open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kórkem ádebiyat stili

KÓRKEM ÁDEBIYAT STILI.
Ádebiy tildiń stillik rawajlanıwınıń eń áhmiyetlileriniń biri — kórkem ádebiyat stili. Kórkem shıǵarma ushın til hámme waqıt tiykarǵı
qural bolıp tabıladı. Kórkem ádebiyat turmıstıń barlıq tárepin, bizdi qorshap turǵan haqıyqatlıqtı kórkem obrazlar arqalı biziń sanamızǵajetkizedi. Sonlıqtan kórkem shıǵarmalarda xalıq tiliniń hárbir sózi, 
sóz dizbekleri puqta tańlanıp, orınlı paydalanıladı.Kórkem ádebiyat stiliniń ádebiy til stilleriniń basqa túrlerine 
qaraǵanda ózine tán ózgeshelikleri bar. Kórkem shıǵarmalardaǵı leksikalıq baylıqlar hám grammatikalıq qurallar onıń syujeti hám 
obrazlılıǵına ılayıq keń qollanıladı. Turmıstıń hámme tárepine — tábiyat kórinislerine, adamlarǵa, haywanat hám janlı maqluqlarǵa, 
jámi etlik-siyasiy hám ekonomikaǵa, úrp-ádet t.b. tarawlarına qatnaslı bolǵan sózler, sóz dizbekleri, sonday-aq onıń tiykarǵı
súwretlew materialı boladı. Kórkem ádebiyat stiliniń ózine tán ózgesheligi onıń janrlıq túrlerine baylanıslı. Hárbir janrdıń ózine 
tán kórkemlik formaları boladı. Máselen, poetikalıq shıǵarmalarda, olardıń stillik ózgesheligine, dawıs ırǵaǵınıń birgelkiligine ılayıq qatarlarındaǵı sózlerdiń buwın sanların, hárbir qatardaǵı eń sońǵısózdiń grammatikalıq formalarınıń birgelkili bolıp keliwi talap etiledi. Prozalıq shıǵarmalarda onıń tematikasına, tariyxiy dáwirine, syujetine hám obraz jasaw ózgesheliklerine baylanıslı xalıq tiliniń bay leksikasınan — tariyxıy sózler, arxaizmler, dialektlik sózler, sintaksislik 
konstrukciyalarınan keń paydalanıladı.
Kórkem ádebiyat stilinde obraz jasaw ushın tildiń kórkem súwretlew quralları hám stillik figuralar — epitet, metafora, metonimiya, te-
ńew, sinekdoxa, giperbola, qaytalaw, inversiya, antiteza, ellipsis t. b.keń qollanıladı.
Publicistikaliq stil

PUBLICISTIKALÍQ STIL
«Publicistika» termini latınnıń publicus — kópshilik degen sózinen alınǵan. Publicistikalıq stil — kópshilikke túsinikli jazba ádebiy 
til stiliniń bir túri. Stildiń bul túrine xalıqtıń kúndelik turmısına baylanıslı shıǵarılıp atırǵan jámi etlik-siyasiy ádebiyatlar, gazeta-jurnal maqalaları, ocherkler tiliniń stili kiredi.Publicistikalıq stilde kórkem ádebiyat, is qaǵazları hám ilimiy-
texnikalıq ádebiyatlar tiliniń stiline tán bolǵan belgileri ushırasadı. 
Biraq, óziniń tematikası, mazmunı, sóz qollanıw hám kópshilikke ılayıqlanıw belgilerine qaray ózine tán ózgeshelikke iye boladı. Ol 
xalıqtıń hár kúngi turmısı menen tıǵız baylanıslı boladı. Xalıqtıń jámiyetlik-siyasiy turmısı, miynetkeshlerdi ádep-ikramlılıq ideyalar ruwxında tárbiyalaw, xalıq xojalıǵınıń jetiskenliklerin násiyatlaw gazeta-jurnal hám siyasiy ádebiyatlar arqalı iske asırıladı. Bul wazıypalardı iske asırıwda publicistikalıq shıǵarmalardıń tili kópshilikke túsinikli, leksikalıq, grammatikalıq hám orfografiyalıq jaqtan jazba ádebiy tilde qáliplesken sózlerdi paydalanadı.Publicistikalıq stilde qollanılatuǵın gápler kórkem ádebiyat stilinde-
gidey tábiyat kórinisleri, obraz jasaw qurallarınıń qatnası sıyaqlı til materialların qollanbaydı. Sonday-aq, is qaǵazlarınıń stiline tán bolǵan standart, shtamp túrindegi sózler hám konstrukciyalar kem ushırasadı.Házirgi waqıtta publicistikalıq stildiń formaları kóp. Radio hám 
televidenieden esittiriletuǵın informaciyalıq xabarlar, bayanatlar, ilim hám texnika, mádeniyat hám ekonomikanıń jetiskenlikleri boyınsha maqalalar, ocherkler hám t. b. túrleri bar.
Ayırımlanǵan aǵzalı gápler

Ózi qatnaslı gáp aǵzanıń mánisin ayqınlap, anıqlap 
kelgen sózlerge gáptiń ayırımlanǵan aǵzaları delinedi.
Gáp aǵzaları kóbinese ayqınlawısh mánisinde kelip qyırımlanadı. Ayırımlanǵan aǵzalar ózi ayqınlap, 
anıqlap kelgen aǵzalardan keyin keledi hám olardan 
intonaciya arqalı ayırımlanıp aytıladı. Mısalı: Bizler‚balalar, bul adamnıń izinen júrgendi jaqsı kóretuǵın edik. (Q.A.) Dáslepki gudoklardan soń jolawshılar poezdǵa — vagonlarǵa mindi. (T.N.)
Geoid

Geoid (grekshe ge — Jer, idos — kórinis, uqsas, yaǵnıy «Jer kórinisinde», "Jerge uqsas"mánilerin bildiredi) — Dúnya okeanı suw qáddiniń tınısh hám teńsalmaqlılıq jaǵdayında turǵandaǵı qáddilik júze hám usı júzeni qurǵaqlıqlardıń astınan oyımızda dawam ettirgende payda bolǵan bórtik júze. Bul júze hámme jerde awırlıq kúshi baǵdarına perpendikulyar bolad.

## Derekler
Geyzer

Geyzer (islandsha geyzir — atılıw) — waqtı-waqtı menen fontanǵa uqsap atılıp turatuǵın ıssı bulaqlar. Geyzerler tiykarınan hárekettegi vulkanlar bar úlkelerde boladı.

## Derekler
Marjan atawlar

Marjan atawlar — marjan haywanları, suw otlar hám basqa organizmler qaldıqları jıynalıwınan payda bolǵan atawlar. Házirgi zaman marjan atawları ekvatorial hám tropikalıq úlkelerden basqa jerlerde ushıramaydı. Tek Golfstrim jıllı aǵısı ótetuǵın Bagama atawları jaqınında ǵana tropiklerden tısqarıda ushıraydı. Marjan atawları jaylasqan ornı hám formasına qarap, jaǵa rifleri, tosıq rifleri, atollarǵa bólinedi.
Ilimiy stil

ILIMIY STIL
Ilim hám texnikalıq miynetlerdiń ádebiy til tiykarında jazılıw stiline ilimiy stil dep ataladı.Ilimiy stilge ilimniń hár túrli tarawları boyınsha jazılǵan monografiyalıq izertlewlerdiń, kitapshalardıń, joqarı hám orta arnawlı oqıw orınlarına arnalǵan sabaqlıqlar tiliniń stili kiredi. Bundaǵı bayanlanatuǵın pikirler anıq túsiniklerge iye boladı. Bul stilde ilimniń jetiskenlikleri tiykarında payda bolǵan arnawlı terminologiyalıq leksika keń qollanıladı.Ilimiy stildiń basqa stillerge salıstırǵanda ózine tán ózgesheligi bar. Bunda qollanılatuǵın sózler hám gápler hárbir qubılıstıń tábiyatın ashıp beretuǵın anıq anıqlama yamasa formalardan ibarat boladı. Olardaǵı sózler kóp mánilikti bildirmeydi, tuwra mánisinde, yaǵnıy terminologiyalıq mánide qollanıladı.
Is-qaǵazları stili

