Xet-trik

**Xet-trik** yamasa **het-trik** – bul bir matchta ulıwma unamlı is-háreketti úsh ret orınlaw yamasa úsh sanına tiykarlanǵan basqa jetiskenlik.

## Kelip shıǵıwı
Bul termin birinshi ret 1858-jılı krikette payda bolǵan, X.X.Stivensonnıń úsh ret qatarınan toptı jetkeriw arqalı úsh wiketti alǵanın táriyiplew ushın. Íqlasbentler Stivenson ushın qarjı jıynap, oǵan sol aqshaǵa satıp alınǵan qalpaq penen sıylıqladı. Bul termin baspada birinshi ret 1865-jılı Chelmsford Chronicle basılımında qollanılǵan. Bul termin keyin ala xokkey, futbol, Formula 1 jarısları, regbi hám suw polosı sıyaqlı kóplegen basqa sport túrleri tárepinen qabıl etildi.

## Qollanılıwı

### Tayaq hám top oyınları

#### Beysbol
Burın, bul termin geyde oyınshı beysbol oyınında úsh ret aut bolǵanda qollanılǵan, al oyınshı tórt ret aut bolǵanda kóbirek qollanılǵan termin «golden sombrero» edi.

Sońǵı jıllarda, xet-trik termini oyınshı matchta úsh márte xom-ran urǵanda kóbirek qollanıladı.

Mısalı, 2015-jıl 29-avgust kúni Toronto Blyu Djeys ıqlasbentleri Edvin Enkarnasonnıń matchtaǵı úshinshi xom-ranın muz hokkeyindegi dástúrge uqsas túrde maydanǵa qalpaqlar ılaqtırıw arqalı belgiledi.

#### Kriket
Krikette xet-trik, jeke boulerdiń bir matchta qatarınan úsh ret top berip úsh wiketti alǵanda júz beredi.

### Futbol túrleri

#### Futbol
Futbolda xet-trik bir oyınshı bir matchta úsh gol urǵanda (qatnasıwı shárt emes) júz beredi, al eki gol urıw (bir matchta) dubl dep ataladı. Basqa rásmiy esapqa alıw qaǵıydaları menen ortaq tárep retinde, reglamentli 90 minut ishinde urılǵan barlıq gollar, qosımsha waqıt kerek bolsa, esapqa alınadı, biraq penalti seriyasındaǵı gollar esapqa kirmeydi. Xet-trik urıw ushın eń tez kórsetilgen waqıt 70 sekund bolıp, bul rekordtı Aleks Torr 2013-jılı ekshembi liga oyınında ornatqan. Aldınǵı 90 sekundlıq rekord Tommi Rossqa tiyisli bolıp, ol Ross Kaunti ushın Neyrn Kauntiǵa qarsı 1964-jıl 28-noyabrde oyınında ornatqan. Eń jas oyınshınıń xet-trik urıw boyınsha rekordı Ntinos Pontikas tárepinen 1996-jılı ornatılǵan, al Pele 1958-jılı FIFA Jáhán Kubogında xet-trikke erisken eń jas oyınshı boldı.

Bar bolǵanı 18 ay hám 17 kúnnen keyin, XXI ásirdiń eń ullı xet-triki haqqındaǵı kitap jabıldı. — Rob Smit, The Guardian, Rivaldonıń 2001-jıl iyun ayında Barselona ushın Valensiyaǵa qarsı xet-triki haqqında.

