2025

Bul jıl dawam etip atırǵan iri qurallı básekilerdiń kúsheyiwine gúwa boldı, sonıń ishinde asharshılıq hám Gaza gumanitarlıq krizis penen belgilengen Gaza urısı; Vladimir Putin hám Donald Trump qatnasıwındaǵı tınıshlıq sóylesiwlerine sebep bolǵan Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi; sonday-aq Sudandaǵı puqaralar urısı bar.

Armeniya, Bangladesh, Bolgariya, Kongo Demokratik Respublikası, Ekvador, Francuz siyasiy krizisi, Gruziya, Nemec ekonomikalıq krizisi, Gaiti, Liviya, Pakistan, Peru, Somali hám Qubla Koreyadaǵı ishki krizisler bul jılı da dawam etti. Qubla Koreyadaǵı krizis prezident Yoon Suk Yeoldıń qamaqqa alınıwı hám hákimiyattan shetletiliwi menen juwmaqlandı.

Bul jılı, sonday-aq, tiykarınan, jas áwlad tárepinen alıp barılǵan «narazılıq tolqınları» baqlandı; ayırım háreketler, mısalı, Nepal hám Madagaskardaǵı jaǵdaylar — húkimetlerdiń awdarılıwına alıp keldi. Jıl ortasında kóp jıllıq kelispewshilikler sebepli birneshe qısqa múddetli básekiler payda boldı, sonıń ishinde may ayında Indiya hám Pakistan, iyunda Iran hám Izrail, al iyulda Kambodja hám Tayland arasındaǵı kelispewshilikler júz berdi. Sońǵı jaǵdayda Tayland bas ministri Paetongtarn Shinawatra hám Kambodja senatı baslıǵı Hun Sen qatnasıwındaǵı telefon sóylesiwiniń tarqalıp ketiwi bas ministrdiń hákimiyattan shetletiliwine sebep boldı.

Ekonomika hám biznes tarawında Donald Trumptıń AQSh prezidentligine qaytıwı Amerika Qurama Shtatları tárepinen dúnyanıń basqa mámleketlerine qoyılǵan bir qatar tariflerdi baslap berdi. Bul global sawdaǵa úlken tásir etti hám Qıtay menen AQSh arasındaǵı sawda urısın qayta jandandırdı. Texnologiya sektorına bolsa ChatGPT menen básekilesken Qıtaydıń DeepSeek iri til modeliniń shıǵarılıwı tásir etti.

Aviaciya hám kosmonavtika tarawında bul jılı birneshe baxıtsız hádiyseler júz berdi. Olardan yanvarda Vashington milliy aeroportınan yarım mil qublada eki samolyottıń soqlıǵısıwın hám iyunda Indiyanıń Axmadabad qalasında Gatvikke baǵıt alǵan Boeing 787 — Air India 171-reysiniń qulawın mısal keltiriwge boladı. Sonday-aq, bul jıl kosmostı ózlestiriwde áhmiyetli jetiskenliklerge erisildi, sonıń ishinde polyar orbitalıq birinshi basqarılatuǵın kosmoslıq párwaz hám jeke kompaniya tárepinen Aydıń betine birinshi ret tabıslı qonıwı ámelge asırıldı.

## 

## 

## 

## Nobel sıylıqları

* Ximiya — metal-organikalıq karkaslardı islep shıqqanı ushın Susumu Kitagawa, Richard Robson hám Omar M. Yaghi.
* Ekonomika — texnologiyalıq rawajlanıw arqalı turaqlı ósimniń aldınǵı shártlerin anıqlaǵanı ushın Joel Mokyr, sonday-aq, «dóretiwshilik wayrangershilik» arqalı turaqlı ósim teoriyası ushın Peter Howitt hám Philippe Aghion.
* Ádebiyat — apokaliptikalıq qorqınısh dáwirinde kórkem ónerdiń kúshin tastıyıqlawshı ózine tartıwshı hám kóz jetkeriwshi dóretpeleri ushın László Krasznahorkai.
* Tınıshlıq — Venesuela xalqınıń demokratiyalıq huqıqların qorǵawdaǵı tınbaytuǵın miyneti hám diktaturadan demokratiyaǵa ádil hám tınısh jol menen ótiw jolındaǵı gúresi ushın María Corina Machado.
* Fizika — elektr shınjırındaǵı makroskopiyalıq kvantlıq mexanikalıq tunnel hám energiya kvantlanıwın ashqanı ushın John Clarke, Michel H. Devoret hám John M. Martinis.
* Fiziologiya yamasa medicina — periferiyalıq immunlıq tolerantlıqqa baylanıslı ashılıwları ushın Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell hám Shimon Sakaguchi.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler