open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Klod Debyussi

**Klod Debyussi** (tolıq atı: Ashil-Klod-Debyussi, ) (1862-jıl 22-avgust, Sen-Jermen-an-Le, departament Ivelin —1918-jıl 25-mart, Parij) — francuz kompozitorı. Muzikalıq impressionizmnıń jetekshi wákilı.

## Biografiyası
1862-jılı 22-avgustta Sen-Jermen-an-Le qalasında (Parij qalası átirapı) kishkene ıdıs-tabaq fayans dúkanınıń iyesı bolǵan mayda sawdagerdıń shańaraǵında tuwılǵan. Klod eki jasqa tolǵanda ákesi ózinıń dúkanshasın satıp, shańaraǵı menen Parijge kóship keldi, ol jerde úlken Debyussi jeke menshik firmaǵa esapshı bolıp jumısqa kirdi. Franciya-Prussiya urısı dáwırın esapqa almaǵanda, bolajaq kompozitordıń anası onıń menen birge urıs háreketlerınen uzaqta bolǵan Kann qalasına ketkeninde Klod Debyussinıń derlik pútkil balalıǵı Parijde ótedi. Áyne Kannda jas Klod 1870-jılı birinshi fortepiano sabaqların ala baslaydı; Parijge qaytıp kelgennen soń, sabaqlar shayır Pol Verlennıń qáyin enesı, sonıń menen birge ózinı Frederik Shopennıń shákırtı dep ataǵın Antuanetta Mote de Fleurvil basshılıǵında dawam ettiriledi.

## Derekler
Satıp alıw punkti

**Satıp alıw punkti** yamasa **bosatıw punkti** miynet shártnamasındaǵı punkt bolıp tabıladı. Ol xızmetkerge jumıs beriwshige belgilengen (ádette úlken) tólemdi tólew arqalı shártnamanı bir tárepli biykarlawǵa imkaniyat beredi. Tólemdi xızmetker tikkeley tólewi múmkin, biraq ádette xızmetkerdiń xızmetlerin alıwdı qálegen keleshektegi jumıs beriwshi tárepinen tólenedi.

Bul kóbinese sport komandalarına tiyisli qollanıladı, onda shártnama boyınsha oyınshı ushın transfer tólemi ádette tólenedi; biraq, házirgi iyelik etiwshi klub óz oyınshısın satıwǵa minnetli emes, hám eger qolaylı tólem haqqında kelisimge erisiw múmkin bolmasa, satıp alıwshı klub onıń shártnamasında sonday punkt bolsa – oyınshınıń satıp alıw tólemin tólewi múmkin, bunı iyelik etiwshi klub toqtata almaydı. Satıp alıw punktleri ádette oyınshınıń kútilip atırǵan bazar bahasınan joqarı summada belgilenedi. Biraq, geyde kishirek klubtaǵı oyınshı shártnamaǵa qol qoyıp, eger onıń ónimliligi qızıǵıwshılıq payda etse, úlken klublardı tartıw ushın tómen satıp alıw tólemin talap etedi, bul satıwshı klub ushın belgilengen rezervaciya bahası sıpatında ámelde isleydi.

Bul punkttiń maqseti eki túrli; birinshiden, onıń joqarı summası menen, básekilesiwshi komandalar, eger aǵımdaǵı klub olardı satıw belgilerin kórsetpese, oyınshını satıp alıw háreketinen bas tartadı, al ekinshiden, bul oyınshılarǵa ózleriniń shártnamalıq minnetlemelerin atqarmawǵa keńes beredi. 

Ispaniyada 1985-jıldan baslap futbol shártnamalarında satıp alıw punktleri májbúriy bolıp kelgen. Eger olar óz shártnamasın biykarlawdı qálese, oyınshılar ózleriniń házirgi klubına satıp alıw tólemin jeke ózleri tólewi talap etiledi (liga organı arqalı), bul olarǵa olar menen shártnama dúzgen klub tárepinen aldın ala tólenedi; biraq bul qarjılardı aldın ala tólew dáslep Ispaniya húkimeti tárepinen salıqqa tartılatuǵın tabıs sıpatında qaralǵan, bul satıp alıwshı klubtan tólemniń ózinen tısqarı tabıs salıǵın tólewdi talap etken, bul eki tranzakciyaǵa baylanıslı tıyım salıwshı joqarı qárejetler klublardı bunday kelisimlerdi dúziwden toqtatqan. 2016-jıldıń oktyabrinde nızamlar ózgertildi, oyınshılarǵa berilgen satıp alıw tólemi endi salıqqa tartılmaydı, bul tek tólemniń ózi tóleniwi kerek degendi ańlattı.

2022-jıldıń yanvar ayı jaǵdayına muwapıq, eń úlken altı satıp alıw punkti «Real Madrid» oyınshıları Karim Benzema hám Federiko Valverde, «Barselona» oyınshıları Pedri Gonsales, Ansu Fati hám Ferran Torres (hámmesi 1 milliard evro) hám David Alabanıkı (sonday-aq «Real Madrid», 850 million evro) boldı.

2017-jıldıń 3-avgustında «Pari Sen-Jermen» Braziliya futbolshısı Neymardıń «Barselonadan» satıp alıw punktin janlandırdı, ol 222 million evro etip belgilengen edi, bul onı tarıyxtaǵı eń qımbat futbolshıǵa aylandırdı, bunnan aldınǵı 2016-jılda Pol Pogba tárepinen ornatılǵan rekordtan (105 million evro) ozıp ketti, sol waqıtta ol «Yuventustan» Angliyanıń «Manchester Yunayted» klubına qaytıp kelgen edi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Kaseres qaǵıydası

**Kaseres qaǵıydası**, sonday-aq **Entoni Kaseres qaǵıydası** yamasa **Kaseres punkti** dep te atalatuǵın, Futbol Avstraliya tárepinen engizilgen transfer reglamenti bolıp, eger oyınshı kóp-klubqa iyelik etiw/sheriklik (MKO) tárepinen satıp alınıp, MKO menen baylanıslı A-Liga klubına ijaraǵa berilgen bolsa, sol oyınshınıń A-Liga máwsiminde dizimge alınıwına tıyım saladı. Bul qaǵıyda oyınshınıń aldıńǵı A-Liga shártnaması tamamlanǵansha yamasa oyınshı satıp alınǵan transfer aynasın qosqanda, jergilikli máwsim dawamındaǵı eki transfer aynasınıń múddeti pitkenshe qollanıladı.

## Tariyxı
A-Liganıń 2015–16-jılǵı máwsiminde, 2016-jıldıń 15-yanvarında Entoni Kaseres «Sentral Kost Marinersten» Angliyanıń «Manchester Siti» klubına 300 000 Avstraliya dolları transfer tólemine satıp alındı. Kaseres «Siti» menen shártnama dúzgennen tórt kún ótken soń, máwsimniń qalǵan bólegi ushın «Manchester Siti» menen bir iyeliktegi A-Ligadaǵı básekilesi «Melburn Sitige» ijaraǵa berildi. Bul háreket dawǵa sebep boldı, óytkeni ol milliy liga klubındaǵı oyınshı ushın transfer tólemin sorawǵa, usınıwǵa yamasa tólewge tıyım salatuǵın qaǵıydadaǵı kemshilik sıpatında bahalandı; «Melburn Siti» «Manchester Sitidiń» tásirisiz Kaseres penen shártnama dúze almaytuǵın edi. «Sidney» FK bas atqarıwshı direktorı Toni Pignata bul háreketti sınǵa aldı, sebebi ol oyın qaǵıydaları sheńberinde bolsa da, klub-modeli astındaǵı klublarǵa artıqmashılıq berdi.

Nátiyjede, transferdi qayta qarap shıqqannan keyin, Futbol Avstraliya barlıq qatnasıwshı A-Liga klublarına bir neshe klub iyeligi tárepinen satıp alınǵan oyınshılarǵa A-Ligadaǵı tuwısqan klubqa, oyınshınıń A-Ligadaǵı aldınǵı shártnaması tamamlanǵanǵa shekem yamasa shártnama dúzilgen kúnnen baslap eki jergilikli transfer aynası ótkenge shekem, ijaraǵa beriliwine tıyım salatuǵın qaǵıyda ózgerisi haqqında esletpe jiberdi.

