Ibrayım Yusupov

**Ibrayım Yusupov ** (*tolıq atı *'Ibrayım Yusupovich Yusupov**'', [[5-may]] [[1929|1929-jıl]], [[Shımbay rayonı]], [[Qaraqalpaq Avtonom Sovet Socialistlik Respublikası|QQASSR]], [[ÓzSSR]], [[Sovet Socialistlik Respublikalar Awqamı|SSRA]] – [[24-iyul]] [[2008|2008-jıl]], [[Nókis]], [[Qaraqalpaqstan]], [[Ózbekstan]]) — [[qaraqalpaqlar|qaraqalpaq]] shayırı, [[XX ásir]] qaraqalpaq ádebiyatınıń iri tulǵası, awdarmashı, dramaturg hám pedagog. [[Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq shayırı|Qaraqalpaqstan]] hám [[Ózbekstan xalıq shayırı]]. [[Ózbekstan|Ózbekstan Qaharmanı]] ([[2004|2004-jıl]]ı). [[Qaraqalpaqstan gimni|Qaraqalpaqstan Respublikası mámleketlik gimni]]niń sóziniń avtorı.<br>Ádebiy laqabı – ''Ayaziy''.

== Ómirbayanı hám miynet jolı ==
Ibrayım Yusupovich Yusupov 1929-jıl 5-mayda Qaraqalpaqstan Respublikası, Shımbay rayonı, Azat awılında tuwılǵan. Bolajaq shayırdıń ákesi Yusup (axun) Sayekeev (1875-1931-jıllar) óz dáwiriniń diniy ǵayratkeri hámde iri jer iyesi bolıp, Sovet húkimeti tárepinen quwdalawǵa ushırap, 1931-jılı [[Túrkmenstan]]ǵa súrgin etilgen hám onnan qaytpaǵan. Ayırım tastıyqlanbaǵan maǵlıwmatlarǵa bola, Yusup (axun) Sayekeev Tashawız qamaqxanasınan qashıp, [[Tórtkúl|Tórtkúl qalası]] átirapında orıs basqınshılarına qarsı sawashta qaytıs bolǵan. Anası Xanbiybi eki ul hám tórt qızdı tárbiyalaǵan. Shańaraqtı baǵıwda anasına járdem beriw ushın jas Ibrayım 13 jasınan baslap jumıs islewdi basladı. Onıń tuwısqan ajaǵası Mádenbay Yusupov ekinshi duniya júzlik urısında qatnasqan. Belorus aymaǵında jaralanǵan. Urıstan keyin óz eline demobilizaciyadan keyin qaytıs bolǵan. [[Qaraqalpaq mámleketlik universiteti|Qaraqalpaq mámleketlik pedagogika institutı]]nda oqıǵan. Instituttı 1949-jılda tamamlaǵan Ibrayım ózi oqıǵan bilim dárgayında ádebiyat páninen sabaq bere basladı.

1961-1962-jıllarda «Ámiwdárya» jurnalı redaktorı, keyingi 3 jıl [[Sovet Socialistlik Respublikalar Awqamı|SSSR]] Pánler Akademiyası Qaraqalpaq filialınıń N. Dáwqaraev atındaǵı til, ádebiyat hám tariyx institutında ilimiy jumıs alıp bardı. 1965-1980-jıllarda Qaraqalpaq ASSR jazıwshılar awqamına basshılıq etken. Onıń baslaması menen SSSRdıń kóplegen qalalarında, atap aytqanda, [[Moskva]], [[Kiev]], [[Alma-Ata]], Vilnyus hám basqa qalalarda birinshe márte Qaraqalpaq mádeniyatı kúnleri ótkerildi. 1980-1988-jıllarda «Sovet Qaraqalpaqstanı» (házirgi atı [[Erkin Qaraqalpaqstan|«Erkin Qaraqalpaqstan»]]) gazetasında bas redaktor boldı. Bıraq Ózbekstan kompartiyasınıń Qaraqalpaqstan obkomınıń birinshi xatkeri K.Salıqovtıń basımı menen lawazımnan bosatılǵan. Keyinirek ol 1988-1994-jıllarda Qaraqalpaqstan Tınıshlıqtı qorǵaw komiteti baslıǵı bolıp is júritti. 1994-2000-jıllarda Ruwxıylıq hám aǵartıwshılıq orayı basshısı lawazımında islegen.


Qaraqalpaq xalqınıń XX ásirdegi ullı tulǵalarınan biri I.Yusupov 2008-jıl 24-iyul kúni dúnyadan ótti. [[Ózbekstan|Ózbekstan Respublikası]] birinshi prezidenti [[Islam Karimov|I.A.Karimov]] shayır qaza bolǵanda onıń shańaraǵına muńlaslıq bildirdi: ''«Ol qayda islese de, shólkemlestiriwshilik uqıplılıǵı, bilim hám tájiriybesi menen barlıq jerde xalıqtıń abıroyı hám húrmetine iye boldı»''. Shayırdıń qábiri Nókis qalasındaǵı «Shorsha Baba» áwliyesinde jaylasqan.

