open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aq terek

**Aq terek** — egislikte burınnan málim aǵash. Kelip shıǵıwı Gimalay, Awǵanstan bolıwı múmkin. Orta Aziyada, Oraylıq hám Qubla Evropada, Jaqın Shıǵısta erte waqıtlardan beri egilip kelmekte.

Aq terek 30-40 metr biyiklikke shekemgi dúziw ósetuǵın, sulıw, piramidalı, turaqlı aǵash. Baǵanasınıń túp jaǵı qaraltım sur reńde, azlap jarılǵan bolıp keledi.

Joqarısı tegis, surlaw-jasıl yamasa kúl reńde boladı. Búrtikleri túksiz, ótkir ushlı, qońır túste boladı. Japıraqları úsh múyeshli yamasa rombı sıyaqlı, túksiz, ústki tárepi jasıl, tómengi tárepi aqshıl reńde. Kók terekten sál keyinlew gúlleydi. Aq terek tez ósedi. 10-11 jılda ortasha biyikligi 13-14 metr, ortasha diametri 12-17 santimetr boladı. Biziń jaǵdayda suwıqqa shıdamlı.
Fizikalıq deneler

Fizikalıq deneler dep, tábiyatta ushırasatuǵın barlıq denelerge aytıladı. Mısalı, quyash, juldızlar, planetalar, taslar hám t.b.
Deneler sisteması dep, ayırım fizikalıq qubılıslar tap bir denedegidey 
kóriniske iye bolatuǵın deneler jıyındısına aytıladı. Mısalı, avtomobil hár túrli bólekshelerden quralsa da, misli bir tutas bólimdey qozǵalısta boladı.
Fizikalıq qubılıslar

Fizikalıq qubılıslar dep, zattı quraytuǵın bóleksheler ózgeriske ushıramastan júz beretugın qubılıslarǵa aytıladı. Mısalı, tastıń túsiwi, dóńgelektiń aylanıwı, suwdıń qaynawı hám muzlawı, lampochkadan jaqtılıqtıń shıǵıwı, radiodan hawazdıń shıǵıwı sıyaqlı proceslerde onı quraytuǵın bóleklerdiń ishki dúzilisi ózgermey qaladı.
Fizikalıq qubılıslardı tikkeley baqlaw hám tájiriybede tekseriw arqalı nızamlar jaratıladı.
Fizikalıq nızam

*Fizikalıq nızam* dep qubılıslardı sıpatlawshı shamalar arasındaǵı muǵdarlıq baylanıslardan ibarat bolǵan ańlatpaǵa aytıladı.
Fizikalıq shamalar

Denelerdiń yamasa fizikalıq qubılıslardıń ayırım parametrlerin tájiriybe járdeminde óshew múmkin. Bul parametrler *fizikalıq 
shamala*r dep ataladı. Mısalı, deneniń uzınlıǵı, kólemi, temperaturası, massası hám t.b.
Tıǵızlıq

**Tıǵızlıq** dep zattıń birlik kólemine tuwrı keletuǵın massasına aytıladı.
Tıǵızlıq p (ro) háribi menen belgilenedi.
Atom

Grekshe atomos –  bólinbeytuǵın degeni. Ximiyalıq element qásiyetleri saqlanıp qalatuǵın eń kishi bólekshe.
2016-jıldıń dekabr ayına shekemgi maǵlıwmat boyınsha tábiyiy halda 94 element bar ekenligi anıqlanǵan, 24i laboratoriyada payda etilgen.
Ilgermeli qozǵalıs

Avtomobildiń korpusı, júkleri, aydawshısı
menen aldıǵa yaki keyinge qozǵalsa, onıń dóńgelekleri, dvigatelin suwıtıwshı párrigi aylanbalı qozǵalısta boladı. Bunnan keyin aldıǵa, keyinge, joqarıǵa, tómenge, ońǵa yaki solǵa bolatuǵın qozǵalıslardı ulıwma halda *ilgerilemeli qozǵalıs* dep aytamız.
Aqıllı saat

Aqilli saat (inglizshe”smart watch”), sonıń menen birge Aqilli saat yamasa saat telefonı — rawajlanǵan funktsional múmkinshiliklerge iye kompyuterlestirilgen qol saatı (standart waqtın baqlawdan tısqarı ), kóbinese kommunikatorlar menen salistiriladi. Birinshi modeller kalkulyator, awdarmashı yamasa oyın apparatı sıyaqlı ápiwayı wazıypalardı atqarǵan. Zamanagóy aqilli saatlar kiyiladigan kompyuterler bolıp tabıladı. Kóplegen modeller úshinshi tárep programmaların qollap -quwatlaydı hám mobil operatsion sistemalar tárepinen basqarıladı, mobil media pleer retinde háreket etiwi múmkin. Birpara modeller járdeminde siz telefon qońırawların qabıllawıńız hám SMS hám elektron pochta xabarlarına juwap beriwińiz múmkin. Ko’plegen aqilli saatlar tek smartfon menen baylanısqan hám iyesine jańa bildiriw xatılar (mısalı, social tarmaqlar daǵı xabarlar, qońırawlar hám kalendar esletpeleri) keliwi tuwrısında xabar beretuǵın járdemshi ekran wazıypasın atqaradı.*Көлбеу мәтін*
Hind-iran tilleri

**Hind-iran tilleri** yamasa **ariy tilleri** (, ) — hind-evropa tilleri shańaraǵınıń eń shıǵıs bólimine tiyisli tiller. Túp-tiykarı bir tilden - "áyyemgi hind-iran tili"nen kelip shıqqan bul tillerdiń tarqalıwı áyyemgi hindlerdiń migraciyaları menen baylanıslı.

Hind-iran tillerinde sóylesiwshilerdiń jasaw maydanları Pamir, Bengal hám Shri-Lankadan Kishi Aziya, Siriya hám Arqa Kavkazǵa shekem sozılǵan.

Bul bólimge tiyisli tiller Tájikstan, Awǵanstan, Bangladesh, Hindistan, Iran, Nepal, Pakistan, Shri-Lankada keń tarqalǵan; Orta Aziya, Kavkaz hám Kavkazartı mámleketleri aymaqlarında: Armeniya, Ázerbayjan, Túrkmenstan, Ózbekstan; Rossiyanıń qońsılas aymaqlarında; Iraq, Qıtay, Siriya, Túrkiyada.

Cıgan tili hám oǵan baylanıslı dialektler dúnyada, tiykarınan Evropada tarqalǵan. Fidji, Mavrikiy hám Surinamda da azlı-kem hind tilinde sóylesiwshi jámáátler bar.

Sóylesiwshilerdiń ulıwma sanı 1,2 milliard adamǵa jaqın bolıp, bul hind-evropa tilleri arasındaǵı eń úlken bólim.

## Derekler
* Эдельман Д. И. Нуристанские языки / Дардские и нуристанские языки. Серия «Языки мира». М. 1999, стр. 99
* Коган, А. И. Дардские языки: Генетическая характеристика. М.: Восточная литература РАН, 2005.
* Т. В. Гамкрелидзе, Вяч. Всев. Иванов. Индоевропейский язык и индоевропейцы. Тбилиси. 1984. Стр. 415
Broun qozǵalısı

Suyıqlıq yamasa gazdaǵı júdá kishi molekulalardıń toqtawsız hám tártipsiz qozǵalısı ilimge **Broun qozǵalısı** degen at penen kirdi.
Diffuziya

**Diffuziya** *(ótkeriliw yamasa tarqalıw dep te ataladı)* — óz ara tutasqan bir zattıń molekulalarınıń ekinshi zatqa, ekinshi zat molekulalarınıń birinshi zatqa óz ara ótiwi. Zatlardıń júdá tıǵız ortalıqtan az tıǵız ortalıqqa óz-ózinen tarqalıwı. Fizikalıq ximiyada bolsa molekulalardıń kinetikalıq energiyalarına baylanıslı tártipsiz qozǵalısları dep ataladı.

Diffuziyanı ámelge asırıwǵa múmkinshilik beretuǵın kúshler tıǵızlıqlar ayırması bolǵanlıqtan, diffuziyalıq ótiw eki ortalıqtıń tıǵızlıqları teńlespegenshe dawam etedi.

Sıya suwda, koloniya hawada, qumsheker chayda, parfyumeriya iyisi bólmede tarqalıwı diffuziyaǵa mısal bola aladı.

Diffuziya zatlardıń barlıq hallarında hár qıylı tezlik hám qásiyetlerde kórinedi.

