Apple Inc. hám kásiplik awqamlar

Apple Inc. jumısshıları dúnya júzi boyınsha 1990-jıllardan baslap shólkemlesiw menen shuǵıllanıp kelmekte. **Apple kásiplik awqamları** usaqlap satıw, korporativ hám sırtqı jumısshılardan quralǵan. Apple xızmetkerleri Avstraliya, Franciya, Germaniya, Italiya, Yaponiya, Birlesken Korollik hám Amerika Qurama Shtatlarında kásiplik awqamlarǵa qosılǵan hám/yamasa jumıs keńeslerin dúzgen.

Apple menen baylanıslı óndirislik miynet dawlarınıń (kásiplik awqamdı moyınlawdı qosqanda) kópshiligi tikkeley emes, onıń támiyinlewshileri hám jallawshıları, ásirese Qıtaydaǵı Foxconn zavodları, hám az dárejede Braziliya hám Hindstanda júz beredi.

2021-jılı birlespe kásiplik awqamı Apple Together kompaniyanıń global jumısshı shólkemlerin birlestiriwge umtıldı. 2020-jılları Avstraliya, Birlesken Korollik hám Amerika Qurama Shtatlarında jańa shólkemlesiwlerdiń ósiwi júz berdi.

## Óndirislik quram
Apple 1976-jılı qurılǵan hám dúnyadaǵı eń qunlı korporaciyalardıń birine aylandı, 2018-jılı onıń bahası 1 trillion dollardan astı, al 2020-jılı 2 trillion dollardan asqan bahaǵa iye bolǵan birinshi Amerika kompaniyası boldı. 1980-jıllardan baslap, Apple, basqa Silikon oypatlıǵı kompaniyaları sıyaqlı, jıynaw operaciyaları hám basqa óndiris xızmetlerin Qurama Shtatlardan miynet haqı tómen, ústeme shıǵınları az hám masshtabın ózgertiwge iykemli bolǵan ellerge kóshirdi. Apple tikkeley 147,000 jumısshını, sonıń ishinde Apple Park hám pútkil Silikon oypatlıǵı boyınsha 25,000 korporativ xızmetkerdi jumısqa aladı. Onıń xızmetkerleriniń úlken kópshiligi dúnya júzi boyınsha 500 usaqlap satıw Apple dúkanlarında isleydi.

Apple óndiris ushın, ásirese Qıtayda, úlkenirek, sırttan jallanǵan jumıs kúshine súyenedi. 2021-jılǵı maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Apple 43 hár túrli elden apparatlıq támiynat komponentlerin paydalanadı. Jıynawdıń kópshilik bólegi tiykarınan Qıtay ishindegi zavodlarda, hám az muǵdarda Braziliyahám Hindstandaǵı Foxconn zavodlarında Tayvanlı túpnusqa dizayn óndiriwshi firmaları Foxconn, Pegatron, Wistron hám Compal Electronics tárepinen ámelge asırıladı.

### Bir Apple ushın jumısshılar
1990-jıldıń yanvar ayında, jumısshılardıń payda úlesin qısqartıw haqqındaǵı xabarlandırıwdan keyin, burın kárxanada pozitiv diskriminaciya, qayta islew hám temeki shegiw máseleleri boyınsha shólkemlesken ishki tarmaq byulleten sistemasındaǵı jumısshılar, ózgerislerge qarsı narazılıq bildirip, sistemanı «sózbe-sóz toltırıp tasladı». Bul basqarıwshılıqtıń ózgerislerden bas tartıwına alıp keldi. Bir jumısshı payda úlesin bólisiw narazılıǵına qatnasqanlardıń dizimin dúzip, olardıń hár birine xat jazdı hám kishi topar dúzdi. Bul topar kóp ótpesten jaqında dúzilgen basqa bir topar - «táshwishli jumısshılar ligası» menen birlesti.

«Bir Apple ushın jumısshılar» degen attı qollanǵan dáslepki 50 jumısshı toparı 1990-jıldıń may ayında jıynaldı hám kompaniyanıń burınǵı «korporativ mádeniyatın» qayta tiklewdi, basshılar menen tikkeley baylanıslardı kóbeytiwdi, basqarıwshılar menen jumısshılar arasındaǵı ayırmashılıqlar hám artıqmashılıqlardı qosqanda ierarxiyanı tegislewdi, kompaniya sheshimlerine kóbirek tásir etiwdi hám jumısshılar ushın «rásmiylestirilgen dawıs» talap etti. Basqarıwshılıq tosınnan tańlanǵan 15 jumısshıdan ibarat «Jumısshı-Basqarıwshı Forumın» dúziwge kelisti hám olarǵa óz táshwishlerin talqılaw ushın basqarıwshılıq penen hár úsh ayda bir márte ushırasıwǵa ruqsat berdi.

