Qazaqstan

**Qazaqstan** yaki rásmiy **Qazaqstan Respublikası** () — Shıǵıs Evropa hám Orta Aziyada jaylasqan mámleket. Batısta Edil dáryasınıń tómengi aǵısınan, shıǵısta Altay tawlarınan, qublada Batıs Sibir tegisliginen, qubla-batıstaǵı Qızılqum shóli menen Tyanshan taw dizbegine shekem sozıladı. Qazaqstan Kaspiy teńizi arqalı Azerbayjan, Iran mámleketlerine, Edil dáryası hám Edil-Don kanalı arqalı Azov teńizi hám Qara teńizge shıǵa aladı. Tikkeley okeanǵa shıǵa almaytuǵın mámleketler qatarında.

Qazaqstan 5 mámleket penen shegaralas. Qazaqstannıń  arqa tárepten Rossiya Federatsiyası menen shegarası dúnyadaǵı eń uzın shegara (7591 km), qublada Túrkmenstan, Ózbekistan hám Qırǵızstan, shıǵısta Qıtay menen shegaralas. Ulıwma shegarasınıń uzınlıǵı – 13 394 km. Batısta Kaspiy teńizi menene (2000 km), qubla batısta Aral teńizi menen juwıladı.

2024-jıl 1-marttaǵı esap boyınsha xalıq sanı – 20 075 271 adam(dúnyada bul kórsetkish boyınsha 62-orın). Jer maydanı boyınsha dúnyada 9-orın(2 724 902 км²).

Qazaqstanda túrli millet wákilleri jasaydı. Xalıqtıń basım kópshiligi jergilikli qazaqlar – 70,18% , ruslar 18,42%, ózbekler 3,29%, ukrainlar 1.36%, uyǵırlar 1,48%, tatarlar 1,06%, basqa xalıqlar 5,38% (2021). Xalıqtıń 75% tten aslamın musılmanlar quraydı,pravoslav xristianlar 21%, qalǵanı basqqa din wákilleri(2009).

Mámleket paytaxtı — Astana qalası. Mámleketlik tili — qazaq tili. Rus tili mámleketlik uyımlarda hám jergilikli ózin-ózi baqsarıw uyımlarında rásmiy túrde qazaq tili menen teń qollanıladı.

Ekonomikalıq jaqtan rawajlanıp atırǵan mámleketler qatarında. Mámlekettiń jalpı ishi ónimi JIO (nominal) – $205,539 mlrd (2018). Tiykarǵı ekonomikalıq baǵdarı — janılǵı energetika tarawında shiyki zat tayarlaw, awıl-xojalıǵı. Tiykarǵı pul birligi – teńge.

1991-jıl 16-dekabrde SSSR ıdırawı menen Qazaqstan óz suverenitetin járiyalaydı, xalıqaralıq maydanda ǵarezsiz mámleket sıpatında tán alınadı. 1992-jıl 2-marttan BMSH nıń aǵzası. Sonıńday-aq Evropada qáwipsizlik hám birge islesiw shólkemi, Kollektiv qáwipsizlik haqqındaǵı shártnama shólkemi, SHanxay birge islesiw shólkemi hám Evraziya ekonomikalıq jámiyeti sıyaqlı birqatar xalıqaralıq shólkemlerge aǵza.

## Mámleketlik dúzilisi

Qazaqstan – basqarıwdıń prezidentlik formasındaǵı unitar mámleket. Ámeldegi konstituciyası  1995-jıl 30-avgusttaǵı  referendumda qabıl etilgen; 1998-jıl 7-oktyabrde ózgeris hám qosımshalar kirgizilgen. Mámleket baslıǵı — prezident  (2019-jıl aprelden Qasım-Jomart Toqayev), ol ulıwmalıq, teń hám tuwrıdan-tuwrı saylaw huquqı tiykarında jasırın dawıs beriw jolı menen 5 jıl múdddetke saylanadı, nızam shıǵarıwshı hákimiyattı 2 palatalı parlament (Senat hám Májilis), atqarıwshı hákimiyattı bas wázir basshılıǵındaǵı húkimet ámelge asıradı. 

