Kross (futbol)

Futbolda **kross** − bul maydannıń keń aymaǵınan orta yamasa uzaq aralıqqa, maydannıń ortasına, qarsılastıń dárwazası jaqın jerge jiberilgen pas. Atap aytqanda, krosstıń maqseti - toptı tikkeley múyeshten maydan ishine jetkiziw, bul hújimshi hújimshilerge óz basları yamasa ayaqları menen dárwazaǵa baǵdar alıwdı ańsatlastıradı. Krosslar ádette jaqın jerdegi qorǵawshılardan ótiw ushın hawada (qalqıp) jiberiledi, biraq jer boylap ta kúsh penen urılıwı múmkin (drilling). Bul tez hám nátiyjeli háreket.

## Qollanılıwı
Krosslar tiykarınan gol urıw múmkinshiliklerin jaratıw ushın qollanıladı. Krosstıń variaciyaları qarsı hújim taktikalarınıń áhmiyetli repertuarın quraydı. Ásirese, krosslar keń poziciyalarda oynaytuǵın oyınshılar, ádette qanat oyınshıları, qanat qorǵawshıları hám tolıq qorǵawshılar ushın zárúr. Bul oyınshılar krosstı maydannıń qanatlarınan toptı penalti maydanına, qarsılastıń dárwazasına jaqın jerge orayǵa jiberiw ushın paydalanadı. Krosstı qabıl etiw ushın maydanshada oraylıq poziciyalardaǵı komandalaslar, ádette hújimshiler kútip turadı. Qanat oyınshısınıń tabıslı krossı hújimshige jetkerilgen toptı qarsılastıń dárwazasına qaray baǵıtlaw múmkinshiligin beredi. Eger jetkeriw biyik bolsa, hújimshiler kross etilgen toptı basları yamasa ayaqları menen ura aladı.

Hújim háreketi sıpatında, kross ádette oyınshı qarsılaslarınıń dárwaza sızıǵına qaray juwırıp baratırǵanda kórinedi. Bunday jaǵdayda, krosstı jetkeriw ushın «sırtqı» ayaqtıń ishki tárepin qollanıw ańsatıraq. (Mısalı, maydannıń oń tárepinde oynap atırǵan bolsa, oń ayaq sırtqı ayaq bolıp esaplanadı). Usı sebepli, óziniń basım ayaǵı jaylasqan tárepte oynaytuǵın oyınshılardan (dástúrli qanat oyınshıları) krosslar kóbirek ushırasadı. Degen menen, qarama-qarsı qanatlarda oynaytuǵın talantlı qanat oyınshılarınıń (invert qanat oyınshıları) ózleriniń basım ayaǵınıń ishki tárepi menen kross isley alatuǵın poziciyaǵa shıǵıw ushın aldaw háreketlerin hám manevrlardı ámelge asırıwı da keń tarqalǵan (Kruiff burılıwın qarań).

## Kroslardıń túrleri
Kros islewshiniń niyeti hám sheberligine baylanıslı, kross toptı qáwipli aymaqqa jiberip, yarım-múmkinshilik jaratıwdıń boljamlı usılı, yaki komanda aǵzasın oraylıq poziciyada anıq tabıwdıń dál usılı, ya bolmasa usı ekewiniń arasındaǵı bir nárse bolıwı múmkin. Taktika jaǵınan, kross islewshi krosstı tereń poziciyadan baslawdı (tezirek hújim ushın múyeshten bas tartıp) yamasa aldıńǵı poziciyadan baslawdı (komanda aǵzası dárwazaǵa júzlesken bolıwı múmkin, biraq átirapında kóbirek qorǵawshılar bolıwı múmkin) tańlay aladı. Sonday-aq, kross islewshi qorǵanıwdan qutılıw ushın toptıń biyikligin, tezligin hám burılıwın ózgerte aladı. Jaqsı kross islewshilerdi izlegende tezlik, tebiw texnikası hám poziciyalıq sezgirlik sıyaqlı qásiyetler bahalı bolıp esaplanadı. Usıǵan uqsas, jaqsı poziciya tańlaw, bas penen urıw hám ushıp kiyatırǵan toptı urıw qásiyetleri hám fizikalıq qatnaslıq kross maqsetine qorǵawshılardan qutılıw hám krossqa jaqsı juwap qaytarıw imkaniyatın beredi.

