open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maqset Ayımbetov

**Ayımbetov Maqset Qallıevich** (Мақсет Қаллыевич Айымбетов; 1954-jıl 1-yanvar, Nókis — 2026-jıl 25-mart) — qaraqalpaq tilshi alımı, matematik. Filologiya ilimleriniń doktorı (1994), professor. Ol qaraqalpaq ádebiyattanıwshısı hám folkloristi Qallı Ayımbetovtıń ulı.

## Ómiri hám bilimi
Maqset Ayımbetov 1954-jılı 1-yanvarda Nókis qalasında tuwıldı. 1977-jılı Tashkent mámleketlik universiteti (házirgi Ózbekstan milliy universiteti) matematika fakultetin pitkerdi. Bul onıń keleshekte til bilimi menen matematikanı birlestirip, jańa taraw — matematikalıq lingvistika boyınsha izertlewler alıp barıwına tiykar boldı.

## Iskerligi
Alımnıń miynet jolı joqarı bilimlendiriw hám ilim menen tıǵız baylanıslı. Dáslep Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde oqıtıwshı bolıp isledi. Keyinirek Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutına (NMPI) jumısqa ótti. NMPIde baslawısh bilim beriw metodikası kafedrasın, sonnan keyin qaraqalpaq tili kafedrasın basqardı. Ómiriniń aqırǵı jıllarına shekem qaraqalpaq tili kafedrasınıń professorı lawazımında miynet etti.

## Ilimiy dóretiwshiligi
M. Ayımbetov túrkiy tillerdiń, sonday-aq, qaraqalpaq tiliniń leksikası hám morfologiyasın statistikalıq hám kvantitativlik (muǵdarlıq) jaǵınan izertlew boyınsha iri qániyge.
* 1987-jılı «Qaraqalpaq publicistikalıq tekstleriniń leksikası hám morfologiyasın lingvo-statistikalıq analizi» temasında kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı.
* 1994-jılı «Túrkiy tillerdiń kvantativ-tipologiyalıq jaqınlıǵın anıqlawdaǵı problemalar hám metodlar» temasında doktorlıq dissertaciyasın tabıslı qorǵadı.

Onıń matematikalıq lingvistika tarawındaǵı miynetleri AQSh, Germaniya, Italiya hám Rumıniya sıyaqlı mámleketlerdiń iri ilimpazları tárepinen joqarı bahalanǵan.

### Miynetleri
* *Опыт лингво-статистического анализа лексики и морфологии каракалпакского публицистического текста*. Nókis, 1991;
* *Математика терминлериниń russha-qaraqalpaqsha sózligi*. Nókis, 1992 (K. Bektaev hám D.S. Nasırovlar menen birgelikte);
* *Информатика hám esaplaw texnikası boyınsha qısqasha russha-qaraqalpaqsha terminler sózligi*. Nókis, 1992;
* *Berdaqtıń tańlamalı shıǵarmalarınıń alfavitli-jıyilik sózligi*. Nókis, 1993 (D.S. Nasırov penen birgelikte).

## Derekler
Írzamurat Aybatov

**Aybatov Írzamurat** (Ырзамурат Айбатов; 1960 — 2020-jıl 27-sentyabr, Nókis) — qaraqalpaq aktyorı hám rejissyorı. Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken mádeniyat xızmetkeri (2011). Ol ómiriniń 38 jılın qaraqalpaq teatr kórkem ónerine baǵıshlaǵan.

## Ómiri hám bilimi
Írzamurat Aybatov 1982-jılı Tashkent mámleketlik teatr hám súwretshilik kórkem óneri institutın tamamlaǵan. Oqıwdı pitkergennen keyin bir topar qaraqalpaq jasları menen birge Qaraqalpaq mámleketlik jas tamashagóyler teatrına jumısqa kelgen.

## Iskerligi
### Aktyorlıq iskerligi
Iskerligin teatr aktyorı sıpatında baslaǵan Í. Aybatov 100 den aslam hár túrli obrazlar jarattı. Onıń eń belgili rolleri:
* K. Raxmanovtıń «Toǵız tońqıldaq, bir shinkildek» spektaklinde — Allaniyazbay;
* S. Xojaniyazovtıń «Úmit ushıqınları»nda — Diyqan;
* S. Jumaǵulovtıń «Adamlar qalay buzılǵan» shıǵarmasında — Wazir;
* «Kúyewińdi berip tur» spektaklinde — Manas;
* K. Goldonidiń «Eki bayǵa bir malay» komediyasında — Silvio;
* J. B. Molyierdiń «Skapenniń hiylesi»nde — Silvestr.

### Rejissyorlıq iskerligi
2005-jılı teatrǵa bas rejissyor etip tayınlandı. Óziniń rejissyorlıq iskerligi dáwirinde 40 tan aslam hár túrli janrdaǵı spektakllerdi saxnalastırdı. Atap aytqanda:
* «Ómir esik artında» (S. Saloxitdinov);
* «Kúyewler konkursı» (X. Muxammed hám A. Azizxojaev);
* «Anajanım, anam» (F. Babajanov);
* «Kempirge talas» (Q. Mátmuratov);
* «Arapasat maydanı» (Á. Ótepbergenov);
* «Awılǵa qaytıw» (P. Aytmuratov).

## Xalıqaralıq festivallar
Onıń basshılıǵındaǵı teatr jámááti birneshe xalıqaralıq festivallarda tabıslı qatnastı:
* 2007-jılı Ashxabadta (Túrkmenstan) «Milliy folklor hám teatr óneri» festivalı;
* 2007-jılı Kairde (Mısr) XIX «Xalıqaralıq eksperimental teatrlar» festivalı;
* 2011-jılı Ózbekstan teatrları arasındaǵı «Seni jırlaymız, zamanlas!» kórik-festivalı.

## Sıylıqları
Teatr kórkem ónerindegi kóp jıllıq xızmetleri ushın 2011-jılı «Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken mádeniyat xızmetkeri» húrmetli ataǵı menen sıylıqlandı.

## Esteligi
Aktyor 2020-jılı 60 jasqa tolıwı qarsıńında qaytıs boldı. 2021-jıl 11-yanvarda teatrda onıń yubileyine arnalǵan ««Teatr — meniń ómirim»» atlı eslew keshesi ótkerildi. 

Kásibi hám kásiplesi L. Xalqnazarova onı bılay dep eske aladı:
«Ol sonıńday kewli pák, kewlinde girbińi joq insan edi. Eger balalar ushın spektakller saxnalastırsa ózi de biyǵubar balalıq shaqlarına qaytıp qalǵanday kóriner edi...»

## Derekler
Karasu (Refahiye)

**Karasu** — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Refahiye rayonına qaraslı awıl. Xalıq sanı 2022-jılda 22 adamdı quraǵan.

## Derekler
Yuridika fakulteti (QMU)

**Yuridika fakulteti** — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti quramındaǵı fakultet. 

## Kafedralar

* Milliy ideya, ruwxıylıq tiykarları hám huqıq tálimi kafedrası
* Puqaralıq hám biznes huqıqı kafedrası
* Jınayat huqıqı, procesi hám kriminalistika kafedrası
* Insan huqıqları, mámleketlik huqıq hám basqarıw kafedrası

## Bilimlendiriw baǵdarları
### Bakalavr

* 60420100 Yurisprudenciya (iskerlik túrleri boyınsha),
* 60112100 Milliy ideya, ruwxıylıq tiykarları hám huqıq tálimi,
* 60310700 Siyasattanıw baǵdarları boyınsha bakalavr

### Magistratura

* 70112101 Social-gumanitar pánlerdi oqıtıw metodikası (ruwxıylıq tiykarları),
* 70420106 Mámleketlik basqarıw huqıqı,
* 70420114 Jınayat nızamshılıǵı teoriyası hám ámeliyatı,
* 70420115 Huqıq hám biznes.

## Fakultet tariyxı
1977-1978 oqıw jılında tariyx-geografiya fakulteti quramında huqıqtanıw bólimi ashıldı. Usı jıldıń ózinde 50 student qabıllandı. Ilimiy-pedagogikalıq iskerligin belgili ámeliyatshı, alımlar alıp bardı: yuridika ilimleri kandidatları A.Dauletov, N.Abdullaev, U.Nurmashov, Sh.Xalikov, M.Xakimov hám de I.Nuratdinov, Q.Umarova, R.Aytmuratova, E.Qutıbaeva, J.Niyazova, B.Matmuratov, G.Yuldasheva. 1993-jılı yuridika fakulteti shólkemlestirildi. 1996-jılı yuridika fakulteti tariyx fakulteti menen qosılıp yuridika-tariyx fakulteti shólkemlestirildi. 1999-2000 oqıw jılında «Puqaralıq huqıqı; shańaraq huqıqı; puqaralıq process; xalıqaralıq jeke huqıq» qánigeligi boyınsha magistratura ashıldı.