=== Siyasiy iskerligi ===
I.Yusupov 1952-jılda ol burjua-milletshil toparlar menen sherikles bolıwda gúmanlanǵan hámde oǵan qarsı jınayat isi qozǵatılǵan. Biraq Stalinniń qaytıs bolǵannan keyingi siyasiy salıstıramı erkinlik jaǵdayı nátiyjeside «dálillerdiń jetispewshiligi» degen sebep penen aqlandı. Ol bir neshe márte QASSR Joqarǵı Keńesi deputatı etip saylandı. 1990-jıl M. Gorbashyovqa qarsı sınlanǵan «Kórsetken kúniń usıma» dep atalǵan qosıǵı ushın bir qansha quwdalawlarǵa ushıraydı. 1990-1994-jıllarda ÓzSSR hám Ózbekstan Joqarǵı Soveti deputatlıǵına saylandı. Birneshe márte [[Islam Karimov|I.A.Karimov]]<nowiki/>tıń Ózbekstan Respublikası prezidenti saylawlarında isenimli wákili bolǵan hámde onıń talabanlıǵın belsendi qollap-quwatlaǵan.

== Dóretiwshiligi ==
=== Poemalıq shıǵarmaları hám qosıqlar toplamları ===
Shayırdıń dáslepki shıǵarmaları 1946-jılda baspadan shıǵarılǵan («Watanım» qosıǵı). Ol tárepinen «Joldas muǵallim» (1949), «Akaciya gúllegen jerde» (1952), «Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq» (1955), «Eski fontan ertegi» (1957), «Aktrisanıń ıǵbalı» (1958), «Dala ármanları» (1964), «Tumaris» (1970), «Qaraqalpaq haqqında sóz» (1977), «Búlbúl uyası» (1987) poemaları dóretildi. Shayırdıń «Baxıt lirikası» (1955), «Kúnshıǵıs jolawshısına» (1959), «Oylar» (1960), «Jeti asırım» (1962), «Dala ármanları» (1966), «Zaman aǵımı» (1968), «Kewil kewilden suw isher» (1971), «Tumaris» (1974), «Yosh» (1977), «Dáwir samalları» (1982), «Alasatlı dúnya bul» (1987), «Duzlı samallar» (1988), «Kewildegi keń dúnya» (1989), «Úmit jaǵısı» (1990) atamalı poemalar hámde qosıqlar toplamları jarıqqa shıqtı. Ibrayım Yusupov ǵárezsizlik jıllarında da jemisli dóretiwshilik etip, «Begligińdi buzba sen» (1995), «Ómir, saǵan ashıqpan» (1999), «Hárkimniń óz zamanı bar» (2006) shıǵarmalar toplamların baspadan shıǵardı.

=== Prozalıq shıǵarmaları hám gúrrińleri ===
I.Yusupov proza jónelisinde da miynet etken bolıp, «Seydan ǵarrınıń gewishi» gúrrińi buǵan ayqın mısal bola aladı. Onıń gúrrińler toplamı «Ǵarrı tuttaǵı gúz» (1963) ataması menen baspadan shıqqan.

=== Dramalıq shıǵarmaları hám pyesaları ===
Shayır «Qaraqalpaq muzıkalı drama teatrı ushın «Qırq qız» ([[Ámet Shamuratov]] penen birgelikte, 1965-jılı qoyılǵan), «Aktrisanıń ıǵbalı» (1967-jılı qoyılǵan), «Ómirbek laqqı» (1971-jılı qoyılǵan) pyesaların, «Ájiniyaz» operası ushın libretto (1973), Iskender Zulqarnayn haqqında ańızǵa tiykarlanǵan «Mángi bulaq» (1986) dramaların jazǵan.

=== Awdarma miynetleri ===
Yusupov sonıń menen birge kórkem awdarma salasında da tabıslı iskerlik kórsetti. Ol [[William Shakespeare|Shekspir]], [[Johann Wolfgang von Goethe|Gyote]], [[George Byron|Bayron]], [[Fridrix Shiller|Shiller]], Geyne sonetlerin, [[Aleksandr Pushkin|Pushkin]] qosıqların, [[Mixail Lermontov|Lermontov]]<nowiki/>tıń «Mtsyri» poemasın, [[Omar Hayyam]] rubayıların, [[Alisher Nawayı|Nawayı]] hámde Hafiz ǵázzellerin, [[Abay Qunanbay ulı|Abay]], [[Maqtumqulı]] qosıqların, [[Taras Shevchenko|Shevchenko]]<nowiki/>nıń «Katerina»sın, shayır Mayakovskiydiń qosıqların, Ǵabdulla Toqaydıń qosıqlar kitabın, [[Rasul Gamzatov]], [[Mustay Karim]], Samed Vurǵun, [[Ǵafur Ǵulam]], [[Zulfiya]] sıyaqlı ullı shayırlardıń dóretpelerin, noǵay xalıq qosıqları toplamı hám basqa kóplegen shıǵarmalardı qaraqalpaq tiline sheberlik penen awdarmaladı.