Diffuziya haywanlar hám ósimliklerde júz beretuǵın kóplegen tábiyiy qubılıslarda úlken áhmiyetke iye. Qandaǵı alyuvarlar taza suwǵa salınsa, suw kletka bóliminen alyuvar ishine ótip, kletkanıń isinip, jarılıwına alıp keledi. Bul qubılıs gemoliz dep ataladi. Ósimlik tamırlarınıń suwdı sorıwı hám búyreklerde sidik payda bolıwı da diffuziya hádiysesi sebepli júz beredi. Ósimlik kletkalarınıń iskenligi kletka qabıǵınıń eki qaptalındaǵı basımlar ayırmashılıǵı (turgor basım) sebepli kletka ishine kirip atırǵan suwdıń tıǵızlıǵı joqarı bolsa, kletkanıń iskenligine sebep boladı.

Diffuziya usılı awır búyrek keselliklerinde qollanılatuǵın dializ apparatlarında keń qollanıladı.

Diffuziyanıń tiykarǵı ideyalarınıń birin quraytuǵın tosınnan háreket etiw birinshi ret Braun qozǵalısı dep ataladı. Onın usınday tosattan islegen háreketi ushın eń jaqsı mısal, futbol maydanshasına toltırılǵan adamlar ózlerine jiberilgen toptı qolları menen aspanǵa ılaqtıradı. Toptıń háreketi tolıq tosınnan hám hár qıylı baǵıtta boladı.

Diffuziya passiv qubilis bolgani ushin energiya (ATP) sarplanbaydı.

Diffuziya ańsatlastırılgan hám ápiwayı túrlerge bólinedi.

## Jeńillestirilgen diffuziya
Molekulalardıń kletka qabıǵınan júdá tıǵız ortalıqtan az tıǵız ortalıqqa tasıwshı járdeminde ótiwi jeńillestirilgen diffuziya dep ataladı. Suw hám suwda erigen ayırım zatlar, glyukoza, (permeza tasıwshı belok penen) aminoacid, fruktoza, B hám C vitaminleri, duzlar, ayırım ionlar usı tárizde ótedi.

Tiri kletkalarda júz beriwi múmkin. Energiya jumsalmaydı. Onıń ámelge asıwı ushın tasıwshı beloklardan paydalanıladı. Maqset diffuziyanıń tezirek júz beriwin támiyinlew.

Ápiwayılastırılǵan diffuziyada diffuziya tezligi maksimal mániske jetedi hám artıp barmaydı, sheklenedi. Bunın sebebi tasıwshı belokqa tasıwshı zatlardıń baylanısıwı, forması ózgeriwi hám tasıp jiberiw hádiyseleriniń belgili waqıt talap etiwinen ibarat.

## Derekler
Korrupciya

***Korrupciya***– bul jámiyetti túrli jollar menen iskenjege alatuǵın qorqınıshlı illet. Ol demokratiya hám huqıq ústemligi negizlerine zıyan jetkeredi, insan huqıqlarınıń buzılıwına alıp keledi, bazarlar xızmetine tosqınlıq etedi, jasaw sapasın jamanlastıradı hám adamlar qáwipsizligine qáwip  salatuǵın uyımlasqan jınayatshılıq, terrorizm hám basqa hádiyseler tamır urıp, gúllewi ushın jaǵday jaratıp beredi.
Provayder

**Provayder** — ingilis tilinen alınǵan bolıp, Internet servise Provider, qısqasha ISP - internet xızmetlerin usınatuǵın shólkem.
Jurnalist

**Jurnalist** — tiykarǵı iskerligi jurnalistika menen shuǵıllanıw bolǵan, zárúrli faktler, waqıyalar, adamlar, hádiyseler haqqındaǵı informaciyanı jıynaw, qayta islew jáne onı auditoriyaǵa jetkiziw arqalı ǴXQnı informaciya menen tolıqtırıwshı insan.
Terisken ósimligi

**Terisken ósimligi** 11,7 mıń gektar jerdi iyeleydi. Sonıń menen birge, onıń ortasha qalıńlıǵı bir gektar jerge 1200-1500 túpke shekem tuwra keledi. Bul ósimlikke 
klimat aytarlıqtay tásir etpeydi.
Generativ organlar

**Generativ organlar** — latınsha «generate» sózinen alınǵan bolıp, payda etiw, dúziw degen mánisti bildiredi. Generativ organlarǵa gúl, miywe hám tuqım kiredi.
Terekler

**Terekler** — bir juwan aǵashlanǵan deneli, tamırı bekkem hám keń shaqalı, biyik boylı kóp jıllıq ósimlikler. Alma, erik, ǵoza hám shabdaldıń shaqaları jayılǵan; qaraǵay hám terektiki tıǵız hám tik, al gújimdiki shar tárizli boladı.
Vegetativ organlar

**Vegetativ organlar** — latınsha «vegetativ» sózinen alınǵan bolıp, ósiw, rawajlanıw degen mánisti bildiredi. 
Ósimliklerdiń tamırı, paqalı vegetativ organlar esaplanadı.
Putalar

**Putalar** — bir neshe aǵashlanǵan paqal — denege iye kóp jıllıq ósimlikler. Tamırındaǵı qosımsha búrtiklerden jańa jas nartlar ósip shıǵadı. Bularǵa ırǵay,sińirtek, shipovnik (qızılgúl), zirk, badam, úshqat, anar, limon, qaraqat, ligustrum, nastarın sıyaqlı ósimliklerdi mısal etip keltiriw múmkin.
Mexrimax Sultan

**Mexrimax Sultan** — Sultan Suleyman I hám onıń hayalı Xurrem Sultannıń qızı. Parsı tilinen awdarma islengende «quyash hám ay» mánisin ańlatadı. 1522-jılı Túrkiyanıń Istanbul qalasında dúnyaǵa keledi.

Balaları: Ayshe Humoshax Sultan, Mexmed bey, Murad bey sultanzada

Ómirlik joldası: Rústem pasha (1539-1561)

Tuwısqanları: Selim II, Shaxzada Mustafa, Shaxzada Bayazid, Shaxzada Mexmed, Shaxzada Jáhángir, Shaxzada Abdulla h.t.b.

## Derekler
Citologiya

Kletkanıń dúzilisin úyrenetuǵın hám ol haqqında tolıq maǵlıwmat beretuǵın pán *citologiya* (grekshe «citos» — kletka + «logos» — táliymat) delinedi.
Nuristan tilleri

**Nuristan tilleri** (gónergen: kápir tilleri) — hind-evropa tilleriniń hind-iranbólimine tiyisli tiller toparı bolıp tabıladı. Hindukushtıń tawlı oypatlıqlarında, Awǵanstan arqa-shıǵısındaǵı Nuristan hám Kunar wálayatlarında, sonıń menen birge, Pakistannıń Xayber-Paxtunxva wálayatınıń Chitral rayonına tiyip turǵan oypatlıqlarda tarqalǵan. Sóylewshilerdiń ulıwma sanı 150 mıń adamǵa jaqın[1].

## Derekler
# Лингвистический энциклопедический словарь http://tapemark.narod.ru/les/339b.html 7-oktyabr 2014-jılı
Citoplazma

**Citoplazma** — kletkanıń tiykarǵı quram bólimi esaplanadı. Ol reńsiz, tınıq, suyıq yamasa jabısqaq bolıp, mudamı háreketlenip turadı.
Iran tilleri

**Iran tilleri** — hind-evropa tilleri shańaraǵınıń hind-iran tilleri bólimine kiretuǵın, kelip shıǵıwı áyyemgi iran tilinen bolǵan tiller toparı bolıp tabıladı. Iran tilleri Jaqın Shıǵıs, Orta Aziya, Pakistan, Arqa Amerika, Evropa mámleketleri hám Kavkazdaǵı iran xalıqları arasında sóylesiledi, olardıń sanı házirde shama menen 200 million adamdı quraydı. Ethnologue katalogında jámi 87 iran tilleri keltirilgen. Sóylesiwshilerdiń eń kóp sanı {[parsı tili]]nde (tájik hám dari tilleri menen qosqanda 90 millionǵa jaqın), pushtu (60 millionǵa jaqın ), kurd (35 millionnan artıq) hám beludj (10 million) tilleri bolıp tabıladı. Basqa "kishi" iran tilleriniń kópshiligi bir neshe mıń ǵana sóylesiwshilerge iye.

## Etimologiya
"Iran tilleri" termini batıs ilimiy ádebiyatlarında XIX ásir ortasında genetikalıq tárepten Iran regionı menen etnikalıq hám mádeniy jaqtan baylanıslı bolǵan hám ótken mıń jıllıqta Irannıń bas tili — parsı tiline jaqın yamasa alıs bolǵan tiller toparın belgilew ushın payda bolǵan.

Jámiyetshilik sanasında "parsı tili" hám "iran tili" atamaları boyınsha aljasıqlar ele de ushıraydı. Sonı este tutıw kerek, "iran til(ler)i" bul Irannıń tiykarǵı tiline emes, bálki Iran toparınıń kóplegen tilleriniń ulıwma atına qarata aytıladı. Bul topar Irannıń tiykarǵı tili parsı tilin de óz ishine aladı.

