jaylasqan port qala. Xalqi : 2,6 mln. Klimati tropik.
Almalıq

**Almalıq** () — Ózbekstandaǵı qala. Xalıq sanı: 120, 8 (2006). Almalıqta kán metalurgiya kárxanası bar.

## Derekler
Buxara

**Buxara** () — Ózbekstandaǵı qala, Buxara wálayatınıń orayı. Orta Aziyanıń eń tarıyxıy qalalarınıń biri. Xalqı sanı: 263,400 adam (2009). Klimatı kontinental.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Из Стамбула в Ташкент: Фотопленки Поля Надара (1890). Часть 10. Бухара
Parij

**Parij** () - Franciyanıń paytaxtı hám eń iri qalası. Mámlekettıń arqa tárepinde, Parij basseynınıń oraylıq bóleginde, Sena dáryası boyında jaylasqan. Xalqı - 2 102 650 kisi (2023). Úlken Parij aglomeraciyası orayı (6,6 million), tariyxıy il-de-Frans regionınıń yadrosı (12 millionnan artıq). Kommuna hám departamenttı quraydı, 20 okrugǵa bólinedi.

Site atawı hám Sena dáryasınıń eki qirǵaǵı tárepinen islengen tariyxıy oray ásirler dawamında rawajlanıp kelgen. XIX ásirdiń ekinshi yarımında ol tupten rekonstrukciya etildi. Qala átirapında Versal saray-park ansamblı jaylasqan.

Global qalalar hám global finanslıq oraylarǵa tiyisli. Bul jerde YUNESKO hám basqa bir qatar xalıq aralıq shólkemlerdiń shtab-kvartiralari jaylasqan.

Eramızǵa shekemgi III asirde pariziyler dep atalǵan kelt qáwimi tárepinen islengen. III—IV ásirlerden *Pariziyanıń* gall-rim qalası retinde belgili. X ásirdiń aqırınan baslap ol waqtı-waqtı menen Franciyanıń paytaxtı esaplanadı. 

## Derekler
Manama

**Manama** — Baxreynniń paytaxtı. Xalqınıń sanı 500 mıńnan aslam. Klimatı tropikalıq. Manamada jaz ayları júdá ıssı boladı.

## Derekler
Puerto-Riko

**Puerto-Riko** yaki rásmiy **Puerto-Riko Respublikası** — Oraylıq Amerikada jaylasqan mámleket. Paytaxtı — San-Xuan qalası.
Aziya Kubogi 2004

**Aziya kubogi Qıtay 2004 年亚洲杯足球赛** final basqıshı Qıtay'da 17 iyun hám 7 Avgust kúnlerı arasında bolıp ótdı. Pekin'degı final oyınında Qıtay' menen yaponya oyında chempion bolǵan.

## Qalalar hám stadionlar

## Toparlar
### A Toparı

## Sırtqı siltemeler

## Sırtqı siltemeler
* example.com
Qubla Afrika

**Qubla Afrika** — Afrika kontinentiniń Qubla bóleginde jaylasqan aymaq. Batıs hám qubla tárepten Atlantika okeanı menen shıǵıs tárepı bolsa Hind okeanı menen qorshalǵan.
Nayrobi

**Nayrobi** () — Kenyanıń paytaxtı. Xalqı sanı - 2,940,911 (2007). Klimatı ekvatorial, mussonlı. 

## Derekler
Kopengagen

**Kopengagen** — Daniyanıń paytaxtı hám eń úlken qalası. Xalqı 495,6 mıń adam (2000). Kopengagen átrapı hám joldas qalalar benen birge bólek adviministrativ birlik tiykarında ajratılǵan. Klimati — Tundra.   

## Derekler
Doha

**[[Doha]]** — Qatardıń paytaxtı. Xalqı: 1.351.000 (2016). Klimatı: tropik.

## Derekler

## Siltemeler

*Projects in Doha and Major Construction and Architectural Developments
*Information and History of Doha
Gonkong

**Gonkong** qalası- 1997-jıldıń 1-iyul shekem 1,5 àsirde Britanya imperyasınıń otarı bolıp keldi,odan beri Qıtaydıń eki arnayı hàkimshilik aymaqlarınıń biri.Dunyadaǵı on altınshı bay qala.Gonkong qala awmaǵı-1,104 km²,Xalqı jeti million bolǵandıqtan dunyadaǵı eń xalıq tıǵız ornalasqan eldi màkàn bolıp sanaladı.Eń tıǵız rayonında 1km²-qa 95 000 insànnan keledi.Gonkongtaǵı 12 qabat nemese 35 metrden biyik ibarat imaratlar sanı 7685 (Dunyada birinshi).

