Jaqtılıq kóleńkesi

Kórkem ónerde **kiaroskuro** yamasa **jaqtılıqtıń kóleńkesi** ( , ; ) — jaqtı hám qaranǵınıń kúshli kontrastların qollanıw bolıp, ádette, pútkil kompoziciyaǵa tásir etiwshi anıq kontrastlardı bildiredi. Bul sonday-aq, úsh ólshemli obyektlerdi hám figuralardı modelirlewde kólem sezimin payda etiw ushın jaqtı kontrastlarınan paydalanıw boyınsha súwretshiler hám kórkem óner tariyxshıları tárepinen qollanılatuǵın texnikalıq termin esaplanadı. Kinodaǵı uqsas effektler, sonday-aq aq-qara hám tómengi giltli fotografiya (low-key photography) da kiaroskuro dep ataladı. Súwret predmetine kúshli itibar qaratıw ushın saya hám kontrasttan shekten tıs paydalanıw tenebrizm dep ataladı.

Terminniń qosımsha qánigelestirilgen qollanılıwı tómendegilerdi óz ishine aladı: hár biri hár túrli reńli boyaw menen basılǵan hár túrli bloklar menen islengen reńli aǵash gravyuraları ushın kiaroskuro ksilografiyası; hám reńli qaǵazdaǵı aq reńli jaqtılandırıw menen qara tırnaqsha ortalıǵındaǵı súwretler ushın kiaroskuro kireedi.

Kiaroskuro Renessans dáwirinde payda boldı, biraq ol kóbinese Barokko kórkem óneri menen baylanıstırıladı. Kiaroskuro — Renessans dáwiriniń kanonikalıq súwretlew usıllarınıń biri (kandjiante (cangiante), sfumato hám unione menen qatar) bolıp tabıladı (qosımsha qarań: Renessans kórkem óneri). Bul texnikadan paydalanıwı menen tanımal bolǵan súwretshiler qataryna Leonardo da Vinci, Caravaggio, Rembrandt, Vermeer, Goya hám Georges de La Tour kiredi.

## Tariyxı
### Kiaroskuro súwretiniń payda bolıwı

«Kiaroskuro» termini Renessans dáwirinde reńli qaǵazǵa súwret salıw retinde payda boldı, bunda súwretshi qaǵazdıń tiykarǵı tonınan jaqtıǵa qaray aq guashtı, al qaranǵıǵa qaray tush yamasa akvareldi qollanǵan. Bular óz gezeginde sıya reńge boyalǵan vellumdaǵı sońǵı Rim imperiyasınıń qoljazbalarına barıp taqalatuǵın illyuminaciyalanǵan qoljazbalar dástúrlerine súyendi. Bunday dóretpeler **«kiaroskuro súwretleri»** dep ataladı, biraq zamanagóy muzey terminologiyasında tek «tayarlanǵan qaǵazdaǵı qálem, aq guash penen kúsheytilgen» sıyaqlı formulalar menen táriypleniwi múmkin. Kiaroskuro ksilografiyaları bul texnikaǵa eliklew retinde baslandı. Italiya kórkem ónerin talqılaǵanda, bul termin geyde monoxrom yamasa eki reńli súwretlerdi ańlatıw ushın qollanıladı, olar grizayl retinde tanımal. Terminniń mánisi dáslep kórkem ónerdegi jaqtı hám qaranǵı aymaqlar arasındaǵı barlıq kúshli kontrastlardı qamtıw ushın keńeydi, bul házirgi waqıtta tiykarǵı mánis esaplanadı.

### Kiaroskuro modelirlewi

Kiaroskuro termininiń anıǵıraq texnikalıq qollanılıwı — bul súwretshilik, súwret salıw yamasa grafikadaǵı jaqtı modelirlew effekti bolıp, bunda úsh ólshemli kólem reńniń gradaciyası hám jaqtı menen saya formalarınıń bóliniwi — kóbinese «saya beriw» dep ataladı — arqalı túsindiriledi. Batısta bul effektlerdiń oylap tabılıwı — Áyyemgi grekler ushın «skiagraphia» yamasa «saya-súwret» — dástúriy túrde b.e.sh. V ásirdegi ataqlı Afina súwretshisi Apollodorosqa tiyisli dep esaplanadı. Greciyanıń áyyemgi súwretleriniń az bólimi saqlanıp qalǵan bolsa da, olardıń jaqtı modelirlew effektin túsiniwi ele de b.e.sh. IV ásirdegi Makedoniyanıń Pella mozaikalarında, ásirese «Gnosis epoesen» (yaǵnıy «bilim bunı jasadı») dep jazılǵan Kiyik awı mozaikasında kórinedi.