2003-jılı yuridika fakulteti qayta shólkemlestrildi hám quramında 4 kafedra óz jumısın alıp bardı: mámleketlik huqıq hám basqarıw; puqaralıq huqıq; jınayat huqıqı, processi hám kriminalistika; xojalıq huqıqı. 2011-jılı yuridika hám tariyx fakulteti tiykarında tariyx hám huqıq fakulteti shólkemlestirildi. 2014-jılı huqıqtanıw kafedrasında qánigelikler boyınsha doktorantura ashıldı. 2019-jılı yuridika fakulteti qayta shólkemlestirildi. 1977-2022-jıllar aralıǵında fakultet dekanı lawazımında K.Sarıbaev, B.Shamambetov, M.Torebekov, B.Matmuratov, J.Xakimniyazov, E.Kutıbaeva, A.Allamuratov, F.Kutlımuratovlar, E.Kutıbaevalar jumıs alıp bardı. 2022-jıldan baslap yuridika fakultetin Yuridika ilimleri kandidatı, docent F.K.Kutlımuratov basqaradı.

## Derekler
Milliy ideya, ruwxıylıq tiykarları hám huqıq tálimi kafedrası (QMU)

**Milliy ideya, ruwxıylıq tiykarları hám huqıq tálimi kafedrası** — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Yuridika fakulteti quramındaǵı kafedra.

## Kafedra tariyxı
Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń 2001-jılı 16-avgusttaǵı 343-sanlı qararı hám Ózbekstan Respublikası Joqarı hám orta arnawlı bilim ministrliginiń 2002-jılı 21-fevraldaǵı 54-sanlı buyrıǵı tiykarında Ózbekstan Respublikası Joqarı oqıw orınlarında Milliy ǵárezsizlik ideyası, ruwxıylıq tiykarları hám huqıq tálim baǵdarı ashıldı. Bul bilimlendiriw baǵdarı universitette 2001-2002 oqıw jılında ashıldı hám 2003-jılı milliy ǵárezsizlik ideyası, huqıq hám ruwxıylıq tiykarları kafedrası shólkemlestirildi. 2011-jılǵa shekem kafedraǵa R.Reymov, A.Xojageldiev, M.Seytnazarovlar basshılıq etti. 2011-jıldan kafedranı filosofiya ilimleri kandidatı, docent Almagul Bayrıeva basqarıp kelmekte.

## Professor oqıtıwshılar
Kafedrada yuridika ilimleriniń doktorı, professor S.D.Nietullaev, tariyx ilimleriniń kandidatı M.S.Seytnazarov, yuridika ilimleriniń kandidatı, docent M.Utepbergenov, yuridika ilimleri boyınsha filosofiya doktorları, D.Sultamuratov, A.Ametovlar, da bir neshe jıllar dawamında jaslarǵa tálim tárbiya berdi.

Kadrlar tayarlawdıń milliy baǵdarlamasına tiykarlanıp studentlerge bilim beriwdiń sapasın jaqsılaw maqsetinde universitettiń jámiyetlik kafedralarınıń tájiriybeli professor-oqıtıwshıları kafedraǵa jumıs islewge qabıl etildi. Házirgi waqıtta, kafedrada 12 professor-oqıtıwshı jumıs alıp barmaqta, olardan 1 DSi, 2 ilim kandidatı, 2 PhD, 7 assistent oqıtıwshı bar.

## Derekler
Reyimbay Seytov

**Reyimbay Seytov** (Рейимбай Сейтов; 1915-jıl, Qońırat qalası) — qaraqalpaq aktyorı. Ózbekstan xalıq artisti (1957). 

## Iskerligi
Reyimbay Seytov 1936-jılı kolxoz teatrında óz iskerligin baslaǵan. 1944–1992-jılları Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı teatrında isledi. 

Ol óziniń uzaq jıllıq dóretiwshilik jolında tómendegi spektakllerdegi ráń-báreń obrazları menen tanıldı:
* «Kim tuwrı» — Qasımjan;
* «Arshın mal alan» — Sultanbek, ásker;
* «Baǵdagúl» — Shámshet bolıs;
* «Qara júrekler» — Dáwletnazarbay;
* «Aldar kóse» — Sáksen;
* «Ǵárip-ashıq» — Ǵárip, Azberxoja;
* «Alpamıs» — Alpamıs;
* «Súymegenge súykenbe» — Kúshkinbay;
* «Altın kól» — Tursunali;
* «Júrek sırları» — Sattar;
* «Awırıw tisler» — Zargarov;
* «Urlanǵan baxıt» — Mixaylo Gurman;
* «Berdaq» — Ernazar alakóz;
* «Talwas» — Izbasqan domla;
* «Qaraqalpaq qızı» — Tojım;
* «Aqmaq patsha» — patsha;
* «Sona» — Montanello.

Seytov izleniwsheń hám kóp qırlı aktyor bolıp, ol hám drama, hám muzıkalı drama janrındaǵı spektakllerde birdey sheberlik penen dóretiwshilik etti. Onıń qaharmanları ishki keshirmelerge baylıǵı hám hár túrli xarakterdegi rollardi meyorına jetkerip atqarıwı menen xalıq arasında úlken abıroy arttırdı.

## Sıylıqları
* 1957 — Ózbekstan xalıq artisti húrmetli ataǵı;
* 1969 — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleketlik sıylıǵınıń laureatı;
* 1991 — «Doslıq» ordeni menen sıylıqlanǵan.

## Derekler
Insan huqıqları, mámleketlik huqıq hám basqarıw kafedrası (QMU)

**Insan huqıqları, mámleketlik huqıq hám basqarıw kafedrası** — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Yuridika fakulteti quramındaǵı kafedra.

## Kafedra tariyxı
Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń ashılıwı menen 1977-jılı Tariyx-geografiya fakulteti quramında «Huqıqtanıw» kafedrası ashılıp, 1993-jılda usı kafedra negizinde Yuridika fakulteti shólkemlestirilgen hám bir kafedra jumıs alıp barǵan. 2000-jıldan baslap «Huqıqtanıw» kafedrası úsh kafedraǵa – «Mámleketlik huqıq hám basqarıw», «Puqaralıq hám xojalıq huqıqı», «Jınayat huqıqı, processi hám kriminalistika» kafedraları bolıp bólinip jumıs alıp bardı. 2014-jılı bul kafedralar qayta qosılıp «Huqıqtanıw» kafedrası bolıp qayta dúzildi.

«Insan huqıqları, mámleketlik huqıq hám basqarıw» kafedrası Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń jańa kafedraları esaplanıp, 2020-jılda «Huqıqtanıw» kafedrası tiykarında «Jınayıy-huqıqıy hám puqaralıq-huqıqıy pánler» kafedrası menen «Insan huqıqları, mámleketlik huqıq hám basqarıw» kafedralarınıń bóliniwi nátiyjesinde shólkemlestirilip, iskerligi jolǵa qoyılǵan.

## Bilimlendiriw baǵdarları
Kafedra tiykarınan 60420100 – «Yurisprudenciya (iskerlik túrleri boyınsha)» bilimlendiriw baǵdarı boyınsha bakalavrlar basqıshı studentlerine yurisprudenciya tarawınıń bazalıq-teoretikalıq, fundamental ilimlerin, jánede insan huqıqları, mámleketshilik hám mámleketlik basqarıw boyınsha pánlerdi oqıtıwǵa baǵdarlanǵan bolıp, sonıń menen birge 70420106 – «Mámleketlik basqarıw huqıqı» qánigeligi boyınsha magistr kadrlardı tayarlaydı. Sol arqalı mámleketimizde yurisprudenciyanıń rawajlanıwında hám joqarı maǵlıwmatlı yurist qánigelerdi tayarlawda, bunıń baslı nátiyjesi retinde demokratiyalıq huqıqıy mámleket hám puqaralıq jámiyetti qurıwda salmaqlı úles qospaqta.

## Professor oqıtıwshılar
Kafedra professor-oqıtıwshıları menen magistr baǵdarı studentleri tárepinen, Qaraqalpaqstan Respublikası Kásiplik Awqamlar shólkemleri birlespesi menen birgelikte fakultette shólkemlestirilgen «Yuridikalıq klinika» sheńberinde xalıqqa biypul huqıqıy járdem kórsetiw jumısları jolǵa qoyılǵan, fakultette shólkemlestirilgen «Street law» hám «Mass media klubı» dógerekleri hám Bolajaq notariuslar klubı sheńberinde studentler menen tıǵız islesiw jumısların alıp barmaqta. Kafedrada yu.i.d., professor E.Kutıbaeva, yu.i.d., professor Z.Reymova, yu.i.d., docent A.Gulimov, yu.i.k., docent X.Kabulov, yu.i.f.d. (PhD), docent, kafedra baslıǵı A.Jumanov, yu.i.f.d. (PhD) S.Amaniyazova, yu.i.f.d. (PhD) G.Shagilova, yu.i.f.d. (PhD), docent G.Berdimuratova, aǵa oqıtıwshı S.Tańırbergenov, assistentler E.Kalimbetov, L.Ismailova, N.Berdimuratolar, stajyor-oqıtıwshılar S.Zaytov, S.Akilbekova, A.Pirnazarov, M.Ayapbergenov, Sh.Auesbaevalar, doktorant, yu.i.f.d. (PhD) Sh.Burxanova hám tayanısh doktorantlar R.Omirzakov hám M.Tursınbaevlar ilimiy-pedagogikalıq iskerlik kórsetip kelmekte.

## Derekler
Fakultetler aralıq shet tiller kafedrası (QMU)

**Fakultetler aralıq shet tiller kafedrası** — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Shеt tillеri fakultеti quramındaǵı kafedra.

## Kafedra tariyxı
2008-jılı may ayınıń 30-sánesinde Ministrlik tárepinen jańadan № 159 sanlı buyrıǵı menen tastıyıqlanǵan «Joqarı oqıw orınlarınıń kafedraları xaqqındaǵı Nızam» talaplarına muwapıq hám universitettiń Ilimiy Keńesi qararı menen «Ulıwma universitetlik tiller kafedrası» shólkemlestirilip házirgi kúnde bul «Fakultetler aralıq shet tiller» kafedrası atalıp, kafedraǵa házirgi waqıtta f.i.k., docent D. T. Kubeysinova basshılıq etip kelmekte.

## Ilimiy-izertlew hám metodikalıq jumıslar
Kafedra aǵzaları ilimiy jumıslardı orınlawǵa belsene qatnaspaqta. Qısqa waqıt ishinde kafedra professor-oqıtıwshıları tárepinen 4 kandidatlıq dissertaciya jumısı jaqlandı.

Sonıń menen bir qatarda kafedra professor-oqıtıwshıları tárepinen 5 ilimiy monografiya, soavtorlıqta 2 oqıwlıq, Ilim hám Innovaciyalar ministrligi grifi menen 4 oqıw qollanba, 30 ǵa jaqın oqıw-metodikalıq qollanbalar baspadan shıqtı hám studentler arasında keń túrde qollanılmaqta. Kafedra aǵzaları oqıtıw menen birge joqarı oqıw ornı ushın sabaqlıqlar, oqıw qollanba hám oqıw-metodikalıq qollanbalar, shet el jurnallarında ham xalıqaralıq konferenciyalarda ilimiy maqalalar, tezisler shıǵarmaqta.

## Birge islesiwler
«Jaslardı qollap-quwatlaw hám xalıq salamatlıǵın bekkemlew jılı» Mámleketlik baǵdarlamasına muwapıq, shet tillerdi úyretiwdi tálim siyasatınıń baslı baǵdarı retinde rawajlandırıw, bul baǵdarda bilimlendiriw sapasın arttırıw, tarawǵa maman pedagoglardı qosıw hám de xalıqtıń shet tillerdi úyreniwge degen qızıǵıwshılıǵın arttırıw maqsetinde «Ózbekstan Respublikasında shet tillerin uyreniwdi ǵalabalastırıwdı sapa jaǵınan jańa basqıshqa alıp shıǵıw ilajları» boyınsha kafedra Ózbekstan mámleketlik jáhán tiller universiteti, Ózbekstandaǵı Britaniya Keńesi, Samarqand mámleketlik shet tilleri institutı hám Nizamiy atındaǵı Tashkent pedagogika universiteti hám Urgench mamleketlik universiteti kafedraları menen tıǵız baylanısta jumıslar alıp barmaqta.

2023 jıl 5 may 123 x/4-sanlı «Tájiriybe almasıwǵa jiberiw haqqında»ǵı buyrıǵı tiykarında 2023-jıldıń 2023-jıldıń 17 may – 6 iyun sáneleri aralıǵında universitettiń óz-ara xalıqaralıq birge islesiw shártnaması sheńberinde kafedra docenti D. Kubeysinova Rossiya Federaciyasınıń Kazan federal universitetinde «Global dúnyada zamanagóy universitettiń básekiligin arttırıw» baǵdarı boyınsha 144 saatlıq qánigeligin jetilistiriw hám tájiriybe almasıw kursında oqıp qayttı.

## Derekler
Nemis tili hám ádebiyatı kafedrası (QMU)

**Nemis tili hám ádebiyatı kafedrası** — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Shеt tillеri fakultеti quramındaǵı kafedra.

## Tariyxı
1958-jılı nemis tili qánigeligin 15 student tamamlap Respublikamızdıń túrli rayonlarına jollama alıp jumısqa jiberiledi. Olarǵa birinshi oqıw jılında Respublikaǵa belgili ustazlardan R.I.Bonk, R.M.Sdikovalar sabaq berdi. 1956-jıl shet tilleri kafedrası inglis hám nemis tili bolıp eki kafedraǵa bólinedi. Nemis tili kafedrasına usı jıldan 1976-jılgʻa shekem I.K. Zameshayeva basshılıq etedi. Kafedra docentleri A.Qurbanbayev, M.Avezov, S.Djakipov, Ye.Qunnazarov, aǵa oqıtıwshı A.Djumamuratovlar kafedranı basqarıp keldi, al 2013 jıldan baslap PhD. D.Berdimuratov basshılıq etip kelmekte.

## Iskerlik
Házirgi kúnde kafedrada 14 professor-oqıtıwshı, solardan 4 filologiya / pedagogika ilimleri boyınsha filosofiya doktorları (PhD), 2 aǵa oqıtıwshı, 6 assistent-oqıtıwshı hám 2 stajyor-oqıtıwshı islep kelmekte. Kafedra Germaniyanıń Bonn, Mainz universitetleri, Tashkent, Samarqand, Namangan, Urgenish joqarı oqıw orınları menen ilimiy baylanısta. Germaniyanıń Bonn universiteti professorı K.Rayxl bir neshe márte universitette bolıp, studentlerge nemis hám inglis tillerinen lekciya hám ámeliy sabaqlar ótti. Oǵan Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń húrmetli professorı ataǵı berildi.

## Xalıqaralıq baylanıslar
Germaniyanıń Ózbekstandaǵı elshixanası nemis tilin oqıtıwǵa júda úlken itibar qaratqan. Olar tárepinen hár jılı «Redekunst» boyınsha tańlaw shólkemlestriledi, hám bunday seminar-konkurslarǵa studentler belsendi túrde qatnasıp kelmekte. Tashkenttegi Gyote institutı hám DAAD (Germaniya Akademiyalıq almasıwlar xızmeti) menen qatnasıqlar jolǵa qoyılǵan. Olar tárepinen nemis tili oqıtıwshıları ushın hár jılı «Lehrertag» (Respublika nemis tili oqıtıwshıları konferenciyası) ótkerilip kelmekte. Bunda kafedra oqıtıwshıları belsendi qatnasıp kelmekte.

Germaniya hám Avstriya húkimeti tárepinen shólkemlestirilgen qánigeligin jetilistiriw kursları hám seminarlarına kafedra oqıtıwshılarınan A.Djumamuratov, YA.Kurbanov, D.Berdimuratov, A.Mambetniyazova G.Babayeva hám R.Dauletbayevalar bir neshe márte qatnasqan. 

