Shókkish

**Shókkish** - bul ádette qol quralı bolıp, uzın sapqa bekkemlengen salmaqlı «bas» bólimnen ibarat, ol zatlardıń kishi maydanına soqqı beriwge baǵdarlanǵan. Mısalı, aǵashqa shege qaǵıw, metaldı qáliplew (urıw sıyaqlı), yamasa tastı maydalaw ushın qollanıladı. Shókkishler qaǵıw, qáliplew, maydalaw hám soqqılardıń keń kólemi ushın qollanıladı. Dástúrli tarawlarǵa aǵash ustası, temir ustası, urıw hám soqqı menen muzıka oynaw (mısalı, gong penen) kiredi.

Shókkish penen urıw - bul shókkishti tırnaǵı menen tartıw yamasa ilmegi menen iliw emes, al onıń urıw qásiyetin paydalanıw. Aǵash ustalıǵı hám temirshi shókkishleri ádette turaqlı turǵan orınnan turaqlı baǵıtqa qaray bir qol menen uslap, uzın tómengi tegis doǵa boylap qollanıladı - urıwdıń kinetikalıq energiyasın arttırıw ushın tómen qaray - tiykarınan iyin hám shıǵanaq átirapında aylanıp, urıwdan aldın qol basınıń kishi biraq tez aylanıwı menen; kúshli urıw ushın, deneniń joqarǵı bólimi hám dizeniń bir waqıttaǵı qozǵalısı siltew doǵasınıń uzınlıǵın jáne de arttırıw ushın siltew waqtında iyin buwının tómenletiwi múmkin (biraq bul sharshatadı). Urıs shókkishleri kóbinese vertikal emes tegisliklerde qollanıladı, energiyanıń úlken bólegi ayaqlar hám jambastan keledi, oǵan ásirese qozǵalıstaǵı baǵıtlarǵa qarsı sekiriw qozǵalısı da kiredi. Kishi shókkishler tez-tez qaytalanatuǵın urıwlarǵa múmkinshilik beretuǵın kishirek qozǵalıs penen qol basınan silteniwi múmkin. Buzıw ushın shókkishler hám awır balǵalardı qollanıw baǵıtınıń jaylasıwı hám baǵdarına qaray shókkish urıwın beyimlestiriwdi talap etedi, bul eki qollap uslap tayaq penen urıw yamasa golf oynaw qozǵalısın talap etiwi múmkin.

Zamanagóy shókkish bası ádette qattılıq ushın termik qayta islengen polattan islenedi, al sabı (onı jáne sap yamasa dáste dep te ataydı) ádette aǵash yamasa plastmassadan islenedi.

Ramkalawda keń tarqalǵan tırnaqlı shókkishtiń aǵashtan shegelerdi suwırıp alıw ushın «tırnaǵı» bar hám Arqa Amerikada úy quralları qatarında jiyi ushırasadı. Basqa túrdegi shókkishler óz maqsetlerine qaray forması, ólshemi hám dúzilisi boyınsha ayırmashılıqqa iye. Kóp kásiplerde qollanılatuǵın shókkishlerge balǵa, kishi shókkishler hám shar baslı shókkishler kiredi. Kóplegen shókkishler qol quralları bolsa da, puw shókkishleri hám mexanikalıq shókkishler sıyaqlı mexanizmlestirilgen shókkishler adam qolınıń kúshinen asatuǵın kúshlerdi beriw ushın qollanıladı. Hár qıylı maqsetlerde qollanılatuǵın 40-tan aslam túrli shókkishler bar.

Qol shókkishleri ushın sabın uslaw áhmiyetli másele bolıp esaplanadı. Qol menen shókkish urıwdıń kóp túrleri awır jumıs bolıp, ter qoldan tayıp ketiwge alıp keliwi múmkin, bul shókkishti qáwipli yamasa buzıwshı baqlawsız snaryadqa aylandıradı. Polat júdá serpimli hám soqqı hámde terbelisti ótkeredi; polat jáne de jıllılıqtı jaqsı ótkizedi, bul onı suwıq jaǵdaylarda jalańash teri menen tiyisiw ushın jaramsız qıladı. Polat saplı zamanagóy shókkishleri derlik bárqulla uslawdı jaqsılaw, terbelisti páseytiw hám jıllılıq izolyaciyasın támiyinlew ushın sintetikalıq polimer menen qaplanǵan. Sáykes keletuǵın formadaǵı sap jáne de kóp qollanıw barısında bekkem uslawdı támiyinlewde áhmiyetli járdemshi bolıp tabıladı. Dástúrli aǵash saplar barlıq jaǵınan jetkilikli jaqsı edi, biraq polatqa salıstırǵanda bekkemligi hám uzaq jasawı tómen, hám eger bas bólimi saptan bosap ketse, aǵash saplar menen qáwipsizlik máseleleri qáliplesedi.

Polat bastıń joqarı serpimliligi, ásirese birdey serpimli tós penen birge qollanılǵanda, energiya ótkiziwde áhmiyetli.