**Is qaǵazları stili** — mákemelerde, kárxanalarda, oqıw orınlarında, basqarıw organlarında is júrgiziw ushın, sonday-aq jeke adamlar ortasında qarım-qatnas jasaw ushın hújjetler, túrli qatnas qaǵazları qollanıladı. Bul is qaǵazları dep ataladı. Is qaǵazlarınıń qatarına jatatuǵın buyrıq, usınıs, arza, ómirbayan, minezleme, maǵlıwmatnama, akt, tilxat, isenim xat, mirátnama, daǵaza, qatnas qaǵaz, málimleme sıyaqlı túrlerin kóplep ushıratamız. Bul is qaǵazlardıń jazılıw túri hám usılı, qollanılatuǵın sózleri menen sóz dizbekleriniń qáliplesken izbe-izligi boladı. Olardıń kólemi qısqa, mazmunı ıqshamlı hám anıq bolıwı talap etiledi. Al, nızam, párman, shártnama, kelisim, bildiriw, bayanlama, qarar, baǵdarlama, kodeks, húkimetlik arnawlı xabarlar kólemi jaǵınan ádewir bolıwı da múmkin. Bunday is qaǵazlarında hárbiriniń mazmunına ılayıq, siyasiy-publicistikalıq termin sózler keńnen qollanıladı. Olardı qatań qáliplesip qalǵan sózler menen sóz dizbekleriniń qollanılıwı shárt emes. Mákemede jumıs islewshi hárbir xızmetker haqqında tolıq maǵlıwmat bolıwı lazım.
Mayatnik tárizli migraciya

Mayatnik tárizli migraciya (terbenbe migraciya) — xalıqtıń oqıw, islew maqsetinde bir orınnan ekinshi orınǵa hár kúngi yaki hár háptelik háreketi.
Endemik

Endemik (grekshe endemos — jergilikli, túp orın) — ósimlik hám haywanlardıń onsha keń tarqalmaǵan, salıstırmalı kishi, shegaralanǵan arealda jasaytuǵın túr, tuwıs, semiya yaki basqa taksonomiyalıq birlikleri.
Keńlik zonallıǵı

Keńlik zonallıǵı — quyash nurları túsiw múyeshiniń ózgeriwi esabınan tábiyat komponentleri hám kompleksleriniń ekvatordan polyuslarǵa qaray nızamlı ózgerip barıwı
Jalpı milliy ónim

**Jalpı milliy ónim** (JMÓ) — eldiń belgili múddet ishinde ulıwma ekonomikalıq iskerligin sıpatlawshı juwmaqlawshı makroekonomikalıq kórsetkishlerden biri. Jalpı milliy ónim mámlekettiń bazar bahalarında belgilengen barlıq birlemshi dáramatlardıń jámi jıyındısın kórsetedi.

## Derekler
Qala agromeciyaları

Qala aglomeraciyaları — túrli úlkenliktegi qalalardıń administrativlik, óndiris, social, mádeniy baylanısları nátiyjesinde birlesiwi.

### Tariyxı
Urochishe

Urochishe — kelip shıǵıwı hám rawajlanıwı jaǵınan úzliksiz baylanıslı bolǵan faciyalardan ibarat geosistema. Tiykarınan, relyeftiń mezo formasında jaylasqan boladı.
Sóngen vulkan

Sóngen vulkan — tariyxıy dáwir dawamında atılǵanı haqqında heshqanday maǵlıwmatlar bolmaǵan vulkan. Sóńgen hám hárekettegi vulkan túsinikleri salıstırmalı bolıp, bazıda sóngen vulkanlar háreketke kelip jáne atılıwı múmkin. Hárekettegi vulkan degenimiz bolsa heshqashan atılmawı múmkin
Transport

Transport (latınsha trans — «arqalı», hám portare — «tasıw») — ekonomikanıń áhmiyetli tarmaǵı bolıp, xalıq xojalıǵı hám xalıqtıń júklerge bolǵan mútájliklerin óz waqtında hárdayım támiyinlep turadı.
Geoekologiyalıq mashqalalar

Geoekologiyalıq mashqalalar — insanlardıń densawlıǵı hám xojalıq 

iskerligine unamsız tásir etetuǵın, olardıń tábiyiy ortalıq penen 

qatnaslarında hám geosistemalardıń bir pútinliginde kelispewshiliklerdi keltirip shıǵarıwshı, tábiyiy hám antropogen faktorlar nátiyjesinde júzege kelgen process hám qubılıs esaplanadı.

Geoekologiyalıq mashqalalar, ádette sistemalı ózgeshelikke iye bolıp, bul ózgeshelikler tómendegilerde kórinedi: tábiyiy hám de social procesler hám nızamlılıqlardıń óz ara tásiri; geografiya, ekologiya, geologiya hám basqa pánlerdiń integraciyasın talap etetuǵın pánler aralıq áhmiyetke iye bolıwı, resurslardan túrli maqsetlerde birqansha paydalanıwshılardıń barlıǵı; geosistema yaki geoekologiyalıq mashqalanıń jaǵdayın bir kórsetkish penen sıpatlaw múmkin emesligi
Qubla-shıǵıs Aziya mámleketleri

Qubla-shıǵıs Aziya mámleketleri. Qubla-shıǵıs Aziya subregionı 

quramına Hindiqıtay yarım atawı, Malay arxipelagı atawları, Jańa 

Gvineyanıń batıs bólimi kiredi. Onıń maydanı 4,5 mln km2

bolıp, ulıwma qurǵaqlıq maydanınıń 3% in iyeleydi. Xalqı sanı 630 mln ǵa jaqın. Yaǵnıy bul subregionda dúnya xalqınıń 8,5% ten kóbiregi jasaydı. 

Geografiyalıq jaylasıwı tárepinen Vietnam, Kambodja, Laos, Myanma, Tailand hám Malayziya yarım atawı, Bruney, Indoneziya, Singapur, Filippin hám Shıǵıs Timor bolsa ataw mámleketler bolıp esaplanadı. Bul jerde maydanınıń úlkenligi, xalıq sanı, social-ekonomikalıq rawajlanıw dárejesine qaray bir-birinen parıqlanıwshı 11 mámleket jaylasqan. Olar arasında tek ǵana Laos qurǵaqlıq ishinde jaylasqan mámleket bolǵanlıǵı sebepli tuwrıdan tuwrı teńizge shıǵa almaydı.

Mámleketlerdiń 4 ewi monarxiyalıq basqarıw formasına iye. Administrativlik-aymaqlıq dúzilisine qaray, Malayziya hám Myanma mámleketleri federativ mámleketler bolıp esaplanadı.
Shıǵıs Aziya mámleketleri

Shıǵıs Aziya mámleketleri. Aziyanıń shıǵıs bóliminde jaylasqan 

aymaqları Shıǵıs Aziya subregionı bolıp esaplanadı. Arqa, batıs, 

qubla bólimlerinen poyastıń qurǵaqlıq shegaraları ótse, shıǵısı Yapon, Sarı, Shıǵıs Qıtay, Qubla Qıtay teńizleri dizbegi menen qorshalǵan. 

Onıń ulıwma maydanı 11,8 mln km2

, xalqınıń sanı bolsa 1,5 mlrd. tan aslam. Bul poyas Jer sharı qurǵaqlıq maydanınıń derlik 8 % in iyeleydi; dúnya xalqınıń 22,2 % in óz ishine aladı; dúnya boyınsha JMÓ niń ¼ bóleginen artıǵı usı poyas esabına tuwrı keledi. Subregion aymaǵında 5 ǵárezsiz mámleket jaylasqan.

Shıǵıs Aziya subregionı Aziyanıń maydanı jaǵınan eń úlken poyası 

esaplanadı. Onıń mámleketleri arasında Qıtay maydanınıń úlkenligine qaray dúnyada úshinshi, xalqınıń sanı boyınsha birinshi orındı iyeleydi. Koreya Respublikası poyastıń maydanı jaǵınan kishi mámleketi esaplansa, Mongoliya xalqınıń sanı boyınsha sońǵı orındı iyeleydi. Subregion mámleketleriniń jáne bir ózine tán tárepi sonda, hárbir mámleket óz siyasatı, rawajlanıw jaǵdayına qaray derlik bir-birine uqsamaydı. Bul jerde bazar ekonomikası talapların ózinde sińdirgen socialistlik dúzim tiykarında rawajlanıp atırǵan Qıtay Xalıq Respublikası, jáhánniń eń áskeriylesken, jabıq mámleketlik siyasat júrgiziwshi, totalitar dúzimge iye bolǵan Koreya Xalıq Demokratiyalıq Respublikası (KXDR), poyastaǵı birden-bir monarxiya dúzimine iye bolǵan, jáhánniń ekonomikalıq jaqtan eń rawajlanǵan mámleketlerinen biri — postindustrial mámleket Yaponiya, jańa sanaatlasqan mámleket — Koreya Respublikası menen bir qatarda ekonomikası salıstırmalı tómen dárejede rawajlanǵan Mongoliya jaylasqan.