Bunnan tısqarı jılına 2 márte ótkeriletuǵın nemis tili boyınsha til kónlikplerin anıqlaw boyınsha xalıqaralıq testke tek nemis tili baǵdarı studentleri emes, al fakultettiń inglis tili baǵdarı studentleride belsendi qatnasıp til biliw dárejelerin anıqlaw sertifikatlarına iye bolmaqta. 2018- jıldan baslap Germaniya mámleketi ekonomika ministrligine qaraslı SES- Senior Experten Servis (Tajriybeli ekspertler xızmeti) shólkemi menen baylanıs ornatıldı. Sol shólkem járdeminde studenlerdiń til kónlikpelerin arttırıw, grammatikanı durıs paydalana biliw, sóylew dárejesin jaqsılaw sıyaqlı jumıslar alıp barılmaqta, 2018-jıl 20-oktyabrden baslap 17-noyabrge shekem sol shólkem ekspert-oqıtıwshısı Hans-Gyunter Passman studentlerge awızeki sóylew kónlikpelerin rawajlandırıw páninen sabaq ótti.

## Derekler
Awdarma teoriyası hám ámeliyatı kafedrası (QMU)

**Awdarma teoriyası hám ámeliyatı kafedrası** — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Shеt tillеri fakultеti quramındaǵı kafedra. Awdarma teoriyası hám ámeliyatı kafedrası Qaraqalpaqstanda inglis til biliminiń rawajlanıwında hám inglis tili boyınsha joqarı maǵlıwmatlı dilmashlardı tayarlawda salmaqlı úles qospaqta.

## Tariyxı
Kafedranıń ashılıwına Ózbekstan Respublikası Joqarı hám orta arnawlı bilimlendiriw ministrligi tárepinen 2014-jıl 29-avgust kúni tastıyıqlanǵan Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń jańa strukturası hám universitet Ilimiy keńesiniń 2014-jıl 30-avgust kúngi 1/8.1-sanlı qararın orınlaw maqsetinde Filologiya fakulteti quramınan qaytadan Shet tilleri fakulteti óz aldına fakultet bolıp bólinip shıǵıwı menen tikkeley baylanıslı. Yaǵnıy fakultet quramında awdarma teoriyası hám ámeliyatı kafedrası jańadan ashıldı.

## Bilimlendiriw baǵdarları
Kafedrada 2019-2020 oqıw jılınan baslap Gid joldaslıǵı hám awdarma xızmeti bilimlendiriw baǵdarı hámde 2020-2021 oqıw jılınan baslap Salıstırmalı til bilimi, lingvistikalıq awdarma qánigeligi ashıldı.

## Iskerlik hám birge islesiw
Kafedranıń basqa joqarı oqıw orınları menen birge islesiw is-ilajları jolǵa qoyılǵan. Atap aytsaq, Ózbekstan mámleketlik jáhán tilleri universiteti hám de Samarqand mámleketlik shet tiller institutı sáykes kafedraları menen oqıw hám ilimiy tarawlarda tájiriybe almasıwlar ámelge asırılmaqta. Bul joqarı oqıw ornınan hár jılı professor-oqıtıwshılar shaqırılıp, olar studentlerge lekciyalar oqımaqta. Házirgi waqıtta kafedrada 15 professor-oqıtıwshı bolıp, solardan 4 ilim kandidatı, 1 aǵa oqıtıwshı hám 10 assistent-oqıtıwshı jumıs islep kelmekte.

## Derekler
Inglis tili hám ádebiyatı kafedrası (QMU)

**Inglis tili hám ádebiyatı kafedrası** — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Shеt tillеri fakultеti quramındaǵı kafedra. Házirgi waqıtta kafedrada 31 professor-oqıtıwshı bolıp, solardan 7 ilim kandidatı, 2 aǵa oqıtıwshı, 22 assistent hám stajyor oqıtıwshılar  jumıs islep kelmekte. Kafedra baslıǵı p.i.k.doc. Z.X.Uteshova hám kafedrada D.Seytova,N. Abdimuratova, F.Atashova, G.Konısov, R.Xojamuratovlar eń úlgili wákilleri esaplanadı.

## Tariyxı
Kafedranıń ashılıwı Ózbekstan Respublikası Joqarı hám orta arnawlı bilimlendiriw ministrligi tárepinen 2020-jıl 2-sentyabr kúni tastıyıqlanǵan Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń jańa strukturası hám universitet Ilimiy keńesiniń 2020-jıl 29-avgust kúngi №414 D/1-sanlı qararın orınlaw maqsetinde  ámelge asırıldı.

## Ziyrek studentler
4-kurs studenti Nadira Abdiǵanieva «Jıldıń eń jaqsı student-2022 ǴMD» nominaciyası boyınsha 2-orındı iyelep medal menen sıylıqlandı. Shet tili hám ádebiyatı qánigeligi 4-kurs studenti Mátmuratova Sárbinaz hám 3-kurs studenti Jumaniyazov Artur «Alisher Nawayı atındaǵı Mámleketlik stipendiya» jeńimpazı boldı.  

## Derekler
Polat Mádreymov

**Polat Shamshetovich Mádreymov** (Полат Шамшетович Мадреймов; 1942-jıl 15-yanvar, Shımbay qalası) — qaraqalpaq kórkem óneriniń kózge kóringen wákili, baletmeyster hám xoreograf. Ózbekstan xalıq artisti (1977).

## Ómiri hám bilimi
Polat Mádreymov 1942-jılı 15-yanvarda Qaraqalpaqstannıń Shımbay qalasında tuwılǵan. Ol 1965-jılı Tashkent xoreografiya bilim jurtın tamamlap, professional kórkem óner tarawına kirip keldi.

## Iskerligi
Baletmeysterdiń miynet jolı qaraqalpaq milliy oyın kórkem óneriniń rawajlanıwı menen tıǵız baylanıslı:
* 1965–1970-jılları: Qaraqalpaq mámleketlik teatrında baletmeyster;
* 1970–1974-jılları: Qaraqalpaq mámleketlik filarmoniyasında isledi;
* 1970-jıldan baslap: «Ayqulash» qosıq hám oyın ansambliniń kórkemlik basshısı lawazımında jemisli miynet etti.

## Dóretiwshiligi
P. Mádreymov óziniń oyınlarında qaraqalpaq xalqınıń turmıs tárizi, úrp-ádetleri hám tariyxın xalıq oyınları hám dástúrli háreketler arqalı kórkem sáwlelendiriwge umtıldı. Ol qaraqalpaq milliy xoreografiyasın jańa basqıshqa kóterdi hám kópǵana klasikalıq oyınlardı saxnalastırdı.

### Saxnalastırǵan eń jaqsı oyınları
* «Otaw»
* «Lalalar oyını»
* «Aral jigitleri»
* «Miynet zawqı»
* «Oynasın»
* «Ayqulash»
* «Jılwa»
* «Nazlı qız»
* «Atshabarlar» (Chavandozlar)
* «Jaslar sayılı»
* «Ushırasuv»

## Sıylıqları
* 1974 — Hamza atındaǵı Ózbekstan Mámleketlik sıylıǵınıń laureatı;
* 1977 — Ózbekstan xalıq artisti húrmetli ataǵı;
* 2000 — «Miynet shuhrati» ordeni menen sıylıqlanǵan.

## Derekler
Júweri

**Júweri** — gúllewshi ósimliklerdiń 25 túrine jaqın tuqımlasına kiretuǵın ósimlik. Eki reńli júweri adamlar ushın azıq-awqat hám haywanlar ushın jem retinde ósiriledi. Júweri — shorǵa hám qurǵaqshılıqqa shıdamlı ósimlik. Mákkege qaraǵanda ıǵallıqtı-suwǵarıwdı 1,5-2 ese az talap etedi. Dán hám silos ushın egiletuǵın júwerilerdiń kesh piser sortları aprel ayınıń ishinde egiledi. Júweriniń dáni piskennen keyin kelte paqallı sortların qayta úskenelengen dán kombaynları (SK-5, SK-6) járdeminde tikkeley dáni jıynalıp arnawlı orınlarda keptiriledi. Uzın paqallı sortları SM-2,6 kombayını menen jıynaladı. Dánniń ıǵallıǵı 12-14 procentlik shamaǵa kelgennen keyin ǵana skladlarda saqlanadı.

## Taksonomiya
Júweri tuqımlası «Poaceae» shóp tuqımlasına, «Panicoideae» kishi tuqımlasına, Andropogoneae qáwiminde jaylasqan — mákke (Zea mays), úlken kók shóp (Andropogon gerardi) hám qant qamısın (Saccharum spp.) óz ishine aladı.

## Tarqalıwı
25 túrdiń on jetisi Avstraliyaǵa tán bolıp, geyparalarınıń ósiw aymaǵı Afrika, Aziya, Mezoamerika hám Hind hám Tınısh okeanlarındaǵı ayırım atawlarǵa shekem tarqalǵan.

