Washingtondaǵı G-20 sammiti (2008)

**Washingtondagi G-20 sammiti (2008) ** — Jáhándıń eń kózge kóringen mámleketleri finans bazarları hám jáhán ekonomikası máselelerin tabıw hám talqılaw maqsetinde 2008-jildıń 14-15-noyabr kúnlerinde AQSh poytahti Washington qalasında yiǵlishgan. Bul ushırasıw ulıwma awızbirshilikti suwretleytuǵın 20 mámleketler ortasında ekonomikalıq ósiw boyınsha sheriklikti keńeytiw, sol jılı bolıp ótken finanslıq krizisqa qarsı gúresiw hám keleshekte jańa krizisqa dus kelmaslik ushın birpara ekonomikalıq tarawlarǵa jańasha ózgertiwler kiritiliwi zárúrli bolǵan shártlesiw imzolangan. Franciya hám Evropa Birlespei prezidenti bolǵan Nicolas Sarkozy hám Britaniya Bas ministriGordon Brown tárepinen júrgizilgen unamlı pikirleri nátiyjesinde sammit jáne de boyigan. 2008-yildıń 11-oktyabrida G7dıń finans ministrleri menen bolǵan sáwbette AQSh Prezidenti Jorj Bush kelesinde G20 ushırasıwları jáhán jámiyetshiliginde zárúrli orın tutıwın hám ekonomikalıq krizistan shıǵıw jolları tabıwın aytıp ótken. Kóplegen ekonomistler hám siyasatdonlar Bretton-vuds sistemasıdıń (Eki jáhán urısınan keyin qabıl etilgen pul háreketin basqarıw sisteması ) jańa basqıshın qabıllaw kerekligini atap ótiwgen hám jáhánda jańa finans sistemasın jaratıw kerekligin atap kórsetiwgen. Bul ushırasıw birpara OAV dereklerinde ekinshi Bretton-Vuds shártlesiwi dep belgilengen.
## Payda bolıw tárixi
### [[2000-jıl]]lar basları daǵı qaptal basıw
Rásmiy bolmaǵan túrde (Bretton-vuds II) atınıń alǵan bul valyuta háreketleri sisteması birpara dereklerge kóre 2000-jıllar (on jıllıq dáwirde) aǵımında rawajlanǵan. Siyasiy ekonomist Daniel Drezner alıp kelgen dereklerge kóre aytıladı: *Bul sistema processinde [[Amerika Qospa Shtatlari|AQSh]] bir waqıtta yuritilayotgan esaplarda iri muǵdardaǵı defitsitga iye boladı, sebebi qalǵan mámleketler ushın mólsherlengen kirip dáreklerin ekonomikalıq ósiw menen támiyinlewdi názerde tutqan. Bul sıyaqlı defitsitlarni finanslıq támiynlew ushın oraylıq bankl;ar tiykarınan Aziyanıń Tınısh okeanı aymaǵında dollarlar suw bolıp oqadi jáne bul jaǵday dollar qadrini kóteriw ushın yahshi múmkinshilik bolıp tabıladı.* *Bretton-vuds sisteması tikleniwı' túsinigi [[2003-yil]]de ilimpazlar Duli, Folkerts-Landau hám Garber jumıslarında suwıq urıs tawsılǵanınan keyin óz ańlatpasın tapqan. Birpara Aziya liderlari tiykarǵı strategiyalıq rawajlanıwda óz kúshin kórsetip atırǵan Aziya mámleketleri Evropa hám Yaponiya urıslarınan keyingi jaǵdayda kurs ayırbaslawdı tuwrı bahalamasligi, valyuta intervensiya basqarmalarınıń joqlıǵı, qadaǵalawlar ornatıw kerekligi, fondlar muqarraligini waqıtında támiyinlewge eriwmagini ornına birpara rawajlanǵan mámleketlerden artta qalıp atırǵanında tiykarınan ózlerin ayıplasadı. Lekin kirip arqalı básekinde turıwı hám júkler jıberiw kólemi joqarı ekenligi bul mámleketlerdiń jáhán báseki bazarınıń orayına alıp shıqqanliǵi da jasırılmaǵan.
Ekonomistler [[Nouriel Roubini|Roubini]] hám [[Brad Setser|Setser]][[2005-yil]]de sistema ol shekem bekkem emesligin bildiriwgen. Eger AQSh sırtqı finans bazarındaǵı talapotlarini qısqartirmasa oraylıq banklerde zárúrli rol oynap atırǵan dollar fondları jumısları tupten izdan shıǵıwı jáne bul jaǵday qalǵan mámleketlerdiń AQSh bas bolıp turǵan noqislikga mútajlik sezbey qalıwı, sebebi qalǵan mámleketler ishki talapotga itibar qaratıwında bolıp bul jaǵday AQSh ushın jáhán ekonomikası aldında etken eń úlken táwekeli ekenligi belgilengen. Jáhán ekonomikası maydanında yuritilayotgan beshavfqat nızamlar tiykarın mine bul keltirilgen máseleler shólkemlesken: ASQh Dollarınıń ma`nisi bır jola túsip ketiwi, AQShda uzaq múddetli protsentli paydanıń tezlik menen eliriwi hám tezlik penen bir qatar aktivlerdiń bahası túsip ketiwi, kóshpelis múlk qarjıları kóterilip ketiwi usılar gápinen bolıp tabıladı. Bahalardıń bır jola kúshli zarbaga dús keliwi AQShda importtıń susaytirishi hám dollar ma`nisi pastlab ketiwi múmkinligi, saldamlı ekonomikalıq qulashga alıp keliwi múmkinshiligı bar ekenligi aytıp ótken.