Bill Foli iyeligindegi, «Melburn Sitige» uqsas klub modelin bólisetuǵın «Oklend» FK kirgizilgennen keyin 2024-jıldıń avgustında bul punkt jáne bir márte qayta qaraldı. Bul «Bornmuttan» tuwısqan klub «Oklendke» darwazaman Aleks Polsenni ijaraǵa alıw sebepli de qosımsha talap etildi. Polsen jaqında 2023–24-jılǵı máwsimde «Vellington Feniks» ushın oynaǵan edi, keyin iyun ayında transfer tólemine «Bornmut» penen shártnama dúzgen edi. «Oklendtiń» bas atqarıwshı direktorı Nik Bekker A-Ligadaǵı barlıq klublardıń «Kaseres qaǵıydasın» qayta qarap shıǵıw hám keleshek máwsimler ushın alıp taslaw kerek degen pikirge qosılǵanın ayttı. Biraq, «Vellington Feniks» bas menejer Devid Doumnan málimleme járiyalap, Polsenniń ligaǵa kiriwine ruqsat beriw ushın punkttiń beyimlesiwin qollap-quwatlasa da, ijaraǵa alıw haqqında túsinik beriwdi soradı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Styuartlar

**Styuartlar** (dáslep , , XVI ásirden baslap francuz jazıwı ornatıldı ) — Shotlandiya (1371-1651, 1660-1707-jılları), Angliya (1603-1649, 1660-1694, 1702-1707-jılları), Irlandiya (1603-1649, 1660-1694, 1702-1714-jılları) hám Ullı Britaniya (1707-1714-jılları) patshaları dinastiyası. Styuartlardıń uranı «Mártlik jarada bekkemlenedi» edi (, ).

## Shotlandiyada

Styuartlar áwladınıń birinshi belgili wákili Dol iyeligınıń sarayındaǵı seneshal Alan Fic-Flaad edi. Ol XI ásirdegi Normandlar basqınshılıǵınan keyin tez arada Britaniyaǵa kelgen. Sol sebepli onıń kelip shıǵıwı haqqındaǵı izertlewshilerdıń pikirlerı hár qıylı - ol bretonlı da, normandlı da bolıwı múmkin. Alan inglis patshası Genrix I nıń tárepdarı bolip, ol ózine Shropshirdegı jerlerdı inám etken. Onıń ullarınan biri Uolter Fic-Alan (1177-jılı qaytıs bolǵan) Angliyada feodallıq anarxiya dáwirinde xanzada Matildanı qollap-quwatlaǵan hám Shotlandiya patshası David I menen jaqınlasqan. 1136-jılı Uolter Shotlandiyaǵa kóship ótip, Renfrushirde úlken jer iyeligı, ómirlik perlik hám Shotlandiya patsha sarayınıń joqarı styuardı (basqarıwshısı) lawazımın iyeleydi. Lawazım atınan Styuartlar familiyası kelip shıqqan.

Altınshi lord-styuart Uolter Styuart (1293-1326) patsha Robert I Bryustıń qızı Majoriǵa úylengen. Olardıń balası Robert II perzentsiz tuwısqan dayısı, Bryuslar dinastiyasınan bolǵan David II qaytıs bolǵannan keyin Shotlandiya tájın iyeledı. Onıń miyrasxorları Robert III, Yakov I, Yakov II, Yakov III, Yakov IV hám Yakov V bolǵan.

## Derekler
Milan (futbol klubı)

**«Milan»** () — Milan qalasınıń italyan professional futbol klubı. «Milan» - dúnyanıń eń tabıslı klublarınan biri hám xalıqaralıq kuboklar sanı boyınsha Italiyanıń eń kóp sıylıqlanǵan klubı.

1963-jılı Italiyadan Evropa chempionları kubogin qolga kirgizgen birinshi klub boldı. «Milan» bes márte UEFA Superkubogı jeńimpazı esaplanadı. Sonday-aq, ol Evropa chempionlar ligası kubogin ózinde saqlap qalıw huqıqına iye bolǵan 6 komandadan biri bolip, bul kubokti 7 mártebe qolǵa kirgizgen. Búgingi kúnge shekem qolǵa kirgizilgen sońǵı kubok Italiya Superkubogi 2024 boldı.

## Derekler
Xolokost

**Xolokost** (qısqa mániste, ,  den — «pútkilley órtew»), hám de **Evropa evreylıgınıń apatı, Shoa** ( [Shoa] «apat», «katastrofa») — genocid, nacist Germaniyanıń evreylerdi planlı túrde joq etiw siyasatınıń nátiyjesi; Evropadaǵı 6 millionǵa jaqın evrey xolokost qurbanı boldı.

## Derekler
Robert III (Shotlandiya patshası)

**Robert III** (, 1330-jıllar — 1406-jıl 4-aprel) — 1390-jildan baslap Styuartlar dinastiyasınan bolgan Shotlandiya patshası, patshası Robert II hám onin birinshi hayalı Elizaveta Murdıń úlken balası. Tuwılǵannan baslap taxtqa otırǵansha **Jon Styuart** (). Dáslep «Kayl lordı» ataǵına iye bolǵan. 1363-jılı ákesi hám inisi menen birge patsha David II ge qarsı nátiyjesiz kóteriliste qatnastı. 1367-jılı Ioann patsha hayalınıń jiyenine úylendi, sonnan keyin ákesi sol jılı oǵan graf Atolla ataǵın berdi, David II bolsa 1368-jılı oǵan graf Karrika ataǵın berdi, onıń ózi Shotlandiya taxtınıń miyrasxori sıpatında alıp bardı.
Chip (futbol)

**Chip**, sonday-aq **lob** dep te ataladı, bul toptı qarsılaslardıń basınan asırıp ótkeriw yamasa dárwazamannıń ústinen gol urıw ushın onı hawaǵa biyik kóteriw maqsetinde astınan dál, biraq maksimal kúsh jumsamay tebiw usılı. Chip soqqıları ádette artqa aylanıwǵa iye boladı, bolmasa olar kóbinese lob dep esaplanadı.

Ulıwma alǵanda, lob oyınshınıń toptı ayaǵınıń aldıńǵı bólimi menen urıwın talap etedi, toptı hawaǵa kóteriw ushın barmaqların paydalanadı. Kóbinese gol urıw ushın qollanıladı, bunda toptı dárwazaman jete almaytuǵın belgili bir biyiklikke kóterip, sońınan onı qaytadan dárwazaǵa túsiriwge baǵdarlanǵan. Bul belgili bir texnika hám dállikti talap etedi hám Karlos Vela, Raul Gonsales, Krishtianu Ronaldu, Radamel Falkao, Ronaldino, Roberto Badjo, Romario, Franchesko Totti, Alessandro Del Pero hám Lionel Messi sıyaqlı oyınshılar bunı ózleriniń ayrıqsha usıllarına aylandırǵan.

Eger oyınshı penalti tebiw waqtında chip soqqısın qollansa, bul panenka dep ataladı. Bul atama chex futbolshısı Antonin Panenkanıń atınan kelip shıqqan. Ol 1976-jılǵı UEFA Evropa chempionatınıń finalında penaltiler seriyasında usı usıldı qollanıp, ataqlı jeńis golın urǵan edi. Ol waqıtta Batıs Germaniya dárwazamanı Sepp Mayerdi usı usıl menen jeńip, Chexoslovakiya milliy komandasına chempionlıq ataǵın alıp bergen. Eger rabona soqqısı da chip sıyaqlı biyik traektoriya hám artqa aylanıwǵa iye bolsa, onı da chip dep esaplawǵa boladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Birge iyelik etiw (futbol)

**Birge iyelik etiw** – bul eki futbol klubı bir oyınshınıń shártnamasına birgelikte iyelik etetuǵın sistema, biraq oyınshı tek bir klubta oynaw ushın dizimge alınadı. Bul universal sistema emes, biraq Argentina, Chili hám Urugvay sıyaqlı ayırım mámleketlerde qollanıladı. Burın Italiyada keń tarqalǵan bolsa da, házirgi waqıtta bul ámeliyat sol jerde biykar etilgen.

Bul túrdegi kelisim úshinshi tárep iyeliginen ózgeshelenedi, sebebi sońǵısında oyınshınıń shártnamasına futbolǵa qatnası joq subekt, mısalı, basqarıw kompaniyası iyelik etedi.