== Sıylıqları ==
* Ózbekstan Qaharmanı ([[2004]])
* «El-jurt húrmeti» ordeni ([[1999]])
* «Doslıq» ordeni
* «Miynet qızıl bayraq» ordeni ([[1979|1979-jıl]] [[4-may]])
* Ózbekstan xalıq shayırı

== Shańaraǵı ==
**Ákesi:** Yusup axun Sayekeev (1875-1932-jıllar ómiriniń shamalıq jılları).

**Anası:** Xanbiybi Xojamurat qızı (1898-1974-jıllar ómiriniń shamalıq jılları).

**Ómirlik joldası:** Biybizada Jumanazarova (1934-1980).

**Perzentleri**:
* Shahzada Yusupova (ómirlik joldası Tolıbay Ibragimov [[Qanlıkól rayonı]] hákimi (2002-2014) bolıp islegen) (**aqlıqları:** Sultan, Xansulıw, Aliya).
* Baxram Yusupov (ómirlik joldası Roza Rzaeva Qaraqalpaqstan ASSR Joqarǵı Keńesi prezidiumı baslıǵı, sol waqıttaǵı Respublikadaǵı eń joqarǵı mámleketlik lawazım) (**aqlıqları:** Atabek)
* Madiyar Yusupov (Madiyar Yusupov Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleketlik salıq basqarması baslıǵı orınbasarı lawazımında jumıs islegen 1991-1997-jıllar) (**aqlıqları:** Allayar hám Daniyar).
* Aruxan Yusupova (**aqlıqları:** Timur hám Zuxra).
* [[Ayjamal Yusupova]] (**aqlıqları:*' Ilyas, Bahawatdin, Aysulıw, Ayzada) (Qaraqalpaqstan tarıyxı hám kórkem óner muzey direktorı).

== Shayır haqqında ==

Qaysın Kuliev Qırımda [[Rasul Gamzatov]], [[Shıńǵız Aytmatov]] hámde Ibrayım Yusupov ózi qatnasıwında [[SSRA]] shayırları hám jazıwshılarınıń ushırasıwlarınan birinde: *«Ibrayım Yusupov Nawayı hámde Maqtumqulı menen bir qatarda túrkiy tilles xalıqlar poeziyasınıń payǵambarı esaplanadı»* degen edi.

Ataqlı ózbek shayırı [[Zulfiya]] I.Yusupovtı «Qaraqalpaq milletiniń XX ásirdegi Pushkini» dep ataǵan. Ózbekstan qaharmanı Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalq shayırı Abdulla Aripov I.Yusupovtı «Óz ustazım» dep ataǵan.

Qırǵız jazıwshısı [[Shıńǵız Aytmatov]] «Pravda vostoka»nıń 1991-jılǵı bir sanında bılay dep jazadı: *«Men Ibrayım Yusupov qosıqların tek awdarma etilgen halında oqıǵanman. Mine awdarmalanǵan formasınıń ózinde onıń dóretiwshiligi bizdi tań qaldırıp tereń oyǵa saladı. Onıń qosıqların hasıl negizgi variantında oqıyalmaǵanımnan ókinemen. Eger bul insan óz qábiliyetin prozada sınap kórgeninde Alla biledi ol qanday biytákrar dóretpeler jaratar edi. Oylawımsha bunday joqarı jetik danalıq penen ol dúnyada Еrnest Xeminguey, Robindranat Tagorlar qatarında bolıwǵa ılayıq.»''

## Shayırǵa estelikler
Ibrayım Yusupov háykeli Tashkenttegi «Jazıwshılar alleyası»nda ornatılǵan. Nókis qalasında shayır estelegine qaraqalpaq tili hám ádebiyatına qániygelestirilgen dóretiwshilik mektebi bar. Sonday-aq Qaraqalpaqstan Respublikasınıń rayon hám qalalarınıń oraylıq kósheleri shayır húrmetine atalǵan.

I. Yusupov eskertkishi.jpg|I. Yusupov eskertkishi (Tashkent)
I. Yusupov mektebi.jpg|I. Yusupov mektep-internatı (Nókis)


## Derekler

## Sırtqı siltemeler