=== [[2007-yil]]dagi Finanslıq krizis ===
[[2008-yil]]dıń [[26-sentyabr]]ida [[Fransiya Prezidenti]][[Nicolas Sarkozy]]: <blockquote>*Biz ushın Bretton-vudsdagi sıyaqlı finanslıq sistemanı jańatdan jaratılıwmasımız ushın qaytaldan pikirlab shıǵıwımızǵa tuwrı keledi.*</blockquote>
[[2008-yil]]dıń [[13-oktyabr]]ida [[Birlesken Korollıǵılıq Bas ministrleri|Britaniya Bas ministri]][[Gordon Brown]] jańa ekonomikalıq sistema shártnamasın qabıllawı ushın jáhán liderlari ushırasıwları kerekligini belgilep ótken. <blockquote>*Biz jańa Bretton-vudsga ıyelewimiz kerek bul jańa xalıq aralıq finanslıq memorlik qurılısları sıyaqlı jıllar tárepke aldınǵa jeteklep baradı.* </blockquote> dep óz pikirin bildirgen. Braun aytıp ótken ekonomikaǵa jantasıw sisteması haqıyqıy Bretton-vuds shártnaması globallashayotgan krizis hám erkin sawda tártibi, valyuta bahalarınıń ózgerayotganligi menen kúshli túrde parıq etedi. Bul ushırasıwda " Anglo-Seksen" finans sistemaları daǵı jıllılıq [[Gordon Brown|Braun]] hám [[Nicolas Sarkozy|Sarkozi]]lar ortasında gúzetilmegen. Italiya Ekonomika ministri [[Giulio Tremonti]] sonıń menen birge [[Italiya]] [[2009-yil]]ga shekem [[Úlken Jetilik|G7]] baslıqlıǵı esabına "Jańa Bretton-Vuds" qa keshlew qosılıwın aytıp ótken. Ol sonı aytıp ótkenki [[2008-yil]]gi global finanslıq krizis procesi nátiyjesinde dollar Bretton-vuds valyuta rezervi retinde almastırılıwın aytıp ótken. [[2008-yil]]dıń [[20-oktyabr]]ida [[Giulio Tremonti|Tremonti]] Italiya baspası Corriere Della Seraga bergen bayanatında jańa Bretton-vuds usınısına kóre amerikalıq siyasiy ǵayratker [[Lyndon LaRouche]] tárepinen birdirilgan pikir boyınsha bul aǵıs kóp jıllar dawamında tarqalıwı kerekligini belgilegen.