## Italiya
Birge iyelik etiw kelisimleri 2014-15-máwsimniń aqırında biykar etilgenge shekem Italiya futbolında keń tarqalǵan edi. Bul ámeliyat FIGC (Italiya Futbol Federaciyası) Ishki Shólkemlestiriw Qaǵıydalarınıń 102-bis statyasında tastıyıqlanǵan hám rásmiy túrde «qatnasıw huqıqları» (diritti di partecipazione) dep atalǵan.

Birge iyelik etiwdi ornatıw ushın, oyınshı bir komandaǵa kelisim dúzip, shártnamasında keminde eki jıl qalǵan bolıwı kerek edi. Bul ádettegi transfer sıyaqlı isleytuǵın edi, tek satatuǵın klub joqarıda aytılǵan qatnasıw huqıqların, yaǵnıy oyınshı qunınıń 50% huqıqların saqlap qalatuǵın edi. Eger kelisim barlıq qatnasıwshı táreplerdiń óz-ara kelisimi menen erte toqtatılmasa, eki klub hár máwsim aqırında kelisimdi jańalaw yaki toqtatıw haqqında kelisiwi kerek bolatuǵın edi. Eger olar liga boyınsha belgilengen múddetke shekem kelisimge kele almasa, másele jabıq aukcion arqalı sheshilgen. Eger usınıslar birdey bolsa, yamasa klublardıń hesh qaysısı usınıs bermese, futbolshınıń tolıq huqıqları ol dizimge alınǵan klubqa ótetuǵın edi (yaǵnıy, futbolshını birge iyelik etiw tiykarında alǵan klubqa, al qatnasıw huqıqların saqlap qalǵan klubqa emes). Oyınshı eki komandanıń birge iyeliginde bolǵan waqıtta da, eger barlıq qatnasıwshı tárepler kelisim berse, onı úshinshi tárepke ijaraǵa beriwge bolatuǵın edi. «Qatnasıw huqıqlarına» iye klubqa, jáne de barlıq basqa qatnasıwshı tárepler kelisim bergen jaǵdayda, bul huqıqlardı basqa klubqa ótkeriwge ruqsat etilgen.

Bunday kelisimniń ámeliy mısalı braziliyalı soqqı beriwshi Adrianonıń Internacionale hám Parma klubları tárepinen birge iyelik etilgeni boldı. Parma 2002-jıldıń may ayında Adrianonı shama menen 4 million funt sterlingke satıp aldı, al Inter qatnasıw huqıqların saqlap qaldı. Adriano Parmada tabıslı oyın ótkerdi, nátiyjede Inter 2004-jıldıń yanvar ayında Parmanıń yarım úlesin satıp alıw ushın shama menen 13,5 million funt sterling tóledi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Futbol shártnamaları

**Futbol shártnamaları** háwesker hám kásiplik futbol ushın nızamlı shártnamalar bolıp tabıladı. Futbol shártnamaları shártnama, huqıq buzıw hám miynet nızamı menen aytarlıqtay dárejede baylanıslı. Jala jabıw, jeke ómir huqıqları hám intellektual múlk huqıqı máseleleri de futbol shártnamalarınıń ajıralmas bólegi bolıp tabıladı. Bul taraw 1990-jıllardan baslap bir qatar qarama-qarsılıqlarǵa sebep boldı (Bosman qararı hám Vebster qararın qarań). Bul jaǵdaylar oyınshılar kúshiniń qayta teńlesiwi hám futboldıń ǵalaba xabar quralları dıqqat orayında bolıwı hám kommerciyalasıwınıń artıwı menen bir waqıtta júz berdi.

## Miynet nızamı: Futbol shártnamaları
Miynet nızamı bárqulla associaciyalıq futbol shártnamaların anıqlawda ayrıqsha áhmiyetli faktor bolıp kelgen. Mámleketlerdiń futbol oyınshıları tárepinen islengen miynetti qalay klassifikaciyalawı futbol oyınshıları shártnamasınıń kóp tárepleri ushın áhmiyetli. XXI ásirde biz futboldaǵı miynet klassifikaciyasınıń tábiyatında ayırım ózgerislerdi kórdik. Ayırım ellerde futbol oyınshıları xızmetkerler emes, al xızmet kórsetiwshiler sıpatında klassifikaciyalanadı. Bolgariya buǵan mısal bola aladı, 2005-jıldıń noyabr ayında Sofiyada ótkerilgen konferenciyada eldiń futbol oyınshıların xızmet kórsetiwshi tulǵalar sıpatında qayta klassifikaciyalaytuǵını tastıyıqlandı. Nátiyjede, klublar oyınshılarǵa burınǵı klassifikaciya boyınsha berilgen xızmetker jeńilliklerin tólewge májbúr emes.

## Finanslıq máseleler: Futbol shártnamaları
Házirgi kúndegi shártnama kelisimleriniń eń áhmiyetli máseleleriniń biri - klublardıń oyınshılardı bahalawı. Sonıń menen bir qatarda, tiyisli basqarıw organları tárepinen belgilengen buxgalterlik esap principlerin orınlaw shártnama shártlerin belgilewde ayrıqsha áhmiyetke iye. Bul kórsetpeler hám qaǵıydalardı orınlaw ayrıqsha máselege aylandı, ásirese ayırım shártnamalardıń múddeti belgili buxgalterlik tájiriybeler ushın talap etilgen múddetten uzaǵıraq bolǵan jaǵdaylarda. Sportqa jeke investiciyalardıń artıwı menen bul mashqala dawam etpekte.

## Shártnamalar hám psixologiya
Oyınshılar arasında shártnamalarǵa qol qoyıwdıń kóp túrli psixologiyalıq tásirleri bar. Shártnamalarǵa qol qoyıw hár qıylı oynaytuǵın oyınshılarǵa hár túrli tásir etedi, hám bul tásirlerdi bahalaw sport ilimpazları arasında talqılaw temasına aylandı. Qorǵawshılardıń jumısı kóbinese jańa shártnamaǵa qol qoyǵannan soń jaqsılanatuǵını anıqlandı, al yarım qorǵawshılar hám hújimshiler aralas pikirlerge iye. Jas oyınshılar da shártnamaǵa qol qoyıwdıń fizikalıq kórsetkishlerge tásirin kóredi, qosımsha basım olarǵa unamlı tásir etip, kásiplik shártnamaǵa qol qoyǵannan keyin qısqa múddette fizikalıq kórsetkishlerdiń artıwına alıp keledi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Gogencollernler

**Gogencollernler** (**Xoencollernler**) () — Shvabiyadan shiqqan german dinastiyası. Ruw shaqapshalarınan biri Brandenburg (Muqaddes Rim imperiyasına vassal bolǵan) kurfyurstları, keyin Prussiya patshaları bolǵan; 1871-1918-jıllar aralıǵında Gogencollernler dinastiyasınan bolǵan Prussiya patshaları bir waqıttıń ózinde Germaniya kayzerlerı de bolǵan. Gogencollernler katolik bólimi, Gogencollern-Zigmaringenler 1866-1947-jılları Rumıniyada húkimdarlıq etken. Shańaraq XI ásir aqırında Shvabiyadaǵı Xexingen qalası átirapında jaylasqan aymaqtan kelip shiqqan hám óz atın Gogencollern qorǵanınan alǵan.
Belgisizlik dálizi

Kriket sportında, **belgisizlik dálizi** − bul kriket tobın jetkerip beriw waqtında túse alatuǵın aymaq: betsmenniń off stampınıń sırtqı tárepindegi tar sızıq. Bul atama betsmenniń alǵa ya artqa oynawdı, yamasa jetkerip beriwdi qaldırıwdı anıqlawda eń kóp qıynalatuǵın aymaq degen pikirden kelip shıqqan. Eger betsmen toptı qaldırsa, top ishke qaray burılıp, onı ya boulǵa ushıratıwı, ya oǵan tiyip vikettiń aldındaǵı ayaqqa tiyiw itimalın arttırıwı múmkin. Eger betsmen toptı oynasa, top sırtqa ketiw itimalı bar, bul sırtqı shetke alıp kelip, slip oyınshıları yamasa viket saqlawshı tárepinen uslap alınıwı múmkin.

Bul sóz dizbegi burınǵı Yorkshir hám Angliya betsmeni, házirgi sholıwshı Djeffri Boykott tárepinen Angliyanıń 1990-jılǵı Batıs Hindistanǵa saparı waqtında sholıw barısında keń tarqaldı. Biraq ol bul termninniń krikettegi qollanılıwın oylap tappaǵan, ol hesh bolmaǵanda 1980-jıllardan berli qollanılmaqta.