Texnika sonday-aq, Vizantiya kórkem ónerinde ápiwayılastırılǵan standart formada saqlanıp qaldı hám Orta ásirlerde qayta jetilistirildi. XV ásirdiń basına kelip Italiya hám Flandriyadaǵı súwretshilik hám qoljazba illyuminaciyasında standartqa aylandı hám keyin barlıq Batıs kórkem ónerine tarqaldı.

Kórkem óner tariyxshısı Marcia B. Halldıń teoriyasına qaray, kiaroskuro Italiyanıń Joqarı Renessans súwretshileri ushın qoljetimli bolǵan tómendegi tórt súwretlew usılınıń biri esaplanadı: kandjiante (cangiante), sfumato hám unione menen qatar.

Súwretlengen Raphaeldiń miyneti jaqtınıń shep jaqtan túsip atırǵanın kórsetedi. Bul modeldiń denesine kólem beriw ushın názik modelirlew kiaroskurosin de, sonday-aq jaqsı jaqtılandırılǵan model menen ósimliklerdiń júdá qaranǵı fonı arasındaǵı kontrastta kúshli kiaroskuronı da kórsetedi.

Kiaroskuro modelirlewi házirgi waqıtta ápiwayı nárse retinde qabıllanadı, biraq onıń ayırım qarsılasları da bolǵan; atap aytqanda: ingliz portret miniatyurashısı Nicholas Hilliard óziniń patronı Korolicha Elizabeth Idiń kóz-qarasların sáwlelendirip, óziniń súwretlew boyınsha traktatında onı júdá az qollanıw haqqında eskertken: «óz-ózin kórsetiwdiń eń jaqsı jolı saya emes, bálki, ashıq jaqtını talap etedi... Ully Mártebeli... bul maqset ushın jaqın arada hesh qanday terek te, saya da bolmaǵan ájayıp baǵdıń ashıq jolında otırıwdı tańladı...»

### Kiaroskuro ksilografiyaları

Kiaroskuro ksilografiyaları — bul hár túrli reńlerde basılǵan eki yamasa onnan kóp bloklar isletilgen ksilografiyadaǵı eski masterler grafikası; olar shártli túrde jaqtı hám qaranǵınıń kúshli kontrastlarına iye bolıwı shárt emes. Olar dáslep kiaroskuro súwretlerine uqsas effektlerge erisiw ushın jaratılǵan. Kitap basıp shıǵarıwdaǵı ayırım dáslepki eksperimentlerden soń, eki blok ushın móljellengen haqıyqıy kiaroskuro ksilografiyası shaması birinshi ret 1508 yamasa 1509-jılları Germaniyada Lucas Cranach Úlken tárepinen oylap tabılǵan, onnan keyin tez arada Hans Burgkmair Úlken bul usıldı qollana basladı. Strasburg qalasındaǵı Johannes Schott baspaxanasında islegen blok kesiwshi úsh bloklı kiaroskuro ksilografiyalarına erisken birinshi adam dep esaplanadı. Vasari Italiyada Ugo da Carpi bul tarawda birinshi bolǵan degen pikirde bolsa da, onıń Italiyadaǵı birinshi mısalları 1516-jılǵa barıp taqalatuǵını anıq. Biraq basqa dereklerge qaray, birinshi kiaroskuro ksilografiyası italiyalı súwretshi Andrea Mantegna tárepinen 1470 hám 1500 jıllar aralıǵında jaratılǵan «Yuliy Cezardıń triumfı» esaplanadı.

Bul texnikadan paydalanǵan basqa grafikshiler qatarına Hans Wechtlin, Hans Baldung Grien hám Parmigianino kiredi. Germaniyada texnika 1520-jılları eń joqarı ataqlılıqqa eristi, biraq ol XVI ásir boyı Italiyada qollanıldı. Keyinirek Goltzius sıyaqlı súwretshiler geyde onnan paydalandı. Kópshilik nemec eki bloklı printlerinde tiykarǵı blok («liniyalı blok») qara reńde basılǵan, al ton blokı yamasa bloklarında reńniń tegis maydanları bolǵan. Italiyada bolsa kiaroskuro ksilografiyaları pútkilley basqasha effektke erisiw ushın liniyalı bloklarsız islep shıǵarıldı.