## Derekler
Mol

Ximiyada massa, kólem, tıǵızlıq sıyaqlı fizikalıq shamalar qatarında zat muǵdarı da qollanıladı. Zat muǵdarınıń ólshemi — mol.

• Zat muǵdarı — bul usı zattıń mol ólshewindegi muǵdarı. 

• 1 mol — 0,012 kg uglerodtaǵı atomlar sanına teń bóleksheler (atom, molekula hám basqa bóleksheler) tutıwshı zat muǵdarı. 

1 mol yaǵnıy 0,012 kg uglerodta qansha atom bar ekenligin anıqlap alayıq. Bunıń ushın 0,012 kg dı bir uglerod atomı massasına bólemiz.
Sociolingvistika

**Sociolingvistika** yaǵnıy **sociologiyalıq filologiya** — til hám ol tarqalǵan ortalıqtaǵı sociallıq sharayatlar arasındaǵı baylanıslardı úyreniwshi filologiya iliminiń bólimi. Sociolingvistika psixolingvistika hám etnolingvistika sıyaqlı filologiya pánleri menen tıǵız baylanıslı.
Social lingvistika 1920-jıllarda (Afanasiy Selishev) payda bolǵan hám 1950-1970-jıllarda jaqsı rawajlanǵan (Uriel Vaynrayx, Uilyam Labov).
Sociologiyalıq filologiyanıń predmeti keń kólemli máseleler: til hám millet, milliy tiller tariyxıy kategoriya retinde, tildiń social qatlamlarǵa bóliniwi, til jáne social strukturalar ortasındaǵı qatnasıqlar, kóp tilliliktiń social tárepleri hám basqalar.

## Sırtqı siltemeler
* Мечковская Н. Б. Социальная лингвистика 2000
* Швейцер А. Д. Социолингвистика.

## Derekler
* Беликов В. И., Крысин Л. П. Социолингвистика: Учебник для вузов. — М.: Рос. гос. гуманит. ун-т, 2001. — 316 с.
Qusshılıq sanaatı

Ózbekistanda xalıqtı qus ónimleri menen támiyinlew ushın qus fermaları (fabrikaları) hám násilshilik zavodları qurılǵan. Fabrikalarda óndiris procesleri mexanizaciyalastırılǵan. Hárbir fabrikada násil beriwshi (qoraz hám mákien) hám máyek tuwıwshı quslar, shóje shıǵarıw (inkubaciya) cexları hám máyek hám gósh islep shıǵarıw, shıǵındıların qayta islewshi cexları boladı. Gósh jetistiriwshi fabrikalarda bunnan basqa, gósh ushın baǵılatuǵın yaǵnıy shójeler (broylerler) ósiriletuǵin cexlar da boladı. Bul cexlarda shójeleriniń salmaǵı 1,4—1,5 kg ǵa jetkenshe 60—70 kún baǵıladı. Broyler góshi 
jumsaq hám mazalı, mayı az boladı.
Qus fabrikalarında tawıqlar arnawlı keteklerde baǵıladı, azıq pataslanbawı ushın dán hám suw ketekten sırtta jaylasqan nawaǵa 
quyıladı. Arnawlı apparatlar cexda temperatura, ıǵallıq, kún uzınlıǵı basqarılıp turıladı. Qısta tawıq qoranıń ishi jasalma usılda jaqtılıq berilip, kún uzaq bolǵanda tawıqlar kóbirek máyek tuwadı. Shójeler arnawlı inkubatorlarda shıǵarıladı.
Úyrekler

Jabayı úyrekler bunnan 3000-jıl burın úyde qolǵa úyretilgen. Asırandı úyreklerdiń máyeginiń dámi onsha jaqsı bolmaǵanlıqtan, ádette, gósh alıw ushın baǵıladı. Olardıń Moskva, Pekin, Ukraina porodaları kóbeytiledi. Úyreklerdiń eki aylıq shójeleriniń 
salmaǵı 2,6 kg hám onnanda kóbirek boladı.
George Frideric Händel

**Georg Fridrix Gendel** (nem. *George Frideric Händel*, rus.*Геóрг Фри́дрих Ге́ндель*; 1685-jıl 23-fevral (5-mart), Xalle — 1759-jıl 14-aprel, London) — barokko muzıka dáwirinde jasap, dóretiwshilik etken, óziniń operaları, oratoriyaları hámde koncertleri menen belgili bolǵan nemis hám inglis kompozitorı.
Giacomo Puccini

**Djakomo Antonio Domeniko Mishel Sekondo Mariya Puchchini** (ital. *Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini*; 1858-jıl 22-dekabr, Lukka — 1924-jıl 29-noyabr, Bryussel) — italyan opera kompozitorı, organshı hám xormeyster, "verizm" muzıka baǵdarınıń eń ayqın wákillerinen biri.

Ayırım izertlewshiler onı Verdiden keyingi eń iri italyan opera kompozitorı dep esaplaydı.
Plastidalar

**Plastidalar** — kletkanıń tiykarǵı tiri bólimlerinen biri. Zamarrıqlar, bakteriyalar, kók-jasıl suw otlarda plastidalar bolmaydı.

Plastidalar úsh túrli boladı:
* leykoplastlar (reńsiz) — reńsiz plastidalar bolıp, olarda awısıq zatlar saqlanadı;
* xromoplastlar (qızǵısh, sarǵısh) — qızıl, sarı reńli pigmentler boladı. Xromoplastlar gúl hám miywelerge reń beredi; 
* xloroplastlar (jasıl) — jasıl xlorofill pigmentine iye plastidalar bolıp, olarda fotosintez procesi ótedi.
Ájiniyaz

Bul atamanıń birneshe mánisi bar: 
**Ádebiyat**

* Ájiniyaz shayır – XIX ásirde jasaǵan qaraqalpaq ádebiyatınıń kórnekli wákili
* Ájiniyaz romanı – Karamatdin Sultanov tárepinen jazılǵan roman
* Ájiniyaz librettosı – Ibrayım Yusupov tárepinen jazılǵan libretto

**Geografiya**

* Ájiniyaz APJ – Qońırat rayonında jaylasqan APJ

**Kórkem-óner**
* Ájiniyaz filmi – 2024-jılı súwretke túsirilgen qaraqalpaqsha film.
Vakuol

**Vakuol** — citoplazma ishindegi kletka shiresi menen tolǵan boslıq. Ol túrli formada boladı. Kletka shiresi quramında 70-95% suw hám onda erigen kóplegen mineral hám belok, may, qant sıyaqlı organikalıq zatlar boladı. Bul shire quramına qaray miywelerdiń dámi mazalı, túrshek hám ashshı boladı.
Mif

**Mif** (grek sózi, ańız) — dúnyanıń yamasa jer júzindegi tirishiliktiń payda bolıwı tuwràlı àńız sózler degendi ańlatadı. Mifler áyyemgi zamanlarda xalıqtıń jámáátlik dóretpesiniń bir kórinisi sıpatında payda bolıp‚ tábiyat sırları aldında ázzilik etken adamlardıń dúnya tuwralı sada túsiniklerin sáwlelendirgen. Burınǵı waqıtları adamlar tábiyattıń sırları aldında ázzilik etip, onı qıyalıy boljawlar arqalı túsindiriwge umtılǵàn. Biraq, óziniń usı sıpatına qaramastan, áyyemgi dáwirlerde dóretilgen mifologiyalıq obrazlar xalıqtıń sanasınan belgili dárejede orın alıp kelgen. Grek ádebiyatındaǵı Prometey, Antey, Gerakl hám taǵı basqalar kúshliliktiń, batırlıqtıń tımsalı sıpatında sáwlelengen.
## Derekler
Tamırmiyweler

**Tamırmiyweler** — tiykarǵı tamır formasın ózgertip juwanlasadı hám awısıq azıqlıq zatlar toplaydı. Buǵan geshir, shalǵam, turpi, láblebi, rediska mısal boladı.
Tayanısh tamırlar

**Tayanısh tamırlar** — paqaldan shıqqan qosımsha tamırlar bolıp, onı tik tutıp turıwǵa járdem beredi.
Nart

Terek, puta hám yarım putalardıń ózinde búrtik hám japıraq payda etetuǵın bir jıllıq shaqası nart delinedi.
Referendum

**Referendum**—(lat.—málim etiliwi zárúr bolǵan nárse)mámleket

áhmiyetine iye bolǵan áhmiyetli máseleler boyınsha ótkiziletuǵın 

hám geyde nızam qabıl etiw ushın tiykar bolıp xızmet etetuǵın 

ulıwma xalıqlıq sorawı, dawıs beriw jolı menen xalıq pikirin anıqlaw.
Yurisdikciya

**Yurisdikciya** (lat.: sud qılıw, sud procesi) — huqıqıy máselelerdi sheshiw, sudlaw jumısların alıp barıw huqıqı. Belgili mámleket  organı wákillikleri sheńberindegi huqıq salası.
Búrtik

**Búrtik** — bul baslanǵısh nart. Búrtikler eki túrli boladı: generativ hám vegetativ búrtik. Vegetativ búrtik ósimliklerdiń baslanǵısh japıraqlı nartı esaplanadı. Al, generativ búrtik baslanǵısh topgúl. Hárqanday nart búrtikten payda boladı.
Faza

**Faza** (grekshe phasis — payda bolıw ) — **1)** qanday da bir process (social, geologiyalıq hám basqalar) dıń rawajlanıw jolındaǵı dáwir; **2)** fizikanıń terbelisler teoriyası — arnawlı bir waqıttıń hárbir momentinde terbelis procesi jaǵdayın ańlatatuǵın shama. Dáwir úleslerinde, múyesh yamasa yey birliklerinde ólshenedi.