### Kóterilgen kross

Shtraf maydanı ishindegi tıǵız keńisliklerde, top qorǵawshılardıń ústinen komandalasqa qaray kóterilip jiberiledi, ádette toptıń tómengi bólegin ayaqtıń ishki tárepi menen kesip ótiw arqalı, yamasa onı jerge urıp sekirtiw arqalı. Kóterilgen kross toptı jaqın turǵan qorǵawshılardan alıp ketse de, tezlikti qurban etedi hám ásterek jetkeriliwge alıp keledi, bul qorǵanıwǵa jaqsıraq juwap beriwge, yamasa dárwazamanǵa shıǵıp toptı qolı menen uslap alıwǵa ya basıp qalıwǵa múmkinshilik beredi.

Ádette, bul túrdegi kross komandanıń hawa ayqasın jeńe alatuǵın uzın boylı oyınshıları bolǵanda, yamasa kross beriwshi baǵdarǵa alınǵan komandalasqa jaqın bolǵanda, toptı iyiw ámeliy bolmaǵan jaǵdaylarda qollanıladı.

### Ishke qaray iyilgen kross
«Ishke qaray iyilgen kross» yamasa «ishke iyilgen» (krikettegi atama menen aljastırmaw kerek) dep atalatuǵın usılda oyınshı toptı urǵan waqıtta oǵan iyiliw beredi, nátiyjede ol dárwazaǵa qarap qıysayadı.

Ishke qaray iyilgen krosslar ádette oń ayaqlı oyınshı maydannıń shep tárepinde turǵanda (yamasa shep ayaqlı oyınshı oń tárepte turǵanda) hám tiykarǵı ayaǵınıń ishki tárepi menen kross beriwdi maqul kórgende payda boladı. Kóbinese belgilengen oyın waqıtlarında (bunda oyınshı qarama-qarsı qaptaldan tiykarǵı ayaǵı menen tebiw ushın ózin baǵdarlay aladı) kórinetuǵın ishke iyilgen paslar, ádette bas penen qaytarıw dárejesine baǵdarlanadı, bas penen burıp jiberiw imkaniyatın jaratıw úmitinde. Iyiliw topqa dárwazaǵa qaray qozǵalıs beredi, bul qaytarıwlardıń gol menen juwmaqlanıw itimallıǵın arttıradı. Ekinshi tárepten, iyiliw toptı dárwazamanǵa jaqınlastırıwı múmkin, bul olarǵa tezirek shıǵıp toptı uslap alıwǵa (yamasa qaytarıwǵa) múmkinshilik beredi.

### Sırtqa qaray iyilgen kross
«Dástúrli» qanat oyınshıları menen (yaǵnıy, óziniń tiykarǵı ayaǵı tárepindegi qanatta oynaytuǵın oyınshılar), bul eń jiyi ushırasatuǵın kross túri. Tiykarǵı ayaqtıń ishki tárepi menen maydannıń ishine qaray baǵdarlanǵanda, top dárwazadan sál sırtqa qaray iyiledi.

Bul kóp tárepleme qural, sebebi iyiliwdi toptı qorǵanıwshılardan alıp ketiw hám hújimshige topqa qaray juwırıwǵa múmkinshilik beriw ushın paydalanıwǵa boladı, yamasa onı hawa arqalı qural sıpatında qollanıp, dárwazaǵa qaray bas penen anıǵıraq soqqı beriwge múmkinshilik jaratadı.

### Jerden berilgen kross
«Jerden berilgen kross» yamasa «tez berilgen kross» yamasa «artqa qaytarılǵan pas» - bul jer boylap berilgen kross bolıp, toptı ortalıqqa jetkiziwdiń eń ańsat usıllarınıń biri, ásirese hújim tárepi texnikalıq jaqtan kúshlirek bolǵanda hám aldıńǵı sızıqta fizikalıq yamasa hawa arqalı ústinligi bolmaǵanda. Tipik taktikalar ishke kesip ótiw hám qorǵanıwshılardan ozıp ketiw uqıplılıǵına iye tez qanat oyınshıların óz ishine alıwı múmkin, maqset - gol sızıǵınan shtraf maydanshasına anıq krosslar beriw. Jerden berilgen krosslar taktikalıq jaqtan qáwiplirek bolıwı múmkin.