## Tiykarǵı siyasiy partiyaları hám kásiplik awqamları

Qazaqstan agrar partiyası, 1999-JÍl yanvarda dúzilgen; Puqaralıq partiyası, 1998-jÍL noyabrde tiykar salınǵan; Qazaqstan demokratiyalıq partiyası, 2004-jıl aprelde dúzilgen; Aq jol (Aq jol) demokratiyalıq partiyası, 2002-jıl martta dúzilgen; Qazaqstan «Awıl» social-demokratiyalıq partiyası, 2000-jılı yanvarda shólkemlestirilgen; Xalıq kommunistlik partiyası, 2004-jıl aprelde dúzilgen; Qazaqstan kommunistlik partiyası, 1991-jıl dúzilgen; «Qazaqstannıń demokratiyalıq tańlawı» xalıq partiyası, 2001-jılı noyabrde tiykar salınǵan; Qazaqstan watansúyiwshilik partiyası, 2000-jılı shólkemlestirilgen; Respublikalıq «NurWatan» siyasiy partiyası, 1999-jılı yanvarda shólkemlestirilgen; «Ruwxaniyat» partiyası, 2003-jıl aprelde dúzilgen. Qazaqstan erkin kásiplik awqamları konfederaciyası, 1991-jıl avgustta dúzilgen; Qazaqstan miynet konfederaciyası, 2004-jılı 2-martta shólkemlestirilgen, 1990-jılı oktyabrde tiykar salınǵan.

## Aymaqlıq bóliniwi

Qazaqstan 17 wálayat hám respublikalıq áhmiyetke iye 3 qala (Almatı, Astana, Shımkent) 186 rayon, 174 awıllıq okrugten ibarat.

## Tariyxı
Házirgi Qazaqstan aymaǵında eramızǵa shekemgi 4-3-mıń jıllıqlarda (eneolit dáwiri) jaylaw sharwashılıǵı payda boldı. Eramızģa shekemgi I mıń jıllıq ortalarında hind-iran xalıqlarına tiyisli sak, massaget hám skif dala qáwimleri jaylaw sharwashılıǵı menen shuģıllana basladı. Bul qáwimler, tiykarınan, kóshpeli hám yarım kóshpeli sharwashılıq penen shuģıllanǵan, ónermentshilik hám diyqanshılıq penen de shuģıllanǵan. Eramızģa shekemgi 329-jılda Aleksandr Makedonskiy hám onıń áskerleri házirgi Qazaqstannıń qubla shegarası boylap, házirde Sırdárya dep atalatuģın Yaksart dáryası boyında skiflerge qarsı Yaksart sawashın alıp barǵanı grek dereklerinde saqlanıp qalǵan. Eramızģa shekemgi 3-1-ásirde házirgi Qazaqstan aymaǵında Qanǵ mámleketi júzege keldi. Eramızdıń VI ásir ortalarında Túrk qaǵanlıǵı, VIII ásir baslarında Ili hám Chu dáryaları aralıǵındaǵı úlkelerde turgashlar, 766-jılı Qarluqlar mámleketi dúzildi. Turgashlar, keyinirek Qarluqlar qaǵanlıǵında (766-940) ónermentshilik hám sawda orayları bolǵan qalalar (Taraz hám basqa) payda boldı. 8-10-ásirlerde Qazaqstan qublasında islam dini tarqaldı. 9-11-ásirlerde Qazaqstannıń batıs hám qubla-batıs aymaqları oguzlar mámleketi quramında bolǵan. 8-11-ásirlerde arqa-shıǵıs hám oraylıq aymaqlarda qımaqlar hám qıpshaqlar jasaǵan (bul úlken aymaq Deshti Qıpshaq dep atalǵan).