Garmoniyalıq terbelis háreketiniń teńlemesi **jc=Asin (wt+ f)** de cot+f terbelistiń tolıq (ózgeriwsheń), **f** — baslanǵısh waqıt nolge teń bolǵandaǵı (ózgermeytuǵın) F. sı bolıp tabıladı; **3)** termodinamikada — sistemanıń basqa bólimleri menen anıq shegara arqalı ajıralıp turǵan, bir jınıslı hám ózgeshelikleri bir-birinen parıq etetuǵın hám de mexanikalıq usıl arqalı ajıratıp alınıwı múmkin bolǵan hárbir bólegi.

Suw muz suw puwı (gaz) bir komponentli sistema bolıp, ol úsh F. dan quralǵan. Eger tuyıq ıdıstaǵı suwǵa málim muǵdarda sınap, muz hám temir úzindileri salınsa, waqıt ótiwi menen teń salmaqlılıq halatı júzege keledi hám 2 qattı faza — muz hám temir hám de 2 suyıq, faza — suw hám sınap hám, aqır-aqıbette, bir gazden ibarat 5 fazalı sistema payda boladı. Hár qanday sistema bir qansha qattı F. dan, bir qansha suyıq F. dan hám birden aspaytuǵın gaz sıyaqlı F. dan quralǵan bolıwı múmkin. Element hárbir F. da termodinamikalıq teń salmaqlılıq jaǵdayında boladı. Bul jaǵday fizikalıq ózgeshelikleri boyınsha elementtiń basqa teń salmaqlılıq jaǵday (basqa faza) larınan parıqlanadı. Element bir F. dan basqa F. ǵa ótkende onıń ózgeshelikleri sapa tárepinen ózgeredi (qarań fazalıq ótiw).

Joqarı temperatura hám basımda element plazma jaǵdayına ótedi. Túrli kristall F. ları bir-birinen elektr ótkizgishligi, elektr hám magnit momentleri, oǵada ótkizgishligi, kristall dúzilisi hám basqa menen parıq etedi. Túrli suyıqlıq F. ları da bir-birinen konsentraciyası, oǵada oquvchanligi, elektr ózgeshelikleri hám basqalar menen parıqlanadı; **4)** elektrotexnika da — kóp F. lı, atap aytqanda, 3 F. lı liniyadaǵı ótkeriwshilerden biri.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Japıraq

**Japıraq** — narttıń qaptal vegetativ organı. Japıraq tómendegi funkciyalardı ámelge asıradı: fotosintez suwda puwlandırıw — transpiraciya, gaz almasıwı hám vegetativ kóbeyiwge xızmet etedi.

## Dúzilisine qaray túrleri
Ósimliklerdiń japıraqları dúzilisine qarap ápiwayı hám quramalı boladı. Japıraq baldaǵında bir japıraq bolsa, bunday japıraq ápiwayı japıraq dep ataladı. Bularǵa alma, almurt, erik, tut, shabdal, júzim, ǵawasha, terek, rovosh(sárbi), jantaq sıyaqlılardıń japıraqları kiredi.

Bul japıraq baldaǵında birneshe japıraq baldaqshaları arqalı jaylasqan bolsa, bunday japıraqlar quramalı japıraq dep ataladı. Quramalı japıraqlı ósimliklerge ótirik kashtan, piste, ǵoza, jiyde, qızılgúl (shipovnik), qulpınay, lobiya, noqat, jer ǵozalar kiredi.
Jup pár tárizli japıraq

Japıraqlar ulıwma japıraq baldaǵınıń aqırına shekem qarama-qarsı jaylasqan bolsa, bunday japıraqlar **jup pár tárizli japıraq** delinedi (jer ǵoza).
Adolat demokratiyalıq partiyası

**Ózbekstan «Adolat»  social-demokratiyalıq partiyası** 1995-jılı fevralda dúzilgen. Social-demokratiyalıq  partiyalardıń tiykarǵı maqseti jámiyettegi sociallıq mashqalalardı sheshiwge baǵdarlanǵan. Partiya sonıń ushın da rawajlanǵan ellerdegi social demokratiyalıq baǵdardaǵı partiyalar menen baylanıslardı jolǵa qoyıwǵa hám xalıqaralıq social-demokratiyalıq háreketlerde belsendi qatnasıwǵa umtılmaqta.
Quramalı japıraq

Bir japıraq baldaǵında bir neshe japıraq baldaqshaları arqalı jaylasqan bolsa, bunday japıraqlar **quramalı japıraq** dep ataladı. Quramalı japıraqlı ósimliklerge ótirik kashtan, piste, ǵoza, jiyde, qızılgúl (shipovnik), qulpınay, lobıya, noqat, jer ǵozalar kiredi.
Elvis Presley

**Elvis Aron Presley** (ingl. *Elvis Aaron Presley*, rus. *Э́лвис Аро́н Пре́сли*; 1935-jıl 8-yanvar, Tupelo — 1977-jıl 16-avgust, Memfis) — amerikalı qosıqshı hám aktyor, pop muzıka baǵdarında XX ásirdegi kommerciyalıq jaqtan eń tabıslı atqarıwshılardan biri. Jáne ol "Rok-n-roll patshası" (yamasa ápiwayıǵana "patsha" — The King) sıpatında da belgili.

## Derekler
Franz Schubert

**Franc Peter Shubert** (nem. *Franz Peter Schubert*, rus.*Франц Пе́тер Шу́берт*; 1797-jıl 31-yanvar — 1828-jıl 19-noyabr, Vena) — avstriyalı kompozitor, muzıkada romantizm tiykarın salıwshılarınan biri, 602 dana vokal kompoziciyalar (Shiller, Gyote, Geyne hám basqa shayırlar sózlerine), toǵız dana simfoniyalar (segizinshisi, eń ataqlısı, "Tamamlanbaǵan" degen atama menen belgili), sonıń menen birge, kóplegen kameralıq hám jeke pianino dóretpeleriniń avtorı sanaladı.

Shuberttiń dóretpeleri romantizm dáwiriniń eń ataqlı muzıkalıq shıǵarmaları qatarına kiredi.
Igor Stravinskiy

**Igor Fyodorovich Stravinskiy** (; 1882-jıl 17-iyun, Oranienbaum, Sankt-Peterburg guberniyası — 1971-jıl 6-aprel, Nyu-York) — rus kompozitorı. Franciya (1934-jıl) hámde AQSh (1945-jıl) puqarası. XX ásir jáhán muzıka mádeniyatınıń eń iri wákillerinen biri. Stravinskiydiń muzıkaları stilistikasınıń túr-túrliligi menen ajıralıp turadı: onıń dóretiwshiliginiń birinshi dáwirinde (onıń eń repertuarlı kompoziciyaları usında jaratılǵan) rus mádeniy dástúrleriniń ayqın tásiri seziledi. Keyingi kompoziciyalardıń stilistikasında basqalar arasında neoklassicizm hám Jańa Vena mektebiniń dodekafoniyasınıń tásiri bilinedi.

## Derekler
Antonio Vivaldi

**Antonio Luchio Vivaldi** (ital. *Antonio Lucio Vivaldi*, rus. *Анто́нио Лучио Вива́льди*; 1678-jıl 4-mart, Veneciya — 1741-jıl 28-iyul, Vena) — italyan kompozitorı hám sheber skripkashısı, pedagog, dirijyor, katolik ruwxanıysı.
Tuwra tolıqlawısh

Awıspalı feyilge qatnaslı tabıs sepligi arqalı bildiretuǵın tolıqlawıshqa tuwra tolıqlawısh delinedi.

Tuwra tolıqlawısh kimdi? neni? kimin? nesin? qayerin? 

degen sorawlarǵa juwap beredi.

Tuwra tolıqlawısh, kóbinese awıspalı feyilden ańlatılǵan is-háreketke qatnaslı aytıladı, sol is-háreket tuwra 

qaratılǵan obyektti bildiredi. M ı s a l ı : Olar qazılǵan 

shuqırlardı kórdi. Ǵawashanıń túplerin suwırıp aldı. 