1991-jıldıń iyun ayında, 500 aǵzaǵa ósken topar, Kaliforniyadaǵı Kupertino qalasınıń ofisleriniń biriniń sırtında kompaniyanıń shıǵınlardı qısqartıw jobasınıń bir bólegi retinde ǵalabalıq jumıstan bosatıwǵa qarsı narazılıq mitingin shólkemlestirdi. Jumısshılar basshılardan qısqartıwdıń bir bólegi retinde aylıqtı qısqartıwdı talap etti. Mitingten keyingi kúnlerde, bas direktor Djon Skalli óziniń hám basqa joqarı dárejeli basqarıwshılardıń aylıqlarınıń 15 procentke qısqartılıwın járiyaladı. Topar kásiplik awqam dúziwdi qarap atırǵanın ayttı, bul olardıń dáslepki kásiplik awqamlarǵa qarsı turǵanına qarama-qarsı poziciya edi. 1997-jılı bas direktor Gil Amelio shıǵınlardı qısqartıw ushın 4,100 jumısshını jumıstan bosattı hám olarǵa kompensaciya tóledi. Jumıstan bosatılǵan bir jumısshı kompaniyanıń eń úlken máselesi nadurıs basqarıw ekenin ayttı.

### Kásiplik awqam dúziw háreketleri
2022-jıldıń basında, jumısshılar kompaniyanıń sońǵı kompensaciya dúzetiwleriniń keri tásir etkenin xabarladı, kópshiligi óz aylıq kóteriliwleriniń inflyaciyanı jabıwǵa jetpeytuǵının bildirdi. Bir jumısshı The Post gazetasına: «Meniń kóplegen kásipleslerim hám dostlarım bar, men olardı shın júrekten jaqsı kóremen, biraq olar kún kóriw ushın jetkilikli aqsha tappaydı» dep ayttı. Basqalar kompaniya burın básekige shıdamlı aylıq tólegenin, biraq bul COVID-19 pandemiyası dawamında xabarlanǵan rekordlıq paydalardı sáwlelendirmegenin sınǵa aldı. Bul haqqında Ogayo shtatınan bolǵan jumısshı Mett Xerbst óziniń Medium platformasındaǵı jazbasında aytıp ótken.

Shólkemlestiriwshiler kásiplik awqam iskerligin baslaǵannan berli basqarıwshılar jumısshılardı baqlay baslaǵanın hám kásiplik awqamǵa qarsı sózler sóylegenin ayıpladı. Ratgers universitetiniń docenti Rebekka Kolins Givan Apple kompaniyasınıń shólkemlestiriwshilerge qarsı kásiplik awqamdı buzıw háreketleri olardıń brendine «daq túsiriwi» múmkin ekenligi tuwralı eskertti.

2022-jıldıń may ayında Vice jurnalı dálilleytuǵın xattı járiyaladı, bul xat Apple kompaniyasınıń Apple Store basqarıwshıların jumısshılardı kásiplik awqamǵa qosılıwdan bas tartıwǵa kóndiriw boyınsha oqıtıp atırǵanın dálilleytuǵın edi. Apple kompaniyası ózin wákillendiriw ushın «kásiplik awqamǵa qarsı» poziciyası menen tanılǵan Littler Mendelson huqıq firmasın jalladı.

#### Apple usaqlap satıw jumısshıları kásiplik awqamı
2011-jıldıń may ayında, birinshi Apple Store ashılǵannan dál on jıl ótkennen keyin, Kori Moll Kaliforniya shtatınıń San-Francisko qalasında Apple Retail Workers Union (Apple usaqlap satıw jumısshıları kásiplik awqamı) shólkemin dúzdi. Ol bul háreketke kompensaciya, aylıq, jeńillikler hám jumısqa alıw processlerin sebep etip kórsetti. Noyabr ayında Apple basqarıwshılar ushın «jumısshı kásiplik awqamların basqarıw» boyınsha jeke trening basladı. Bir derek CNET News agentligine bul treningtiń usaqlap satıw jumısshılarına baylanıslı emes ekenin túsindirdi. 2013-jıldıń aprel ayında, Molldıń tvitine muwapıq, ol kompaniyadan óz erki menen ketti.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__