X ásirdiń 1-yarımında Jetisuwǵa shıǵıs Túrkstannan yaǵmalar bastırıp kirdi. Olardıń hújimi nátiyjesinde Qarluq qaǵanlıǵı bólsheklenip, onıń ornında Qaraxaniyler mámleketi payda boladı. 1219-21-jılları mongollar tárepinen basıp alınıp, Shıńģısxan ulları arasında bólistiriledi. Mongollar húkimdarlıǵı dáwirinde Qazaqstan Altın Orda quramında, ol bólsheklengennen keyin, Aq Orda hám Mongolstan quramında bolǵan. Ámir Temur 1391-jılı Toqtamısqa qarsı atlanısı waqtında Qazaqstandaģı Ulıǵtaw (Ulutov) da qorǵan qurǵan hám tas kesiwshilerge saparı haqqında tasqa jazıp qaldırıwdı  etken. Aradan 200 jıl ótkennen soń, Abdullaxan II de Deshti Qıpshaqqa júrisinen estelik sıpatında Ulıǵtawda meshit qurdırǵan. Úlken aymaqtı birlestirgen Aq Orda XIV ásir aqırı - XV ásir baslarında bir neshe múlklerge bólinip ketti (tiykargı aymaqlardı birlestirgen Noǵay Orda hám Ózbek xanlıǵı olardıń en irileri bolǵan). XV ásir aqırında Jetisuwda Qazaq xanlıǵı júzege keldi. XVI ásir baslarında qazaq elatınıń uzaq dawam etken qáliplesiwi juwmaqlandı. Qasımxan dáwirinde (1511-23) Qazaq xanlıǵı bekkemlenip, shegarası keńeydi, xalıq sanı kóbeydi. XVI ásir ortalarında Noǵay Ordası, keyin ala Mongolstan hám Sibir xanlıqları bólinip ketti. Qazaq xanlıǵı júzlerge bólinip, Úlken júz (Jetisuw), Orta júz (Oraylıq Qazaqstan) hám Kishi júz (Batıs Qazaqstan) dep atala basladı. 17-ásirde juzlar aymaqlarında ģárezsiz xanlıqlar payda boldı. XVIII ásir baslarında Qazaqstanģa Jungariya xanlıǵı qáwip salıp turdı (1729-jil jungarlar Úlken júzdiń kóplegen jerlerin basıp aldı). 1726-jılı Abulxayırxan Kishi júz aqsaqalları atınan Rossiya patshasına puqaralıqqa alıwdı sorap múrájáát etti. 1731-jıl Kishi júz Rossiya quramına kirip basladı. 1731-40-jılları Orta júzdiń ayırım xan hám sultanları Rossiya puqaralıǵın qabıl etti. 18-ásir ortalarında qazaq sultanları arasında kelispewshilik kúsheyip, aqırında Abılqayırxan óltirildi (1748). Onıń balası Nuralı kishi júz xanı bolıp, patsha hákimshiligine súyendi hám óz hákimiyatın Orta júzdiń bir bólegine, sonday-aq, Xiywaǵa da taratıwǵa háreket etti. Biraq ol sátsizlikke ushıradı. Junǵarlardıń Qıtaydan jeńiliwi nátiyjesinde (1758) aymaǵınıń úlken bólimi junǵarlar húkimdarlıǵı astında bolgan Úlken júzde manjurlar húkimdarlıǵı ornatılıw qáwpi payda boldı. Qazaqstannıń qubla aymaqları, sonıń ishinde, Shimkent te Qoqan xanlıǵı quramına kirdi. XIX ásir baslarında Orta júz xanları Buke (1815), Vali (1819) óliminen soń patsha húkimeti xan hákimiyatın saplastırıp, 1822-jıldan baslap jańa basqarıw sistemasın engizdi. 1824-jılı Kishi júzde de xan hákimiyatı saplastırıldı; urıw aqsaqallarınıń hákimiyatın shekleytuǵın aymaqlıq basqarıwǵa ótildi. Dasht jerleriniń qubla aymaqları Qoqan hám Xiywa xanlıqlarınıń quramında qaldı. 1853-jıl Orenburg hám Samara general-gubernatorı V.A. Perovskiy Qoqan Xanlıǵına qaraslı Aqmeshit qorǵanın iyelep, onı tayanısh punktge aylandıradı. 1854-jılı Verniy qorǵanı (házirgi Almatı) qurıladı.

Rossiyanın tásiri kúsheyip baratırǵanınan qáwipsingen Qoqan xanı Xudayarxan 1860-jıldıń gúzinde ruslardıń Verniy qorǵanın basıp alıw ushın 20 mıń ásker jiberdi. Sol jıldıń oktyabrinde rus áskerleri qazaq otryadlarınıń járdeminde Uzınaǵash oypatlıǵında Qoqan xanı áskerlerin jeńiliske ushırattı. Nátiyjede Jetisuwdıń barlıq bólimi Rossiyaǵa qosıp alındı. XIX ásirdiń 60-jıllarında qazaq jerleriniń Rossiyaǵa qosıp alınıwı juwmaqlandı. Patsha húkimeti úlkede hákimshilik reformalar ótkerdi. 1867-jılı Túrkstan general-gubernatorlıǵı quramında Jetisuw hám Sırdárya wálayatları, 1868-jılı Orenburg general-gubernatorlıǵı quramında Ural hám Torgay wálayatları, Batıs Sibir (keyin ala Dasht) general-gubernatorlıǵı quramında Akmolinsk hám Semipalatinsk wálayatları shólkemlestirildi. Walayatlar uyezdlerge, uyezdler volostlarga, volostlar awıllarǵa bólindi. Barlıq jerler mámleket múlki dep járiyalandı. 1867-68-jıllardaǵı reformalar qazaq jámáátleriniń barlıq qatlamlarında narazılıqtı payda etti. Nátiyjede kolonizatorlıq zulımlıǵına qars1i qozǵalań kóterildi. Qazaqstan Rossiya sanaatı ushın óz tovarların satıw bazarı hám shiyki zat bazası bolıp qaldı.