## Derekler
Taldıqorǵan

**Taldıqorǵan** (, ; ), 1993-jılǵa shekem **Taldı-Kurgan** — Qazaqstannıń Jetisuw wálayatınıń hákimshilik orayı (paytaxtı). 2010-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, xalqınıń sanı 143 407 adamdı quraydı.

Qalanıń tiykarı XIX ásirde Gavrilovka awılı sıpatında salınǵan hám waqıt ótiwi menen házirgi qala dárejesine deyin rawajlanǵan. Qala dáslepki jılları áste rawajlanǵan, biraq temir jol baylanısı qurılǵannan keyin kóplegen rus dıyxanları bul aymaqqa kóship kelgen. Taldıqorǵanda jasaytuǵın 70 ten aslam millettiń ishinde qazaqlardan keyin ruslar ekinshi eń úlken etnikalıq topar esaplanadı.

Taldıqorǵan 1944-jıldan 1997-jılǵa shekem Taldı-Kurgan wálayatınıń, 1997-jıldan 2022-jılǵa shekem Almatı wálayatınıń orayı bolǵan. 2022-jıl 8-iyunnan baslap jańadan shólkemlestirilgen Jetisuw wálayatınıń orayı bolıp belgilendi.

Ekinshi jer júzilik urıs jıllarında Taldıqorǵan Sovetler Awqamınıń batıs regionlarınan evakuaciya etilgen mıńlaǵan adamlar usı jerden baspana tapqan. Atap aytqanda, Qubla Ukraina hám Odessadan kelgen mıńlaǵan áyeller hám balalar Qazaqstanǵa kóshirilgen.

## Obiyektler
Taldıqorǵanda hár qıylı bilimlendiriw mekemeleri, sonday-aq, universitet, institutlar, texnikalıq kolledjler, orta mektepler hám balalar baqshaları bar. Qalada 27 densawlıqtı saqlaw mákemesi, kinoteatr, teatr, kitapxanalar, dem alıw parkleri, stadion, sport kompleksi hám júziw basseynleri xızmet kórsetedi.

## Demografiya
2010-jılǵı maǵlıwmatlar boyınsha Taldıqorǵannıń etnikalıq quramı:

## Klimatı
Köppen ıqlım klasifikaciyası sistemasına kóre, Taldıqorǵan jazı ıssı hám qurǵaq kontinental ıqlımǵa (*Dfa*) iye. Jawın-shashın kóbirek báhár hám gúz pasıllarında baqlanadı, al qıs hám jaz pasılları tiykarınan qurǵaq keledi. Ortasha jıllıq temperatura  quraydı. Jılına, shama menen,  jawın-shashın jawadı.

## Tuwısqan qalalar
*  Antalya, Túrkiya
*  Manchester, Ullı Britaniya

## Derekler

## Qosımsha oqıw ushın
* *Bozdaqtar. Taldyqorghan oblysy*, 1995, 

## Sırtqı siltemeler

* Rásmiy saytı
Bishkek

**Bishkek** , burınǵı ataması — **Pishpek** (1926-jılǵa shekem) hám keyin **Frunze** (1926–1991) — Qırǵızstannıń paytaxtı hám eń iri qalası bolıp tabıladı. Qala, sonday-aq, Chúy wálayatınıń orayı esaplanadı. Ol Qazaqstan menen shegaraǵa jaqın jaylasqan bolıp, 2024-jılǵı maǵlıwmatlarǵa kóre, xalqınıń sanı, shama menen, 1 200 000 adamdı quraydı.

Qoqan xanlıǵı 1825-jılı jergilikli keriwen jolların qadaǵalaw hám qırǵız qáwimlerinen salıq jıynaw maqsetinde Pishpek qalasın qurǵan. 1860-jıl 4-sentyabrde qırǵızlardıń maqullawı menen polkovnik Apollon Zimmermann basshılıǵındaǵı Rossiya áskerleri qalanı wayran etken. Házirgi waqıtta bul qalanıń qaldıqların Jipek jolı kóshesiniń arqa tárepinde, jańa oraylıq meshittiń qasınan tawa alasız. 1868-jılı qala ornında Pishpek ataması menen Rossiya xalıq punkti shólkemlestirilgen. Ol Rossiya Túrkistanı hákimshiligi hám onıń Jetisuw wálayatı quramına kirgen.

1925-jılı Rossiya Túrkistanında Qara-Qırǵız avtonom oblasti shólkemlestirilip, Pishpek onıń orayı etip belgilendi. 1926-jılı Sovetler Awqamınıń Kommunistlik partiyası qala atamasın usı jerde tuwılǵan bolshevik áskeriy basshısı Mixail Frunze (1885–1925) húrmetine «Frunze» dep ózgertti. Frunze 1936-jılı Sovet Awqamında milliy-aymaqlıq bólistiriwdiń aqırǵı basqıshlarında Qırǵız Sovet Socialistlik Respublikasınıń paytaxtına aylandı. 1991-jılı Qırǵızstan parlamenti paytaxt atamasın Pishpekniń ózgertilgen forması — Bishkekke almastırdı.