Xalıqaralıq oyındaǵı birinshi xet-trik shotlandiyalı oyınshı Djon Makdugal tárepinen 1878-jıl 2-martta Angliyaǵa qarsı urılǵan. Germaniyalı Ervin Xelmchen óz karerasında 141 rásmiy xet-trik urǵan, al Pele 92 xet-trik urǵan. Amerikalı oyınshı Bert Patenaud FIFA Jáhán Kubogında birinshi xet-trik urǵan, ol 1930-jılǵı birinshi jarısta Paragvayǵa qarsı oyında islegen. Jáhán Kubogı finalında úsh xet-trik urıldı: Djeff Xerst tárepinen Angliya ushın 1966-jılǵı finalda Batıs Germaniyaǵa qarsı, Karli Loyd tárepinen AQSH ushın Yaponiyǵa qarsı 2015-jılǵı Hayal-qızlar Jáhán Kubogı finalında hám Kilian Mbappe tárepinen Franciya ushın 2022-jılǵı finalda Argentinaǵa qarsı. Loydtıń xet-triki 16 minutta, Jáhán Kubogı matchlarında starttan keyingi eń tez xet-trik boldı. Biraq, gollar aralıǵındaǵı waqıt boyınsha eń tez Jáhán Kubogı xet-triki Shveycariyalı Fabien Xumǵa tiyisli, ol 2015-jılǵı topar basqıshında Ekvadorǵa qarsı 47-shi, 49-shi hám 52-shi minutlarda gol urǵan.

Dástúr boyınsha, xet-trik islegen oyınshıǵa oyın tobın estelik sıpatında saqlap qalıwǵa ruqsat etiledi.

##### Ájayıp xet-trik
Futbolda bul termin keńeytilip, **ájayıp xet-trik** dep bir oyınshınıń bir oyın dawamında oń ayaǵı menen bir gol, shep ayaǵı menen bir gol hám bası menen bir gol urıwına aytıladı.

##### Kemshiliksiz xet-trik
Germaniyada hám Avstriyada bul termin (nemisshe: lupenreiner) Hattrick (kemshiliksiz xet-trik) oyınshı bir taymda qatarınan úsh gol urǵanda, tayım aralıǵı yamasa basqa bir oyınshı urǵan gol óz nátiyjeliligin úzbey tursa, qollanıladı.

#### Gel futbolı
Gael futbolında, xet-trik gollarǵa yamasa urılǵan upaylarǵa tiyisli bolıwı múmkin.

Eoyn Liston 1978-jılǵı Barlıq Irlandiya Joqarı Futbol Chempionatı Finalında ekinshi taymda xet-trik urdı.

Maykl Kvinlivan 2017-jılǵı Milliy Futbol Ligasınıń sońǵı oyınında Armaǵa qarsı ekinshi taymda xet-trik urıp, Tiperaridi ekinshi divizionǵa shıǵıwın támiyinledi.

Djek Makkaffridiń 2019-jılǵı Irlandiya Joqarı Futbol Chempionatı finalındaǵı (teń oyın) 1–3 esabı, judırıq hám eki ayaq penen urılǵan upaylardıń «klassikalıq xet-triki»n qamdı.

Kilian O'Konnordıń Krouk Parktaǵı 2020-jılǵı Irlandiya Joqarı Futbol Chempionatı yarım finalındaǵı tórt golı (toǵız upay menen birge) 1960-jılı Dublinli Djoni Djays tárepinen ornatılǵan hám 2002-jılı Fermanalı Rori Gallager tárepinen 3–9 esabı menen teńlestirilgen 5–3 rekordın buzıp, hár qanday chempionlıq futbol matchındaǵı eń joqarı jeke gol urıwshı boldı.

Devid Klifford 2021-jılǵı Milliy Futbol Ligasınıń ashılıw turında Golueyge qarsı xet-trik urdı.

#### Gridiron futbolı
Xet-trik termini gridiron futbolda tek geyde qollanıladı, ádette sport jazbalarında retorikalıq bezew ushın. Ádette, bir oyında úsh tachdaun urǵan hújimshi oyınshıǵa xet-trik beriledi.

Sonıń menen bir qatarda, bul termin qorǵanıwshı oyınshıǵa , kóbinese shet hújimshisine qollanıladı, ol bir oyın epizodında kvoterbektiń toptı tusirip alıwına sebep bolatuǵınetip islep, keyin sol túsken toptı ózi qaytaradı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__