### Kompoziciyalıq kiaroskurodan Caravaggioǵa shekem

Qoljazba illyuminaciyası kóp sanlı tarawlardaǵı sıyaqlı, ásirese jaqtılandırıw effektlerine urınıwda eksperimental bolǵan. Kompoziciyalıq kiaroskuronıń rawajlanıwı Arqa Evropada júdá ataqlı mistik Shveciya Áwliyesi Bridjittiń Isanıń tuwılıwı haqqındaǵı kóz-qarasınan úlken túrtki aldı. Ol jas náreste Isanı jaqtı shıǵarıp atırǵan retinde sıpatladı; súwretlewler bul effektke itibar qaratıw ushın saqlaǵan basqa jaqtı dereklerin barǵan sayın azayttı hám Barokko dáwirine shekem kiaroskuro menen kórsetiwde júdá keń tarqalǵan bolıp qaldı. Hugo van der Goes hám onıń izbasarları tek sham yamasa náreste Masixtan (Isadan) shıqqan ilahiy jaqtı menen jaqtılandırılǵan kóplegen sızılmalardı sızdı. Keyingi ayırım súwretshiler sıyaqlı, olardıń qolında bul effekt Barokko dáwirindegi drama emes, bálki, tınıshlıq hám paraxatshılıq kórsetkishi boldı.

Kúshli kiaroskuro XVI ásirde Mannerizm hám Barokko kórkem ónerinde ataqlı effektke aylandı. Ilahiy jaqtı Tintoretto, Veronese hám olardıń kóplegen izbasarlarınıń kompoziciyaların jaqtılandırıwdı dawam ettirdi. Bir ǵana qısıq hám kóbinese kórinbeytuǵın derekten túsip turǵan jaqtı nurları menen dramatikalıq jaqtılandırılǵan qaranǵı predmetlerden paydalanıw — bul Ugo da Carpi (shama menen, 1455–1523), Giovanni Baglione (1566–1643) hám Caravaggio (1571–1610) tárepinen rawajlandırılǵan kompoziciyalıq usıl boldı. Olardıń eń sońǵısı dramatikalıq kiaroskuro tiykarǵı stilistikalıq usılǵa aylanǵan tenebrizm stilin rawajlandırıwda áhmiyetli rol oynadı.

## Galereya
Modelirlewdegi kiaroskuro; súwretler

File:Fra Angelico - Flight into Egypt, 1450.jpg|Fra Angelico, shama menen 1450-jıl, súwrettiń barlıq elementlerinde kiaroskuro modelirlewin qollanadı.
File:Sandro Botticelli 054.jpg|Botticellidiń «Áwliye Sebastyan»ı, 1474.
File:Retrato de Juan Pareja, by Diego Velázquez.jpg|Diego Velázqueztiń «Juan de Pareja portreti», shama menen 1650-jıl, bet hám kiyimlerde názik jaqtılandırıw hám saye beriwden paydalanǵan.
File:Johannes Vermeer - Het melkmeisje - Google Art Project.jpg|Johannes Vermeerdiń «Sútshi qız»ı, shama menen 1658-jıl. Onıń pútkil kompoziciyada modelirlew ushın jaqtıdan paydalanıwı óte quramalı hám názik esaplanadı.


Modelirlewdegi kiaroskuro; printler hám súwretler

File:Israhel van Meckenem der Jüngere - Selbstbildnis und Gemahlin.jpg|XV ásirdiń aqırındaǵı bul gravyurada betler hám kiyimlerdi modelirlew ushın shtrixlaw hám krest tárizli shtrixlawdıń názik liniyaları qollanılǵan.
File:Herkules und Antäus (Mantegna).jpg|Kólem kórsetiw ushın jaqtılandırıw hám saye beriwdi kórsetiwshi basqa bir XV ásir gravyurası.
File:Study of Arms and Hands.jpg|Leonardo da Vinci tárepinen islengen súwret.
File:Study for the Kneeling Leda.jpg|Leonardoniń basqa bir izertlewi, bunda saye beriwdiń liniyalıq quramın ańsat kóriwge boladı.