Bishkek Tyan-Shan taw dizbegine kiretuǵın Qırǵız Ala-Too dizbeginiń arqa jaǵında, teńiz júzesinen shama menen  bálentlikte jaylasqan. Bul tawlardıń bálentligi  ge deyin jetedi. Qalanıń arqa tárepinde qońsılas Qazaqstanǵa shekem sozılıp jatqan ónimli hám tegis daban bar. Aymaqtıń tiykarǵı bólegi Chúy dáryası arqalı suwǵarıladı. Bishkek Túrkistan–Sibir temir jolına biriktirme jol arqalı baylanısqan.

Bishkek — keń kósheli hám mármer menen qaplanǵan jámiyetlik binaları, sonıń menen birge háwlilerdi qorshap turǵan kóplegen sovetlik turaqlı jaylardan ibarat úlken qala. Qalanıń shetki táreplerinde mıńlaǵan jeke úyler bar. Kósheler kvadratlı sistema boyınsha jaylasqan bolıp, olar boylap tar suwǵarıw kanalları (arıqlar) ótedi, bul kanallar ıssı jaz kúnlerinde sayalı tereklerdi suw menen támiyinleydi.

## Etimologiya
Bishkek sózi qımız pisiwge arnalǵan piskek mánisin bildiredi degen shamalaw bar.

Bishkek meriyasınıń rásmiy veb-saytında qala ataması boyınsha mınaday túsindirme berilgen: bir batırdıń ayaǵı awır hayalı qımız pisetuǵın piskekti (bishkek) joǵaltıp aladı. Onı izlep júrip, kútilmegen jerden bir ul bala tuwadı hám atın Bishkek qoyadı. Bishkek erjetip ataqlı adam boladı hám qaytıs bolǵannan keyin Alamúdún dáryasınıń boyındaǵı tóbeshikke jerlenedi. Sol jerde onıń húrmetine maqbara qurıladı. Bul binanı XVII–XVIII ásirlerdegi sayaxatshılar kórgen hám táriyplegen.

Sovet dáwirinde, 1926-jıldan 1991-jılǵa shekem, qala bolshevik Mixail Frunze húrmetine «Frunze» dep atalǵan.

## Eskertiwler

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Abu Dabi

**Аbu Dabi** (,) — Abu Dabi qala. Birlesken Arab Ámirliginiń paytaxtı. Xalqı : 921,000 (2013). Klimatı tropik.
 
## Derekler

## Qosımsha qarań
* Free Things to do in Abu Dhabi
Kuala Lumpur

"Kuala-Lumpur" Malayziyaniń paytaxtı. Xalqi 4mln. Klimati : Mussonli. .

## Derekler


## Sırtqı siltemeler

* Kuala Lumpur shahrining rasmiy vebsayti
* Kuala Lumpur shahri haqida maʼlumot
Belu-Orizonti

Belu orizonti qala. Braziliya jaylasqan qala. Xalqı sanı 2,375. mln. Adamdi quraydi. (2005 ). 
Klimatı : Mussonli. 

Kategoriya : Braziliya qalalari
Natal

Natal — Braziliyani'ń arqa shıǵısında Atlantika okeanı jaǵasında jaylasqan port qala. Xalqı sanı : 828,641, adam. Klimati : Mussonlı.
Portu-Alegri

Portu-Alegri qala. Braziliya niń Qublasinda jaylasqan. Xalqi : 1,6 mln. Klimati : Mussonli.   Kategoriya : Braziliya qalalari
Resife

**Resife** () — qala. Braziliya da Atlantika okeani niń jaǵasinda jaylasqan port qala. Xalqi : 2,156 mln. Klimati mussonli. 

Kategoriya : Braziliya qalalari
Manchester City F.C.

**Manchester City F.C.** — Manchester qalasınıñ futbol klubı, sonday aq "qalalılar" dep ataladı.

1880 jılda "Sent Marks (West Gordon)" ataması astında tiykar salıngan.

1894 jıldan Manchester Siti dep atalgan.

1923 jılga shekem Gayd Roud stadionında, 1923-2003 jıllarda Meyn Roud stadionında oyınlar otkizgen.

2002-jıldan "Etihad" stadionında oynaydı,

hazirgi bas trenerı - Xosep Gvardiola, kapitanı - Vensan Kompani.