## Júweriden tayarlanatuǵın taǵamlar
Júweriden tayarlanatuǵın taǵamlar túrkiy tilles xalıqlar arasında tek qaraqalpaq xalqında áyyemgi zamanlardan beri turaqlı hám kóp túrliligi menen qaraqalpaqlardıń ózligin bildiriwshi milliyliginiń bir túri bolıp tabıladı. Júweri vitaminlerge bay, kaloriyalı azıqlıq túri bolıp, onıń quramında altınnıń mikrodozası bar. Bul buwın awırıwları, artrit, revmatizm, qan basımı, denede  artıq salmaqlılıq bolmawınıń aldın aladı hám adamǵa tábiyǵıy kúsh-quwat beriwshi azıq túri.

Qaraqalpaq asxanasında bir júweriniń ózinen jigirmadan aslam taǵam túrleri tayarlanadı. Olardıń ayırımların atap ótsek: Júweri gúrtik, Tuwrama, Júweri palaw, Júweri jarǵan, Júweri bórtpe, Júweri góje, Júweri jarma, Sıqpan, Úzben, Qatıbılamıq, Bókpen, Balıq qarma, Júweri taqan, Júweri quwırmash, Iyjan.

### Júweriden tayarlanatuǵın nan túrleri
Qaraqalpaq asxanasında júweriden tayarlanatuǵın nan túrleri waqıt,  materiallıq jaǵday túrlerine qarap, birneshe túrge bólinedi. Olarǵa: Zaǵara, Taba nan, Qatırma, Qazanjappay hám Kómesh kiredi.

## Derekler

## Ádebiyatlar

# Еденбаев Д. «Қарақалпақстан жүўериси». Қарақалпақстан, 1991.
# Муминов Х.Р. «Қарақалпақстанда жүўери өсириў». Нөкис, 1980.
Músren Qinbaev

Músren Qinbaev- Qaraqalpaqstan ASSR Minstrler soveti basliğiniñ birinshi orinbasari. Zayibi Tátti menen birge 38 jil qoslas boladi.Hayali qiltamaq keseline shalinip qaytis boladi.
Latın etimologiyalı qızıqlı sózlerdiń elektronlıq leksikonı

***Latın etimologiyalı qızıqlı sózlerdiń elektronlıq leksikonu''' (Lexique informatisé des mots insolites à étymologie latine)'', ádetten ***LiMiEL**' dep ataladı, fransız tilindegi sózlik bolıp, ol siyrek hám jańa jasalǵan sózlerdi qamtıydı, olardıń etimologiyası latın tilinen kelip shıǵadı.

Bul lingvistikalıq bağımsız proekt bolıp, payda tabıw maqsetin kózlemeydi hám dereklerdi erkin litsenziya ODC-By astında taratadı, buǵan kóri, olardı paydalanıw, kóshiriw, ózgertiw hám qayta taratıw múmkin.

Proekt Omeka baǵdarlamasın paydalanadı, bul erkin sistema bolıp, raqamlı kitapxanalardı basqarıw ushın qollanıladı.

*LiMiEL* ózine tán jaǵdayda jańa sózlerdi tikeley latın tilinen jasaydı.

## Sıpatlaması
Proekt 2025 jılı iske qosılǵan hám úzliksiz rawajlanıp atır. Onıń maqseti — raqamlı leksikalıq korpus jaratıw, onda siyrek, az qollanılǵan nemese jańadan jasalǵan sózler jıynaladı, olar latın tiline tiyisli boladı.

Bul proekt lingvistikada sipatlawshı jantasudı qollanadı, yaǵnıy til qollanısını belgilemeydi, al onı súwretleydi.

## Qurylymı
Proekttiń derekleri *Dublin Core* standartı boyınsha dúzilgen bolıp, bul dereklerdi izlew hám tártiplewdi jeńillestiredi.

## Mısallar
Keltirilgen jańa sózler arasında:

* *Bonilôquent* — jaqsı niyet pen sóyleytin adam
* *Corusque* — jarqırap turǵan, jarıq shashatın
* *Rursement* — qaytadan, qayta

## Derekler
Nawrızlıq góje

**Nawrızlıq góje** (sonday-aq **Nawrız góje**) — qaraqalpaq milliy taǵamı. Nawrız góje — Nawrızdıń kiriwine arnalıp tayarlanatuǵın taǵam. Qaraqalpaq asxanasında Nawrız góje taǵamı, ádette, Nawrız bayramı qarsańında pisiriledi. Búgingi kúnde Nawrız bayramınıń simvolı retinde elatlarda hám kóshelerde ótkeriletuǵın Nawrız bayramı saltanatlarınıń baslı taǵamı retinde dasturxanǵa tartıladı.

## Quramı
Nawrız bayramına tán taǵam Nawrız góje bolıp, ol shártli túrde keminde jeti túrli daqıldan tayarlanatuǵın bolıwı kerek. Onıń ishine biyday jarma, arpa, júweri jarma, másh, lobiya, may, gósh salınıp, aǵarǵan asqatıq etip qatılıwı tiyis. Sonıń menen birge olar bul ullı bayramǵa arnap qazı-qarta, qaqlanǵan balıq sıyaqlı taǵamdı da tayarlap qoyatuǵın bolǵan.

## Tayarlanıwı
Nawrızlıq góje — dánniń barlıq túrlerinen retine, pisiw tezligine qaray izbe-iz salıp otıradı, máselen, lobıya, másh, júweri, gúrish sıyaqlı dánler, toń may salınadı. Qaynatıp atırǵanda asqabaq ta qosıladı, sút quyıladı, hámmesi tolıq pisip ottan alar waqıtta bir kese sók salıp, ottan túsiredi. Tabaqlarǵa bólip tartqan waqıtta ústine kúydirilgen qoldıń sarı mayın quyadı. Nawrızlıq gójeni bunnan basqasha usıllarda da tayarlawǵa boladı .

## Qaraqalpaq dástúrinde
Burınları Nawrızlıq góje pisiriw eki hápte dawam etetuǵın bolǵan, hár taq kúni bir úyde góje pisirip, ǵarrı-ǵurrısınan bala-shaǵasına deyin qaldırmay, pútkil awıl-aymaǵın Nawrızlıq gójege toydıratuǵın bolǵan. Hárbir adamnıń keminde jeti úyden Nawrızlıq góje ishiwi shárt bolıp, bul úlken sawap is dep esaplanǵan. Taǵı bir ayta ketetuǵın nárse, Nawrız haytı Orta Aziya hám jaqın Shıǵıs xalıqlarında tek jańa jıl bayramı retinde ǵana emes, al sonıń menen birge ol miynet bayramı, báhár bayramı, diyqanlardıń báhárgi egis mapazı bayramı sıpatında da keńnen belgilengen. 

## Derekler
Matlacha

**Matlacha** — Amerika Qurama Shtatlarınıń Florida shtatında jaylasqan xalıq punkti.

## Geografiyası
De Leon Springs xalıq punktiniń maydanı —  km². Statistikalıq kishi bólimniń shegaraları huqıqıy statusqa iye emes.

Teńiz qáddinen  m biyiklikte jaylasqan.

## Xalıq sanı

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* 
*
Jun Matsumoto (siyasatshı)

**Jun Matsumoto** (; 1950-jıl 11-aprel — 2026-jıl 19-mart) — yaponiyalı siyasatshı, Yaponiya Liberal-demokratiyalıq partiyasınıń aǵzası, Yaponiya parlamentiniń (Diet) Wákiller palatasınıń aǵzası bolıp xızmet etken.

## Jaslıǵı
Matsumoto Yokohama qalasında (Kanagawa prefekturası) tuwılǵan hám Tokio farmacevtika hám tábiyǵıy pánler universitetin tamamlaǵan.

Ol 1974-jıldan 1978-jılǵa shekem Yaponiya farmacevtika kompaniyası bolǵan «SSP Co., Ltd.» kárxanasında, keyin bolsa 1978-jıldan 2003-jılǵa shekem «Matsumoto Yakkoku» () atlı dárixanada islegen.

## Siyasiy iskerligi
Matsumoto 1990-jılı Yokohama qala keńesine saylanıw menen óziniń siyasiy jolın basladı hám onda úsh múddet dawamında isledi. 1996-jılı ol birinshi márte Wákiller palatasına saylandı.