Mısalı, 1986-87-jıllardaǵı Eshes turniriniń Brisben testin The Age gazetasında súwretlep atırıp, Piter Roebuk Grem Dillidiń «belgisizlik dálizi boylap» boul islegenin jazadı hám bul «amerikalı sóz dizbegi» «off stamptıń ústinde yamasa sırtında boul islew» ushın qollanılatuǵının túsindiredi. Mayk Selvidiń aytıwınsha, bir jıldan soń Jańa Zelandiyada Dilli «off stamptıń sırtındaǵı «belgisizlik dálizi» boylap toqtawsız top artınan top jiberdi, bul jerde betsmenler qaldırıw múmkinshiliginiń qáwipsizligisiz soqqıǵa tartıladı, hámmesi jaqsı uzınlıqta».  Ayırım jazıwshılar bul termnindi Terri Oldermanǵa tiyisli dep esaplaydı.

Bul sóz dizbegi basqa sport túsindirmelerinde de qollanılǵan. Futbolda ol ádette dárwazamannıń aldındaǵı hám aqırǵı qorǵanıw sızıǵınıń artındaǵı aymaqqa jetkerilgen kros yamasa pas ushın qollanıladı. Bul jaǵdayda «belgisizlik» aqırǵı qorǵawshı hám dárwazaman ekewi de qabıl etiwi kerek bolǵan sheshimnen kelip shıǵadı: toptı qorǵaw kerek pe yamasa onı basqa oyınshıǵa qaldırıw kerek pe.

«Belgisizlik dálizi» sonday-aq bir neshe onlayn kriket forumlarınıń hám keminde eki fanzin tipindegi kriket basılımlarınıń atı yamasa atınıń bir bólegi bolıp tabıladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Amalienborg

**Amalienborg korollıq sarayı** () — Kopengagendaǵı arxitekturalıq kompleks, Daniya monarxı Frederik X dıń rásmiy rezidenciyası. Patsha Frederik V (1746-1766) húkimdarlıǵı dáwirinde qurilǵan. Joybar avtorı Nikolay Eytved.

Ol óz atın Frederik III dıń hayalı, qıraliysha Sofiya Amaliya atınan alǵan. Ol 1673-jılı bul jerde *Sofi Amalienborg* () atlı saray qurǵan, keyinrek ese, 1689-jılı janıp kettı.
Glyuksburg sarayı

**Glyuksburg** () — Glyuksburglar dinastiyasınıń shańaraqlıq úyı. Daniya shegarası janında, Germaniyanıń eń arqa tárepınde, Glyuksburg qalasında, Flensburgtan 11 km uzaqlıqta jaylasqan.

 
Saray kól betindegi 2,5 metrlik fundamentde turadi. Qurılısqa tájiriybelı usta Nikolaus Karis basshılıq etti (nem.).

Qurilis 1582-jılı baslanǵan. Qasır bes jılda qurıp pitkerilgen. XIX ásir ortalarında Daniya patshası Kristian IX ıqtıyarında bolǵan.
Shlezvig-Golshteyn

**Shlezvig-Golshteyn** (, ) — Germaniyanıń arqasında jaylasqan jer. Paytaxtı — Kil qalası. Arqada Daniya, qublada erkin Gamburg qalası, Meklenburg-Pomeraniya hám Tómengı Saksoniya jerlerı menen shegaralas.
Kruiff burılıwı

**Kruiff burılıwı** − futbolda qollanılatuǵın aldawshı dribling háreketi bolıp, gollandiyalı oyınshı Yoxan Kruifftıń atına qoyılǵan.

1974-jılǵı Jáhán chempionatınıń topar basqıshında Shveciyaǵa qarsı oyınnıń 22-minutında, Kruiff hújimdegi poziciyasında toptı baqlap turǵanda hám shved qorǵawshısı Yan Olsson tárepinen qattı qorǵalıp atırǵanda, Kruiff pas beriwdi imitaciya etti, keyin toptı turǵan ayaǵınıń artına tarttı, 180 gradusqa burıldı hám tezlik penen ketti. Ápiwayılıǵı, nátiyjeliligi hám kútilmegenligi menen Kruiff burılıwı zamanagóy futboldaǵı eń keń tanılǵan dribling háreketleriniń biri bolıp qalmaqta.

Biraq, bul aldaw háreketiniń Kruiff atına qoyılıwı, onı birinshi bolıp Kruiff orınlaǵan degendi ańlatpaydı. Kópshilik aldawshı driblingler, aldaw háreketleri hám tryukler sıyaqlı, onı birinshi bolıp orınlaǵan futbolshını anıqlaw derlik hesh waqıtta múmkin emes. Mısalı, Pele bul tryukti 1960-jılı (Yuventusqa qarsı oyında) ámelge asırǵan.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Áhmiyetsiz oyın

**Áhmiyetsiz oyın** − bul sport tilinde qollanılatuǵın termin bolıp, ol seriyadaǵı match nátiyjesi aldıńǵı oyınlar menen anıqlanǵan jaǵdaydaǵı seriyanıń oyının súwretlew ushın qollanıladı. Sonlıqtan, áhmiyetsiz oyınnıń seriyanıń jeńimpazı hám jeńilgenine hesh qanday tásiri bolmaydı, tek jeńilgen hám utılǵan oyınlardıń ulıwma sanı hám oyınshılardıń statistikasına ǵana tásir etedi.

Bul termin Devis Kubogı hám Billi Djin King Kubogı tennis oyınlarında, sonday-aq xalıqaralıq kriket, dala xokkeyi, FIFA Jáhán Chempionatı, UEFA Chempionlar Ligası, Regbi boyınsha Jáhán Chempionatı hám Kelip shıǵıw mámleketi seriyasında qollanıladı.

Mısalı, Devis Kubogı seriyasında, hárbir jarısıwshı eller jubı bes oyın (raund) ótkeredi, onda jeńimpaz besten úsh sistema tiykarında anıqlanadı. Bir komanda úsh jeńiske eriskennen keyin, qalǵan oyın yamasa oyınlar áhmiyetsiz oyınlar dep ataladı. Xalıqaralıq Tennis Federaciyasınıń áhmiyetsiz oyınlar boyınsha jarıs qaǵıydalarınıń sońǵı qayta kórip shıǵılıwı 2011-jılǵa tiyisli.

Áhmiyetsiz oyınnıń nátiyjesi seriyanıń jeńimpazın anıqlawǵa tásir etpegenlikten, áhmiyetsiz oyınlar ádette kem intensivli atmosferada ótkeriledi, kóbinese seriyada jeńilgen komandaǵa bir oyında jeńiske erisiw múmkinshiligin beredi. Geyde, joqarı dárejeli jarıslarda kóp oyın ótkermegen ekinshi dárejeli oyınshılarǵa tájiriybe toplaw ushın áhmiyetsiz oyında qatnasıw múmkinshiligi beriledi. Bul ámeliyat seriyada tolıq jeńiske erisiw itimallıǵın tómenletedi, sonlıqtan qıtay tilinde áhmiyetsiz oyın kóbinese «abıray ushın ayqas» (qıtaysha: 荣誉之战) dep ataladı, tiykarınan alǵa shıǵıw múmkinshiliginen ayırılǵan jarısıwshılar ushın.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Frederik VII (Daniya patshası)

**Frederik VII** (, 1808-jıl 6-oktyabr, Amalienborg, Kopengagen — 1863-jıl 15-noyabr Glyuksburg sarayı, Shlezvig-Golshteyn) — 1848-jıldan Daniya patshası, Oldenburglar dinastiyasınan.

Frederik Oldenburglar dinastiyasınan bolǵı Daniyanıń sońǵı patshası hám Daniyanıń sońǵı absolyut monarxı edi. Ol óz húkimdarlıǵı dáwirinde parlamenttı shólkemlestirgen hám mámlekettı konstituciyalıq monarxiya dep járiyalaǵan konstituciyaǵa qol qoydı.