Olardı tekserip kórdi. Suwdıń beriliwin, onı jerdiń

qabıl etiwin jaqsılap kórip shıqtıq. Jáhángir aǵanıń 

aytqanı júz procent múltiksiz durıs. Hámmemiz de sonı

tastıyıqlaymız. (Ó. X.)

Geyde tuwra tolıqlawısh bayanlawıshqa jaqın, qatarlasa kelgende, tabıs sepliginiń qosımtasız túrinde de 

qollanıladı. Bunday jaǵdayda tuwra tolıqlawısh xızmetindegi sóz ulšwmalıq mánidegi zattı bildiretuǵın ǵalabalıq atlıqlardan boladı. M ı s a l ı : Arbakesh Shortanbaydan 

otın tasıydı. (Sh. S.) Pursattı qoldan bermey tez tuqım

sebiw kerek. (Ó. X.)
Eliklewish

**Eliklewish sózler** turmıstaǵı hár túrli kórinis hám seslerge eliklep aytıladı. Mısalı: 1. Júnleri jılt-jılt etip juwıp taralǵan atlarǵa qaraǵan sayın qaraǵıń keledi. (Sh. A.) 2. Írashtaǵı putanıń arasınan mıltıq taq ete qaldı. (N. D.) 3. Qay waq kórseń de, ustaxanada ıs-pıs-ıs kórik basıw, shıq-shıq-shıq shókkish urıw tınbaydı. (T. Q.)

Bul mısallarda 1-gáptegi jılt-jılt sózi kóriniske eliklewdi, al 2 — 3-gáplerdegi taq (ete qaldı), ıs-pıs-ıs, shıq-shıq-shıq sózleri seske eliklewdi bildiredi.

Zatlardıń, qubılıslardıń ses hám kórinisine eliklewdi bildiretuǵın sózlerge eliklewish dep ataladı.

Eliklewish sózler dara (jalt) hám jup sóz (jalt-jalt) túrinde qollanıladı. Olar dara túrinde de, jup túrinde de, kóbinese et kómekshi feyili menen dizbeklesedi: gúmp etti, tars etti, tars ete qaldı, taq ete qaldı, jılt-jılt etedi, tars-turs ete qaldı t.b.

## Sintaksislik xızmeti
# Eliklewish sózler atlıqlasıp kelip baslawısh xızmetin atqaradı. Mısalı: 1. Uzaqtan taq-tuq esitildi. («J.») 2.Sırttan attıń dúbiri esitildi. (K. S.)
# Atlıqlasqan eliklewishler tolıqlawısh xızmetinde de keledi. Mısalı: 1. Alıstan esitilgen tasır-tusırǵa qulaq saldım. (Á. Sh.) 2. Ol qasınan ótken adamdı, hátteki, bir-eki ret urılǵan toqıldını da sezbedi. (I. Y.) 
# Eliklewish sózler kómekshi feyiller menen (ásirese et kómekshi feyili menen) dizbeklesip, geyde juplasıp kelip, bayanlawısh xızmetin atqaradı. Mısalı: 1.Terektiń basında otırǵan hákke mıltıq atılıwdan jerge tors ete qaldı. (Ó. A.) 2.  Júyrikten júyrik shıqsa ayaqları tıpır-tıpır. (Naqıl)
# Eliklewish sózler atlıqlardı sıpatlap kelgende anıqlawısh boladı. Mısalı: 1. At tuyaqlarınıń pıtır-pıtır sesti uzaqtan esitildi. (T. Q.) 2. Tek gewishleriniń sılp-sılp etken sesti ǵana biraz waqıtlarǵa shekem esitilip turdı. (M. Sh.)
# Eliklewish sózler dara túrinde de, jup hám tákirar túrinde de yamasa kómekshi feyiller menen dizbeklesip te pısıqlawısh xızmetin atqaradı. Mısalı: 1. Ol esikke jaqınlaǵan jerde gilt toqtadı. 2. Jer oshaqta shúlen qazan bıǵır-bıǵır qaynap tur. (N. B.)

## Derekler
Janapay

**Janapaylar** — ózi qatnaslı sóz hám gáplerge hár túrli qosımsha máni júkleytuǵın kómekshi sóz yaki qosımtalar. Janapaylardıń xızmetin ma/me, (ba/be, pa/pe), tek, ǵana, tek ǵana, ǵoy, bolsa, gileń, da/de, tap, aq, aw, shı/shi, a, á, o, mıs/mis, mish/mısh t.b. kómekshi sózler atqaradı. Janapaylar ózi qatnaslı gáp hám sózlerge soraw, ayırıw-sheklew, kúsheytiw hám modallıq mánilerdi júkleydi.

## Janapaylardıń jazılıwı
# Soraw, ayırıw-sheklew, kúsheytiw mánilerin bildiretuǵın ma, me, she, ǵana, tek, tek ǵana, hátte, da,de, tap, ǵoy t.b. janapaylar gáp ishinde sózlerden bólek jazıladı. Mısalı: ayttı ma, barasań ba, keleseń be,aǵam she, ózim de, sen de, alǵan ǵoy; tek Ábdimurat ǵana kelmedi; tek ǵana Sultamurat erte keldi; jaydıń ishi tap kúndizgidey jarıq hám t.b.Al, ma, me (ba, be, pa, pe) janapayları sózlerge birigip jazılǵanda dáslepki qálpin ózgertip mı, mi, bı,bi, pı, pi túrinde sóz benen betlik qosımtanıń arasında jazıladı. Mısalı: adambısań, oqıymısań, senbiseń, kelemiseń, kórippiseń hám t.b.
# shı, shi, sesh, ós, mıs, mis, mısh, mish t.b. sıyaqlı modallıq janapaylar sózlerdiń sońına qosılıp,birigip jazıladı. Mısalı: aytshı, kelsesh, aytós, ketsesh, baradımısh, keledimish, aytıptımısh, kóriptimish t.b.
# aq, ay, aw, áy, a, á, sa, se, da t.b. sıyaqlı janapaylar defis arqalı jazıladı. Mısalı: sen-aq, sonday-aq, aytaman-aw, keler-aw, qoy-a, aytsań-a, ishseń-o, qoy-áy, qoysańız-da, shıdamaptı-da t.b.

## Derekler
Ádebiy til

Tildiń kúndelikli turmısta awızeki sóylew hám jazba túrde hámmege teńdey túsinikli qollanılatuǵın túrine ádebiy til dep ataladı. Ádebiy til — tildiń fonetikalıq, leksikalıq hám grammatikalıq qaǵıydaları hám normaların óz ishine alǵan milliy tildiń eń joqarı forması. Qaraqalpaq milliy tili — házirgi qaraqalpaq milletiniń ózine tiyisli bolǵan birden-bir ana tili. Ol hárqanday jazba ádebiyatlar: jámiyetlik-siyasiy, ilimiy-texnikalıq, miynetlerdiń, kórkem shıǵarmalardıń, oqıw qurallarınıń hám t.b. jazıw arqalı iske asatuǵın ádebiyatlardıń tili bolıp esaplanadı. Ádebiy til awızeki sóylew hám jazba til bolıp ekige bólinedi. Awızeki sóylew tili—xalıqtıń erteden qollanılıp kiyatırǵan qatnas quralı. Sonlıqtan, ol ulıwma xalıqlıq til dep te ataladı. Awızeki sóylewde sózler ádebiy normadan ózgeshe fonetikalıq ózgeriske ushırap yamasa jergilikli ózgeshelikke iye bolıp ta keledi. Mısalı: jarpaq-japıraq, quwla-qubla, kóńil-kewil, kóyleńke-kóleńke, shalı-salı, shaǵal-saǵal t.b. Bunıń sońǵısı ádebiy til ushın norma bolıp esaplanadı. Ádebiy tildiń jazba túri xalıq awızeki sóylew tiline tiykarlanadı. Ol jergilikli ózgesheliklerdegi hámme ushın teńdey túsinikli sózlerdi óz ishine aladı.
Meduza

**Meduzalar-**denesi birqansha tınıq, shiyshe tárizli irkildek zattan ibarat. Forması sayamanǵa uqsaydı.Sayamannıń tómengi tárepiniń ortasında jaylasqan awız tesiginiń átirapında hám sayaman shetinde júdá kóp qarmalawshıları boladı.Dene diywalı kletkaları barlıq ishek quwıslılar sıyaqlı eki qabattan turadı, biraq aralıq zatı júdá kúshli rawajlanǵan. Meduzalardıń sayamanı qısqarǵanda onıń astındaǵı suw kúsh penen atılıp shıǵıp,reaktiv háreket payda boladı. Meduzalar jırtqısh bolıp, shayan tárizliler,qurtlar, balıq shabaqları hám basqa da mayda suw haywanları menen awqatlanadı. Olar oljasın atılıwshı talshıqları járdeminde hálsiretip,awızdıń dógeregindegi úlken qarmalawshıları járdeminde awzına saladı. Ayırım meduzalardıń atılıwshı talshıqları kúydiriwshi qásiyetine iye. Arqa teńizlerde ushırasatuǵın polyar meduzası hám Qara teńizde tamır awız meduza shomılıwshılar ushın qáwipli boladı. Teńiz tarelkası dep atalatuǵın, barlıq teńizlerde keń tarqalǵan aureliya meduzası adam ushın zıyansız. Meduzalar balıqtıń shabaqların jep, balıqshılıqqa birqansha zıyan tiygizedi.
Hawa