Bas sponsorı - *Etihad Airways*.
## Utısları
* Premyer Ligası chempionı: 1936/37, 1967/68, 2011/12, 2013/14, 2017/18, 2018/19
*Angliya kubogı: 1904, 1934, 1956, 1969, 2011
*Angliya Superkubogı: (4): 1937, 1968, 1972, 2012
*Kuboklar kubogı: 1970

## Siltemeler
* https://www.mancity.com mn.city.com saytı

## Derekler
Real Madrid C.F.

**Real Madrid Club de Fútbol** (Real Madrid qirallik klubi), kobinshe aytilatugin Ati — Real Madrid Ispaniyanıń professional futbol klubı. 

Bul klub 35 marte La Liga chempionligina, 20 marte Copa del Rey kubogina, 1 Ispaniyaniń superkubogina, 10 marte UEFA Chempionlar Ligasi chempionligina, 2 marte UEFA kubogina , 1 marte UEFA superkubogina ham 3 marte Qitalarara kubokka iye bolip, Ispaniyaniń eń kushli klubi hamde FIFA tarepinen XX ásirdiń eń jaqsi klubi dep tabilgan. Real dunyadagi eń iri byudjetli futbol klublarinan biri esablanadi. Real Madrid — Ispaniya joqarǵi divizionin bir marte de tárk etpegen uch klubdan biridir (basqalari - Barselona hám Atletik Bilbao).
Sochi

**Sochi** () — Rossiyada Krasnodar úlkesinde jaylasqan qala. Xalqi : 337 947 adam (2009). Klimati subtropik. 

## Galleriya

Image:Subashi desant.jpg
Image:RIAN archive 308905 Panorama of Sochi.jpg
Image:Sochi Skyscrapers.jpeg
Barselona

**Barselona** — Ispaniyada jaylasqan qala. Kataloniya avtonom wálayatı paytaxtı. Xalqı sanı : 1,604,555 adam (2015). Klimatı : subtropik.
Namangan

**Nаmаngаn** () — Ózbekstandаǵı qаlа. Namangan wálayatınıń оrayı. Еldіń paytaxtı Tashkent qalasınаn qubla-shıǵısqа qarаy 200&nbsp;km jеrdе Fеrǵаnа oazisinıń arqa bólegindе jaylasqan.

## Xаlqı

## Bawırlas qаlа
* Seongnam, Qubla Koreya

## Sırtqı siltemeler
* Rásmiy sayt

## Derekler
Trabzon

**Trabzon** — Túrkiyada Qara teńizdiń qubla jaǵasında jaylasqan qala. Xalqınıń sanı 768 018 mıń adam. Klimatı subtropikalıq.
Termiz

**Termiz** () — Ózbekstandaǵı qala. Surxandárya wálayatı orayı. Xalqı sanı: 138,876 adam. Klimatı: keskin kontinental.

## Tariyxı

## Geografiyası

## Xalqı

## Belgili insanları
* Ál-Termizi — sufiy.
Antalya

**Antalya** — Túrkiya nıń qublasında Jer Orta teńiziniń jaǵasında jaylasqan port qala. Xalqı: 387 016 mıń. Klimatı: Tropikalıq. Jılına 1150&nbsp;mm jawın jawadı.

## Derekler
Isfahan

*'İsfahań* ( — esfahān) Iranda jaylasqan qala. Xalqı sanı 1 583 609 (2006). Klimatı: Tropikalıq.

Isfahan Irandaǵi qala. Xalqı 3 mlnnan artıq. Áhmiyetli sawda, ekonomika, mádeniyat orayı. Isfahan XVI-XVII ásirlerde Iran (Safaviyler) paytaxtı bolǵan. Isfahanda orta ásirlerde-aq xalıq tiǵiz jasaǵan yaǵniy sol waqıtları onda 200 mıń adam jasaǵan. Mongol xanı Xubilay basıp alǵannan keyin ol wayran boldı, keyin qayta tiklenedi. XIV ásir aqırında qalanı Tamerlan iyeleydi. Keyin Shahrux mırza mámleketi quramında, soń Safaviyler dinastiyası quramında, keyin Kojarlar quramında, soń Paxlaviyler dinastiyası quramında bolǵan.
Qaraǵandı

**Qaraǵandı** (); — Qazaqstanda jaylasqan qala. Xalqı sanı : 489,316 adam. Klimatı : Kontinental.
Qızılorda

**Qizilorda** qala. Qazaqstan da jaylasqan. Xalıq sanı : 200,035 (2013) mıń. Klimatı : Kontinental.
Kókshetaw

**Kókshetaw** — Qazaqstanda Aqmola wálayatında jaylasqan qala. Xalqı: 284,518 mıń adam. Klimatı: kontinental.
Orenburg

**Orenburg** — Rossiyada jaylasqan qala. Xalqı: 1,484,516 mıń. Klimati: subtropik. Orenburg.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Osh

**Osh** () — Qırǵızıstanda jaylasqan qala. Xalıq sanı: 243,300 аdam. Klimatı: subtropik.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Qaskeleń

**Kaskeleń** — (), Qazaqstanda Almatı wálayatında jaylasqan qala. Xalqı : 64,516 adam. Klimatı : subtropik. 

 
 
## Sırtqı siltemeler

## Derekler
Lyon

**Lyon** — Franciyadaǵı qala. Ol Rona hám Sona dáryalarınıń qosılıwında, Franciya Alp tawlarınıń arqa-batısında, Parijden 391 km qubla-shıǵısta, Marselden 278 km arqada hám Shveycariyanıń Jeneva qalasınan 113 km qubla-batısta jaylasqan.