Eń belgili Daniya patshalarınan biri bolǵan. Bunıń sebebi tek ǵana absolyutizmnen waz keshiwinde emes, al onıń jeke ózgesheliginde da edi. Ol xalıqqa jaqın hám haq kewilli, ápiwayı hám sonıń menen birge ullı monarx edi; Daniya boylap sayaxatları waqtında ápiwayı adamlar menen sáwbetlesetuǵın edi.
Kristian VIII

**Kristian VIII** (; 1786-jıl 18-sentyabr, Kristiansborg, Kopengagen — 1848-jıl 20-yanvar, Amalienborg, Kopengagen) — Norvegiya patshası (1814-jil 19-maydan 10-oktyabrge shekem), Daniya patshası (1839-jildan).

## Biografiyası

Shahzada Kristian Frederik 1786-jıl 18-sentyabrde Kopengagen qalasındaǵı Kristiansborg sarayında tuwılǵan. Shahzada patsha Frederik V dıń aqlıǵı edi, onıń kishi balası shahzada Frederik (1753-1805) 1770-1780-jılları Daniya regenti bolǵan. Onıń ákesi Ivan VI nıń ájaǵası edi. 1813-jıldan Daniya-Norvegiya yuniyası sheńberinde Norvegiyanıń shtatgalteri bolǵan. Kristian Norvegiyanıń Daniyadan Shveciyaǵa ótiwi haqqındaǵı 1814-jılǵı Kil pitim shártnamalarınan birinıń shártlerin tán alıwdan bas tartqan.
Teńlestiriwshi (sport)

**Teńlestiriwshi** – bul eki komandanıń esabın **teńlestiretuǵın gol** yamasa upaydı bildiretuǵın sport termini.

Mısalı, eger A komandası 1-0 esabı menen utıp atırǵan bolsa hám B komandası gol ursa, esap 1-1 boladı, bul jaǵdayda sol gol *teńlestiriwshi gol* bolıp esaplanadı.

Sports Illustrated jurnalınıń pikirinshe, Amerika Qurama Shtatları futbol tariyxındaǵı eń áhmiyetli gollardıń biri Ebbi Uombektiń teńlestiriwshi golı bolǵan: 2011-jılǵı FIFA Hayal-qızlar jáhán chempionatınıń sherek finalında Germaniyada oyınnıń 122-minutında Megan Rapinonıń shep ayaǵı menen uzaq aralıqtan bergen pasınan keyin bas penen urılǵan gol. FIFA bul goldı «Hayal-qızlar jáhán chempionatındaǵı eń ullı gol» dep ataǵan.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Fridrix II

**Fridrix II** (; 1712-jıl 24-yanvar, Berlin — 1786-jıl 17-avgust, Potsdam) — 1740-jildan Gogencollernler dinastiyasınan Prussiya patshası. Aǵartıwshı absolyutizmnıń jarqın wákili, prussiya-german mámleketınıń tiykar salıwshısı.

## Biografiyası
### Balalıǵı
Fridrix 1712-jılı 24-yanvarda Berlinde tuwılǵan. Onıń ákesi - Gogencollernler dinastiyasınan Prussiya patshası Fridrix Vilgelm I, anası - Angliya patshası Georg I dıń qızı Sofiya Doroteya Gannoverlı. Fridrix usı kóp balalı patshalıq shańaraqtıń úshinshi hám eń úlken (eki úlken aǵası náreste waqtında qaytıs bolǵan) balası bolıp, olarda jámi 14 perzent tuwılǵan. Kishkene shahzadanıń úlken ajapası, bolajaq markrafinya Bayreyt markrafinyası, Vilgelmina úkesın oǵada jaqsı kóretuǵın edi.

Onıń birinshi tárbiyashısı francuz emigrantı mademuazel de Rokul bolıp, ol onda francuz ádebiyatına muhabbat oyatqan. Jetinshi jılı Fridrixtı oqıtıwshı Dyugannıń qadaǵalawına berdi, ol Fridrixtıń barlıq francuz tiline qızıǵıwshılıǵın jáne de kúsheytti. Ákesi Fridrixtı jawinger etip tarbiyalawǵa háreket etti, biraq shahzada muzıka, filosofiya hám ayaq oyınına qızıǵar edi. Nátiyjede, Fridrix Vilgelm onı arzımaǵan miyrasxor dep esapladı hám uzaq waqıt taxttı ózinıń qızıǵıwshılıqların kóbirek qandıratuǵın kishkene balası Avgust-Vilgelmge ótkeriwge umtıldı.

Fridrix Prussiyanıń sol waqıttaǵı miyrasxor shahzadası Fridrix Vilgelm hám Gannoverlı Sofiya Doroteyanıń balası edi. Xalıq arasında «korol-soldat» dep atalǵan Fridrix Vilgelm I úlken hám qúdiretli armiya dúzip, ogan ataqlı «Potsdam gigantlarınıń» polkın kirgizdi; korollıq baylıqların puxta basqarıp, kúshli oraylasqan húkimetti dúzdi. Ol ashıwshaq minez-qulıqqa iye bolıp, Brandenburg-Prussiyanı absolyutizm usılında basqarǵan. Fridrixtıń anası Sofiya (ákesi Georg Lyudvig Gannoverskiy 1714-jılı Britaniya taxtın miyras etip alǵan) ádepli, xarizmalı hám bilimli hayal edi. Ata-analar ortasındaǵı siyasiy hám jeke kelispewshilikler keskinlikti keltirip shıǵardı, ol Fridrixtıń mádeniyatqa bolǵan múnásibetine, onıń húkimdar sıpatındaǵı roli hám ákesi menen múnásibetine tásir etti.

Fridrix óspirimlik jasında anası hám apası Vilgelmina menen jasadı, biraq olar ákesinıń Kenigs-Vusterxauzendegi ańshılıq úyine turaqlı túrde baratuǵın edi. Fridrix hám onıń úlken ajapası arasında jaqın múnásibetler júzege keldi hám ol 1758-jılı qızdıń ólgenige shekem dawam etti. Fridrix ajapası menen gúgenot tárbiyashı hám repetitor arqalı tárbiyalanǵan hám bir waqıtta francuz hám nemis tillerin úyrengen. Ákesinıń onıń bilimi tek diniy hám pragmatikalıq bolıwın qálegenine qaramastan, jas shahzada muzıka, ádebiyat hám francuz mádeniyatın qollap-quwatlawdı basladi. Fridrix Vilgelm bul qızıǵıwshılıqlardı hayal-qızlarǵa tán dep esapladi, sebebi olar onıń áskeriyligi menen qarsi kelgen edi. Bul Fridrixtıń tayaq jewine hám kemsitiliwine alıp keldi. Soǵan qaramastan, shahzada latın tilinen oqıtıwshısı Jak Duxannıń járdemi menen ózinıń rásmiy sabaqlarına qosımsha 3 mıń tomnan ibarat poeziya, grek hám rim klassikası hám filosofiya boyınsha qupiya kitapxananı tabıwǵa eristi.

## Derekler
UIMA

**UIMA** (/juˈiːmә/ yu-I-ma), Strukturalanbaǵan Informaciyanı Basqarıw Arxitekturasınıń qısqartpası, dáslep IBMde islep shıǵılǵan kontent analitikası ushın OASIS standartı bolıp tabıladı. Ol strukturalanbaǵan informaciyanı analizlew hám izlew texnologiyaları menen integraciyalaw ushın kóp modallı analitikanı islep shıǵıw, ashıw, qurastırıw hám ornalastırıw ushın komponentli programmalıq támiynat arxitekturasın usınadı.

## Strukturası
UIMA arxitekturasın tórt ólshemde qarawǵa boladı:

# Ol analitikalıq qubır jolındaǵı komponent interfeyslerin anıqlaydı.
# Ol dizayn úlgileriniń jıynaǵın táriyipleydi.
# Ol eki maǵlıwmat kórinisin usınadı: joqarı ónimli analitika ushın yadtaǵı annotaciyalardıń kórinisi hám uzaqtaǵı veb xızmetleri menen integraciyalaw ushın annotaciyalardıń XML kórinisi.
# Ol hár túrli kónlikpelerge iye paydalanıwshılar tárepinen qollanılıwı múmkin bolǵan qurallarǵa múmkinshilik beretuǵın islep shıǵıw rolllerin usınadı.

## Ámelge asırıwlar hám qollanıwlar
**Apache UIMA**, UIMAnıń tiykarǵı ámelge asırılıwı, Apache Software Foundation tárepinen qollap-quwatlanadı.

UIMA bir qatar programmalıq támiynat proektlerinde qollanıladı:

* IBM Research tiń Watson i strukturalanbaǵan maǵlıwmatlardı analizlew ushın UIMA nı paydalanadı.
* Klinikalıq Tekst Analizi hám Bilimlerdi Alıw Sisteması (Apache cTAKES) medicinalıq jazbalardan informaciya alıw ushın UIMAǵa tiykarlanǵan sistema bolıp tabıladı.
* DKPro Core ulıwma maqsette tábiyiy tildi qayta islew ushın qayta qollanıwǵa bolatuǵın UIMA komponentleriniń jıynaǵı bolıp tabıladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Georg I (Ullı Britaniya patshası)

**Georg I** (, ; 1660-jıl 7-iyun, Gannover — 1727-jıl 22-iyun, Osnabryuk) — Ullı Britaniya patshası 1714-jıl 12-avgustdan baslap, Gannover kurfyurstı 1698-jıl 2-fevraldan, Britaniya korollıq taxtındaǵı Gannover dinastiyasınıń birinshi wákili.

Georg Gannoverlı Britaniya taxtına otırǵannan soń, mámleket islerine az waqıt ajıratqan, sonlıqtan biylik ministrler kabinetınıń qolında jámlengen.

## Biografiyası
Georg Lyudvig Gannoverlı 1660-jıldıń 28-mayında Muqaddes Rim imperiyası aymaǵındaǵı Gannoverde tuwılǵan.

Ernst Avgust, birinshi Braunshveyg kurfyurstınıń ulı bolıp, shahzada Georg Lyudvig Britaniya taxtına huqıqların óz anası, xanzada Sofiya Gannoverlı, Yakov I dıń aqlıǵı arqalı, sonday-aq 1701-jılı Inglis parlamenti qabıl etken Taxt miyrasxorlıǵı haqqında Akttıń arqasında alǵan. Bul Aktke muwapıq, Angliya hám Shotlandiya taxtların katolikler iyeley almaytın edi; xanzada Sofiya Styuartlar úyınıń eń jaqın protestant tuwısqanı bolıp shıqqan.

1682-jılı Georg ózınıń ajaǵasınıń qızı, xanzada Sofiya Doroteya Cellskayaǵa úylendi. Bul nekeden eki bala dúnyaǵa keldi – ulı Georg (bolajaq ingliz korolı Georg II) hám qızı Sofiya Doroteya (bolajaq Prussiya patshası Fridrix Ullınıń anası). Biraq bul awız birishilik uzaqqa barmadı – 1687-jılı shahzada háyali menen ajırastı.

1698-jılı, ákesinıń óliminen keyin, Georg Lyudvig Braunshveyg kurfyurstligın miyrás ettı. Onıń sarayında matematik Gotfrid fon Leybnic hám kompozitor Georg Fridrix Gendel sıyaqlı mádeniyat hám ilimnıń ullı wákillerı islegen.

Georgtıń anası, Sofiya, ingliz taxtınıń miyrasxorı, 1714-jıldıń 1-avgustında júz bergen Britaniya xanzadası Annanıń óliminen bir neshe hápteler aldın qaytıs boldı. Georg dáslep Britaniya taxtın iyelegısı kelmedi, biraq Gannover másláhátshılerı onı tájdı qabıl etiwge kóndirdi. Ol 18-sentyabrde Londonǵa keldi hám Vestminster abbatlıǵında oǵan taj kiygizildı.

## Derekler
Vebke-baǵdarlanǵan arxitektura

**Vebke-baǵdarlanǵan arxitektura** (WOA) 2006-jılı Gartner kompaniyasınıń xızmetkeri Nik Gall tárepinen engizilgen. Bul programmalıq támiynat arxitekturasınıń bir túri bolıp, xızmetke-baǵdarlanǵan arxitekturanı (SOA) vebke-tiykarlanǵan qollanbalarǵa keńeytedi. WOA dáslep kóplegen veb qosımshalar hám saytlar, sonıń ishinde sociallıq tarmaqlar hám jeke veb-saytlar tárepinen jaratılǵan.

## Anıqlamalar
Gartnerdiń resmiy Webke-baǵdarlanǵan arxitektura anıqlaması:

«WOA - bul xızmetke baǵdarlanǵan arxitekturanıń bir tarmaǵı bolıp, sistemalar menen paydalanıwshılardı Vebtiń arxitekturasına tiykarlanǵan global baylanısqan gipermediya arqalı birlestiredi. Bul arxitektura interfeyslerdiń (Paydalanıwshı interfeysleri hám API) ulıwmalıǵın bes tiykarǵı interfeys sheklewleri arqalı global tarmaq nátiyjelerine erisiw ushın ayrıqsha kórsetedi:

* Resurslardı sáykeslestiriw
* Resurslardı kórinisler arqalı basqarıw (Veb resursı)
* Ózin-ózi táriyipleytuǵın xabarlar
* Qollanba jaǵdayınıń qozǵawshı kúshi sıpatındaǵı gipermedia
* Qollanba biytárepligi» 

Nik Gall sonday-aq «WOA = SOA + WWW + REST» degen matematikalıq formulanı WOA anıqlaması ushın usınadı.

«HTTP, HTTPS hám ápiwayı XML sıyaqlı tiykarǵı veb protokollar toplamı, dástúrli SOA menen WOA koncepciyası arasındaǵı jalǵız haqıyqıy ayırmashılıq - WOA Representational state transfer (REST) ti qollap-quwatlaydı, bul tez pát penen keń tarqalıp kiyatırǵan, kúshli hám Hypertext Transfer Protocol (HTTP)ti veb xızmet sıpatında paydalanıwdıń ápiwayı usılı».

## WOA qatlamları:

* Tarqatıw (HTTP, feeds)
* Kompoziciya (Gipermedia, Mashaplar)
* Qáwipsizlik (OpenID, SSL)
* Maǵlıwmatlardıń kóshiriliwsheńligi (XML, RDF)
* Maǵlıwmatlar kórinisi (ATOM, JSON)
* Jiberiw usılları (REST, HTTP, BitTorrent)

## Kárxana
Kárxana Vebke-baǵdarlanǵan arxitekturası (EWOA) - bul Kárxana Xızmetke-baǵdarlanǵan arxitekturasınıń (ESOA) bir tarmaǵı. EWOA vebke-tiykarlanǵan arxitekturalıq elementler, ortalıqlar, principler hám processler toplamı sıpatında anıqlanadı. WOA resurslarınan mashaplar qurıw ushın qurallarlar toplamı keńeyip barmaqta. Bul qurallar IT baǵdarlamashılar ushın óz-ara islesiw hám integraciyanı jaratıwda paydalı.

Google AdSense, Wikipedia hám basqa da RESTful xızmetleri sıyaqlı jańa qollanbalar hám veb-saytlar WOAnı qollanbaqta, bul ilimiy izertlew jámiyeti hám sanaat tárepinen dıqqatqa ılayıq bolmaqta.

Házirgi WOA mısallarına Google kompaniyasınıń OpenSocial hám MindTouch kiredi.

### Mobile API
Mobil APIler WOA texnologiyasın qollanıwǵa kóbirek itibar qaratpaqta. Bul xızmetlerdi jaratıw REST hám JSON (JavaScript Object Notation) sıyaqlı ápiwayılastırılǵan veb protokollardı paydalanıw arqalı ańsatlastı.

Bul protokollar veb baǵdarlamashılar ushın ádewir ańsat, sebebi olar az CPU hám tarmaq ótkiziw múmkinshiligin talap etedi. Olar Facebook, Amazon hám Twitter sıyaqlı iri sociallıq platformalar sebepli kóbirek tanılǵan.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Fanvolk

**Fanvolk** yamasa **ıqlasbentler júrisi** – bul associaciya futbolı ıqlasbentleriniń stadionǵa hám stadionnan úlken topar bolıp júrip ótiw ámeliyatı. Evropa futbolında, olar kóbinese ultraslar qatnasıwındaǵı zorlıq-zombılıq háreketleriniń aldın alıw ushın policiya hám qáwipsizlik xızmetkerleri tárepinen qorǵaladı. Gollandiya futbol ıqlasbentleri ózleriniń fanvolkları menen ayrıqsha tanılǵan. Evro-2024 dawamındaǵı áhmiyetli mısallardıń biri - Niderlandiya milliy futbol komandasınıń ıqlasbentleriniń Leypcigtegi fanvolkı bolıp, oǵan sarı-qızǵısh formalar hám bas kiyimler kiygen 20,000-25,000 arasındaǵı ıqlasbentler qatnastı.