**Hawa.**Atmosfera hawası kóplep gazlerdiń tábiyǵıy aralaspası esaplanadı.Hawanıń tiykarǵı bólimin qurawshı azot hám kislorodtan tısqarı onıń quramına biraz muǵdarda inert gazler, karbonat angidrid hám suw puwları, vodorod kiredi. Olardan tısqarı sharayatqa qarap,hawada shań hám ayırım kútilmegen qosımshalar da ushırap turadı.Kislorod, azot hám inert gazlar hawanıń turaqlı quram bólegi bolıp esaplanadı. Olar hár qanday jerde de derlik birdey muǵdarda ushıraydı.Karbonat angidrid, suw puwları hám shań muǵdarı sharayatqa qarap ózgerip turadı.
Anıqlawısh

Zat hám zatlıq mánidegi sózdiń sın-sıpatın, sapası

hám menshikleniwin bildiretuǵın ekinshi dárejeli aǵzaǵa

anıqlawısh delinedi.

Anıqlawısh qanday? qaysı? qansha? neshe? qaydaǵı?

kimniń? neniń? t.b. sorawlarǵa juwap beredi. M ı s a l ı : 

1. Kúnniń (neniń?) sáwlesi altın (qanday?) nurın 

shashtı. (N. D.) 2. Bizler jolda toǵaydaǵı (qayerdegi?) 

awılǵa qayırıldıq. (T. Q.) 3. Kún awǵansha on segiz

(qansha?) bala jıynaldı. (N. D.) 4. Keshki (qaysı?) saǵım 

jiyekti orap aldı. (Ó. A.)

Anıqlawıshlar, tiykarınan, tómendegi belgilerge iye 

boladı: 1) zat hám zatlıq mánidegi gáp aǵzaların sı-

patlaydı; 2) tiykarınan, kelbetlikten hám zattıń sapasın, 

sanın hám t.b. belgilerin bildiretuǵın sóz shaqaplarınan 

boladı; 3) ózi túsindiretuǵın aǵzası menen jupkerlesiw 

hám úylesiw usılında (iyelik sepliginde) baylanısadı; 

4) ózi anıqlaytuǵın sózdiń aldında turadı.

Anıqlawıshlar morfologiyalıq bildiriliwi hám baylanıs 

usılına qaray jupkerlesiwshi anıqlawısh hám úylesiwshi 

anıqlawısh bolıp ekige bólinedi.
Tolıqlawısh

Is-háreketti zatlıq mánide túsindiretuǵın ekinshi dárejeli aǵzaǵa tolıqlawısh delinedi.

Tolıqlawıshlar, kóbinese bayanlawısh penen baylanısadı. 

Olar zatlıq mánidegi tabıs hám qıya seplik qosımtalı, 

tirkewishli sózlerge qoyılatuǵın sorawlarǵa juwap beredi. M ı s a l ı : 1. Aspandı tunjıraǵan bult bastı. (M. D.) 

2. Shopanlarǵa oǵada qolaylı sharayat dúzildi. (J. A.) 

3. Biziń úyde jolawshılar ushın hámmesi tayar bolǵan 

edi. 4. Búgin Oksana óziniń aǵası menen Ukrainaǵa 

ketedi. (M. K.)

Tolıqlawıshlar tómendegi sóz shaqapları arqalı bildi riledi:

1. Tolıqlawısh, kóbinese zatlıq mánidegi seplik 

qosımtalı atawısh sózlerden boladı: 1. Danalar ilimdi

mal-dúnyadan abzal kóredi. 2. Kim de kim kitapqa

kóp qarasa, kitap onıń zeynin ashadı. Kitap ótmishten

de, keleshekten de xabar beredi. («Atalar sózi») 3. Ana, 

saǵan minnetdarman. (S. X.) 4. Jaqsıǵa aytsań bir gápti, 

aldıńda basın iyedi. Jamanǵa bir is tapsırsań, pitkenshe 

ishiń kúyedi. 5. Aqıllıǵa gáp aytsań, kóp keshikpey pitedi. 

(Naqıl) 6. Olar ósip-órlewdi, bekkemleniwdi biledi. (J. A.) 

7. Bilegi juwan birdi jıǵadı, bilimi kúshli mıńdı jıǵadı. 

Ayaǵı úlken sıyǵanın kiyedi, ayaǵı kishkene súygenin

kiyedi. (Q.n.m.)

2. Atawısh sózlerge haqqında, tuwralı, jóninde, me nen, ushın tirkewishleriniń dizbeklesiwinen de boladı. 

M ı s a l ı : 1. Men Tórtkúlde júrip, usı shaydı siz ushın

aldım. (T. Q.) 2. Sánem qızı tuwralı kóp oylanatuǵın 

boldı. (T. Q.) 3. Inkamal apay okeandaǵı Ceylon atawı

jóninde oqıwshılarǵa sóylep berip atır. (Sh.A.) 4. Bárimiz 

de mal menen adambız. (T. Q.)

Tolıqlawısh grammatikalıq bildiriliw hám mánisine 

qaray tuwra tolıqlawısh hám qıya tolıqlawısh bolıp ekige bólinedi.
Kislota

Vodorodtıń tábiyatta ushıraytuǵın birikpeleri ishinde *kislotalar(*qıshqıl suwlar) ayrıqsha orın tutadı.Tábiyatta kóp kislotalar ushıraydı. Citrus miywelerde (limon, apelsin mandarin) limon kislotası, hól miywelerde (alma, behi, ánar) alma kislotası, atqulaq yamasa shavel japıraqlarında shavel kislotası,qumırsqanıń qarın qaltalarında (pal hárre záhári hám krapiva tikenekleride)qumırsqa kislotası boladı. Gaz suwında karbonat kislotası boladı.Kóp úylerde awqatqa sirke kislotası qosıp paydalanıladı. Sirke kislotası júzim yamasa almanı ashıtıp alınadı. Joqarıda sanap ótilgen barlıq tábiyǵıy kislotalarǵa qıshqıl dám tán hám olardıń barlıǵı vodorod birikpeleri bolıp tabıladı.Olardan tısqarı ximiya sanaatında islep shıǵarılatuǵın sintetikalıq kislotalar da vodorodtıń birikpeleri. Mısalı, vrach kórsetpesi menen asqazan-ishek buzılıwına baylanıslı keselliklerinde ishiletuǵın xlorid kislota (HC1) eritpesi yamasa avtomobiller akkumulyator batareyalarında qollanılatuǵın sulfat kislotası kópshilikke belgili.
Saqıyna tárizli jaylasıw

Paqaldıń hárbir buwınınan bir nesheden japıraǵı shıǵıp, saqıyna payda etse buǵan **saqıyna tárizli jaylasıw** dep ataladı.
Japıraq awızshaları kletkaları

Japıraq plastinkasınıń ústingi hám astınǵı tárepi qabıq penen qaplanǵan. Onıń kletkaları bir-birine tıǵız jaylasqan. 
Japıraq qabıǵınıń derlik barlıq kletkaları móldir bolıp, olar arqalı jaqtılıq japıraq ishine ótedi. Qabıq japıraqtıń ishki 
qatlamların zıyanlanıwdan hám quwrap qalıwdan saqlaydı. Japıraq qabıǵında jáne lobiya tárizli jup kletkalar bolıp, olarda citoplazma hám yadrodan tısqarı, jasıl túrdegi plastidalar da boladı. Olar *japıraq awızshaları kletkaları* delinedi. Awızshalar japıraqtıń tek tómengi tárepinde ǵana emes, al ústingi tárepinde de boladı.
Gúl baldaǵı

Ósimliklerdiń gúli nartqa gúl baldaǵı menen birigip turadı hám oǵan *gúl baldaǵı* delinedi.
Gúlkese

**Gúlkese** — gúldi sırtqı tárepinen orap turatuǵın qabat. Ol gúlkese japıraqlardan quralǵan. Gúlkese kóbinese jasıl hám basqa reńlerde boladı.
Birinshi televiziyalıq kórsetiw

5 noyabr — Qaraqalpaqstanda eń birinshi televiziyalıq kórsetiw baslanǵan kún.