Lion qalası Franciyanıń úshinshi en úlken qalası bolıp, 2022-jıl yanvardaǵı dizimge alıw boyınsha 48 km2 (19 mi2) kishi kommunal aymaǵında 520 774 xalıq jasaydı, biraq onıń átirapı hám shetki aymaqları menen birgelikte Lion metropoliteninde sol jılı 2 327 861 xalıq jasap, Franciyada ekinshi orında turdı. Lion hám 58 qala átirapındaǵı municipiyalar 2015-jıldan baslap Lionnıń metropoliyasın dúzdi, bul tikkeley saylanatuǵın metropoliya hákimiyatı bolıp, házirgi waqıtta kópshilik qala máselelerine juwap beredi, 2022-jılı xalqı 1 433 613 adamdı quraydı. Lion — Auvergne-Rhône-Alpes wálayatınıń prefekturası hám Rona departamenti keńesiniń orayı (biraq, onıń yurisdikciyası 2015-jıldan beri Lion metropoliyasına tarqalmaydı).

## Tariyxı
### Toponimika
Qalanın atı *Lugdon*, *Luon*, XIII ásirden baslap *Lion* formalarına iye bolǵan. Rim tilinde Lugdunum dep latınlasqan Gal Lugdun yamasa Lugdunon eki sózden quralǵan. Birinshisi keltler qudayı Lug (tártip hám nızam ústinen basqarıwshı) yamasa «ǵarǵa» mánisin anlatıwshı «lugon» (ǵarǵa Lugtıń xabarshısı) yamasa «jaqtılıq» mánisin ańlatıwshı lug sózi bolıwı múmkin. Ekinshisi — dunos («qorǵan», «tóbe»). Solay etip, atama áyyemgi Lion qalasına tiykar salınǵan Fourvier tóbesin belgilewi múmkin, biraq «quday Lug tóbesi», «ǵarǵalar tóbesi» yamasa «jarqıraǵan tóbe» mánisin ańlatıwı múmkin.

## Geografiyası
Rona hám Sona tariyxıy qala orayınıń qublasına tutasıp, yarım ataw — Preskuildi payda etedi, ol batıs hám arqada eki úlken tóbelik hám shıǵısta úlken tegislik penen shegaralanadı. Bellekur maydanı eki dárya aralıǵındaǵı Preskuil dáryasında jaylasqan bolip, Franciyadaǵı úshinshi en úlken jámiyet maydanı esaplanadı. Bellekur maydanınan arqaǵa qaray keń, tek piyadalar ushın mólsherlengen Respublika kóshesi alıp baradı.

Arqa dóńlik La Croix-Rousse bolıp, ol «jumis isleytuǵın dóńlik» dep ataladı, sebebi bul jerde áyyemnen bul qala belgili bolǵan kishi jipek ustaxanaları jaylasqan.

## Derekler
Santander

**Santander** — İspaniyada jaylasqan qala. Kantabriya regionı paytaxtı. Xalqı sanı : 179,921 adam (2011). Klimati : subtropik.
Tarragona

**Tarragona** — Ispaniyanıń shıǵısında Jer orta teńizinıń batıs tárepinde jaylasqan qala. Xalqı : 134,085 miń. (2012) Klimatı : subtropik.
Tyumen

**Tyumen** qala. Rossiya da jaylasqan qala, paytaxtı Tyumen wálayatı. Xalqi : 1,109,16 miń. Klimati : subtropik.
Dortmund

**Dortmund** (Nemis Dortmund, — Germaniyaniń Arqa Reyn-Vestfalıya federal jerındegı qala. Maydanı — 280,7 km2. Xalqı — 580 956 adam (2011). Klimatı : subtropik. 

## Sırtqı siltemeler
* Rasmıy saytı
Frankfurt

**Frankfurt-Маyn** (Nemis Frankfurt am Main) — Germaniyada úlkenlıgı boyınsha 5-shı qalası. Aymaǵı: 248.31 км². Xalıq sanı 671,927 (2009) adamdı quraydı. Klimatı — subtropık

## Sırtqı siltemeler
* Rásmiy websaytı
Wolfsburg

**Wolfsburg** () — Germaniyanıń Tómengi Saksoniya shtatındaǵı besinshi iri qala. Ol Aller dáryasında, Gannoverden 75 kilometr (47 mi) shıǵısta hám Berlin]nen 230 kilometr (143 mi) batısta jaylasqan. 

