Ushınan-ushına principi

**Ushınan-ushına (E2E) principi** — bul kompyuter tarmaqlarındaǵı dizayn principi bolıp, ol isenimlilik hám qáwipsizlik sıyaqlı qosımshaǵa tán ózgesheliklerdiń tarmaqtıń ózinde emes, al baylanısatuǵın aqırǵı noqatlarda ámelge asırılıwın talap etedi. Tarmaqtı dúziw ushın bar bolǵan aralıq noqatlar (mısalı, shlyuzlar hám routerler) nátiyjelilikti arttırıw ushın bul ózgesheliklerdi ele de ámelge asırıwı múmkin, biraq ushınan-ushına funkcionallıǵına kepillik bermeydi.

Keyinirek ushınan-ushına principi dep atalatuǵın nárselerdiń tiykarı 1960-jılları Donald Devisstiń paketli kommutaciyalı tarmaqlar boyınsha jumıslarında bar edi. Lui Puzen 1970-jılları CYCLADES tarmaǵında ushınan-ushına strategiyasın qollanıwda birinshi boldı. Bul princip birinshi ret 1981-jılı Saltser, Rid hám Klark tárepinen anıq ańlatılǵan. Ushınan-ushına principiniń mánisi onıń dáslepki ańlatılıwınan berli úziliksiz túrde qayta interpretaciyalanıp kelmekte. Sonday-aq, ushınan-ushına principiniń belgili formulirovkaların 1981-jılǵı Saltser, Rid hám Klarktıń tiykar salıwshı maqalasına shekem de tabıwǵa boladı.

Principiniń tiykarǵı shárti — baylanıs kishi sistemasına aqırǵı qosımsha talap etetuǵın belgili bir ózgesheliklerdi qosıwdan alınatuǵın paydalar tez azayadı. Durıslıq ushın aqırǵı xostlar bul funkciyalardı ámelge asırıwı kerek. Belgili bir funkciyanı ámelge asırıw funkciyanıń paydalanılıwına qaramastan belgili bir resurs shıǵınlarına alıp keledi hám tarmaqta belgili bir funkciyanı ámelge asırıw bul shıǵınlardı funkciyanı talap etetuǵın yamasa etpeytuǵın barlıq klientlerge qosadı.

## Koncepciya

Ushınan-ushına principiniń tiykarǵı túsinigi — belgili bir baylanıs quralları arqalı bir-biri menen baylanısatuǵın eki process ushın sol qurallardan alınatuǵın isenimliliktiń processlerdiń isenimlilik talaplarına tolıq sáykes keliwin kútiwge bolmaydı. Ásirese, áhmiyetli dárejede úlken tarmaqlar menen ajıratılǵan baylanısatuǵın processlerdiń júdá joqarı isenimlilik talapların qanaatlandırıw yamasa onnan asırıw oń ushınan-ushına tastıyıqlawları hám qayta jiberiwler (PAR yamasa ARQ dep ataladı) arqalı talap etiletuǵın isenimlilik dárejesin alıwdan qımbatlaw. Basqasha aytqanda, isenimlilikti belgili bir shegaradan asırıwǵa tarmaqtıń aralıq noqatlarında emes, al aqırǵı xostlarındaǵı mexanizmler arqalı erisiw ádewir ańsat, ásirese ekinshileri birinshilerdiń basqarıwınan tıs hám olarǵa juwapker bolmaǵanda. Sheksiz qaytalawları bar oń ushınan-ushına tastıyıqlawları maǵlıwmatlardı bir aqırǵı noqattan ekinshisine tabıslı jiberiw itimallıǵı nolden joqarı bolǵan hár qanday tarmaqtan qálegen joqarı dárejedegi isenimlilikti ala aladı.

Ushınan-ushına principi ushınan-ushına qátelerin basqarıw hám dúzetiw hám qáwipsizlikten tıs funkciyalarǵa keńeytilmeydi. Mısalı, keshigiw hám ótkiziw qábileti sıyaqlı baylanıs parametrleri ushın tikkeley ushınan-ushına argumentlerin keltiriwge bolmaydı. 2001-jılǵı maqalada, Blumental hám Klark bılay dep atap ótedi: «[B]asınan baslap, ushınan-ushına argumentleri aqırǵı noqatlarda durıs ámelge asırılıwı múmkin bolǵan talaplar átirapında boldı; eger tarmaq ishinde ámelge asırıw talaptı orınlawdıń jalǵız usılı bolsa, onda ushınan-ushına argumenti dáslep sáykes kelmeydi».

Ushınan-ushına principi tarmaq neytrallıǵı principi menen tıǵız baylanıslı hám geyde onıń tikkeley aldınǵısı retinde qaraladı.

## Tariyxı
1960-jılları, Pol Baran hám Donald Devis, ózleriniń ARPANETke shekemgi tarmaqlar haqqındaǵı oylarında, isenimlilik tuwralı pikirler bildirdi. Barannıń 1964-jılǵı maqalası bılay deydi: «Isenimlilik hám shiyki qáte dárejeleri ekinshi dárejeli. Tarmaq qálegen jaǵdayda da úlken zıyan kútiwi menen qurılıwı kerek. Kúshli qáteni dúzetiw usılları bar». Bunnan da alǵa ótip, Devis ushınan-ushına principiniń tiykarın anıqladı; óziniń 1967-jılǵı maqalasıda, ol tarmaq paydalanıwshıları ózlerin qáte basqarıw menen támiyinleytuǵının ayttı: «Tarmaqtıń barlıq paydalanıwshıları ózlerin qanday da bir qáte basqarıw menen támiyinleydi dep oylanadı hám bunıń járdeminde joǵalǵan paketti ańsat anıqlawǵa boladı. Usı sebepli, paketlerdiń joǵalıwı, eger ol jetkilikli dárejede siyrek bolsa, shıdamlı bolıwı múmkin».

ARPANET birinshi úlken kólemli ulıwma maqsetli paketli kommutaciyalı tarmaq boldı – ol Baran hám Devis tárepinen aldın ańlatılǵan bir neshe koncepciyalardı ámelge asırdı.

Devis bir paketli kommutatorı bar lokal tarmaq qurdı hám keń aymaqlı datagramma tarmaqlarınıń simulyaciyası ústinde isledi. Usı ideyalarǵa tiykarlanıp hám ARPANETtegi implementaciyanı jaqsılawǵa umtılıp, Lui Puzenniń CYCLADES tarmaǵı keń aymaqlı tarmaqta datagrammalardı birinshi bolıp ámelge asırǵan hám maǵlıwmatlardıń isenimli jetkeriliwi ushın xostlardı juwapker etken, bul tarmaqtıń óziniń oraylastırılǵan xızmeti bolıwı ornına. Bul tarmaqta ámelge asırılǵan koncepciyalar TCP/IP arxitekturasında bar.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__