Tuwrıdan-tuwrı Tınısh okeanına shıǵıw imkaniyatına iye (Mongoliyadan tısqarı) ekenligi, subregionnıń áyyemgi civilizaciya oraylarınan biri ekenligi geografiyalıq ornınıń qolaylı tárepleri esaplansa, batıs hám qubla bólimleriniń bálent tawlıqlardan ibaratlıǵı, tiykarǵı bólimi Tınısh okean boyı seysmikalıq zonasında jaylasqanlıǵı unamsız tárepi sıpatında kórinedi
Qubla Aziya mámleketleri

Qubla Aziya mámleketleri. Qubla Aziya subregionınıń ulıwma maydanı 4,5 mln km2 tı quraydı. Poyasta 2 mlrd qa jaqın xalıq jasaydı. Usı subregion quramına Hindstan yarım atawı, Hind-Gang tegisligi, ShriLanka, Maldiv, Andaman, Nikobar hám de Lakkadiv atawları kiredi. 

Onıń aymaǵında 7 mámleket jaylasqan. Poyas mámleketleri arasında bir monarxiya mámleket dúzimine iye bolǵan Butan Korolligi menen 6 respublika bar. Administrativlik-aymaqlıq dúzilisine qaray Hindstan hám Pakistan federativ, qalǵanları unitar mámleketler esaplanadı.

Qubla Aziyanıń dúnya kóleminde tutqan ornı tómendegishe: bul 

subregion Jer sharı qurǵaqlıq maydanınıń 3,1 % in iyeleydi; dúnya 

xalqınıń 25,4 % in usı poyas xalqınan quraladı; dúnya boyınsha 

JMÓniń 9 % ten artıǵı usı subregion úlesine tuwrı keledi.

Dúnya okeanına tuwrıdan-tuwrı shıǵıw imkaniyatınıń bar ekenligi, 

Hind okeanı basseyni jaǵa boyı aymaqlarınıń orayında jaylasqanlıǵı, onıń aymaǵında áyyemgi tariyxıy oraylarınıń bar ekenligi, poyastıń geografiyalıq ornınıń ózine tán tárepleri esaplanadı.

Qubla Aziyanı, arqada Gimalay taw dizbegi hám Qaraqurım orap 

turadı. Arqa-shıǵısta ol toǵaylar menen qaplanǵan Assam-Birma tawları, arqa-batısta bolsa Hindikush hám Iran tawları arqalı shegaralanǵan. 

Poyas arqadan qublaǵa qaray dúnyadaǵı eń biyik taw Gimalaydan 

ekvatorda jaylasqan Maldiv atawlarına qaray páseyip baradı (23-súwret).

Bul poyasta musson tipli klimat tán bolıp, jıl dawamında hawa 

rayı keskin ózgeriwi menen ajıralıp turadı. Bul jerde anıq kórsetilgen 2 klimatlı máwsim (ıǵal jaz hám qurǵaq qıs máwsimleri) ajıratıladı. 

Poyas ekonomikasınıń rawajlanıwında tábiyiy resurslar, ásirese, mineral resurslar úlken áhmiyetke iye. Bul jerde janılǵı-energetika resurslarınan baslap (kómir, tábiyiy gaz, quramında radioaktiv toriy bar bolǵan monacitli qumlar) qımbat bahalı metall hám de taslar bar (altın, zumrat, almas).
Latın Amerikası

Dúnyanıń iri siyasiy-geografiyalıq poyaslarınan biri — Latın Amerikası 
Jerdiń Batıs yarımsharında jaylasqan bolıp, Amerika kontinentindegi AQSh, Kanada mámleketleri hám Grenlandiya atawınan basqa barlıq ellerdi óz ishine aladı. Xalqınıń ayırım bólegi áyyemgi latın 
tili negizinde payda bolǵan ispan hám portugal tillerinde sóylesip atırǵanlıǵı sebepli bul poyas Latın Amerikası dep ataladı.
Latın Amerikasınıń siyasiy kartasında házirgi kúnde 33 ǵárezsiz mámleket hám de bir qatar koloniyalar bar. Onıń aymaǵında birneshe kishirek poyaslar da ajıratıladı. Tiykarınan, Arqa Amerika materiginiń 
AQShtan qubladaǵı bólimi hám Karib teńizindegi atawlarda jaylasqan mámleketler Orta Amerika (Mezoamerika) poyasın quraydı. Bul regiondaǵı 
mámleketler arasında aymaǵı, xalqı hám ekonomikalıq dárejesi menen Meksika ayrıqsha ajıralıp turadı. Orta Amerikanıń Meksikadan basqa mámleketleri Karib teńizi akvatoriyası, onıń tábiyiy resursları hám 
transport jolları menen áyyemnen tıǵız baylanıslılıǵı sebepli, Karib basseyni mámleketleri dep te júrgiziledi. Materikte, Meksikadan qublashıǵısqa qaray jaylasqan 7 mámleket (Beliz, Gvatemala, Salvador, Gonduras, Nikaragua, Kosta-Rika, Panama) Oraylıq Amerika dep ataladı. Karib teńizindegi 13 ataw eller, óz náwbetinde, Vest-Indiya ulıwma atı astında birlestiriledi.
Qubla Evropa elleri

Qubla Evropa elleri. Qubla Evropa siyasiy kartasında Ispaniya, Portugaliya, Italiya, Greciya hám de Andorra, San-Marino, Malta hám Vatikan sıyaqlı «kishi» mámleketler jaylasqan. Bul mámleketler 
ekonomikalıq-geografiyalıq ornı hám xojalıq rawajlanıwı jaǵınan uzaq tariyxı dawamında Jer Orta teńizi menen tıǵız baylanıslı bolǵanlıǵı sebepli Evropanıń Jer Orta teńizi boyı elleri dep te ataladı. Bul region Evropa civilizaciyası hám mádeniyatınıń haqıyqıy besigi esaplanadı, sebebi bul kontinenttegi áyyemgi mámleketler — Greciya menen Rim Jer Orta teńizi jaǵalarında rawajlanǵan.
Malta Jer Orta teńizindegi atawlarda jaylasqan kishi mámleket bolsa, subregionnıń qalǵan mámleketleri geografiyalıq ornı jaǵınan yarım ataw elleri esaplanadı. Andorra, San-Marino, Vatikan mámleketleri yarım atawlarda jaylasqan bolsa da, teńizge shıǵıw imkaniyatları joq. SanMarino menen Vatikan anklav mámleketler bolıp esaplanadı, sebebi olar tek ǵana bir mámleket, yaǵnıy Italiya menen shegaralas bolıp, tolıǵı menen onıń aymaǵı menen oralǵan. Qubla Evropa ellerinen Ispaniya hám Andorra basqarıw forması boyınsha konstituciyalıq monarxiya, 
Vatikan bolsa Evropadaǵı birden-bir absolyut teokratiyalıq monarxiya(mámleket basshısı — Rim-katolik shirkewi jetekshisi esaplanǵan Rim Papası), qalǵanları bolsa republikalar bolıp esaplanadı.
Qubla Evropa mámleketleri Jer Orta teńiz geosinklinal poyasında jaylasqanlıqtan seysmikalıq jaqtan aktiv aymaq esaplanadı. Áyyemnen belgili Etna, Vezuviy, Stromboli vulkanları da Evropanıń usı bóliminde jaylasqan. Paydalı qazılmalardan reńli metall rudaları hám mineral duzlardıń qorları bar. Jer Orta teńizi tipindegi subtropikalıq klimat (jazı ıssı, birqansha qurǵaq, qısı bolsa jıllı hám jawınlı) awıl xojalıǵı hám turizm ushın júdá qolaylı sharayat jaratadı. Lekin Evropanıń basqa subregionlarına qaraǵanda suw resursları menen támiyinleniw dárejesi tómenirek bolıp, ayırım orınlarda suw jetispewshiligi de seziledi.