== Sammit ==



[[AQSh Prezidenti]] [[George W. Bush|Jorj Bush]] járiyalaǵan bayanatqa kóre sammitke jáhándıń sanaat boyınsha rawajlanǵan 20 mámleketi qatnasıwın belgilengen. [[Úlken jigirmatalik|G20]][[1997-yil|1997]]-[[1999-yil]]larda júzege kelgen finanslıq joytıwlarǵa qarsı juwap retinde jaratılǵan bolıp jańa xalıq aralıq finanslıq muqarralikni támiyinlew jolında jańa nızamlar engiziw maqsetinde siyasiy komplekstiń bir turi bolıp tabıladı. [[Úlken jigirmatalik|G20]] quramına onıń sistemasın qollaytuǵın mámleketler aldın kiritilgen, lekin bunday múmkinshilikti 170 mámleket qoldan bay bergen (192 mámleket [[Birlesken Milletler Shólkemi]]ga ázo bolıp tabıladı)
Birinshi joqarı mártebe degi ushırasıw [[Úlken jigirmatalik|Jigirmattalik]] liderlar qatnasıwında finanslıq bazarlar hám jáhán ekonomikasın qayta tiklew maqsetinde [[2008-yil]]dıń [[14-noyabr|14]]-[[15-noyabr]] kúnleri [[Washington]]dıń Milliy Muzey bınasında ótkerilgen. Ushırasıwda: [[Argentina]],[[Avstraliya]],[[Braziliya]],[[Kanada]],[[Kitay Xalıq Respublikası]],[[Fransiya]],[[Germaniya]],[[Hindistan]],[[Indoneziya]],[[Italiya]],[[Yaponiya]],[[Meksika]],[[Qubla Kareya]],[[Rossiya]],[[Saudiya Arabstanı]],[[Qubla Afrika Respublikası]],[[Túrkiya]],[[Birlesken Korollıǵılıq]],[[Amerika Qurama Shtatları|AQSh]] hám [[Evropa Awqamı]](Birlespe Prezidenti retinde [[Franciya Prezidenti]][[Nicolas Sarkozy]] hám [[Evropa Máslaháti keńesi baslıǵı]] hám de [[Evropa komissiyası prezidenti]] retinde [[José Manuel Barroso]]lar qatnasıwǵan ),[[Ispaniya]] (Usınıs etilgen retinde),[[Niderlandlar]] (Usınıs etilgen retinde),[[Jáhán banki]],[[Xalıq aralıq valyuta Fondı]] hám [[Finans muqarraligi boyınsha máslahát]] sıyaqlı shólkemler hám mámleketlikler wákilleri qatnasıwǵan.[[Niderlandlar Bas ministri]][[Jan Peter Balkenende]][[14-noyabr]] keshe ǵanası [[Washington]]ga jetip kelgen, lekin atasınıń opatı haqqındaǵı habarni esitip tezlik penen [[Niderlandlar]]ga qaytıp ketken. Onıń ornına [[Niderlandlar Mámleket xatkeri]][[Jan Kees de Jager]] qatnasqan. [[Ispaniya Bas ministri]][[José Luis Rodríguez Zapatero]] sammit basında usınıs etilmegen, lekin [[Kitay Xalıq Respublikası baslıǵı|Kitay Prezidenti]][[Hu Jintao]]ga járdem jol menende hám Aziya regionine kóbirek itibar qaratıw hám de sammit qatnasıwın jáne de bayıtıw kerekligi retinde usınıs etilgen.[[José Luis Rodríguez Zapatero|Zapatero]] Fransiya presidenti Sarkozi tárepinen júrgizilgen bayanet arqalı usınıs etilgen.

=== Tiykarǵı qatnasıwshılar ===
Washington daǵı sammitte 20 iri ekonomikalıq rawaj tapqan mámleketler wákilleri bolıp óz ishine 19 mámleket hám eki basqarıw [[Evropa máslaháti keńesi]] hám [[Evropa komissiyasi]] shólkemlerin quraytuǵın [[Evropa Birlespei]] wákilleri hám de bir neshe usınıs etilgen mámleketler hám regional shólkemler sammitte qatnasıw ushın belgilengen.