Birinshi jáhán urısı jıllarında (1914-1918) awıl xojalıq ónimleri hám sharwa malların massalıq tartıp alıw, salıqlardıń kóbeyiwi, qımbatshılıq, qazaq xalqınıń márdikarlıqqa jiberiliwi (1916) xalıq arasında kóterilislerdiń háwij alıwına sebep boldı. 1916-jılǵa kelip kóterilisler Qazaqstannıń pútkil aymaģın qamtıp alǵan milliy azatlıq háreketine aylandı. Ásirese, bul háreket Torǵay wálayatında uzaq dawam etip, oǵan xalıq qaharmanı Amangeldi Imanov basshılıq etti. 1917-jıl noyabr - 1918-jıl fevralda Qazaqstanda sovet hakimiyatı ornatıldı. Qazaqstannıń Sırdárya hám Jetisuw wálayatları 1918-jılı aprelde dúzilgen Túrkstan ASSR quramına kirgizildi. 1920-jıl 26-avgustta RSFSR quramında Qırǵızstan (Qazaqstan) ASSR dúzildi. 1920-jıl 4-12-oktyabrde Orenburgta bolıp ótken Qazaqstan Sovetlerinin shólkemlestiriw qurıltayı RSFSR quramında Qazaqstan ASSR dúzilgenligin járiyaladı. 1936-jıl Qazaqstan ASSRı SSSR quramındaģı awqamlas respublikaga aylandırıldı. 1990-jıl 25-oktyabrde mámleketlik suvereniteti haqqındaǵı deklaraciya qabıl etildi. 1990-jılı 10-dekabrde respublika dep ataldı. 1991-jılı 16-dekabrde respublika Joqarǵı keńesi mámleketlik gárezsizligi haqqında nızam qabıl etildi. 1991-jılı 21-oktyabrde ǴMDA quramına kirdi. Qazaqstan – 1992-jıldan BMSH aǵzası. 1992-jılı 23-oktyabrde Ózbekistan menen diplomatiyalıq múnásibetler ornatqan. Qazaqstan milliy bayram – 16-dekabr – Ǵárezsizlik kúni.

## Geografiyası

Qazaqstan Respublikasınıń jer maydanı 2,7 million kvadrat kilometr. Jer maydanı jaǵınan dúnyadaǵı eń iri mámleketler qatarına kiredi. Bul kórsetkish boyınsha Rossiya, Kanada, Qıtay , AQSh, Braziliya, Avstraliya, Hindstan hám Argentinadan keyin 9-orında tur.

Respublika Evraziya materiginiń orayında, barlıq okeanlardan teńdey uzaqlıqta jaylasqan. Respublika batısında Edil dáryası basseyninen shıǵısında Altay tawlarınıń shıńlarına shekem 3 mıń km ge shekem, arqada Batıs Sibir tegisliginen (Arqa Qazaqstan tegisligi) qublada Qızılqum shóli hám Tyan-Shan taw dizbegine shekem 1600 km ge shekem sozıladı. Qısqa arqa noqatı (55 26 s.e.) Shıǵıs Evropa tegisliginiń oraylıq bólimi hám Britaniya atawlarınıń qublasına, qubla noqatı bolsa (40-56 s.e.) Kavkaz artı hám Qubla Evropanıń Jer Orta teńizi regionındaǵı mámleketlerdiń keńligine sáykes keledi. Qazaqstan ortasha hám qubla keńliklerde jaylasqan. Geografiyalıq ornına qaray toǵaylı dala, dala, shólistan hám shól zonaları qáliplesken. Mámlekettiń batıs noqatı (46-27 sh.b.) Elton hám Basqınshaq kólleri átirapına, al shıǵıs noqatı (87 20 sh.b.) Buxtarma dáryasınıń saǵasına tutas keledi.