## Derekler
Batıs Evropa mámleketleri

Batıs Evropa mámleketleri. Evropanıń bul subregionına kontinenttegi eń úlken ekonomikalıq kórsetkishlerge iye úsh mámleket — Germaniya, 
Franciya hám Ullı Britaniya, sonday-aq, Avstriya, Shveycariya, Belgiya, Niderlandiya, Irlandiya hám de «kishi» mámleketler — Lixtenshteyn, 
Lyuksemburg hám Monako sıyaqlı eller kiredi. Alp tawlarında jaylasqan Avstriya, Shveycariya hám Lixtenshteyn Alp elleri toparın quraydı. Belgiya, Niderlandiya hám Lyuksemburg mámleketlerine bolsa 
olar ortasındaǵı ekonomikalıq integraciya procesleri joqarı dárejede ekenligin esapqa alǵan halda «Beniluks» ulıwma ataması qollanıladı.
Subregion elleriniń klimat sharayatı ortasha, Franciyanıń qublasında bolsa subtropikalıq klimat qáliplesken. Paydalı qazılmalardan Arqa teńiz akvatoriyasındaǵı neft-gaz (Niderlandiya, Ullı Britaniya), qońır hám taskómir (Germaniya, Franciya, Belgiya, Ullı Britaniya), temir rudaları (Franciya, Germaniya, Lyuksemburg, Belgiya) hám kaliy duzları (Germaniya) kánleri itibarǵa ılayıq. Alp elleri gidroenergiya resurslarına bay.
Batıs Evropa ellerinde tuwılıw hám tábiyiy kóbeyiw kórsetkishleri júdá tómen, Germaniyada bolsa kóp jıllardan berli depopulyaciya procesi júz bermekte. Lekin sırtqı migraciya balansı joqarı oń kórsetkishlerge iye bolǵanlıǵı sebepli, subregion mámleketlerinde xalıqtıń kóbeyiwi dawam etpekte. Batıs Evropa kontinent subregionları ishinde eń xalqı tıǵız jaylasqan aymaq bolıp esaplanadı. Urbanizaciya kórsetkishleri, Lixtenshteynnen tısqarı, barlıq mámleketlerde joqarı bolıp, Ullı 
Britaniya, Belgiya, Niderlandiya, Lyuksemburgta 90% ten joqarı, Monakoda bolsa 100% ke teń.
Urbanizaciya

Urbanizaciya (latınsha urb — «qala») — bul qalalar hám qala xalqınıń ósiw, qala turmıs táriziniń keń tarqalıw procesi bolıp tábıladı. Qalalar eń áyyemgi dáwirlerde júzege kelip, awıllar menen birgelikte xalıq jasaw orınlarınıń eki tiykarǵı túrinen birin quraydı. Qalalar tariyxıy jaqtan sociallıq miynet bólistiriliwi nátiyjesinde payda bolǵan hám rawajlanǵan. Áyyemgi dáwirlerde qalalar ónermentshilik, sawda-satlıq administrativlik basqarıw, qorǵanıw isleri, diniy ibadatxana hám zıyaratxanalar tiykarında júzege kelgen. Tariyxtan belgili, birneshe mıń jıllar aldın Jer júzinde Fiva, Bobil (Vavilon), Ur, Afina, Rim, Aleksandriya, Karfagen, Maxenjo-Daro, Samarqand (Marokand) sıyaqlı iri qalalar bolǵan. Biraq haqıyqıy qalalasıw procesi tez pátler menen tek ǵana XIX ásirde, dáslep Evropada, keyin ala bolsa Arqa Amerikada baslandı. Bul jaǵday Batıs mámleketlerinde sol waqıtta júz bergen sanaat revolyuciyasınıń nátiyjesi boldı. Dúnyanıń rawajlanǵan 

ellerinde bolsa urbanizaciya procesleri XX ásirdiń ortalarında socialekonomikalıq hám siyasiy tarawlardaǵı unamlı ózgerisler sebepli baslandı hám házirgi kúnge shekem joqarı pátler menen dawam etpekte.
Ekologiyalıq monitoring

**Monitoring** — tábiyiy resurslardan aqılǵa muwapıq paydalanıw, qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw maqsetinde belgili bir aymaqtıń tábiyiy sharayatınıń jaǵdayın baqlaw, qadaǵalaw hám basqarıw sisteması bolıp esaplanadı. Monitoringtıń tiykarǵı maqseti tábiyiy ortalıqtıń insannıń iskerligi tásirinde ózgeriwin baqlaw, alınǵan maǵlıwmatlar tiykarında bahalaw hám tiyisli basqarıw ilajların qollanıw bolıp tabıladı. Monitoring tiykarında atmosfera hawası, suw basseynleri, jer astı suwları, topıraq, ósimlik qaplamınıń túrli shıǵındılar, záhárli ximiyalıq zatlar, radioaktiv elementler menen pataslanıwı baqlanadı. Baqlaw jumısları insannıń belgili bir ekologiyalıq sharayatta jasawınıń buzılıwına qaratıladı. Qorshaǵan ortalıqtıń ózgeriw dárejesi ele pataslanbaǵan tábiyiy sharayattıń jaǵdayına salıstırıp alınadı. Akademik I.P. Gerasimov tárepinen monitoring shólkemlestiriwdiń bioekologiyalıq, geoekologiyalıq hám biosfera basqıshları ajıratılǵan.
Abraziya

Abraziya (latınsha «abrasio» — qırıw, jonıw) dep, okean, teńiz hám kól jaǵalarınıń tolqınlar tárepinen jemiriliwi hám tegisleniwine aytıladı. Abraziya nátiyjesinde okean hám teńiz, kóllerdiń jaǵalarında tegislikler payda boladı. Respublikamızdaǵı úlken kóller hám suw saqlaǵıshlardıń jaǵalarında abraziya procesin kóriw múmkin

## Derekler
«Abraziya haqqında maǵlıwmat».
Eroziya

Eroziya (latınsha «erosio» — jemiriliw, juwılıw) dep taw jınısları hám topıraqtıń aǵın suwlardıń tásirinde juwılıwına aytıladı. Eroziya betleme hám sızıqlı túrlerge bólinedi. Betleme eroziya procesi taw janbawırlarında keń tarqalǵan. Onıń aqıbetinde janbawırlardaǵı jınıslar juwılıp, tómenge túsedi. Jumsaq jınıslardan quralǵan qıya orınlarda juwılıw nátiyjesinde jıralar júzege keledi. Sızıqlı eroziya dárya eroziyası dep te ataladı. Bunıń nátiyjesinde dáryanıń arnaları hám jaǵaları jemiriledi.Dárya jaǵalarınıń juwılıwı Xorezm hám Qaraqalpaqstanda «degish» delinedi. Ámiwdárya 1925-jılı burınǵı Tórtkúl qalasınıń qasınan aǵıp ótken. 1938-jılǵa kelip Ámiwdárya qalanı juwıp kete basladı, 1950-jılǵa kelip bolsa dárya Tórtkúl qalasın pútkilley juwıp ketken. Keyin ala dáryadan birqansha uzaqlıqta jańa, házirgi Tórtkúl qalası qurıldı.
Tábiyiy geografiyalıq processler

**Tábiyiy geografiyalıq procesler** dep, Jerdiń sırtqı (ekzogen) kúshleri hám insannıń xojalıq iskerligi tásirinde júz beretuǵın proceslerge aytıladı.Tábiyiy geografiyalıq procesler taw jınıslarınıń jemiriliwinde, taw jınıslarınıń fizikalıq jaǵdayınıń ózgeriwinde, jer beti relyefiniń qáliplesiwi hám ózgeriwinde, atmosfera qubılıslarınıń rawajlanıwında kórinedi. Olar rawajlanǵan aymaqlarda túrli imaratlardı jaylastırıw, qurıw hám isletiwde belgili bir qıyınshılıqlar júzege keledi. Sonıń ushın bunday procesler rawajlanǵan hám tarqalǵan orınlarda hár túrli imaratlar qurıwdıń ilimiy tiykarların islep shıǵıw mashqalası júzege kelmekte. Sel, súrilme, kóshki, batpaqlanıw, kóp jıllıq muzlıq, qurǵaqshılıq, oyılıw tarqalǵan orınlarda qurılıs jumısların alıp barıw ushın házirgi waqıtta arnawlı qaǵıydalar, kórsetpeler islep shıǵılǵan.Tábiyiy faktorlar, óz náwbetinde, eki úlken toparǵa bólinedi: Jerdiń ishki kúshleri menen baylanıslı hám sırtqı kúshler menen baylanıslı bolǵan faktorlar.
Jerdiń ishki kúshleri endogen (grekshe «endo» — ishki, «genos» — kelip shıǵıw) kúshler dep ataladı. Olardıń tásirinde vulkanlar atıladı, jer silkiniwler, tektonikalıq procesler júz beredi. Bunday procesler endogen yamasa geologiyalıq procesler dep ataladı.
Sırtqı faktorlar ekzogen (grekshe «ekzo» — sırtqı, «genos» — kelip shıǵıw) faktorlar yamasa kúshler dep ataladı. Sırtqı kúshlerdiń tásirinde júzege keletuǵın procesler ekzogen procesler yamasa tábiyiy geografiyalıq procesler dep ataladı. Bunday procesler Quyashtıń ıssılıǵı, awırlıq kúshi, jer astı hám jer ústi suwları hámde organizmlerdiń tásirinde júzege keledi hám rawajlanadı. Ekzogen proceslerge unıraw, eroziya, abraziya, deflyaciya, jerdiń shógiwi, karst, sel, qar kóshkisi sıyaqlı qubılıslar kiredi.
## Derekler

## Derekler
Muhammed Shaybaniyxan

**Muhammed Shaybaniy** — (Shaybaniyxan) (1451-jıl, Ózbek xanlıǵı - 1510 -jıl 12-dekabr, Marv) — mámleket ǵayratkeri, ózbek shayırı. Ullı imam uz-Zaman xalifat ur-Rahmon (dáwir imami ) ataǵına erisken. Movarounnahrda Shaybaniylar húkimranlıǵın ornatqan.