Jerden berilgen krosslar sonday-aq texnikanıń jetispewshiliginen de kelip shıǵıwı múmkin, kross beriwshi óz tebiwinen jetkilikli biyiklik ala almaǵan jaǵdayda.

## Taktikalar
Dárwazaǵa hújim etiwdiń eń tikkeley hám tiykarǵı usıllarınıń biri sıpatında, kross keń oyınnıń ajıralmas bólegi bolıp tabıladı hám hújimshige poziciyalıq hálsizliklerdi izertlewge, qorǵanıwdı sozıwǵa hám dárwaza aldında hawa arqalı jekpe-jeklerdi baslawǵa múmkinshilik beredi. Biraq, ol orta yamasa uzaq aralıqqa (kóbinese) kúshli qorǵalǵan aymaqqa beriletuǵın pas bolǵanlıqtan, krosslar turaqsız bolıwı hám toptı joǵaltıwǵa alıp keliwi múmkin.

Statistikalıq analiz hám iyelewge tiykarlanǵan futbol hám hújimshi qorǵawshılar sıyaqlı strategiyalıq ideyalardıń payda bolıwı menen, kross beriw taktikası áste-aqırın óz ornın joǵalta basladı. Bul joqarı dárejede toptı iyelewdiń nátiyjesizligi hám gol urıw múmkinshiliginiń tómenlewi máseleleri menen baylanıslı. Joqarı dárejede házirgi waqıtta da geyde qollanılsa da, krosstı «A jobası» sıpatında paydalanıwǵa tiykarlanǵan taktikalar kóbinese «zeriktiretuǵın» (uzın paslardı qarań), «ańqaw» yamasa «qarapayım» dep sıpatlanadı (hám quramalı pas beriw hám dribling texnikası menen salıstırıladı). Soǵan qaramastan, kross elege shekem jaramlı taktikalıq usıl bolıp qalmaqta (ásirese hújimshiler hawada basım bolǵan jaǵdayda) hám Sem Ellardays hám Toni Pyulis sıyaqlı menedjerler onı tiykarǵı taktika sıpatında jiyi qollanǵan.

Zamanagóy futbolda toptı jaqsı kross bere alatuǵın oyınshılar azayıp baratırǵanday kórinedi. «Dástúrli qanat oyınshıları»nan parqlı, Aleksis Sanches, Lorenco Insine yamasa Eden Azar sıyaqlı «zamanagóy qanat oyınshıları» toptı iyelep turıw ushın onı jerden oynawdı maqul kóredi. Olar ádette tez, texnikalıq jaqtan kúshli, kreativ hám shaqqan bolıp, burın járdemshi soqqı beriwshi yamasa hújimshi yarım qorǵawshı sıpatında oynaǵan oyınshılarǵa uqsaydı. 4-3-3 hám 4-2-3-1 sıyaqlı qanat oyınshıların paydalanatuǵın formaciyalar házir kóbinese «keri qanat oyınshıları»n yamasa sırtqı hújimshilerdi qollanadı. Bul oyınshılarǵa orayǵa kirip, kúshli ayaǵı menen dárwazaǵa soqqı beriwge múmkinshilik beredi. Olar toptı barǵan sayın azayıp baratırǵan dástúrli oraylıq hújimshilerge kross beriwdiń ornına usılay isleydi. Kese pas beriw taktikası qollanılǵanda, bul wazıypa kóbinese hújimshi tolıq qorǵawshılarǵa yamasa alǵa shıǵatuǵın qanat qorǵawshılarına júklenedi. Garrincha hám Devid Bekxem sıyaqlı dástúrli qanat oyınshıları siyrek ushırasatuǵın boldı. Sebebi házirgi qanat oyınshılarında kross beriwge qaraǵanda dribling texnikasına, kreativlikke hám «tryukler»ge kóbirek itibar qaratıladı. Házirgi 3-5-2 formaciyasında hám onıń variantlarında keń qanat yarım qorǵawshıları ornına komandaǵa keńlik beriw ushın qanat qorǵawshıları qollanıladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__