Fanvolk túsinigi 2010-jılǵı Qubla Afrikadaǵı FIFA Jáhán Chempionatında keń tarqaldı. Keyptaunnıń orayınan Grin-Poynttaǵı Keyptaun stadionına shekemgi piyada jol, Fanvolk dep atalıp, jergilikli biznesti qollap-quwatlaw, topar qáwipsizligin támiyinlew hám bayram atmosferasın jaratıw ushın dıqqat penen jobalastırılǵan edi. 2010-jılǵı Jáhán Chempionatında shama menen 580,000 adam fanvolktı basınan keshirdi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Aydarken

**** — Qırǵızstannıń Batken wálayatı Qadamjay rayonıdaǵı qala.

## Xalqı
2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına bola, aymaq xalqı 10 331 adamdı quraydı.

## Derekler
Georg II (Ullı Britaniya patshası)

**Georg II Gannoverlı** (**Georg Avgust**) (, ; 1683-jıl 9-noyabr, Gannover — 1760-jıl 25-oktyabr, London) — Ullı Britaniya hám Irlandiya patshası, 1727-jıldıń 22-iyunınan baslap Gannover kurfyurstı, Georg I dıń ulı. Britaniya shegarasınan tısqarıda tuwılǵan sońǵı Britaniya monarxı.

1727-jıldan baslap patsha bolıp, Georg Britaniya ishki siyasatına salıstırmalı túrde az tásir etti, ol negizinen Ullı Britaniya parlamentı tárepinen baqlanıp turıldı. Muqaddes Rim imperiyasınıń kurfyurstı sıpatında, ol Gannoverde 12 jazǵı máwsimdi ótkezip, ol jerde mámleket siyasatına kóbirek tikkeley baqlaw júrgizdi. Onıń úlken ulı Frederik penen quramalı qatnasıqları bolǵan, ol parlament oppoziciyasın qollap-quwatlaǵan. Avstriya miyrasxorlıǵı ushın urıs waqtında Georg 1743-jılı Dettingen sawashına qatnasıp, usılayınsha áskerlerın sawashqa ózi basqarǵan sońǵı Britaniya monarxı boldı.

1745-jılı Britaniya taxtına katolik dáwager Jeyms Styuarttıń («Eski Dáwager») tárepdarları, Jeymstıń ulı Karl Styuart («Jas Dáwager» yamasa «Sulıw Shahzada Charli») basshılıǵında Georgti sońǵı Yakobit kóterilisı waqtında qulata almaǵan. 1751-jılı shahzada Frederiktıń kútilmegen óliminen soń Georgtıń aqlıǵı, Georg III, miyrasxor boldı hám aqırında patshaǵa aylandı.

Vigler partiyasına simpatiya bildirgen. Onıń patshaliǵınıń dáslepki jıllarında vigler basshısı Robert Uolpol, Ullı Britaniyanıń birinshi de-fakto bas ministri dep esaplanatuǵın adam, úlken rol oynaǵan.

Georg II monarxtıń rásmiy tuwılǵan kúnın jılı máwsimde bayramlaw dástúrin engizdi. Bul sheshim rásmiy bayramlawlardı kalendar boyınsha tuwılǵan kúnde - suwıq hám jawınlı noyabrde - ótkeriw onsha qolaylı bolmaǵannan hám kóplegen tamashalardan bas tartiw kerek bolǵanlıqtan qabıl etilgen. Britaniya monarxınıń eki tuwılǵan kúni birinshi márte 1748-jılı bayramlanǵan, al XX ásirden baslap Britaniya patshalarınıń (xanzadalarınıń) rásmiy tuwılǵan kúni iyun ayınıń birinshi, ekinshi, keyde úshinshi shenbesinde belgilenedi.
Flip flap (futbol)

**Flip flap** (sonday-aq **elastiko, akka, sneykbayt** hám **la kulebrita** dep te ataladı) – bul futboldaǵı dribling háreketi yamasa aldaw usılı bolıp, onı qollanıwda hújimshi oyınshı qorǵanıwshı oyınshını toptı ózi barıwdı oylamaǵan tárepke alıp baratuǵınday etip aldaydı. Oyınshılar bunı ózleriniń dominant ayaǵınıń sırtqı tárepin paydalanıp, toptı ózleriniń ústem tárepine qaray iyterip, sońınan tez arada dominant ayaqtı toptıń átirapına aylandırıp hám ishki tárepin paydalanıp, toptı basım emes tárepke qaray iyteriw arqalı orınlaydı. Ayaq háreketi flip-flaptıń eń ayrıqsha tárepi bolsa da, onıń aldaw usılı sıpatındaǵı tabıslılıǵı hújimshi oyınshınıń turǵan ornınan birden tezleniwine de kúshli baylanıslı boladı.

## Tariyxı
*«Ol (Serjio Echigo) házir onı men oylap taptım deydi, biraq men onı jetilistirdim.»* — Rivellino «flip flap» haqqında

Bul háreketti braziliyalı-yapon futbolshısı Serjio Echigo oylap tapqan. 1964-jılı braziliyalı pleymeyker Rivellino bul háreketti Echigodan úyrengen, ol onıń Korintianstıń jaslar komandasındaǵı komandalası edi, hám onı 1970-jılǵı FIFA Jáhán Chempionatında dúnya júzilik auditoriyaǵa kórsetti. 2012-jılı «Football's Greatest» televizion seriyasındaǵı intervyude Rivellino bılay dedi: «Ol [Echigo] házir onı men oylap taptım deydi, biraq men onı jetilistirdim». Rivellinonıń milliy komandadaǵı komandalası Pele bul háreketti hesh qashan úyrene almaǵan.

Rivellino kóplegen oyınshılar ushın kumir boldı, hám bul tryuk 1980-jıllardıń basında aljirli Salax Assad tárepinen keń tarqaldı (ol óziniń flip flapın islep shıqtı, onı «El Gorraf» dep atadı hám ol Rivellinoniń háreketinen ayırmashılıǵı top penen juwırıp baratırıp orınlanatuǵın edi), sonday-aq perulı Xulio Sezar Uribe; 1990-jıllardıń aqırı hám 2000-jılları Romario, Ronaldo hám Ronaldino sıyaqlı joqarı dárejeli oyınshılar tárepinen de keń qollanıldı. Sońǵı jıllarda portugaliyalı futbolshı Krishtianu Ronaldu hám braziliyalı futbolshı Neymar da bul háreketti qollanıwshılar sıpatında belgili.

Afrikada, ásirese Nigeriyada, bul háreket «Sneykbayt» yamasa «Zigima» dep atalǵan, sebebi onı orınlawshınıń ayaqlarınıń ishke hám sırtqa qaray háreketi usıǵan uqsaydı. Biraq, házirgi waqıtta onı kóbinese «Gausho» dep ataydı - Ronaldinonıń (Gausho) húrmetine.

Futzal, fristayl hám kóshe futbolında, flip flap háreketiniń hawadaǵı variaciyası «Akka» dep ataladı. «Akka»nıń bir neshe túrleri bar hám onı pannalar hám basqa da jer ústindegi háreketler menen birge qollanıp, qarsılasqa maksimal zıyan keltiriw ushın qollanıwǵa boladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Adscape

**Adscape Media, Inc.** – bul San-Franciskoda jaylasqan oyın ishindegi reklama kompaniyası, onı Google 2007-jılı 15-fevralda 23 million AQSH dollarına satıp aldı. Adscape 2002-jılı Nortel kompaniyasınıń burınǵı injeneri Den Uillis tárepinen tiykar salınǵan. Adscape 2006-jılı fevral ayında Djordjiya shtatınıń Atlanta qalasında jaylasqan HIG Ventures venchurlıq kapital kompaniyasınıń 3.2 million dollar qarjılandırıwı menen iske qosıldı. Kompaniya video oyınlarǵa dinamikalıq reklamalardı jetkeriw sıyaqlı xızmetlerdi usınadı. Google tárepinen satıp alınǵan waqıtqa shekem hesh qanday oyın shıǵarıwshıları menen shártnama dúzbegen edi.