Wolfsburg Wolkswagen AG shtab-kvartirası jaylasqan orın sıpatında belgili bolıp, 2022-jılı Texastaǵı «Tesla Gigafactory» kompaniyası onı quwıp jetkenge shekem dúnyadaǵı eń úlken avtomobil zavodı esaplanadı. Avtostadt Wolkswagen zavodı janındaǵı dıqqatqa ılayıq orın bolıp, ol jerde kompaniyanıń Audi, Bentley, Bugatti, Ducati, Lamborghini, MAN, Neoplan, Porsche, Scania, SEAT, Škoda Auto hám Wolkswagen kommerciyalıq avtomobilleri bar. Wolfsburg — XX ásirdiń birinshi yarımında rejelestirilgen qala sıpatında qurılǵan az sanlı nemec qalalarınan biri. 1938-jıl 1-iyulde KdF-Wagen islep shıǵarıwshılardıń úyi sıpatında shólkemlestirilgennen baslap, 1945-jıl 25-mayǵa shekem qala Stadt des KdF-Wagens bei Fallersleben dep atalǵan. 1972-jılı xalıqtıń sanı birinshi márte 100 mıńnan astı. 2019-jılı JIÓ jan basına 188 453 evronı quradı.

## Tariyxı
Wolfsburg qorǵanı birinshi ret 1302-jılı hújjette Bartensleben dvoryanlar áwladınıń jasaw ornı sıpatında tilge alınǵan. Dáslep Aller janında saqlanǵan, bir neshe ásirler ótkennen keyin qorǵan menen qorǵalǵan. 1372-jılı Volfsburg janındaǵı Burg Noyxaus (Noyxaus sarayı) haqqında birinshi hújjetli maǵlıwmat payda boladı. 1742-jılı Bartensleben liniyası joq bolǵannan keyin múlk hám onıń Schloss Wolfsburg (Volfsburg qorǵanı) Shulenburg graflarına ótti. Xalıq punkti jaqın orınlardaǵı Rothenfelde hám Geslingen posyolkaları ushın áhmiyetli jumıs beriwshi edi.

Házirgi kúndegi ayırım qala rayonları, sonıń ishinde, Worsfelde hám Xelmstedt grafliginen Wolfsburgqa ótkerilgen awıllar Brunsvik-Volfenbüttel knyazlıǵına qaraslı edi. Fallersleben hám basqa awıllar Braunshveyg-Lüneburg elektoratına qaraslı bolıp, keyin ala Gannover korolligine aylanǵan hám 1866-jılı Prussiya guberniyasına aylanǵan. Basqa qalalıq rayonlar, sonıń ishinde, Geslingen Prussiya Magdeburg gersogligine qaraslı edi. 1932-jili bul rayonlar Prussiyanın Saksoniya provinciyasınan ajıratılıp, Gannover provinciyasına birlestirildi.

## Mádeniyat hám dıqqatqa ılayıq orınlar
Wolfsburg orayı Germaniyada birden-bir orın. Wolfsburgta orta ásirler qala orayı ornına Autostadt dep atalıwshı jańa hám zamanagóy dıqqatqa ılayıq orın bar. Alt Wolfsburg qalasının eski bóliminde dástúriy karkas usılındaģı birneshe saray imaratları kórsetilgen. Aller dáryası boyındaǵı tóbelikte Wolfsburg qalası jaylasqan.

## Immigraciya
Wolfsburg kosmopolitikalıq qala bolıp, onda 150 den artıq millet wákilleri jasaytuǵın júdá hár qıylı qala sıpatında tán alınadı. 2012-jıldıń aqırına kelip bul san 123 144 adamǵa jetti hám 2030-jılǵa barıp xalıqtıń shama menen 135 000 adamdı quraytuǵını, xalıqtıń shama menen 50 procenti sırt elden ekenligi boljanbaqta. Wolfsburglılardıń 44,0 procenti 2024-jılı migraciya fonına iye bolıp, tómengi Saksoniyada Zalgittardan keyin sırt eldegi xalıqlar arasında ekinshi orındı iyelegen.

 

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* www.Wolfsburg.de Rásmiy saytı
Rize

**Rize** — Túrkiyada jaylasqan qala. Qara teńizdiń jaǵasında jaylasqan port qala. Xalqınıń sanı 472 081 mıń adam. Klimatı subtropikalıq. 

## Derekler
Túrkmenabad

Túrkmenabad qala. Túrkmenstan da jaylasqan. Lebap walayatiniń Ortaliǵi. Xalqi sani: 462,381 miń. Klimati : Kontinental.