## Derekler
Vladimir Braun

**Braun Vladimir Fyodorovich** (1947. 16. 4, Perm wálayatı Solikamsk qalası ) — opera qosıqshısı (dramatik bariton). Ózbekstan xalıq artisti (1986 ). Odessa konservatoriyasini tugatgach (1977), Novosibirsk opera hám balet teatri, 1979—91 jıllarda A. Navaiy atındaǵı opera hám balet teatri jeke atqarıwshıı. Rigoletto, Amonasro, Yago (J. verdi, " Rigoletto", " Aida", " Otello"), Eskamilo (J. Bize, " Karmen"), Tóbeskiy (P. Chaykovskiy, " Ǵarǵa motkasi"), Igor (A. Barodin, " Knyaz Igor") Lefort (A. Petrov, " Pyotr I"), Ruprext (S. Prokofyev, " Órtlı perishte") partiyaların atqarıw etken. Dawısı jaǵımlı tembr hám tolıq diapazonǵa iye. B. obrazlardı vokal atqarıwı hám saqna quralları ortaqlıǵında ashıwǵa ıntıladı. Konsert repertuaridan romans, qosıqlar da orın alǵan.[1]

## Derekler
Baburnama

**Baburnama** — jáhán ádebiyatı zárúrli hám kem ushraytuǵın estelik; ózbek ádebiyatında dáslepki tariyxıy-ilimiy dóretpe. Avtorı Zahiriddin Muhammad Babur. Eski ózbek (shaǵatay ) tilinde jazılǵan (shama menen 1518/1519—1530). «Boburiya», «voqeoti Bobur», «waqıyanoma», «Áneydeyi Boburiy», «Tabaqoti Boburiy», «Tavorixi Boburiy» sıyaqlı atlar menen de málim. Boburning ózi bolsa «vaqoye» hám «Tariyx» degen atlardı isletgen. Bobuburnomada 1494—1529-jıllarda Oraylıq Aziya, Awǵanstan hám Indiyada júz bergen tariyxıysiyosiy waqıyalar yilmayil oǵada anıqlıq menen bayanlaingan bolıp, olar avtor turmısı hám siyasiy iskerligi menen tikkeley baǵlıq bolıp tabıladı.

## Derekler
Deflyaciya

**Deflyaciya** yamasa **aqshanıń qısılıwı** () — ulıwma, bazarda bahalardıń belgili bir waqıt aralıǵında úzliksiz túsip barıw jaǵdayı. Bul inflyaciyaǵa keri. Sonday-aq, ekonomikalıq siyasat inflyaciya jaǵdayınan bahalardıń kóteriliwin toqtatıw, páseytiw yaki inflyaciya tendenciyasına qarama-qarsı túrde bahalardı tómenletiwdi názerde tutadı.

Deflyaciya — bul muǵdar teoriyasına tiykarlanǵan siyasat. Ádette ekonomikalıq páseyiw dáwirlerinde tovar hám xızmetler usınısınıń talaptan artıp ketiwi menen birge satıp alıw kúshiniń kemeyiwi nátiyjesinde bazarda pul usınısınıń kemeyiwi nátiyjesinde kelip shıǵadı. Deflyaciya óndiris hám bántlikke unamsız tásir kórsetedi. Deflyaciyanı bahalardıń ósiw tezliginiń páseyiwi bolǵan dezinflyaciya menen aralastırıw kerek emes. Dezinflyaciya — inflyaciyanıń ósiw tezliginiń páseyiwi, deflyaciya bolsa bahalardıń tómenlewi.

## Deflyaciyanıń tásiri
* Deflyaciya rawajlanıwdı tormozlaydı. Sebebi ekonomikada shiyki zat, miynet kúshi sıyaqlı faktorlar jeterli emes. Óndiris kólemi de artıwı kerek. Islep shıǵarıwdıń artıwı da pul muǵdarına hám bahalardıń kóteriliwine baylanıslı;
* Deflyaciya jumıssızlıqtı keltirip shıǵaradı. Sebebi pul jetispewshiligi yamasa paydanıń tómenligi sebepli óndiristiń qısqarıwı miynetke bolǵan talaptı da qısqartadı;
* Deflyaciya miynet haqını tómenletedi. Sebebi deflyaciyada payda kemeyedi, bahalar tómenleydi;
* Deflyaciya tutınıwdı qısqartadı. Sebebi adamlardıń dáramatları azayadı;
* Deflyaciyada qarızdarlar zıyan kórip, qarıydarlar payda kóredi. Turaqlı dáramatlılar bolsa bazardaǵı teńsalmaqsızlıqlar menen onsha shuǵıllanbaydı hám zıyan kórmeydi. Kerisinshe, firmalar úlken shıǵınlarǵa ushırawı múmkin.

## Deflyaciyaǵa qarsı qollanılıwı múmkin bolǵan sharalar
* Arzan procentte kredit alıw imkaniyatın keńeytiw;
* Qárejetlerdi, ásirese, avtonomiyalıq investiciyalardı (mámleket tárepinen kirgizilgen investiciyalardı) kóbeytiw;
* Dáramat hám korporativ salıqlardı investiciyalardı kóbeytetuǵın túrge ózgertiw;
* Joqarı haqı siyasatın ámelge asırıw;
* Tutınıw kreditlerin ótkeriw.

## Qosımsha qarań
* Ekonomika
* Inflaciya
* Makroekonomika

## Derekler
Geografiyalıq pragnoz

Geografiyalıq prognoz dep, tábiyiy ortalıq hám aymaqlıq óndiris 

komleksleriniń ózgeriwindegi tiykarǵı baǵdarlardı ilimiy jaqtan aldınnan tiykarlap beriwge aytıladı.

Geografiyalıq prognozlar birneshe variantlarda ámelge asırıladı. 

Olardan aldınǵıǵa qaraǵanda jaqsı bolǵan birneshewi, keyin bolsa eń maqul variant tańlap alınadı hám barlıq esap-kitap jumısları orınlanadı.Geografiyalıq prognozlar túrli múddetlerge dúziledi. Sonıń ushın prognozlar múddetine qaray, tómendegi túrlerge bólinedi: operativ prognoz 1 ay múddetke, qısqa múddetli prognoz 1 aydan 1 jılǵa shekem, orta múddetli prognoz 1 jıldan 5 jılǵa shekem, uzaq múddetli prognoz 5 jıldan 15 jılǵa shekem, júdá uzaq múddetli prognozlar 15 jıldan kóbirek múddetke islep shıǵıladı.
Klassik mexanika

Klassik mexanika - fizikaniń makroskopik deneler háreketin uyreniwshi tarawı bolıp tabıladı. Ol pán hám texnikanıń eń áyyemgi hám úlken tarawlarınan bolıp tabıladı. Klassik mexanika geyde Nyuton mexanikası menen atlastırıladı, biraq ol klassik mexanikanıń jeke holi bolıp tabıladı.

Klassik mexanika óz ishine túrli agregat jaǵdaylardaǵı deneler háreketin hám aǵımın túsindiriwshi pán tarawların (aerodinamika, gidrodinamika hám hk.) óz ishine aladı. Jaqtılıq tezligine jaqın tezliklerde háreketleniwshi deneler háreketin úyreniw ushın klassik mexanika arnawlı salıstırmalıq teoriyasınan paydalanadı.
Globallasıw

**Globallasıw** pútkil jáhándegi ekonomikalıq, siyasiy hám mádeniy integraciya procesi.
## Derekler
## Derekler
Oftobruya

**Oftobruya** () — Fayzabad rayonı, Oftobruya qalasına qaraslı qalanıń bir bólegi. Rayondan qala orayına shekem 15 km, rayon orayına 15 km.