== Sammit qatnasıwshılari ==
<gallery widths="122">
Súwret:Angela-merkel-ebw-01.jpg|*'DEU**<br />[[Angela Merkel]]
Súwret:Cristina Fernández.jpg|**ARG**<br />[[Cristina Fernández de Kirchner|Cristina Kirchner]]
Súwret:Kevin Rudd.jpg|**AUS**<br />[[Kevin Rudd]]
Súwret:Lula - foto oficial - 05 jan 2007.jpg|**BRA**<br />[[Luiz Inácio Lula de Silva]]
Súwret:Stephen Harper by Remy Steinegger.jpg|**CAN**<br />[[Stephen Harper]]
Súwret:Hu Jintao.jpg|**CHN**<br />[[Hu Jintao]]
Súwret:Nicolas Sarkozy - Sarkozy meeting in Toulouse for the 2007 French presidential election 0299 2007-04-12 cropped further.jpg|**FRA**<br />[[Nicolas Sarkozy]]
Súwret:Manmohansingh04052007.jpg|**IND**<br />[[Manmohan Singh]]
Súwret:20041120-6 bushindonesiamtg1-515h cropped.jpg|**IDN**<br />[[Susilo Bambang Yudhoyono]]
Súwret:Silvio Berlusconi 29-01-2008.jpg|**ITA**<br />[[Silvio Berlusconi]]
Súwret:Taro Aso 20090715.jpg|**JPN**<br />[[Taro Aso]]
Súwret:Felipe Calderon 20090130.jpg|**MEX**<br />[[Felipe Calderón]]
Súwret:Dmitry Medvedev govru official photo 15.jpg|**RUS**<br />[[Dmitriy Medvedev]]
Súwret:Abdullah of Saudi Arabia.jpg|**SAU**<br />[[Abdallah de Arábia Saudita|Rei Abdallah]]
Súwret:GeorgeBushKgalemaMotlanthe crop.jpg|**ZAF**<br />[[Kgalema Motlanthe]]
Súwret:Lee Myung-bak.png|**KOR**<br />[[Lee Myung-bak]]
Súwret:Recep Tayyip Erdogan 2010.jpg|**TUR**<br />[[Recep Tayyip Erdoğan]]
Súwret:Gordon Brown Davos 2008 crop.jpg|**GBR**<br />[[Gordon Brown]]
Súwret:George-W-Bush.jpeg|**USA**<br />[[George W. Bush]]
Súwret:Barroso EPP Summit October 2010.jpg|European Union [[Evropa Komissiyasi]]**José Manuel Barroso


### Usınıs etilgen

 File:José_Luis_Rodríguez_Zapatero_en_el_Foro_Económico_Mundial_(recortada).jpg|**ESP**José Luis Rodríguez Zapatero
 File:Jan Peter Balkenende 2006.jpg|**NLD**Jan Peter Balkenende
 