## Tariyxı
1964-jıldıń 5-noyabr kúni jergilikli waqıt penen saat 19.00 de Nókis, Taqıyatas, Xojeli qalalarındaǵı ayırım úylerdiń televizorlarında «Nókis kórsetedi» degen titr payda bolǵan. Usı kúni qaraqalpaq hám orıs tillerinde «Jańalıqlar» kórsetilgen. 
Birinshi diktorlar — Orazgúl Óteniyazova menen Svetlana Shapochnikovalar fotosyujetler fonında miynet jámáátleriniń raportları tuwralı aytqan. 
Birinshi telejańalıqlardı qaraqalpaq tilinde Ǵalım Seytnazarov hám Qarmıs Dosanov, al orıs tilinde Viktor Kopalovlar tayarlaǵan. 
Birinshi mártebe basqarıw pultinde otırıp, qaraqalpaqsha birinshi kórsetiwdi Quwat Ábdireymov penen Kiyik Ábdireymovalar efirge shıǵarǵan. Al, birinshi teleoperatorlar P.A.Begimov hám Q.Ernazarovlar edi.
Qaraqalpaqstan televideniesi janrlarınıń rawajlanıwına eń kóp úles qosqan birinshi telejurnalistlerdiń biri Ǵalım Seytnazarov boldı. Ol tek ǵana «telejańalıqlar» tayarlawǵa qatnasıp qoymastan, saltanatlı bayram kórsetiwlerin, kishigirim óndirislik temadaǵı kórsetiwlerdi de birinshi bolıp tayarlap, televidenie janrlarınıń kóbeyiwine tiykar salǵan. Xalıqtıń kóp qızıǵatuǵın «Jańalıqlar» informaciyalıq baǵdarlamasın «Xabar» dep atawdı hám titrdi globus fonında, onı aylanıp turǵan túrinde beriwdi usınǵan hám bir qansha qıyınshılıqlaǵa qaramay bunı ámelge asırǵan. Sonday-aq, Ǵalım Seytnazarov oǵada sabırlılıq penen efirge ketetuǵın barlıq diktor oqıytuǵın materiallardı, shıǵıp sóyleytuǵın tekstlerin ózi oqıp, xudojniklerdiń tayarlaǵan titr — bezewlerin birimlep kórip, kinojurnallar menen telefilmlerdi, kórkem filmlerdi efirden aldın kórip bolıp jiberetuǵın bolǵan. 
Solay etip, dáslepki waqıtları kúnine bir neshe minutliq xabarlar efirge berilip turǵan Qaraqalpaqstan televideniesiniń 
1965-jıldan baslap háptesine tórt márteden 2,5 saatlıq telebaǵdarlamaları tamashagóyler dıqqatına usınılǵan.
Sońǵı jıllar dawamında efir saatları hám kúnleri uzaytırıp barılǵan. 
1991-jıldan soń Qaraqalpaqstan televideniesi Ózbekstan Mámleketlik Teleradiokompaniyası (házirgi Ózbekstan NTRK) quramına kirdi.

2002-jılı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń 
Teleradiokompaniyası bolıp, qayta shólkemlestirildi.
## Dárekler
Qaraqalpaqstan Respublikası Oraylıq Mámleketlik arxiv fondınan
Kómekshi sózler

Tildegi barlıq sózler mánili sóz shaqapları hám kómekshi sóz shaqapları bolıp, úlken eki toparǵa bólinedi.
Jeke turǵanda belgili leksika-grammatikalıq mánige iye bolǵan sózler mánili sóz shaqapları dep ataladı.
Jeke turǵanda leksikalıq máni ańlatpaytuǵın hám belgili gáp aǵzasınıń xızmetin atqara almaytuǵın sózlerge kómekshi sózler delinedi.
Kómekshi sózlerdiń geyparaları sózlerdi yamasa gáplerdi bir-biri menen baylanıstırsa, geyparaları gápke yaki jeke sózge qosımsha grammatikalıq máni bildiredi.

M ı s a l ı: 1.Tilewbiyke ketken soń tómenge sıpırılıp tústim. 2.Artıq aǵa menen Atamurat kólden shıǵıwdan-aq toǵayǵa qaray baǵdar aldı.3.Kún ádewir basılayın depti, tek jaǵımsızlaw ǵana samal esip tur. (Ó. X.)
Bul mısallarda soń, menen, qaray, tek, ǵana kómekshi sózleri mánili sózler hám gápler menen birge qollanılıp, kómekshi sóz wazıypasın atqarıp kelgen. Kómekshi sózler grammatikalıq mánisi hám atqaratuǵın xızmetine qaray tirkewish, dáneker hám janapay bolıp úsh túrge bólinedi.
## Derekler
Gúltaj

**Gúltaj** — gúldegi gúlkeseden ishte jaylasqan gúlqorǵannıń qabatı. Ol gúltajjapıraqlar jıyındısınan ibarat. Gúltaj túrli reńde boladı.
Atalıq

**Atalıq** — gúlqorǵan ishinde jaylasqan eń áhmiyetli bólegi. Ol eki bólimnen: shańqaltadan hám atalıq sabaǵınan ibarat.
Tirkewish

**Tirkewish** — atlıq hám atlıq mánisindegi sózlerge dizbeklesip, olardı basqa bir mánili sózler menen baylanıstıratuǵın kómekshi sózler. Tirkewishler dizbeklesip kelgen sózi menen birge bir sorawǵa juwap beredi hám sol sóz benen birge bir gáp aǵzasınıń xızmetin atqaradı. Tirkewishler dizbeklesetuǵın sózinen bólek jazıladı. Mısalı: Qoylar ushın ot-shóp jıynadı. Salını kombayn menen jıynadı. Men kelgen soń koncert baslandı. Ol awıl jaqqa názer saldı. Ańlatıw: menen (benen, penen) kómekshi sózi tirkewishlik xızmeti menen qatar, birgelkili mánili eki sózdiń arasın baylanıstırıp, dánekerlik xızmette de qollanıladı. Mısalı: Jańa qonıs bolıp atırǵan salıkeshler menen sharwalardıń balaları oqıytuǵın mektep Asqardikinen táwir-aq alıs edi. (I.Q.) Bul gápte menen kómekshi sózi teń mánili birgelkili aǵzalardı baylanıstırıp kelgen.
Analıq

**Analıq** — gúldiń ortasında (orayında) jaylasqan eń áhmiyetli bólimi. Ol túyinshe, moyınsha hám awızshadan ibarat.
Túyinshe

**Túyinshe** — analıqtıń keńeygen tómengi bólimi. Onıń ishinde tuqım búrtigi jaylasqan. Túyinsheden miywe payda boladı. Túyinsheler gúldiń basqa aǵzalarına qaraǵanda jaylasıwına qarap astınǵı hám ústingi boladı. Dúzilisine qaray túyinshe bir hám kóp uyalı boladı.
Romantizm

Romantizm — ádebiyattıń ótken dáwirdegi belgili usıllarınıń biri. Jazıwshı óziniń súwretleytuǵın wazıypasın 
qıyal arqalı boljaydı, úlkeytip kórsetiwge kúsh beredi. Turmıstaǵı waqıyalardı sol qalpinde emes, al óziniń ármán 
etiwi, ańsawı tiykarında kórgisi keledi. Romatizmniń bir 
sıpatlı belgisi usıǵan baylanıslı boladı. Payda bolıwında 1789-jılı Francuz revolyuciyasınan keyingi jámiyetlik, siyasiy túsiniklerdiń tásiri bar.

## Qaraqalpaq ádebiyatı
Házirgi dáwirde de romantizm metodı menen jazılǵan 
eń qunlı shıǵarmalar bar. Máselen, Ibrayım Yusupov
«Dala ármanları», «Búlbil uyası» poemaları buǵan mısal 
bola aladı.

## Derekler
Moyınsha

**Moyınsha** — analıqtıń ortanǵı bólimi. Ol túyinshe menen awızshanı tutastırıp turadı. Onıń ishi gewek boladı.
Sintaksis

Sintaksis—grammatikanıń bir bólimi. Ol grek sózi, «dúzilis», «dizbeklesiw»— degen mánini ańlatadı.

Sintaksis morfologiya menen tıǵız baylanıslı úyreniledi. Sózlerdiń sintaksislik baylanısı arqalı dúziletuǵın sóz dizbegi, gáp hám gáp aǵzaları, tekst sintaksiste úyreniledi.

Irkilis belgileriniń qoyılıw qaǵıydaları punktuaciyada úyreniledi. Punktuaciya — latınnıń «punktum» «noqat» degen sózinen alınǵan. Ol sintaksis penen birge úyreniledi.

Sóz dizbegi, gáp hám teksttiń dúziliw hám qollanıw nızamlıqları úyreniletuǵın til ilimine sintaksis dep ataladı.

Irkilis belgileriniń qoyılıw qaǵıydaları úyreniletuǵın ilimge punktuaciya delinedi.
Ótemurat Tilewmuratov

Òtemurat Tilewmuratov 1925-jılda Qaraqalpaqstan Respublikası Qaraózek rayonında tuwılǵan.