Aymaǵınıń 10 procenti biyik tawlı aymaqlar, qalgan bólimi oypatlıq, tegislik, plato, qırlı jerler. Qazaqstannıń eń biyik jeri - Xantańiri shıńı (6995 m, qar qorshawı menen qosıp esaplaǵanda 7010 m). Ol Tyan-Shan taw dizbeginde jaylasqan. Kaspiy teńiziniń shıǵıs jaǵasında mámlekettiń eń oypat jeri Qaraqiya oypatı teńiz qáddinen 132 m tómende jaylasqan.

## Ekonomikası

Fayl:Modern Almaty.jpg|Rawajlanǵan Almatı
Fayl:Kazah tenge.jpg|Qazaqstan teńgesi

Ǵárezsizlik dáwirinde Qazaqstanǵa dúnyanıń 120 dan aslam mámleketinen 330 milliard dollar sırt el investiciyası tartıldı. 

Jáhán Bankiniń «Biznes júrgiziw 2020» esabatında Qazaqstan dúnyada 25-orındı iyeledi hám minoritar investorlardıń huqıqların qorǵaw boyınsha dúnyadaǵı eń jaqsı mámleket boldı.

Qazaqstannıń JIÓ 179,332 mlrd. AQSh dolların quraydı hám jıllıq ósiw páti 4,5% ke teń. Qazaqstannıń JIÓ jan basına 9 686 AQSh dolların quraydı.

Qazaqstan Qıtay hám Qatardan keyin XXI ásirdiń birinshi on jıllıǵınıń eń jedel 25 ekonomikası arasında úshinshi orındı iyeleydi. Qazaqstannıń dúnya sawdasındaǵı roli hám jańa Jipek jolındaǵı oraylıq orında jaylasıwı mámleketke milliardlaǵan xalıqqa óz bazarların ashıw imkaniyatın berdi. Qazaqstan 2015-jılı Jáhán sawda shólkemine aǵza boldı.

Qazaqstan ekonomikasınıń jáhán ekonomikasındaǵı úlesin anıqlawdıń tiykarǵı kórsetkishin  mámlekettiń xalıqaralıq sawdadaǵı úlesine qarap anıqlaw múmkin. Qazaqstannıń sırtqı sawda aylanısı jıldan-jılǵa ósip barmaqta: 1995-jılı 9 milliard dollar bolǵan bolsa, 2008-jılı 109 milliard dollarǵa jetti. Tiykarǵı ósiw neft qazıp shıǵarıw hám metallurgiya tarawına tuwra kelmekte. Eksport ónim islep shıǵarılatuǵın kólemniń artıwı hám bahanıń qımbatlawı menen baylanıslı. Importtıń kólemi bolsa ónimdi islep shıǵarıw ushın zárúr bolǵan mashina hám úskenelerdi satıp alıw nátiyjesinde ósti.

2009-jılı sırtqı sawda aylanısı 34 procentke tómenlep ketti, onıń tiykarǵı sebebi neft hám metall bahasınıń tómenlewi boldı. Biraq, 2010-jıldan baslap bahalardıń qayta kóteriliwi sebepli jedel rawajlanıw baqlandı, nátiyjede eksport-import operaciyaları kólemi 137 mlrd. dollardı quradı. Eksport (92 mlrd dollar) importtan eki ese kóp (45 mlrd dollar).

Eksporttıń 75 procenti mineral resurslar, eń úlken bólegi neft, gaz, kómir, uran sıyaqlı paydalı qazılmalardıń úlesine tuwra keledi. Qalǵan 13% ti metallar hám 3,4% ti awıl xojalıǵı ónimleri (tiykarınan biyday), 4,2% ti ximiya sanaatı ónimleri quraydı. Tiykarģı qazıp alıwshı tovar qayta islenbegen tábiyiy qazılmalardı quraydı. Qazaqstan dúnya sawda bazarında tábiyǵıy resurslardı támiyinlewshi sıpatında xızmet etedi.

Qazaqstan Jáhán sawda shólkemine 2015-jıl 22-iyunda aǵza boldı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Prezidenttiń rásmiy saytı
* Parlamenttiń rásmiy saytı
* Húkimettiń rásmiy saytı
* Qazaqstan Respublikasınıń elektron húkimeti
* Vsemiyrnıy İystoriycheskiyy Proekt:Kazaxstan 
* Qazaqstan