### Usınıs
Germaniya Kansleri Angela Merkel hám Fransiya prezidenti Nicolas Sarkozi " Bretton-vuds II" shártnaması jáhán finans sistemasında jańasha ózgertiwler alıp keliwin atap ótiwgen.Evropa Birlespei ushın sammit:*Máseleler iyriminde qalıp atırǵan qararlardı jaqtılandıriw kerekligini, transhududlarda global qadaǵalawdı jaratıw hám finans sistemasın basqarıw, yaǵnıy aldınǵı sıyaqlı eskertiwsiz háreket etetuǵın krizis domiga túspew ushın ámelde qollanıwı múmkin bolǵan nızamlar hárbir mámlekette investor hám amanatshılar ortasındaǵı isenimdi bekkemlew imkaniyatın beredı' degen áhmiyetke iye ekenligin aytǵan.* AQSh prezidenti baspasózi tárepinen etilgen daǵazaǵa kóre bul qosıqtıń bir qatarılar keltirilgen: *Házirde wákiller jaǵdaydı házirgi kúnde óz sheshimin tapıp atırǵan finanslıq krizis háreketlerin jáne onıń sebeplerin kórip shıǵıwıp atır. Sebebi taǵı bul jaǵday tákirarlanmasligi ushın bolıp tabıladı. Jáhánda jańa finanslıq sistema jaratıw ushın instutsional-báǵdarlaw tártiplerin awızbirshilikte kelisip alıw haqqındaǵı pikirler ilgeri jılısıp atır* - degen sózler Jorj Bushga tiyisli bolǵan. Britaniya Bas ministri Gordon Braun óziniń oktyabr ortalarında etken shıǵıwlarında bir neshe principlerden waz keshiwin aytıp ótken. Bular (Halqaro tártipte esapshılıq kelisimleri, kredit qamsızlandırıw bazarları standartları ), bólekan (kredit muasissalari, tólew minnetlemeleri), juwapkerlik retinde (uqıp hám sáykeslik direktorlar keńesinen ketiw), bank ámeliyatın saqlaw (rásmiy bolmaǵan kegashga qarsı qorǵaw ) usılar gápinen bolıp tabıladı. Qıtay prezidenti Hu Jintao G20 wákillerine murojat eter eken ol xalıq aralıq finanslıq sistemasınıń tórt baǵdarında jańa ózgertiwler kirgiziwin soraǵan, bular : *Finanslıq qadaǵalaw boyınsha sheriklikti keńeytiw, xalıq aralıq finans muasissalar iskerliginde jańa ózgertiwler kirgiziw, regional finanslıq sheriklikti xoshametlew hám xalıq aralıq valyuta sistemasın jaqsi'law*. Qıtay Xalıq Respublikası Sırtqı jumıslar ministrligi wákili Qın Gang sammit qabıl etken shártnamalar *hamjihatlik, óz-ara betaraflik hám norma dárejelerida* bolǵanlıǵın aytıp ótken. Yaponiya Bas ministri Taro Aso sammitke shekem Yaponiya xalıq aralıq balans tólewleri menen unamlı tárepleme analiz tiykarında jumıs júrgizeyotganini hám jáhán bazarları daǵı uzaq shozılǵan finanslıq krizisqa qaramastan óziniń poziciyanı tiklaganini Wall Street Journal finans boyınsha ótkerilgen baspasóz konfrenciyaında sol kórsetkishlerdi jáhán finanschilari siltemesine usınıs etken. hám sammit sońǵında Xalıq aralıq valyuta Fondıga 100 mlrd.AQSh dolları jetkiziwin aytıp, bul pullar globallashgan ekonomikalıq hám finanslıq krizis dáwirinde fondni qollap-quwatlaw retinde jóneltirilganini da bildirip ótiwgen.

### Tiykarǵı tabıslar
Aq úy habarlariga kóre sammit dawamında Washington deklaratsiyası imzolanganini járiyalawǵan. Deklaratsiya wákiller razılıǵı tiykarında bes bólekten ibarat, bular :
* global daǵdarıstıń tiykarǵı sebeplerin awızbirshilikte tabılǵanlıǵı;
* keleshekte tikkeley krizis hám ósiwdi támiyinlew sheshimlerin tappish ushın hárbir mámleket kerekli juwapkershilikti óz moynına alǵanlar;
* barlıq aǵza mámleketler birgelikte bir hil tártip degi finans bazarların ózgertiw kelisiwgen;
* keying ushırasıwda wákiller tárepinen kóriletuǵın máseleler bayanatın ministrler tárepinen anıq tárzdege usınıslar tiykarında islep shıǵıw sóralgan. hám sol principler tiykarında jańa háreketler islep shıǵıwdı da qosıp qoyıwǵan.
* jańatdan erkin bazarlar haqqındaǵı shártnamanıń tastıyıqlaniwi.
Qısqasha kórsetilgen konfrenciyanıń basqa zárúrli jaǵdayların suwretlengen bayanat Aq úyde dáliller retinde usınıs etilgen bolıp, bul bayanatda sammitte qabıl etilgen Deklaratsiya hulosalari tolıqqonli túrde sawlelengenligi baspasóz baspalarınıń birinde baspadan shıǵarılǵan. AQSh bayanatına kóre qatnasıwshılardıń barlıǵı óz maqsetleriniń jetkilikli múmkinshilikler bar ekenligine hám ushırasıwdıń muvafaqqiyatiga aldınan shubha menen qarawlıǵin da yashirib ótpegen. 2009-yilga shekem úsh mámleket (Ullı Britaniya,Braziliya,Qubla Kareya) 2009-yildıń martına gózlengen 47 qısqa hám orta múddetke mólsherlengen maqsetlerdi turmısqa nátiyjeni ámelde qollanıw etiw wazıypasına basqarıwshılar etip belgilengen. Sonnan keyin bul sıyaqlı joqarı mártebe degi sammitler ushırasıwı 2009-yildıń 2-aprelida Londonda hám 2009-yildıń sentyabrinde Pittsburg shahrlarida ótkerilgen.

### Process
## Derekler