### Skandal
2021-jıl 18-yanvarda, COVID-19 pandemiyası sebepli járiyalanǵan ayrıqsha jaǵdaydan 10 kún ótkennen keyin, Matsumoto túngi waqıtta restoranǵa hám eki xostes-barǵa barıp, lokdaun qaǵıydaların buzǵanı málim boldı. Dáslep ol bul jerge jalǵız barǵanın hám tek menejer menen kóriskesin tastıyıqladı, biraq keyinirek ózi menen birge húkimetlik partiyanıń basqa rásmiyleri Takashi Otsuka hám Taido Tanose, sonday-aq, barlardıń hayal xızmetkerleriniń de bolǵanın tán aldı.

## Ólimi
Matsumoto 2026-jıl 19-martta 75 jasında asqazan rakınan qaytıs boldı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Rásmiy saytı .
Qaraqalpaqtıń óz qalpaǵı menen sırlasıwı

**«Qaraqalpaqtıń óz qalpaǵı menen sırlasıwı»** (Қарақалпақтың өз қалпағы менен сырласыўы) — qaraqalpaq jazıwshısı Tólepbergen Qayıpbergenov tárepinen jazılǵan roman. Shıǵarma dáslep 1990-jılı «Ámiwdárya» jurnalında járiyalanǵan.

## Mazmunı
Bul roman jazıwshınıń eń kózge kóringen dóretpeleriniń biri bolǵan «Qaraqalpaqnama» romanınıń nızamlı jalǵası sıpatında qaraladı. Shıǵarma ideyalıq jaǵınan xalıq táǵdiri haqqındaǵı filosofiyalıq pikir júritiwler menen suwǵarılǵan.

Eger «Qaraqalpaqnama»da xalıqtıń áyyemgi zamanlardan 1950–1960-jıllarǵa deyingi ómiri saralansa, «Qaraqalpaqtıń óz qalpaǵı menen sırlasıwı» romanında jaqın ótmishtegi «tubalaw dáwiri» (stagnaciya) hám qayta qurıw dáwiriniń orın almasıwı, bul waqıttaǵı jámiyetlik alasatlı dúnya filosofiyalıq kózqarastan súwretlenedi.

## Qaharmanları
* Ospan Ómirov — romannıń bas qaharmanı. Ol óziniń qalpaǵı menen sırlasıwı arqalı ótken ómir hám jańa dáwir (qayta qurıw) haqqında úzliksiz tolǵanadı. Onıń ishki dialogları «Zaman qanday zaman boldı?» degen úlken sorawǵa juwap izleydi.
Romanda basqa da qaharmanlar arqalı dáwirdiń siyasiy kelbeti, mámleketlik basqarıwdaǵı basshılar hám basshılıq máseleleri anıq ashıp berilgen.

## Kórkemlik áhmiyeti
Avtor bul shıǵarmasında jámiyetlik qatlamlar arasındaǵı qarama-qarsılıqlardı kórkem obrazlar arqalı kórsete alǵan. Roman dáwirdiń siyasiy hám sociallıq kelbetin sáwlelendiriwdegi novatorlıq (jańalıqshı) shıǵarma retinde qaraqalpaq ádebiyatında áhmiyetli orın tutadı. Jazıwshı barlıq jeke hám jámiyetlik pikirlerdi ózinshe juwmaqlap, qayta qurıw siyasatına hám sol dáwirge sın kózqarastan baha beredi.

## Qosımsha qarań
* Tólepbergen Qayıpbergenov
* Qaraqalpaqnama

## Derekler
Zúleyxa Saparova

**Zúleyxa Saparova** (Зүлейха Сапарова; 1930-jıl 23-fevral, Tórtkúl) — qaraqalpaq milliy oyın kórkem óneriniń kózge kóringen wákili, oyınshı hám baletmeyster. Ózbekstan xalıq artisti (1969). 

## Iskerligi
Zúleyxa Saparova óziniń dóretiwshilik jolın professional saxnada baslap, uzaq jıllar dawamında qaraqalpaq milliy oyınların rawajlandırıwǵa úles qostı. 1954–1976-jılları Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik filarmoniyasında jeke atqarıwshı oyınshı, 1976-jıldan Baletmeysterlik xızmetin atqardı.

## Dóretiwshiligi
Oyınshınıń atqarıwındaǵı oyınlar óziniń shoqlıǵı, názikligi, milliyligi hám ózine tartıwshılıǵı menen ajıralıp turǵan. Ol tek qaraqalpaq emes, al basqa xalıqlardıń da oyınların joqarı sheberlik penen atqara alatuǵın kóp qırlı talant iyesi boldı.

### Tanımalı oyınları:
* Qaraqalpaqsha oyınlar: «Tınıshlıq kepteri», «Júrek torları», «Namabası», «Názli»;
* Ózbekshe oyınlar: «Zang», «Lázgi», «Dildor», «Pilla», «Názigim».

Sonday-aq, onıń repertuarınan hind, túrkmen, tájik hám basqa da jáhán xalıqlarınıń milliy oyınları orın alǵan.

## Sıylıqları
* 1968 — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleketlik sıylıǵınıń laureatı;
* 1969 — Ózbekstan xalıq artisti húrmetli ataǵı.

## Derekler
Salix Moxammadi

**Salex Muxammedi** (2007-jıl 11-mart — 2026-jıl 19-mart) — iranlı palwan hám mámlekettiń gúres boyınsha milliy komanda aǵzası.

## Ómiri hám iskerligi
Muxammedi Savex qalasında tuwılǵan hám Kom qalasında ósken. Ol óz iskerligin erkin gúres penen baslap, keyinirek grek-rim gúresine ótken. 2024-jıl sentyabrde ol Rossiyanıń Krasnoyarsk qalasında ótken Saytiev kuboginde Irannıń namısın qorǵap, bronza medalın jeńip aldı.

## Qamaqqa alınıwı hám ólimi
Muxammedi 2026-jıl 15-yanvarda 2025–2026-jıllardaǵı Iran narazılıq háreketleri waqtında Kom qalasında arnawlı bólim policiya xızmetkerin óltirgenlikte ayıplanıp qamaqqa alındı. Muxammedi óltiriw júz bergen waqıtta dayısınıń úyinde bolǵanlıǵın hám bunı gúwalardıń tastıyıqlaytuǵınlıǵın aytsa da, onıń dálilleri esapqa alınbadı. Ol qamaqqa alınǵan waqıtta 18 jasında edi.

2026-jıl 4-fevralda Kom qalasınıń birinshi sanlı jınayat sudı onı ólim jazasınan (darǵa asıw) húkim etti. 19-mart kúni ol xalıq aldında darǵa asıldı.

### Reakciyalar
«Amnesty International» (Xalıqaralıq keshirim) shólkemi Muxammediye shıǵarılǵan ólim húkimin qatań qaraladı hám bunı jasaw huqıqınıń awır buzılıwı hám siyasiy repressiya quralı dep atadı. Sonday-aq, onıń ólim jazasın The Wall Street Journal basılımınıń redakciyalıq keńesi de sınǵa aldı.

## Derekler
Qaraqalpaqstanda Nawrız

**[[Nawrız]]** yamasa **Nawrız bayramı** — Qaraqalpaqstanda hám pútkil Oraylıq Aziyada eń áyyemgi hám eń súyikli milliy bayramlardıń biri esaplanadı. Bul kún — astronomiyalıq jaǵınan kún menen túnniń teńlesiwi (báhárgi teńlesiw) bolıp, tábiyattıń oyanıwı, jańa jıldıń baslanıwı hám jaqsılıq penen berekettiń simvolı retinde belgilenedi.

## Tariyxı
Nawrız bayramınıń tariyxı júdá áyyemgi dáwirlerge, Islam dini kelmesten burınǵı zamanlarǵa barıp taqaladı. 

Sovet Awqamı dáwirinde Nawrızdı rásmiy túrde belgilewge sheklewler qoyılǵan hám ol kóbinese jasırın yamasa ápiwayı xalıqlıq úrp-ádet retinde dawam etken. Ózbekstan ǵárezsizlikke eriskennen keyin Ózbekstanda, onıń quramındaǵı Qaraqalpaqstanda 1991-jıldan baslap Nawrız mámleketlik bayram hám ulıwma xalıqlıq tamasha retinde qayta tiklendi. Házirgi waqıtta Nawrız 21-mart kúni rásmiy dem alıs kúni retinde belgilengen.