Kompoziciya elementi retinde kiaroskuro: súwretshilik

File:Domenico Beccafumi 070.jpg|Domenico Beccafumi tárepinen «Xosh xabar» (Annunciation), 1545–46.
File:El Greco - Allegory, Boy Lighting Candle in Company of Ape and Fool (Fábula).JPG|El Greco tárepinen «Allegoriya, maymıl hám aqmaq penen birge sham jaqtılandırıp atırǵan bala», 1589–1592.
File:Caravaggio-Crucifixion of Peter.jpg|Caravaggio tárepinen «Áwliye Pyotrdıń krestke keriliwi», 1600.
File:Adam Elsheimer - Die Flucht nach Ägypten (Alte Pinakothek) 2.jpg|Adam Elsheimer tárepinen «Egipetke qashıw», 1609.
File:Rembrandt van Rijn "Petrus in de gevangenis" (St. Peter in prison).jpg|Rembrandt tárepinen «Áwliye Pyotr qamaqxana», 1631.
File:Judith Leyster The Proposition.jpg|Judith Leyster tárepinen «Usınıs», 1631.
File:Georges de La Tour 007.jpg|Georges de La Tour tárepinen «Tútinli jalın menen Magdalina», shama menen 1640.
File:Bal26151-Jan-Both.jpg|Peyzajdaǵı kiaroskuro, Jan Both, 1646.
File:Gerard van Honthorst 002.jpg|Matthias Stom tárepinen «Shopanlardıń sıyınıwı», XVII ásir ortası.
File:Antoine Watteau - La Partie carrée.jpg|Antoine Watteau — «La Partie carrée», shama menen 1713.
File:An Experiment on a Bird in an Air Pump by Joseph Wright of Derby, 1768.jpg|Joseph Wright of Derby tárepinen «Hawa nasosındaǵı qus penen eksperiment», 1768.
File:Jean-Honoré Fragonard 009.jpg|Fragonard tárepinen «Ilik», shama menen 1777.
File:Goya Christ.jpg|Francisco Goya tárepinen «Zaytun tawındaǵı Masiyx (Iysa)», 1819.


Kompoziciya elementi retinde kiaroskuro: fotografiya

File:Golden Retriever Carlos im Wald (10580536693).jpg
File:Bembel With Care (167479007).jpeg
File:Woman (Imagicity 501).jpg


Kiaroskuro betler

File:José de Ribera 011.jpg|Jusepe de Ribera tárepinen «Áwliye İyeronim», 1652.
File:Rembrandt Harmenszoon van Rijn - An Old Man in Red.JPG|Rembrandt tárepinen «Qızıl kiygen qariya», 1652–1654.
File:The Knitting Woman painting by William-Adolphe Bouguereau.jpg|William-Adolphe Bouguereau tárepinen «Toqıwshı qız», 1869.
File:Millais - Self-Portrait.jpg|John Everett Millaistiń avtoportreti, 1881.


Kiaroskuro súwretleri hám ksilografiyaları

File:Springinklee schmerzensmann.jpg|Hans Springinklee tárepinen reńli qaǵazdaǵı kiaroskuro súwreti, 1516.
File:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Study of a Seated Veiled Female Figure (19th Century).png|Kiaroskuro súwretiniń dáslepki túriniń XIX ásirdegi versiyası: reńli qaǵaz, aq guash hám qálem sayesi.
File:5316 bassenge saturn.jpg|Saturn, italiyalı anonim, XVI ásir?, italiya stilindegi kiaroskuro ksilografiyası.
File:5049 bassenge chiaroscuro.jpg|Ludolph Buesinck, «Eneya óz ákesin kóterip baradı», nemis stili.


## Qosımsha qarań
* Jaqtı-saya suw belgisi

## Eskertiwler

## Derekler

* David Landau & Peter Parshall, *The Renaissance Print*, pp.&nbsp;179–202; 273–81 & passim; Yale, 1996, 

## Sırtqı siltemeler

* Metropolitan kórkem óner muzeyiniń kórkem óner tariyxı xronologiyasınan kiaroskuro ksilografiyası
* Kanzas shtatındaǵı Spenser kórkem óner muzeyinen kiaroskuro ksilografiyası
* Evansvill universitetinen (modelirlew) kiaroskurosi