Tanganyika

**Tanganyika** — Afrikadaǵı, Kongo Demokratiyalıq Respublikasiı, Tanzaniya, Zambiya hám Burundi aymaqlarında jaylasqan kól. Kólemi boyınsha dúnyadaǵı ekinshi en úlken hám tereńligi boyınsha Sibirdegi Baykal kólinen keyin ekinshi orında turadı. Dúnyadaǵı eń uzın dushshı suwlı kól, sonday-aq, maydanı boyınsha 6-orındaǵı eń úlken kól . Kól tórt mámleket - Tanzaniya, Kongo Demokratiyalıq Respublikası (KDR), Burundi hám Zambiya arasında bólistirilgen bolıp, Tanzaniya (46%) hám KDR (40%) kóldiń kópshiligine iyelik etedi. Lukuga dáryası arqalı Kongo dáryası sistemasına quyıladı hám nátiyjede Kongo Demokratiyalıq Respublikası Banana Atlantika okeanına quyıladı. Jaǵalıqları tegis, ayırım jerlerde biyik hám tik. Tanganyikaǵa Malagara hám Ruzizi dáryaları quyıladı. Faunası endemiklerge júdá bay. Begamot, krokodil, júziwshi quslardıń túrleri kóp. Átirapında milliy baǵlar shólkemlestirilgen. Balıq awlanadı. Keme qatnaydı. Portları: Kigoma, Bujumbura, Kalima. Tanganyikaǵa evropalıqlardan birinshi bolıp 1858-jılı inglis sayaxatshıları R.Byorton hám J.Spikler barǵan.

## Geografiyası
Tanganyika kóli Shıǵıs Afrika riftiniń batıs tarmaģı Albertin riftinde jaylasqan bolıp, oypatlıqtıń taw diywalları menen qorshalǵan. Afrikadaǵı eń úlken riftli kól hám kólemi boyınsha dúnyadaǵı 2-shiyrin suwlı kól bolıp tabıladı. Afrikadaģı eń tereń kól bolıp, qurǵaqlıqtaģı eń kóp dushshı suwģa iye hám dúnyadaģı duzshi suwdıń 16% in quraydı. Ulıwma arqa-qubla baģıtında 676 km ge sozılǵan hám ortasha 50 km ge teń. Kóldiń maydanı 34 mıń km². Jaģa sızıģı 1900 km, ortasha tereńligi 572 m hám maksimal tereńligi 1471 m (Arqa basseynde). Onda 18 750 km³ (4,500 kub mil) suw bar.

## Suw ózgeshelikleri

Kóldiń suwı 0-100 m tereńliklerde pH 9 átirapındaǵı siltili boladı. Bunnan tómende 8,7 átirapında bolıp, Tanganyikanıń eń tereń bólimlerinde 8,3-8,5 ge shekem azayıp baradı. [2] Usıǵan uqsas úlgini elektr ótkizgishlikte de kóriw múmkin, joqarı bólimde shama menen 670 μS/cm den eń tereń bólimde 690 μS/cm ge shekem.

## Biologiyası
### Jer bawırlawshılar
Tanganyika kóli hám oǵan baylanıslı suwlı-batpaqlı jerlerde Nil krokodilleri (máselen, ataqlı gigant Gustav), Zambiya sharnirli terrapinleri, tisli sharnirli terrapinler hám panalı sharnirli terrapinler (sońģı túrler kóldiń ózinde emes, al qonsı lagunalarda) jaylasqan.
Tiykarınan balıqlar menen azıqlanıwshı jol-jol suw kobrasınıń qáwip astında turǵan kishi túri - boran suw kobrası tek ǵana Tanganyika kólinde ushırasadı, kóldegi taslı jaǵalardı jaqsı kóredi.

### Cixlid balıqlar

Tanganyika kólinde cixlidlerdiń keminde 250 endemik túrleri ushırasadı hám anıqlanbaǵan túrlerinda tabılıwı múmkin. Kóldiń cixlid túrleriniń derlik barlıǵı (shama menen 98%) tek sol jerde ushırasadı hám basqa hesh jerde ushıraspaydı, sol sebepli ol túrleniw hám evolyuciyanı úyreniw ushın qımbat bahalı biologiyalıq resursqa aylanadı. Afrika Ullı kólleriniń, sonıń ishinde, Tanganikanıń cixlidleri omırtqalı haywanlardaǵı sáykeslesiwshi radiaciyanıń eń hár qıylı kólemin sáwlelendiredi.