## Qaraqalpaqstandaǵı bayram dástúrleri
Qaraqalpaq xalqı Nawrızdı ózine tán ayrıqsha úrp-ádetler menen kútip aladı:
* Tazalıq hám abadanlastırıw: Bayram aldınan adamlar óz úylerin, átirap-ortalıqtı, kóshelerdi hám kanallardı (arıqlardı) tazalaydı. Bul dástúr «jańa jıldı pák halda kútip alıw» degen mánini bildiredi.
* Nawrızlıq góje: Bayramnıń eń tiykarǵı hám qaraqalpaqlar ushın tán bolǵan dástúriy awqatı. Ol, ádette, jeti túrli dánnen hám sút (yamasa qatıq) qosıp tayarlanadı.
* Súmelek: Nawrız bayramınıń simvolı bolǵan súmelek úlken qazanlarda, kópshiliktiń qatnasıwı menen pisiriledi. Onı tayarlaw dawamında hayallar qosıqlar aytıp, jaqsı tilekler tileydi.
* Milliy oyınlar hám tamashalar: Maydanlarda milliy gúres, kókpar, at shabıw sıyaqlı sport oyınları ótkeriledi. Jırawlar hám baqsılardıń atqarıwındaǵı dástanlar, qosıqlar bayramǵa ózgeshe shadlıq baǵıshlaydı.

## Áhmiyeti

Nawrız — bul tek jańa jıl emes, bálkim, kelisim hám awızbirshilik bayramı. Bul kúni adamlar óz-ara ókpe-giynelerdi umıtıp, bir-birin keshiredi, úlkenlerdi zıyarat etedi hám jetim-jesirlerge, mútájlerge járdem beredi. 

Házirgi waqıtta Qaraqalpaqstannıń barlıq qala hám rayonlarında, ásirese Nókis qalasındaǵı I. V. Savickiy atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleketlik kórkem-óner muzeyi janındaǵı maydanda hám parklerde úlken koncert baǵdarlamaları, kórkem-óner kórkemlemeleri shólkemlestiriledi.

## Qosımsha qarań
* Nawrız
* Súmelek
* Qaraqalpaq milliy kiyimleri

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Shámshet Xojaniyazov

**Shámshet Xojaniyazov** (Шәмшет Хожаниязов; 1918—1942) — qaraqalpaq folklorı hám klassikalıq ádebiyatı úlgilerin jıynawshı hám shayır. Ol qaraqalpaq xalıq awızeki dóretiwshiligin jazba túrde saqlap qalıwǵa úlken úles qosqan tulǵalardan biri.

## Ómiri
Shámshet Xojaniyazov 1918-jılı Taxtakópir rayonında tuwıldı. Baslawısh mektepti tamamlaǵannan keyin awılda jumıs isledi. Keyinirek «Qızıl Qaraqalpaqstan» (házirgi Erkin Qaraqalpaqstan) gazetasında hám Jazıwshılar awqamında miynet etti.

1939-jılı áskeriy xızmetke shaqırılıp, Ekinshi jer júzilik urısqa qatnastı. 1942-jılı maydanlarda qaharmanlarsha qaza taptı.

## Iskerligi
Sh. Xojaniyazov qaraqalpaq awızeki ádebiyatı menen jazba poeziya úlgilerin jıynawda ayrıqsha belsendilik kórsetken. Ol qaraqalpaq ádebiyatı klassikleriniń dóretpelerin xalıq awzınan jazıp alıp, olardıń basılıp shıǵıwına imkaniyat jaratıp berdi. Atap aytqanda, ol Jiyen jıraw, Kúnxoja, Ótesh, Ájiniyaz, Berdaq, Omar shayır, Gúlmurat sıyaqlı shayırlardıń shıǵarmaların jıynadı.

Sonday-aq, «Máspatsha», «Dáwletiyarbek», «Ashıq Nájep», «Qurbanbek», «Shiyrin-Sheker» dástanların xalıq awzınan jazıp alǵan.

## Dóretiwshiligi
Sh. Xojaniyazov qosıqlar hám poemalar jazǵan talantlı shayır bolǵan. Onıń kóp ǵana qosıqları hám «Azatlıq erleri» dep atalǵan poeması sol dáwirdegi gazeta-jurnallarda turaqlı járiyalanıp turdı.

1939-jıldan baslap Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası boldı.

## Derekler
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0
Hayallar

**«Hayallar» povesti** (Ҳаяллар) — qaraqalpaq jazıwshısı Sarıgúl Bahadırova tárepinen 1973-jılı jazılǵan povest. Bul shıǵarma avtordıń dóretiwshiligindegi áhmiyetli basqısh bolıp, 70-jıllar qaraqalpaq prozasındaǵı sátli dóretpelerdiń biri esaplanadı.

## Mazmunı
Povesttiń orayında muhabbatı ushın gúresken, ruwxıy jaǵınan bekkem qaraqalpaq hayal-qızlarınıń obrazı turadı. Shıǵarma syujeti awıl qızı Ziywar hám qaladan kelgen xabarshı jigit Yaqıp arasındaǵı hadal muhabbat átirapında rawajlanadı. 

Waqıyalar rawajında jeńil tábiyatlı Xanzada Yaqıptı ózi menen birge alıp qashıwı arqalı Ziywardıń keshirmeleri tereńlesedi. Biraq Yaqıptıń Ziywarǵa qaytıp keliwi hám «Men sensiz jasay almayman» dep keshirim sorawı shıǵarmanıń kulminaciyası bolıp tabıladı.

## Tematikası hám mashqalaları
Povestte birneshe áhmiyetli temalar ortaǵa qoyılǵan:
* Hadal muhabbat hám opadarlıq: Ziywar obrazı arqalı hayaldıń opası hám ishki ruwxıy pákligi súwretlenedi.
* Eskilik qaldıqlarına qarsı gúres: Avtor shıǵarmadaǵı brigadir obrazı arqalı sol dáwirdegi «ruwshılıq» (tribalizm) hám ar-namıstı qáte túsiniw sıyaqlı unamsız dástúrlerdi áshkara etedi.
* Urıstan sońǵı dáwir turmısı: Xalıqtıń úrp-ádetleri, toylardaǵı baqsı aytırıw dástúrleri realistik boyawlarda berilgen.

## Tiykarǵı qaharmanları
* *Ziywar* — dástúriy awıl qızı, hadal hám bekkem muhabbat iyesi.
* *Yaqıp* — qaladan kelgen jigit, Ziywardıń súyiklisi.
* *Xanzada* — kúyewi urısta qaytıs bolǵan, turaqsız minezli hayal.
* *Brigadir* — Xanzadanıń tuwısqanı, ruwshılıq hám áyyemgi kózqaraslar qurbanı.

## Sınshılardıń bahası
Belgili qaraqalpaq shayırı Ibrayım Yusupov bul shıǵarma haqqında joqarı baha berip, onı Sh. Aytmatovtıń dúnyaǵa tanımalı «Jamila» povestine uqsatadı. Yusupovtıń pikiri de, povesttiń lirikalıq qaharmanı óz sırın oqıwshıǵa búkpey ayta alatuǵın sheberlik penen jaratılǵan.

## Qosımsha qarań
* Sarıgúl Bahadırova
* Urıstan soń

## Derekler
Internatta

**«Internatta» gúrrińi** (Интернатта) — qaraqalpaq jazıwshısı hám alımı Nájim Dáwqaraev tárepinen tariyxıy temada jazılǵan gúrriń. Shıǵarmada qaraqalpaq xalqınıń revolyuciyadan (awdarıspaqtan) burınǵı awır turmısı hám jańa dáwirdegi ózgerisler kórkem sáwlelendirilgen.

## Mazmunı
Gúrrińniń syujeti sol dáwirdegi jámiyetlik qatlamlar ortasındaǵı teńsizlikke tiykarlanǵan. Shıǵarma basında kámbaǵal Turımbettiń Jumash baydan kórgen azapları hám onıń ayanıshlı kún-kórisi bayanlanadı. 

Turımbet ólgennen keyin onıń hayalı Ulbosın hám ulı Tóreshtiń táǵdiri jáne de qıyınlasadı. Olar baspana hám járdem izlep Qońırat qalasına keledi. Tóresh basqa da jetim-jesir, ash balalar menen birge joqshılıqta kún keshiredi. Shıǵarma sońında Tóresh hám onıń jora-joldasların usınday azaplı turmıstan mektep-internat qutqaradı.