Adam fiziologiyası kózqarasınan, shókkishti qollanıwdıń kóp túrleri kúshli muskul kúshleri astında koordinaciyalanǵan ballistikalıq qozǵalıslardı talap etedi, olar aldın-ala neyromuskul dárejesinde jobalastırılıwı kerek, sebebi olar qozǵalıs barısında sanalı túrde dúzetiw ushın júdá tez júz beredi. Sol sebepli, tez urıwdıń dálligi sol obyekt maydanına áste urıwǵa qaraǵanda kóbirek shınıǵıwdı talap etedi. Dáslepki adamlarda taslaw, tayaq penen urıw hám shókkish penen urıwdıń baylanıslı ballistikalıq qozǵalısları menen baylanıslı aldın-ala jobalastırıw, izbe-izlik hám dál waqıtlaw ushın kognitiv talaplar miydiń evolyuciyasınıń ayırım táreplerin tezletken degen pikirler bar.

## Tariyxı
Ápiwayı shókkishlerdi qollanıw 3.3 million jıl aldın baslanǵan, bunı 2012-jılı Stouni Bruk universitetiniń ilimpazları Sonya Xarmand hám Djeyson Lyuis anıqlaǵan, olar Keniyanıń Turkana kóli janındaǵı orındı qazıw barısında hár qıylı formadaǵı taslardı, sonıń ishinde aǵash, súyek yamasa basqa taslardı maydalaw hám qáliplew ushın qollanılǵan taslardı óz ishine alǵan úlken kán ornın tapqan. Birinshi shókkishler sapsız islengen. Taslar teri yamasa haywan sińirleri menen tayaqlarǵa bekitilip, saplı shókkishler retinde shama menen b.e.sh. 30,000-jılda paleolit dáwiriniń ortasında qollanıla baslanǵan. Sap qosılıwı qollanıwshıǵa jaqsıraq baqlaw hám az qáwiplerdi bergen. Shókkish qurılıs, azıq-awqat hám qorǵanıw ushın tiykarǵı quralǵa aylanǵan.

Shókkishtiń arxeologiyalıq jazbaları onıń anıq dálili bar eń eski qural bolıwı múmkin ekenin kórsetedi.
Fayl:StoneHammerDoverMN.JPG|Minnesotanıń Dover rayonınan tabılǵan, b.e.sh. 8000-3000 jıllarǵa, Arqa Amerikanıń arxaikalıq dáwirine tiyisli tas shókkish 
Fayl:Hammer_stone_tapping.jpg|Tas urıw shókkishi
Fayl:Hammer_stone_head.jpg|Tesigi bar tas shókkish bası
Fayl:Sacrificial_hammer_Dodona_Louvre_Br1183_n2.jpg|Áyyemgi grek qurbanlıq qola shókkishi, b.e.sh. VII ásir, Dodonadan tabılǵan
Fayl:Melencolia_I_(Durero)_hammer_crop.jpg|XVI ásirdiń tırnaqlı shókkishi; Dúrerdiń «Melenkoliya I» shıǵarmasınan detal (shama menen 1514-jıl)


## Dúzilisi hám materialları
Dástúrli qol shókkishi bólek bas hám saptan ibarat bolıp, olar arnawlı islengen sına járdeminde, jelim menen yamasa ekewi menen de biriktiriliwi múmkin. Bul eki bólekli dizayn kóbinese tıǵız metall urıwshı basın metall emes mexanikalıq soqqını jutıwshı sap penen biriktiriw ushın qollanıladı (qaytalanatuǵın urıwlardan payda bolatuǵın sharshawdı azaytıw ushın). Eger sap ushın aǵash qollanılsa, kóbinese gikori yamasa shaǵan aǵashı qollanıladı, bular shókkish basınan kelgen soqqı tolqınların tarqata alatuǵın bekkem hám uzaq jasaytuǵın materiallar. Sap ushın qattı shiyshe talshıqlı smola qollanılıwı múmkin; bul material suw sińirmeydi hám shirimeydi, biraq soqqını aǵashtay jaqsı tarqata almaydı.

Bosap qalǵan shókkish bası siltengen waqıtta saptan ajıralıp ketip, qáwipli baqlawsız snaryadqa aylanıw qáwpi sebepli qáwipli dep esaplanadı. Tozǵan yamasa zaqımlanǵan aǵash saplar kóbinese almastırılıwı múmkin; hár qıylı sap ólshemleri hám dizaynların, sonday-aq bekkem bekitiw ushın arnawlı sınalar hám aralıqlardı óz ishine alǵan arnawlı toplamlar bar.

Ayırım shókkishler tiykarınan bir materialdan islengen bir bólekli dizaynǵa iye. Bir bólekli metall shókkishtiń sabı qosımsha túrde uslawdı jaqsılaw hám qollanıwshınıń sharshawın azaytıw ushın rezina sıyaqlı serpimli material menen qaplanǵan yamasa oralǵan bolıwı múmkin.

Shókkish basınıń beti latun, qola, aǵash, plastmassa, rezina yamasa teri sıyaqlı hár qıylı materiallar menen qaplanǵan bolıwı múmkin. Ayırım shókkishlerde almasıp turatuǵın urıw betleri bar, olardı kerek bolǵanda tańlap alıwǵa yamasa tozǵan waqıtta almastırıwǵa boladı.

## Derekler