File:Bathybates ferox.jpg|Bathybatini (E): " Bathybates ferox " - bent hám piscivor bolıp, biraq jınısqa pelagik túrler de kiredi. Qáwim geyde úshke bólinedi, basqaları Hemibatini hám Trematocarini
File:Benthochromis tricoti.jpg|Benthochromini (E): " Benthochromis horii" 2008-jılda ilimiy táriyplegen, biraq kóbinese " B. tricoti " dep naduris belgilengen
File:DKoehl Boulengerochromis microlepis.jpg|Boulengerochromini (E): " Boulengerochromis microlepis " - dúnyadaǵı eń úlken cixlidlerden biri hám onıń qáwiminiń birden-bir aǵzası
File:Cyphotilapia frontosa2.jpg|Cyphotilapiini (E): " Cyphotilapia frontosa, qáwimdegi tek eki túrden biri
File:Kleinschuppiger Kaerpflingsbuntbarsch Cyprichromis microlepidotus Tierpark Hellabrunn-1.jpg|Cyprichromini (E): " Cyprichromis microlepidotus " hám bul qáwimniń basqa wákilleri ashiq suwlı planktivore lar
File:Ophthalmotilapia nasuta Kipili.jpg|Ectodini (E): " Ophthalmotilapia nasuta " (erkegi) - jınısıy dimorf, erkekleri kóbirek reńli, qanatları hám murnı uzın
File:Eretmodus-sp-kavala1.jpg|Eretmodini (E): " Eretmodus cyanostictus " tómenge jaqın turǵan, jaǵa boyındaǵı surf zonada jasaydı, óz qáwiminiń basqa aǵzaları sıyaqlı
File:Astatotilapia burtoni.png|Haplochromini: " Astatotilapia burtoni " - Tanganikanıń az sanlı túrlerinen biri,
kópshiligi usı qáwimge tiyisli bolgan basqa Afrika Ullı Kóllerinen ayırması
File:Schachbrett-Schlankcichlide.jpg|Lamprologini (E): " Julidochromis marlieri " tuwıw aǵzaları "Julies" atı menen belgili bolǵan aquarium sawdasında keń tarqalǵan
File:Gnathochromis premaxillaris.jpg|Limnochromini (E): "Gnathochromis permaxillaris" - ózgeshe kóshpeli awızlı planktivor
File:Perissodus microlepis juvenile in aquarium.jpg|Perissodini (E): " Perissodus microlepis," arnawlı tósek jewshi túr
File:Oreochromis tanganicae (Günther).jpg|Tilapiini: " Oreochromis tanganicae " jergilikli balıq bazarlarında ushırasatuǵın eń kóp tarqalǵan jaǵalıq túrlerinen biri
File:TropheusspRed200.jpg|Tropheini (E): " Tropheus moorii " ("qızıl" Chimba morph) júdá ózgeriwsheń hám ayırım morflardıń taksonomiyası gúmanlı


## Táriyxı

Dáslepki Homo sapiensler tas dáwirinde aymaqqa tásir kórsetken dep esaplanadı. Orta tas dáwirinen sońģi tas dáwirine shekem bolgan dáwir jetilisken ańshi-terimshiler dáwiri sipatında súwretlenedi.

Aymaqtıń jergilikli xalqı balıq awlawda paydalanatuǵın kóplegen usıllar bar. Olardıń kópshiliginde jaqtılıqqa tartıwshı balıqlar ushın fonarikten aldawshı sıpatında paydalanǵan. Olardıń tiykargı formaları úshew bolǵan. Bunnan biri Lusenga dep atalıp, kanoedaǵı bir adam tárepinen paydalanılatuǵın keń tor. Ekinshisi - kóteriw torınan paydalanıw. Bunıń ushın bir-birine parallel bolgan eki kanoe járdeminde qayıqtıń astına tereń qarmaq taslanadı hám bir waqıttıń ózinde qayıqtı joqarıǵa tartıladı. Úshinshisi Chiromila dep atalıp, úsh qayıqtan ibarat bolǵan. Bir kanoe fonar menen qozǵalmay turıp, basqa kanoe tordiń bir ushın uslap tur, basqası bolsa tor menen ushırasıw ushın qozǵalmay turgan kanoe dógereginde aylanadı.

Kóldi tapqan birinshi batıslılar 1858-jılı britaniyalı sayaxatshılar Richard Burton hám Jon Speke boldı. Sayaxatshılar Nil dáryasınıń saǵasın izlew waqtında tawıp alǵan. Speke dawam etti hám haqıyqıy derekti, Viktoriya kólin taptı. Sońınan kóldiń tusınan Devid Livingston ótti. Keyin onıń qubla bólimi ushın "Liemba" atamasın atap ótken, bul sóz Fipa tilinen bolıwı itimal. Tanganika Luvale tilinde "juldızlar" degendi ańlatadı. 

Birinshi jáhán urısı dáwiri Tanganyika kóli ushın sawash maydanı bolǵan. Graf Getzen járdeminde urıstıń dáslepki basqıshlarında nemisler kóldi tolıq qadaǵalawǵa alǵan. Keme kól arqalı júk hám adamlardı tasıw ushın da, sonday-aq, bul jerden awqamlaslar áskerlerine tosattan hújimler shólkemlestiriw ushın baza sıpatında da paydalanılǵan. Leytenant komandir Djeffri Spayser-Simson basshılıǵında Britaniya korolligi áskeriy-teńiz kúshleri eki HMS Mimi hám HMS Toutou qurallı motorlı qayıqlardı Angliyadan kólge temir jol, avtomobil hám dárya arqalı Tanganyika kóliniń batıs jaģasındaǵı Albertvillge (1971-jıldan berli Kalemie atı ózgertilgen) alıp keliw boyınsha úlken wazıypanı ámelge asırdı. Eki qayıq 1915-jıldıń dekabrine shekem kútip turıp, nemislerge tosattan hújim etip, "Kingani" toplı kemesin qolǵa kirgizdi. Jáne bir nemec kemesi "Xedvig" 1916-jılı fevralda batıp ketip, Gyotsen kóldi basqarıwshı jalǵız nemec kemesi bolıp qaldı. [1] Olja kemesi awqamlaslar qolına túsip qalmawı ushın Zimmer 1916-jılı 26-iyulde kemeni batırdı. Keyinirek keme 1924-jılı kóterilgen hám MV Liemba dep ózgertildi.

## Derekler