## Biografiyası
1943-jıldıń martında Taxtakópir rayon áskeriy komissarlıǵı tárepinen Armiyaǵa shaqırılǵan. 1943-jıldıń oktyabrinen armiyada xızmet qılǵan. Óz áskeriy jolın Batıs frontta baslaǵan, sol jıldıń dekabr ayında awır jaradar bolǵan. Frontqa úsh aydan soń qaytqan. 1944-jılda qızıl ásker T.Utemuratov 97-oqshı diviziyası 136-oqshı polkınıń saperı bolıp urısqa kirgen. 1944-jıldıń jazında Belarus aymaǵındaǵı urıslarda ózin kórsetken. 1944-jıl 22-iyun kúni Suxodrovka dáryasın (Belarus, Vitebsk wálayatı) kesip ótiwde qızıl ásker T.Utemuratov artilleriyanı iyelengen placdarmǵa tez kóshiriw ushın hújim hám transport kópirleriniń qurılısında qatnasqan.

1944-jıldıń avgust ayında sol sawashlardaǵı kórsetken erligi ushın «Mártligi ushın» medalı menen sıylıqlanǵan. 97-oqshı diviziyası bólimleri boyınsha 1944-jıl 13-sentyabrdegi buyrıq (№46/n) penen qızıl ásker T.Utemuratov 3-dárejeli «Dańq» ordeni menen sıylıqlanǵan.

277-oqshı diviziyası bólimleri boyınsha 1945-jıl 26-fevraldaǵı buyrıq (№22/n) penen qızıl ásker T. Utemuratov 3-dárejeli «Dańq» ordeni menen sıylıqlanǵan (tákirar. Sıylıq betinde «aldın sıylıqlanbaǵan» dep jazılǵan).
1945-jıl 16-mart kúni Praussen elatlı punkti jaqınında aǵa serjant T.Utemuratov birinshi bolıp avtotrassadaǵı dushpanlar bolǵan úyge bastırıp kirip, avtomat oǵı hám granatalar menen on gitlershini joq qılǵan hám ekewin tutqınǵa alǵan. 5-armiya áskerleri boyınsha 1945-jıl 26-apreldagi buyrıq (№55/n) penen aǵa serjant T. Utemuratov 2-dárejeli «Dańq» ordeni menen sıylıqlanǵan.

1950-jılda aǵa serjant T.Utemuratov zapasqa bosatılǵan hám óz watanına qaytqan. Urıstan keyin ol Qaraózek rayonındaǵı «Moskva» kolxozında islegen. SSSR Joqarǵı Soveti Prezidiumınıń Pármanı menen 1982-jıl 22-yanvarda T.Utemuratov 1-dárejeli «Dańq» ordeni menen sıylıqlanǵan hám «Dańq» ordeniniń tolıq iyesine aylanǵan.

2005-jıl 16-oktyabr kúni qaytıs bolǵan.
1-dárejeli «Watandarlıq urıs», 1-, 2- hám 3-dárejeli «Shuhrat» ordenleri, medallar, sonday-aq, «Mártligi ushın» medalı menen sıylıqlanǵan.
1945-jıl 8-maydan Yapon militalist urısında qatnasqan.
## Dárekler
#
Qaraqalpaqstan Respublikası Oraylıq Mámleketlik arxiv fondınan

## Derekler
Awızsha

**Awızsha** — analıqtıń (moyınshanıń) eń joqarǵı bólimi — ushı. Ol shańlardı uslaw ushın xızmet etedi.
Gúlqorǵan

**Gúlqorǵan** — gúl ashılǵanǵa shekem atalıq hám analıqlardı orap, sırtqı tásirden saqlap turadı. Ol ápiwayı yamasa quramalı boladı.
Ayqınlawısh

Eki atlıq qatar kelip, biri ekinshisin qosımsha má-nide túsindirip, ayqınlap kelgen sózler ayqınlawısh delinedi. Qatar kelgen eki atlıqtıń qosımsha máni beriwshi, túsindiriwshi sózi ayqınlawısh, al qosımsha mánige iye bolǵan, túsindiriliwshi sóz ayqınlanıwshı aǵza delinedi.Ayqınlawısh qaysı? degen sorawǵa juwap beredi. 
Mısalı: Bas shıpaker Esemurat Tamaraǵa náwbetshi 
bolıwdı tapsırdı. (Q. J.) Bul gáptegi dıqqat etilgen bas shıpaker sózi ayqınlawısh, Esemurat sózi ayqınlanıwshı. 
Bunda Esemurat sózin bas shıpaker sózi kásibi boyınsha 
ayqınlap kelgen.
Ayqınlawısh hám ayqınlanıwshı ǵalabalıq hám anıq 
mánili atlıqlardan bolıp kelgende, anıq mánili atlıq 
ayqınlawısh boladı da, ǵalabalıq atlıq ayqınlanıwshı 
boladı. Jazıwda olardıń aralarına defis qoyıladı. M ı s a l ı : 
lyotshik-kosmonavt, mexanik-aydawshı, xatker-mashinistka, shıpaker-terapevt, ana-watan, ana-jer t.b.
Gazeta-jurnal, kórkem ádebiyat, mákeme t.b. menshikli atları ayqınlawısh mánisinde qollanıladı. Bunday 
ayqınlawısh mánisindegi atlıqlar bas háripten baslanıp, 
tırnaqshaǵa alınıp jazıladı. Mı salı: «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetası, «Ámiwdárya» jurnalı, «Qoblan» dástanı, 
«Nókis» miymanxanas t.b. 
Eger ayqınlawıshlar adam atlarınan bolıp kelse, 
tırnaqshaǵa alınbaydı. Bunday jaǵdayda adam atınan 
keyin atındaǵı sózi qollanıladı. M ı s a l ı : Berdaq 
atındaǵı mektep, Ájiniyaz atındaǵı pedinstitut, Ernazar 
alakóz gúzarı t.b. 
Ayqınlawıshlar ayqınlanıwshı aǵzanı kásibi, mamanlıǵı, 
hámeli, milleti, tuwısqanlıǵı, laqabı, húrmetli ataǵı t.b. 
belgileri boyınsha ayqınlaydı: Omar shayır, Erejep etikshi, Elmurat zerger, Ǵaniy palwan, Dosbergen traktorshı, 
Jiyrenshe sheshen, akademik Nurmuxammedov, professor 
Nasırov t.b.
Ayqınlawıshlar orın tár tibi jaǵınan ayqınlanıwshı 
aǵzadan aldın da, keyin de kele berediAyqınlawıshlar ayırımlanbaǵan ayqınlawısh hám 
ayırımlanǵan ayqınlawısh bolıp eki túrge bólinedi. 
Ayırımlanǵan ayqınlawısh ayırımlanǵan aǵzalı gáplerdiń 
quramında úyreniledi.
Buwınlar

Sózler buwınlardan turadı.

Sózlerdiń bólinip-bólinip aytılatuǵın dawıslı sesli bólegine buwın deymiz. Buwın bir dawıslı sesten, dawıslı hám dawıssız sesten jasala beredi. Dawıslı sesler buwın jasaw ózgesheligine iye, al dawıssız sesler buwın jasay almaydı.

Sózde qansha dawıslı ses bolsa, sonshama buwın boladı.Sózdegi dawıslı sestiń qatnasına qaray sózler bir buwınlı hám kóp buwınlı bolıp bólinedi.
Asıq oyını

**Asıq oyını** — qıs ayınıń geybir jıllı kúnleri kóp balalar qoranıń quyashlamasında toplanıp asıq oynaydı. Balalardıń bul oyınına egede jigitler de qatnasadı. Isi erikken jigitler asıq oynap atırǵan balalardıń oyının buzadı, asıqların jerge úlep taslaǵan waqıtta ortadaǵı asıqtı‒«shúrr»,‒dep tarpa basıp alıp qoyadı. Balalardıń oyının buzıp basıp alǵan sol asıqlardı birimlep «qulaq buramay» dep, balalardıń ortasına taslaydı. Balalar taslaǵan asıqtı alıwǵa bári birden toparlasıp júgiredi, qolına asıq tiygen bala tura qashadı. Basqaları izinen quwıp jetip asıqtı alıp qashqan balanıń qulaǵın buraydı, qulaǵınıń awırǵanına shıdamaǵan bala qolındaǵı asıqtı ılaqtırıp taslaydı, oǵan basqa balalar júgiredi. Usıoyında birneshe balalardıń qilaǵı buraladı. Biraz balalar pátli qollar menen buralıp qızarǵan qulaǵın sıypalap uslap júredi. Bul jaǵdaylardı kórgen egede jigitler kúlisip júdá ráhátlenip qaladı. 

Asıq oyınnıń basqa da tolıp atırǵan túrleri: altı taban, shal, qátep, taydırma t.b. boladı. Bul oyınlar da túrli qızıqlar, tamashalar menen tamamlanadı.

(Q.Ayımbetov "Ótken kúnlerden elesler" kitabınan

## Derekler