## Xalqı
Xalqı — 2037 adam. 

## Derekler
Kvant mexanika

*[[Kvant mexanikasi]]*, tolqın mexanıkası — fizikanıń juda kishkene ólshewli zatlar (elementar zatlar, atom, molekula.) háraket nızamların úyreniwshi boʻlimi. XX asr basında qatar ámeller — atomlardıń fotoeffekt, radioaktivlik, qara bólimniń nurlanıwı kibi hádiyselerdi klassik mexanika va klassik elektrodinamika járdeminde túsindirib beriw imkáni bolmay qalǵanlıǵın kvant mexanikası payda bolıwına alıp keldi. Max Planck, Albert Einstein va Niels Bohr kibi alımlardıń jumısları kvant mexanikasınıń jaratılıwına sebep boldı.
## Derekler
## Derekler
Kóshkinshixan

***Kóshkinshixan***, (1452—1530 ) - Shaybaniylar urim-putaǵınan bolǵan xan.

Abulxayrxan hám Robiya Sultan begim (Ulıǵbek mırzanıń qızı) nıń perzenti. Shaybaniyxan tárepinen Túrkistan wálayatı hákimi etip tayınlanǵan (1503—09 ). Mawarawnaxr xani (1510— 30 ). Shaybaniylardıń Mawarawnnaxrdı basıp alıw ushın etken júriwlerinde aktiv qatnas etken. K. dáwirinde shayboniylar safaviylar menen urısıp, eki ret (1513/14; 1529 ) Hirotni iyelegenler. K. dáwirinde Bobur saltanati paytaxtı Agra qalasına elshiler jiberilgen. Elshiler Bobur tárepinen sıylar menen kótib alınǵan. Onıń dáwirinde kóp dóretpelerdi ózbek tiline awdarmalaw bapta úlken jumıslar etilgen, bul ótken zaman tariyxına qızıǵıwshılıq bar ekenliginen dárek beredi. Parsı tilinen ózbek tiline Rashiduddinning «Jome at-tavorix», Sharapatlıuddin Ali Yazdiynit «Jeńisnoma» dóretpeleri awdarma etilgen. Kitapxanalar keńeygen, kóbeygen. Buxarada Abdulazizxon kitapxanası ashılǵan. Meshit, Medrese, xanaqoxlar remontlanǵan. K. atı tariyxda xongina emes, ádebiyat, pán hám mádeniyat qáwendersi retinde de qalǵan.
Molekulyar fizika

Molekulyar fizika atomlar arasındaǵı baǵlar hám molekulalardıń fizikalıq ózgesheliklerin uyreniwshi pán bólimi bolıp tabıladı. Molekulalar fizikaga tiyisli tájiriybeler tiykarınan spektroskopiya járdeminde gúzetiledi. Bul tarawdıń atom fizikasi, ximiya, fizikalıq ximiya hám ximiyalıq fizikaga jaqınnan baylanıslı bolıp tabıladı.
Aba (Nigeriya)

**ABA** — Nigeriya jan. daǵı qala. Aba dáryası boyında, Port -Xarkort — Enugu t. y. hám avtomobil jolı kesilisken orında. Xalqı 264 mıń (1991). Maylı palma ónimleri satılatuǵın orın. Sabın hám pivo zavodları, may, toqımashılıq kárxanaları bar.

## Derekler

## Derekler
Qońızlar

Qońızlar — shıbın-shirkeyler gruppası. 140 shańaraǵı, 300 mińnen aslam túri málim. Qońızlardıń dene uzınlıǵı 0, 25-180 mm. Jumsaq deneliler shańaraǵınıń wákillerinen basqalarında dene oramı sklerotlashgan. Bas, tós, qarın bólimleri bir-birinen anıq shegaralanǵan.
Iynelikler otryadı

Iynelikler eń áyyemgi shıbın- shirkeyler. Olardıń qanatları jiynalmastan denesiniń eki qaptalına jayılıp turadı. Qarın bólimi jińishke hám uzın boladı. Kózleri júdá úlken, lichinkası suwda rawajlanadı. Iynelikler hám olardıń lichinkaları jırtqısh tárizde tirishilik etedi. Jetilgen iynelikler jemtigin aldınǵı ayaqları járdeminde hawada uslaydı. Olar zıyan keltiriwshi hám qan sorıwshı shıbın- shirkeylerdi qırıp payda keltiredi. Iyneliklerdiń lichinkaları, shıbınlar, bir kúnlik shirkeyler hám basqa haywanlardıń suwda jasaytuǵın lichinkaları menen azıqlanadı. Oazislerdegi suw basseynleriniń átirapında kók iynelikler, tawlı aymaqlarda saqıynalı iynelikler, aqpaytuǵın suw basseyni átirapında sulıw iynelikler ushırasadı.
Álem

Álem — mákan hám zamande sheksiz bolmıs, sheksiz materiallıq álem. Hár túrlı bólek denelerdi, olardıń sistemaların, elementlardıń háreketi processinde payda bolatuǵın kosmik ob'yektlarni (Jerge Qaraǵanda bir neshe mln. ret úlken) óz ishine aladı. Dunyada júz bolatuǵın túrli hádiyseler óz-ara baylanıslı hám bir-birin talap etedi. Olar keńislik hám waqıtqa baylanıslı halda rawajlanadı. Bul baylanıslarǵa boysunatuǵın nizamlıqlardı úyreniw tábiyattanıwlıqtıń tiykarǵı waziypası bolıp tabıladı. Elementtıń álemde mákan hám zamande bólistiriliwi, túrli kosmik deneler hám olardıń sistemaları astronomiyada, álemdiń ulıwma dúzilisi, ótken zamanı hám keleshegine tiyisli máseleler kosmologiyada uyreniledi.
Ullı Vladamir háykeli

**Ullı Vladamir háykeli**-2015 jılda Rossiyanıń Rastov wálayatı,Bataysk qalasında rawajlanıp atırǵan "Radujniy" dep atalǵan kishi qalasında qurılǵan tarıyxıy estelik esaplanadı.

Bul tarıyxıy estelikti ornatıw boyınsha jumıslar baslanıwınan aldın baqlaw maydanshası bolǵan tóbeshik jaratılǵan.Knyaz Vladamir háykeli qurılıp baslaǵan jer jaqınında Knyaz Vladamir sherkewininiń qurılıwı baslanǵan.Imarattıń birinshi tası 2015-jıl 13-iyun kuni ornatılǵan.Bataysktıń salt dástúrlerine kóre,medrese qurılıwınan aldın estelik ornatılıwı kerek hám bul salt-dástúrge ámel etiwge qarar qabıl qılınǵan.

**Bataysk** qalasındaǵı tarıyxıy esteliktiń ashılıwı 2015-jılı 15-oktyabrde Bataysk meri **Valeriy Putilin**, qala turǵınları hám ruwxaniyleri qatnasıwında bolıp ótedi.**Don Merkuriy** mitropoliyası baslıǵı Bataysktegi **Knyaz Vladamir** háykelin sáwlelendirgen.
Rewriting

**Rewriting** - qayta jazıw (inglizshe "rewriting") - dáslepki tekstli materiallardı keyinirek olardan paydalanıw maqsetinde qayta islew."Copywriter" den ayrıqsha bolıp esaplanıwı,álleqashan jazılǵan tekst tiykar bolıp alınadı,ol mánisin saqlap,óz sózleri menen jazıladı.Túp tekstlerdiń leksikalıq ózgeriwi boyınsha qániygeler "Rewriter" dep ataydı.
Qayta jazıw- avtorlıq huquqıniń buzılıwı ayıplanıwlarınan qashıw ushın isletiledi.Yaǵnıy tekstten fakt hám dáliller alınıp,ol qayta jazıladı,hám de bunda qayta islengen Tekst orginalındaǵı mánisti ózinde saqlap qalıwı zárúr.
Kóshpek

**Kóshpek** - qaraqalpaqsha milliy balalar oyını.

## Oyın tártibi
Bul oyın eki balanıń qatnasında oynaladı. Onıń ushın jerge tuwrı tórtmúyeshlik sızılıp hárbir múyeshi qarama-qarsı múyesh penen sızıqlar arqalı tutastırıladı, keyin kesesine de atanaq tárizli sızılıp, nátiyjede 8 úsh múyeshlik payda boladı.
Hárbir oyınshı úsh-úshten kishkene shóp tayarlap alıp, onı ózleriniń aldındaǵı tuwrı sızıqqa – eki múyeshke hám ortadaǵı sızıqtıń baslanǵan jerine qoyadı. Oyınnıń shárti – eki tárep te gezek penen júris baslap, óziniń kóshpeklerin ekinshi bir tuwrı sızıqtıń boyına. Jaylastırıwı kerek. Kim burın dizip bolsa, sol utqan esaplanadı.