Google kompaniyanıń satıp alıwı arqalı Adscapetiń patentlerine iye boldı. Google bul satıp alıw haqqında baspasóz xabarında bılay dedi: «Adamlar video oyınlarǵa kóbirek waqıt ajıratqan sayın, biz reklama beriwshilerge óz maqsetli auditoriyasına jetiw múmkinshiligin jaratıw menen birge, joqarı sapalı hám qızıqlı paydalanıwshı tájiriybesin saqlap qala alamız dep oylaymız.» Bul satıp alıw tolıq emes Microsoft kompaniyasınıń 2006-jılı 200 million dollarǵa Massive Incorporated oyın ishindegi reklama kompaniyasın satıp alıwına baylanıslı boldı. Massive Incorporated ele de Ubisoft, THQ hám Take-Two Interactive sıyaqlı oyın shıǵarıwshılar menen kelisimler dúzgen edi. Bir ekspert bul satıp alıw haqqında bılay dedi: «Google hám Madison Avenue islengen reklama túrleri arasında úlken ayırmashılıq bar. [...] Googledıń jumsay alatuǵın qarjısın hámme jaqsı túsinedi, biraq [oyın ishindegi reklama] tájiriybesine kelgende olardıń bunday tájiriybesi joq.» Adscape 2007-jıldıń mart ayında Atlantadaǵı keńsesinen Googledıń Kaliforniya shtatınıń Mauntin-Vyu qalasındaǵı bas keńsesine kóshti. Kompaniyanıń basshılıǵına Den Uillis bas texnikalıq direktor, Berni Stolar basqarma baslıǵı hám Eva Vu marketing boyınsha vice-prezident sıpatında kiredi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
AdMob

**AdMob** – bul Google kompaniyasınıń mobil reklama sıńar kompaniyası bolıp, dáslep siriyalı isbilermen Omar Xamui tárepinen tiykar salınǵan. AdMob atı «mobil qurılmalarda reklama beriw» mánisin ańlatadı. Ol 2006-jıldıń 10-aprelinde shólkemlestirilgen, sol waqıtta Xamui Uorton mektebinde biznes boyınsha oqıp atırǵan edi. Kompaniya Kaliforniya shtatınıń Mauntin-Vyu qalasında jaylasqan. 2009-jıldıń noyabr ayında onı Google satıp aldı, bahası 750 million AQSH dolları boldı. Satıp alıw processi 2010-jıldıń 27-may sánesinde juwmaqlandı. Apple Inc. kompaniyası da sol jılı bul kompaniyanı satıp alıwǵa qızıǵıwshılıq bildirgen edi, biraq Google olardan baha boyınsha ozıp ketti. Google tárepinen satıp alınıwdan aldın, AdMob kompaniyası AdWhirl kompaniyasın (burınǵı Adrollo) satıp alǵan edi, bul iPhone qosımshalarında reklama islep shıǵıw ushın platforma bolıp tabıladı. AdMob kóplegen mobil platformalar ushın reklama múmkinshiliklerin usınadı, sonıń ishinde Android, iOS, webOS, Flash Lite, Windows Phone hám barlıq standart mobil veb-brauzerler bar.

2013-jıl 16-mayda Google óziniń 2013-jılǵı I/O konferenciyasında AdMob platformasınıń qayta qurılǵanın járiyaladı, bunda olar AdSense sıyaqlı basqa platformalardan texnologiyalardı qollandı. Bul qayta qurıwdıń maqseti qosımsha baǵdarlamashılarına óz biznesin shólkemlestiriwge járdem beriw edi.

## Tán alınıwı
2009-jılı AdMob «2009-jıldıń eń jaqsı on mobil oylawshıları» diziminde orın aldı.

2010-jılı AdMob Mobil Premer sıylıǵın aldı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Pragmatikalıq sankciya (1713)

**Pragmatikalıq sankciya** (, ) — Muqaddes Rim imperiyası imperatori Karl VI tárepinen 1713-jıl 19-aprelde qabıl etilgen taxt miyrasxorlıǵı haqqındaǵı nızam.

## Mazmunı
Sankciya imperatordiń hám onıń qaytıs bolǵan úlken aǵasınıń ul balalarınıń bolmaw múmkinshiligin esapqa alıp qabıl etilgen. Bul nızamǵa kóre, imperatordıń ulları bolmaǵan jaǵdayda, Gabsburg miyras jerleri onıń qızlarına ótedi, eger olar dúnyaǵa kelse (al eger olardıń urpaǵı toqtasa - onıń ómir surgen imperator aǵası Iosif I nıń qızlarına hám olardıń erkek hám hayal urpaǵına tuwılıw huqıqı boyınsha). Sankciya sonday-aq Gabsburg miyras jerlerinıń bólinbewın kepilledi. Sankciya Gabsburg jerlerinıń dizimın belgilep, olardı úsh ólke toparına bóldi: nemis (Avstriya, Krayna, Shtiriya, Triest), slavyan (Bogemiya, Moraviya, Galiciya, Bukovina), Vengriya (Vengriya, Karpatlar artı, Xorvatiya).

## Tariyxı
Karl balalı bolmaǵan waqıtta, taxt miyrasxorı Iosif I nıń úlken qızı - Mariya Yozefa boldı, onnan keyin - onıń kishi qarındası Mariya Amaliya. Eki qızı da turmısqa shıqqannan soń hám aǵasınıń jerlerine bolǵan talaplardı qabıl etpey qoyǵannan keyin, taxt miyrasxorlıq huqıqı Karldıń úlken qızı - 1717-jılı tuwılǵan Mariya-Tereziyaǵa ótti.

1720—1724-jılları Pragmatikalıq sankciya Imperiya tabaqaları tárepinen maqullandı. Sankciya teksti 1724-jıldıń 6-dekabrinde jariyalandı. Sankciya dáslep Evropanıń barlıq jetekshi mámlekletleri tárepinen tanıldı, atap aytqanda:

* Ispaniya tárepinen 1725-jılǵı Vena shártnaması boyınsha
* Rossiya tárepinen 1726-jılǵı Vena shártnaması boyınsha
* Brandenburg tárepinen (1727)
* Gollandiya hám Angliya tárepinen (1731)
* Daniya hám Gannover tárepinen (1732)
* Saksoniya hám Franciya tárepinen (1735)
Sankciya Bavariya tárepinen tan alınmadı, onıń taxt miyrasxorı — Karl Albrext — Mariya Amaliyaǵa úylengen edi.

Biraq, 1740-jılı Karl VI qaytıs bolǵannan keyin Mariya-Tereziyanıń taxtǵa iyelik etiw huqıqları tartısqa alip kelip, 1740-1748-jılları Avstriya miyrasxorlıǵı ushın urıs júz berdi. Urıs 1748-jılı Mariya-Tereziyaǵa ákesinıń múlklerın (Prussiyaǵa ótken Sileziyadan basqa) miyras etip alıwdı kepillikke alatuǵın Axen pitimi menen juwmaqlandı. Muqaddes Rim imperiyası imperatorlarının taxtǵa iyelik etiw huqiqi onıń kúyewi Franc I ge biriktirildi. Pragmatikalıq sankciya Avstriya monarxiyasınıń tiykarǵı nızamları quramına kirdi.
Kosmosta jınısıy qatnasıq

**Kosmosta jınısıy qatnas** — adamnıń jınısıy háreketiniń kosmosta, salmaqsız ortalıqta júz beriw jaǵdayı delinedi. Nyutonnıń úshinshi nızamı sebepli bunı ámelge asırıwda belgili bir qıyınshılıqlar bar. Nızam boyınsha juplıq bir-birine baylanıssa, olardıń háreketleri bir-birine keri boladı. Nátiyjede, olar baylanıspaǵan basqa obyektlerden tásir etpegenshe olardıń tezliklerinde ózgeris bolmaydı. Basqa obyektlerge tartılıw sebepli de qıyınshılıq júz beriwi múmkin. Eger juplıqtıń basqa denelerge qosılǵan tezligi bolsa soqlıǵısıwlar júz beriwi múmkin. Jerden tısqarı tuqımlanıw hám hámiledarlıq ta mashqala tuwdıradı dep esaplanadı.

2009-jılı NASA kosmostı izertlew hám koloniyalastırıw maqsetinde Aydı jaylastırıw boyınsha uzaq múddetli rejelerdi islep shıqtı. Sonıń menen birge, kosmostaǵı jınıısy qatnasıq teması ilimiy ádebiyatta húrmetli orın iyeley basladı. Stiven Xoking óziniń 2006-jıldaǵı bayanatında insannıń aman qalıwı kosmosqa beyimlesiwine baylanıslı ekenin aytqan edi.

## Derekler