## Derekler
Jidda

**Jidda** (), — Saudiya Arabstanınıń batıs bóleginde jaylasqan qala. Xalqı sanı 3,6 million adamnan aslam (2009), úlkenligi boyınsha mámlekettiń ekinshi qalası hám onıń «ekonomika paytaxtı» bolıp esaplanadı.

Qızıl teńizinıń shıǵıs jaǵasında Jiddanıń portı jaylasqan.
Mekke

**Mekke** ( *Makkah Al-Mukarramah*) — Musulmanlardıń muqaddes qalası. Saudiya Arabıstanınıń batısında, Qızıl teńiz qırǵaǵınan 70&nbsp;km uzaqlıqda tawlar arasında jaylasqan bul qalanı arablar Umm ul-Qurro, Umm ul-Madoin, yaki qalalar anası dep júritiledi. Quranda «Bakka» atı menen atalǵan. Ol Hijazdıń administrativ hám sawda orayı, musulmanlar haj qılatuǵın  — musulmanshılıqdıń besinshi shárti orınlanatuǵın jer. Quranı kárim 114 súresiniń 86 tısı Mekkeda nazil bolǵan. Mekkeda Kaba menen bosh masjid — Haram masjidi bar. Mekke — islam dininiń Muxammed payǵambarı (sav)dıń watanları, arablardıń áyyemgi 
ziyaratgáhi. Musulman ráwayatlarına kóre, Mekkeda adamata hám Mamahawa hámde Shis, Ibrahim, Ismail hám Hojar jasaǵan. Mekke qalasına qashan tiykar salınǵanı belgili emes.

## Mekkenıń tariyxı

Tolıq atı Mekke al-Mukarrama bolǵan qala Saudiya arabıstanı patshallıǵınıń batısında Madina hám Taif qalaları arasında jaylasqan. Arab tilinde oray maǵanasın bildiriwshi qala Ummul Qura, Beyt ul-ámin, Bakka dep atalǵan.

Mekke eń birinshi suwsız shól bolǵan soǵınan Ibrahim payǵambardıń ómir joldası Hájar xanım ulı Ismayıl payǵambar menen ol jerge kelip hám Allahǵa duwa etip oǵan suw beriliwin soraptı. Allah Taala da duwasın qabul etip hám búgin Zam-zam atlanǵan bulaq qalada payda bolǵan. Mekke sonınan basqa arab qalifalıqlarına da qosıla basladı. Mekke orta ásirlerde 
mámleket qalifalarına boysınıwshı bolsa da sońınan Allah Taala tárepinnen elshi bolǵan Muxammed áleyhissalam keledi hám Islam dininiń sónip qalıwınan sonınan jaralǵan tuńǵısh Musılman Xilafatinıń paytaxtı bolǵan. Mekkenı belgili etken orada jaylasqan Kaba esaplanadı. Quranı Karimde Allah Taalanın úyi atalıwshı Kaba Ibrahim payǵambar tárepinnen eń birinshi tigilgeni aytıladı. Bul kún pútin dúnyada namaz oqıǵan hám duwa tutqan musılmanlar ózlerin naǵız Qublaǵa yaki Mekke qalasında jaylasqan Kaba úyine (Bakka) qarap oqıydılar.

Mekke qalasında 1,700,000 adam jasaydı. Háj ziyaratı waqtında qalanıń xalqı keskin artadı. Saudiya Arabıstanı patshası Mekka hám Mádina qalalarınıń hákimi esaplanadı.

## Galleriya

File:The Holy Mosque in Mecca.jpg
File:Mekke.jpg Kaba
File:Makkah (Mecca).jpg
File:Bab Makkah.jpg
File:Makkah (Mecca) (3).jpg
File:Makkah (Mecca) (2).jpg
File:Makkah 550m.jpg
File:Kab'ah, Makkah, KSA.JPG
File:Makkah arafat.jpg
File:Kaaba (1) Makkah (Mecca).jpg
File:Makkah-Panorama-2011.jpg

File:Inside view -Masjidul Haram, Makkah.JPG
File:Holy Place.JPG
Madina

**Madina** - Saudiya Arabstanında jaylasqan qala. (Qádimde Yásrib atalǵan (Arabsha: *يثرب Yásrib*). worta ásirlerde bolsa Madina, Mádinat ún Nábi [ مدينة ال نبي Madeenat al Nabee] (Nábi/Payǵambar úlkesi) yaki Mádeniyat úl Munavvara (المدينة المنورة) (atalǵan úlke) degen atı saqlanǵan. Muxammed payǵambardıń qábri de bul qaladadır. Mekkeden 300&nbsp;km arqada jaylasqan. Musılman áleminde Mekke menen birlikde ekki múqaddes qaladan biri esaplanadı. Qayrı-musılmanlardın qalaǵa kiriwleri qadaǵan etilgen.