## Dárek
Nızanov M. Qaraqalpaqlar. Bilim - 2021.

## Derekler
Onlayn televedeniye

**Onlayn televedeniye** — bul dástúriy televedeniyeniń internetke kóshiwi.

Eń birinshi onlayn televedeniye 1999-jılı payda bolǵan.Ózbekstanda onlayn televedeniye sońǵı 10 jıl ishinde rawajlanbaqta.Onda Ózbekstan MTRK quramındaǵı kanallardı úzliksiz tamashalaw imkaniyatın beredi.2008-jılı sanlı televendeniye úskeneleri sınawdan ótkeriliwi shólkemlestirilgen bolsa,2009-jılı Tashkent hám Buxara qalalarında kanallar translyatciyası baslanǵan.Ózbekstanda onlayn televedeniye "mediabah.tv" 13 kanal menen 2011-jılı iske tústi.2011-jılı yanvar ayında "Nókis RGS ǵa sanlı telrvedeniye jetkeriw hám ornatıw" proekti boyınsha teleuzatqısh toplamı alındı hám Nókis qalasına jetkerildi.

## Derekler
Teppek

**Teppek** - bul qaraqalpaqsha milliy balalar oyını.

## Oyın tártibi
Bul tiykarınan qızlar oyını. Bunıń ushın kólemi alaqannıń úlkenligindey aǵash kespe yamasa soǵan sáykes bos qutısha kerek boladı. 
Oyın tártibi, jerge aldı keteksheli sızıq sızıladı. Birinshi oyınshı qolındaǵı teppekti birinshi ketekshege taslap, onı bir ayaǵı menen hákkelep júrip, altınshı ketekke deyin sızıqtı basıp almay alıp keliwi kerek. Bul talaptı durıs orınlasa, endi teppekti ekinshi ketekke taslaydı. Usılayınsha altınshi ketekke deyin taslap, qaǵıydanı buzbay alıp shıǵıwi kerek. Teppek úshinshı, tórtinshi, besinshi, altınshı ketekke taslanǵanda da oyınshı birinshi ketekten baslap sol teppek turǵan ketekke deyin hákkelep barıwı tiyis. Kim burin óz ara belgilengen shekti iyelese, sol utqan boladı.

## Dárekler
Nızanov M. Qaraqalpaqlar. Bilim-2021.
Tazabaǵjap mádeniyatı

Qaraqalpaqstanıń Tórtkúl rayonı aymaǵındaǵı házırgı Tazabaǵjap kanalı suwlandırıp,bronza dáwırındegı dıyqanshılıq xojalıqlarınıń ızlerı elege shekem saqlanǵan. ol estelıklerdı tarıyxshı alım S. P. Tolstov
sol jerdıń házırgı atı menen Tazabaǵjap mádenıyatı dep atadı. ılım bul jerlerdıń áyemgı Xorezm aymaǵı bolǵanlıǵın tastıyıqlap otır.

B. e. sh. 2 mıń jıllıqtıń ortalarında Ámıwdáryanın Aqdáryadeltasınıń bır tarmaǵı bolǵan Kókshedárya ózegınıń boylarında xalıq jasaǵan. olar Tazabaǵjap Mádenıyat dóretken. olardıń mákan-jurtlarınıń qaldıqları bar. Usı jerlerde jasaǵan bronza dáwırı jámáátı xalıqları tıykarınan jer tólelerde, 
ılashıqlarda jasaǵan. olar sharwashılıq penen shuǵıllanǵan. Sonday-aq dárya eteklerındegı oypatlaw qayır jerlerge hám ızǵarı basım jerlerge dıyqanshılıq etken.Áyemgı Tazabaǵjap jámáát qáwımlerı yarım jer tóle túrınde qurılǵan ılashıqlarda ómır súrgen. Bul turaq jaylardıń ortasha maydanı 12-18 kv. m. bolǵan, oraylıq oshaq átırapı shańaraq aǵzalarınıń jatatuǵın ornı esaplanǵan. Tazabaǵjap ılashıqları bır juplı’ shańaraq ushın arnalǵan. 
olardıń arasında maydanı 100-120 kv. m. teń ılashıqlar da gezlesedı. Alımlar bunday jaylar pútkıl bır ruw xalqı ushın arnalǵan bolıwı’ múmkın dep boljap 
otır.
ol dáwırdegı adamlar kanal hám úlken japlardı qazıwdı bılmegen. Sonlıqtan 
olar dárya hám saylardıń boylarında, suwalmalarǵa hám salmalar qazıp suw 
aparǵan jerlerge Bıyday, Arpa, Tarı, Gúnjı, Asqabaq, Qawın egıp dıyqanshılıq etken. Dıyqanshılıqtıń kem-kemnen rawajlanıwı egıs maydanlarınıń kóbeyıwıne alıp keldı. Nátıyjede suw tasqınları bara-bara tártıpke salındı.
Retargeting

Retargeting-bul reklamalardı birdey auditoriyaǵa qayta-qayta kórsetiwge baǵdarlanǵan internet-marketingniń bir túri degen mánisti bildiredi.
Ólshew shegarası

Sızǵıshtaǵı sızıqsha hám sanlar sızǵısh shkalasın, qońsıeki sızıqsha aralıǵı ólshew anıqlıǵın 
kórsetedi. Sızǵısh penen ólshew múmkin
bolǵan eń úlken aralıq ólshew shegarası 
delinedi.
Mexanikalıq qozǵalıs

Mexanikalıq qozǵalıs dep, denelerdiń waqıt ótiwi menen keńislikte jaylasqan ornınıń basqa denelerge salıstırǵanda ózgeriwine 
aytıladı.
Yarım putalar

**Yarım putalar** – paqalınıń joqarg’ı bo’limi qısta suwıqtan quwrap qalatug’ın ko’p jıllıq o’simlikler esaplanadı. Sho’llerde ken’ tarqalg’an ot-jemlik o’simliklerden izen, keyrewik, teresken, sarsazan ha’m juwsan sıyaqlılar usılar qatarına kiredi.
Kóp jıllıq shópler

**Kóp jıllıq shópler** – jer ústi bólegi qısta quwrap, ósiwshi búrtikleri topıraq astında qıslaytuǵın ósimlikler.Bularǵa jońıshqa, ajırıq, ǵumay, shashıratqı, piskom pıyazı, kiyikot, sállegúl, sarıgúl (qoyma-qoshqarma), boyan, ráń, lala, qamıs, andız, jalpız, gewirek sıyaqlı ósimlikler kiredi. Kóp jıllıq shópler, ásirese, tawlarda keń tarqalǵan.

## Derekler
Eki jıllıq shópler

**Eki jıllıq shópler** — tuqımnan ko’gerip shıǵıp, birinshi jılı jer betinde, tiykarınan, japıraq (topjapıraq) payda etetug’ın, tamırı ha’m japıraqlarında azıqlıq zatlar toplaytuǵın o’simlikler. Olar ekinshi jılı paqal shıg’aradı ha’m gu’llep, miywe saladı. Bularg’a la’blebi, geshir, shalg’am, kapusta ha’m basqalar kiredi.
Organlar

## Organlar
Organlar. Denenin belgili bir diizilisi ham formasina iye bolgan, bir yaki 
birneshe turli toqimadan quralgan bolegi organ dep ataladi. Formasi, diizilisi, 
denede jaylasqan orm ham funkciyasina qaray organlar bir-birinen ajiralip turadi. 
Dene quwishqlarinda jaylasqan bawir, biiyrek ham Júrek - ishki organlar, deneden 
sirtta jaylasqan qol, koz, qulaq - sirtqi organlar bolip esaplanadi. Organlar birneshe 
toqimalardan turadi.
Organlar sistemasi. Qandayda bir funkciyam atqaratugin organlar birgelikte 
organlar sistemasin payda etedi. Tirek-qozgalis, qan aylamw, bolip shigariw, dem 
aliw, as siniriw, seziw, jinisiy organlar sistemalan bar. Barliq organlar sistemalari 
birgelikte organizmdi payda etedi.
Adette, organizmde amq waziypam orınlawǵa beyimlesken organlar birgelikte 
funkcionalliq organlar sistemasin, olar bolsa waqitsha funkcionalliq sistemani
payda etedi. Maselen, tez júgiriwdi har tiirli organlardi oz ishine alatugin nerv, 
dem aliw, hareketleniw, qan aylamw, ter shigariw sistemalarman ibarat waqitsha 
funkcionalliq Sitema tamiyinleydi.