## Qaharmanları
* *Tóresh* — gúrrińniń bas qaharmanı, ziyrek hám anasına miyirban bala. Onıń obrazı arqalı jazıwshı sol dáwirdegi jetim hám ash balalardıń tipik táǵdirin sheber ashıp bergen.
* *Ulbosın* — Tóreshtiń anası. Ol shıǵarma sońında internatqa aspaz bolıp jumısqa kiredi, bul bolsa shańaraqtıń baxtı jolın tapqanın bildiredi.
* *Turımbet* — Tóreshtiń ákesi, bay zulımlıǵı qurbanı bolǵan miynetkesh adam.
* *Jumash bay* — sol dáwirdegi ekspluatatorlıq qatlam wákili.

## Kórkemlik áhmiyeti
Jazıwshı Tóresh obrazı arqalı balanıń anaǵa bolǵan sheksiz húrmet-izzetin hám mehir-muhabbatın súwretleydi. Mısalı, Tóresh internatqa kelgen dáslepki kúniniń birinde-aq óz payına tiygen nandı jemesten anasına aparıp beredi. Bul detallar arqalı avtor qanday qıyın dáwir bolıwına qaramastan, adamıylıq qásiyetlerdiń joǵalmaytuǵınlıǵın tastıyıqlaydı.

## Qosımsha qarań
* Nájim Dáwqaraev
* Qaraqalpaq ádebiyatı

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Gúrrińniń audio formatı
Navarre (Florida)

**Navarre** — Amerika Qurama Shtatlarınıń Florida shtatında jaylasqan xalıq punkti.

## Geografiyası
De Leon Springs xalıq punktiniń maydanı —  km². Statistikalıq kishi bólimniń shegaraları huqıqıy statusqa iye emes.

Teńiz qáddinen  m biyiklikte jaylasqan.

## Xalıq sanı

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* 
*
Joldas Seytnazarov

**Joldas Seytnazarov** (Жолдас Сейтназаров; 1918–1982) — qaraqalpaq jazıwshısı hám jurnalisti. Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikalarına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri. Ol qaraqalpaq ádebiyatı hám baspasóziniń rawajlanıwına úlken úles qosqan tulǵalardıń biri.

## Ómiri hám iskerligi
Joldas Seytnazarov 1918-jılı Shımbay rayonınıń «Taǵjap» awılında tuwılǵan. 1930-jıldan Shımbaydaǵı «Kommuna» mektebinde tárbiyalanǵan. 

Miynet jolın 1937-jılı «Jetkinshek» gazetasında xabarshılar bóliminiń baslıǵı retinde basladı. Keyinirek «Sovet muǵallimi» gazetasında mektepler bólimin basqardı. 

1942–1943-jılları Ekinshi jer júzilik urısqa qatnastı. Fronttan qaytqannan soń Kegeyli rayonılıq gazetasında redaktor, birqansha jıllar dawamında Radioesittiriw komitetinde baslıq orınbasarı hám «Qaraqalpaqstan» baspasında isledi. Ol Moskvadaǵı Joqarı ádebiy kursta oqıp bilimin jetilistirdi. Respublikalık mádeniyat úyiniń direktori lawazımında da miynet etti. 1977-jıldan ómiriniń aqırına shekem Televidenie hám radioesittiriw komitetinde xızmet etti.

1939-jıldan baslap Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
J. Seytnazarovtıń dóretpeleri qaraqalpaq, ózbek hám rus tillerinde basılıp shıqqan. Ol ádebiyatta hám shayır, hám prozaik sıpatında tanıldı.

### Poeziyalıq toplamları:
* «Ernazar» (1949);
* «Erlik» (1953);
* «Júrek sózi» (1955);
* «Qıraǵılıq» (1958);
* «Kishkene doslar» (1961);
* «Mektep baǵı» (1955);
* «Báhár hám men» (1966);
* «Ómir muradı» (1966).

### Prozalıq shıǵarmaları:
* «Aysulıw» (1954);
* «Qanlıjalı qaharman» (1957);
* «Uzaqtaǵı jaylawda» (1959);
* «Ámiwdáryalı qız» (1961);
* «Bilim hám miynet» (1961);
* «Altın saat» (1968).

## Sıylıqları hám ataqları
* 1968 — «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri»;
* 1978 — «Ózbekstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri»;
* Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń «Húrmet jarlıǵı» menen sıylıqlanǵan.

## Derekler

* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0
Sádirbay Máwlenov

**Sádirbay Máwlenov** (Сәдирбай Мәўленов; 1919–1942) — qaraqalpaq ádebiyatınıń úlgilerin jıynawshı hám izertlewshi. Ol qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatın hám folklorın xalıq awzınan jazıp alıp, keleshek áwladlarǵa jetkeriwde úlken xızmet kórsetken tulǵalardan biri.

## Ómiri hám iskerligi
Sádirbay Máwlenov 1919-jılı Taxtakópir rayonında tuwılǵan. Awıldaǵı baslawısh mektepti pitkergennen keyin, dáslep awıl xojalıǵı tarawında miynet etti.

Onıń ádebiyat penen baylanıslı iskerligi tómendegishe rawajlandı:
* 1937-jıl: «Jas Leninshi» (házirgi «Jaslar dawısı») gazetasında jumıs basladı.
* Keyinirek Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamında xızmet etti.
* 1941-jıl: Ekinshi jer júzilik urısı baslanǵanda frontqa atlandı hám 1942-jılı maydanda qaza taptı.

1939-jıldan baslap Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası boldı.

## Dóretiwshiligi
S. Máwlenov óziniń awıllası Shámshet Xojaniyazov penen birgelikte qaraqalpaq awızeki ádebiyatı úlgilerin jıynawda tıńımsız miynet etti. Olar xalıq arasınan Jiyen jıraw,Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq, Ótesh, Omar, Gúlmurat sıyaqlı klassik shayırlardıń shıǵarmaların jazıp alǵan.

Maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, olar tek ǵana 1939-jıldıń ózinde xalıq awzınan eliw mıńnan aslam qatardan ibarat bolǵan folklorlıq hám jazba ádebiyatlıq dóretpelerdi jazıp alǵan. S. Máwlenov bul bahalı miyraslardı qoljazba qorına tapsırıp, olardıń baspa sóz júzinde járiyalanıwına tiykar saldı.

1939-jıldan baslap Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası boldı.

## Derekler

* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0
Ivan Mayorov

**Ivan Sergeevich Mayorov** (Иван Сергеевич Майоров; 1914–1970) — qaraqalpaq ádebiyatında óziniń kóp sanlı kórkem awdarmaları menen tanılǵan jazıwshı hám awdarmashı. Ol rus ádebiyatı klassikleriniń eń áhmiyetli shıǵarmaların qaraqalpaq tilli oqırmanlarına jetkeriwde úlken xızmet kórsetken.

## Ómiri hám iskerligi
Ivan Mayorov 1914-jılı Shımbay rayonında tuwılǵan. Dáslep Shımbaydaǵı pedtexnikumda oqıdı. 1937-jılı Moskvadaǵı Medicina institutın tamamlaǵannan keyin Qaraqalpaqstanǵa qaytıp kelip, 1937–1943-jılları medicina salasında isledi. 1943–1945-jılları Ekinshi jer júzilik urısqa qatnastı. 

Urıstan sońǵı jılları onıń iskerligi ádebiyat penen tıǵız baylanıstı boldı:
* 1945-jıldan: Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń juwaplı xatkeri;
* Pedagogikalıq instituttta oqıtıwshı;
* 1949-jıldan: Tolıǵı menen kórkem awdarma jumısları menen shuǵullandı.

1940-jıldan baslap Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Awdarmashılıq iskerligi
Ivan Mayorov 150 den aslam shıǵarmanı rus tilinen qaraqalpaq tiline awdardı. Onıń awdarmaları qaraqalpaq kórkem awdarma mektebin qálipleshtiriwde tiykarǵı orın tutadı.

**Belgili awdarmaları:**
* Maksim Gorkiy: «Ana» romanı (1955), «Balalıq» (1959, I. Saǵitov penen birge), «Adamlar arasında» (1959);
* M. Yu. Lermontov: «Biziń zamanımızdıń qaharmanı» (1940);
* N. Ostrovskiy: «Dawıldan tuwılǵanlar», «Polat qalay shınıqtı» (1940);
* I. S. Turgenev: «Ákeler hám balalar» (1974);
* A. Fadeyev: «Tas-talqan»;
* A. P. Chexov: «Shiye baǵı»;
* L. N. Tolstoy: «Kavkaz tutqını».

## Sıylıqları
I. S. Mayorov Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń «Húrmet jarlıǵı» menen sıylıqlanǵan.

## Derekler

* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0