## Sırtqı siltemeler


## Sırtqı siltemeler
* Arabıstan qalaları (inglisshe)
Kareliya

**Kareliya**, Kareliya Respublikası () — Rossiya Federaciyası quramındaǵı respublika. Rossiyanıń arqa-batısında jaylasqan. Mayd. 172,4 mıń km2. Xalqı sanı 771,1 mıń adam (1999). 16 rayon, 13 qala, 44 qalasha bar. Paytaxtı — Petrozavodsk qalası.

## Derekler
Melburn

**Melburn** — Avstraliya da jaylasqan qala. Xalqi : 3,426,173 mln. Klimatı — tropik.

Melburn- Avstraliyaníń qubla-shíǵís tárepinde jaylasqan qala.Viktoriya shtatíníń orayí.Port-Fillip qoltíǵíníń jaǵasínda jaylasqan.Xalqíníń sani boyínsha Sidneyden keyin 2-orínda turadí. Qalaǵa 19-ásirdiń 30-jíllarínda tiykar salínǵan hám Ullí Britaniya bas wáziri atí menen Melburn dep atalǵan.1901-1927-jıllarda Avstraliya awqamí paytaxtí esaplanadí.
Kaymanov atawları

**Kaymanov atawlari** Okeaniya kontinentinde jaylasqan mámleket.karib tenizinnin arqa-batis boligindegi atawlar tobi.Vest-hindistan atawlari quramina kiredi.atawlardi 1503 jili Cristofor columb ashqan.kayman atawlari Ulli britanya .Awmagi259km.Xalqi 33,6 min adam(1995).Mámlekettin resmiy tili-inglis tili.Kayman atawlari ulken kayman,kishi kayman ham kayman-brak atawlarinan turadi
Kosovo

**Kosovo** Evropada jaylasqan mámleket.
Kosovo Respublikası rásmiy túrde tolıq Serbiya Respublikasina qaraslı. Kosovo 2008—jil 17-fevralda óz ǵarezsizligin jarıyalaǵan bolsa da BMSh oniń ǵarezsizligin toliq tán almadı.

## Xalqi

Kosova xalqi 1,9mln adam bolip oniń tiykarin albanlar quraydi. Etnik qurami boyinsha 2-orinda serbler turadi. Sonday aq mámlejette chernogor, turk, bosnyan, ciganlarda jasaydi. Paytaxtı Prishtina qalası xalqi 200 mińnan artiq. Iri qalalari Prizren, Gnilane.

## Ekonmikasi
Kosovo industrial agrar mámleket. Mámlejette indiy, germaniy, kadmiy, talliy, ceolit qazip alinadi. 2008-2012-jillari jáhán ekonomikaliq krizisinde Kosovo ekonomikasi 4,5%ke kemeydi hám Evropaniń eńkambaǵal4 mámleketinen biri boldi. Kosovoda inflyaciya pás lekin jumissizliq joqari 2005-jili 45,4%ke shekem kóterildi.2010-jili 30%ke tústi. 2007-jili BMSh Kosovoǵa 150 mln evro insanparwarliq jardemin kórsetti. Kosovo JIÓsi 1,2mlrd$ eksport 90-130mln€ importi 1,3mlrd €ǵa teń.

## Derekler
Antarktida

**Antarktida** (— Jerdiń eń qublasında jaylasqan kontinent. Antarktidaniń orayına shekem bolǵan qubla geografik polyusqa tuwrı keledı. Antarktidaniń jaǵaları qubla okeanıń suwları juwıp turadı. Kontinentiń maydanı 14,4 mln km² teń (onıń hám 1,6 mln km²-i self buǵazınan ibárat).

## Derekler
Men atawı

**Men atawı** () — Britaniya atawlarınıń geografiyalıq orayında, Irlandiya teńizinde jaylasqan ataw. Birikken Korollikke kirmese de, Taj jerler sıpatında patshаlıqqa baylanıslı ().

## Etimologiyası
Ataw házirgi atın tariyxıy Mann korolliginen alǵan. Bir pikirge kóre, Mann atı atawdı qorǵaydı dep isenilgen Manannán mac Lir atlı Kelt teńiz qudayınıń atınan kelip shıqqan.

## Tariyxı
Mann atawı birinshi ret 8-ásirde Viking qonıs ornı retinde paydalanıla basladı. 1079-jılı Godred Crovan tárepinen Mann hám Atawlar dep atalǵan Norse patshаlıǵı qurıldı. 1266-jılı Norvegiya patshаsı IV Magnus tárepinen Perth kelisimi boyınsha Shotlandiyaǵa berildi. 14-ásirde ingliz basqarıwına ótti hám 1765-jılı Birlesken Korollikke qosıldı.

## Derekler