## Derek
Biologiya(adam hám oniń anatomiyası) 8-klass sabaqliǵı
Gormonlar

## Garmonlar

Gormonlar. Ishki ham aralas sekreciya bezlerinin qanga islep shigaratugin 
Biologiyalıq zatlar gormonlar (grekshe hormao — qozgayman, hareketke 
keltiremen) delinedi. Gormonlar qan arqali organizmge tarqalip, Organlar ham 
organizmde bolip atirgan proceslerdi basqanp turadi. Ayrım gormonlar tek 
gana ayinm organlarga tasir etedi. Maselen, jinisiy gormonlar tek gana jinisiy 
organlardin osiwi ham rawajlamwina tasir etedi. Basqa gormonlar, maselen, 
qalqan tarizli bez gormom tiroksin, buyrek usti bezi gormon adrenalin kopshilik 
organlar funkciyasina tasir etedi.
## Derek
Bilogiya(adam hám oniń anatomiyası)8-klass sabaqliǵı
Sebiston (deha)

**Oftobruya** () — Fayzabad rayonı, Sebiston qalasına qaraslı qalanıń bir bólegi. Rayondan qala orayına shekem 19 km.

## Xalqı
Xalqı — 351 adam. 

## Derekler
Qalqan tárizli bez

**Qalqan tarizli bez** — ishki sekreciya bezleri ishinde eń úlken bez bolıp esaplanadı. Bul bezdiń massası 5-10 jaslı balalarda 10 g, úlken jastaǵı adamlarda 25-30 g boladı. Qalqan tárizli bez moyınnıń aldınǵı bóleginde jaylasqan bolıp, kómekeydi 
aldınǵı hám eki tárepten jawıp turadı (9-súwret). Bez shep hám oń boleklerden ibarat bolıp, júdá kóp qan hám limfa tam irlan, nervier menen tamiyinlengen. Qalqan tarizli bez gormom tiroksin quramında yod elementi kóp boladı. Tiroksin 
organizmde zat almasıwın tezletiw hám nerv qozǵalısların kúsheytiw qásiyetine iye. Bul gormonnıń jetispewshiligi yaki artıqsha islep shıǵarılıwı organizmde awır keselliklerdi payda etedi. Tiroksin jetispegende jas balalardın ósiwi, ruwxıy 
hám fizikalıq rawajlanıwı tómenlep, kretinizm keselligin payda etedi. Úlken jastaǵı adamlarda bez jumısı tómenlep, tiroksin islep shıǵarıwdıń kemeyiwi miksedema (10-suwret)m payda etedi. Bul kesellikte zat almasıw áste islep, nerv sisteması qozǵalısı tómenleydi, 
qabaqlar isip ketedi. Ayırım jerlerde suw quramında yod jetispewshiliginen qalqan tárizli bez úlkeyip, moyında isik 
payda boladı. Endemik zob (ll-suwret) dep atalatuǵın bul keselliktiń aldın alıw ushın as duzına yod qosıladı. Qalqan 
tárizli bez funkciyası kúsheyip,Tiroksin gormom artıqsha islep shıǵarǵanda organizmde zat almasıw kúsheyip, nerv 
sisteması qozǵalıwı artadı hám adam azıp ketedi. Bazedov keselligi dep atalatuǵın bul kesellikte kóbinese 
nawqas adanıń kózleri tábiyiyligin joytıp, uyasınan shıǵıp turadı. Kesellikti emlewde qalqan tárizli bez funkciyasın 
páseytetuǵın preparatlardan paydalanıladı. Ayırım jaǵday da bezdin bir bólegi alıp taslanadı. Qızlar erjetiw dáwirinde qalqan tárizli bez funkciyası birqansha kúsheyip,Tireotaksikoz keselliginin jenil belgileri: tez ashıwlanıwı, uyqısızlıq, ishteydiń joǵalıwı, terlew payda bolıwı múmkin.

## Derek
* Biologiya (adam hám oniń anatomiyası) 8-klass sabaqlıǵı

## Derekler
Bir jıllıq gúller

**Bir jıllıq shópler** — júdá hár qıylı bolıp, olar bir jıl ishinde ósedi, gúlleydi hám miywe (tuqım) payda etip, óz tirishiligin tamamlaydı.

## Derekler
Toqımalar

**Toqımalar** —
Organızmde duzılısı, kelıp shıgıwı ham orınlaytugın funkcıyasına 
qaray bır-bırıne uqsas bolgan kletka ham kletka aralıgı bırgelıkte toqımalardı payda 
etedı. Adam organızmınde de haywanlardagı sıyaqlı epıtelıy, bırıktırıwshı, bulshıq 
et ha’m nerv toqım alan boladı. Epıtelıy toqıması terının sırtqı qabatın
payda etedı. As sıńırıw, dem alıw, bolıp shıganw organlan kanal dıywalımn ıshkı 
betın qaplap turadı. Epıtelıy organlardı har turlı tasırden qorgaydı, sınırıw suyıqlıgın 
ıslep shıgaradı. Epıtelıy kletkalan tez jemırılıwı sebeplı, mudamı janalanıp turadı.
Bırıktırıwshı toqıma har turlı kletkalardan ıbarat. Kletkaar aralıgı zatlarmın 
halatına qaray, suyıq (qan, lımfa), qattı (suyek, shemırshek), tıgız talshıqlı (haqıyqıy 
terı, qan tamırları dıywalı, sınırler), gewek talshıqlı (terı astı may kletchatkası, 
jurek qaltası) boladı. Bırıktırıwshı toqıma organlardı oz ara baylamstırıw (qan, 
lımfa, sınırler), qorgaw (qan, suyek, shemırshek), azıqlıq zatlar ham kıslorodtı tasıw (qan) funkcıyasın atqaradı.
Bulshıq et toqıması forması ozgergen 
kletkalar - bulshıq et talshıqlarman ıbarat. Bulshıq et toqıması skelet ham bırqansha ıshkı organlar menen baylamslı.
Bulshıq et talshıqlarımn qısqanwı menen 
organlar hareketlenıp, jum ıs orınlanadı.
Nerv toqıması nerv kletkalan (neyronlar) ham aralıq kletkalar (neyrologıya) 
dan ıbarat. Neyrologıya - juldız tarızlı 
kop osımshelerden turadı. Nerv toqıması 
organlardı oz ara baylamstırıp, olardın funkcıyasın basqaradı.

## Derek
Biologiya(adam hám oniń anotomiyası) 8-klass sabaqliǵı

## Derekler
Svetlana Osipova

**Svetlana Valeriyevna Osipova** (2000-jıl 3-may, Ózbekstan) — ózbekstanlı taekvondoshı, Ózbekstan saylandı komandası aǵzası. 2017-jılda Jabıq maydanlardaǵı hám bellesiw ónerleri boyınsha Aziya oyınlarında gúmis medaldı qolǵa kirgizdi. 2018-jılda ol Jazǵı Aziya oyınlarında bronza medalın, 2019-jılda Pútkil dunya áskeriy oyınlarında altın medaldı qolǵa kirgizipó Ózbekstanǵa qaytıp keldi.

## Sporttaǵı iskerligi
2017-jılda Ashxabadta (Túrkmenstan) ótkerilgen Jabıq maydanlardaǵı hám bellesiw ónerleri boyınsha Aziya oyınlarında qatnasqan. Ol 73&nbsp;kg ǵa shekem salmaq qatlamında finalda qubla Korealıq sportshı Myung Minaǵa jeńiliske ushıraǵan bolıp, gúmis medal iyesi boldı.

Taǵı 2018-jılda Svetlana Osipova "French Open" xalıq aralıq turnirında yarım finalda francuz sportshısı Solena Avouletteǵa múmkinshilikti bay berip, bronza medalın qolǵa kirgizdi. Sol jılı ol Jakartadaǵı (Indoneziya) 2018-yilgi Jazǵı Aziya oyınlarında qubla Korealıq sportshı Kim Bich-Naǵa uttırıp, 67&nbsp;kg nan artıq salmaq qatlamında urıs alıp bardı hám bronza medalın qolǵa kirgizdi.

Taǵı ol 2019-jılda Uxanda (Qıtay) ótkerilgen Pútkil dúnya áskeriy oyınlarında 78&nbsp;kg nan artıq salmaq qatlamında altın medalǵa iye boldı.

2021-jılda Ammanda (Iordaniya) bolıp ótken Aziya kontinenti sportshıları ortasındaǵı Lisenzion tayekvondo turnirında ol 2020-yilgi Jazǵı Olimpiada oyınlarına jollanba alıwǵa eristi.

2021-jıl Tokiodaǵı (Yaponiya) Jazǵı Olimpiada oyınlarında ol 67 kilogrammnan artıq salmaq qatlamında qatnasadı. 1/8 finalda ol Qazaqstanlıq tayekvondoshı Jansel Deniz benen toqnas kelip, 9:10 esabında ústinlikti bay beredi.

## Derekler