Qaraqalpaq til bilimi kafedrası (QMU)

**Qaraqalpaq til bilimi kafedrası** — Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Qaraqalpaq filologiyası hám jurnalistika fakulteti quramına kiriwshi kafedra. Qaraqalpaq til bilimi kafedrası qaraqalpaq tiliniń rawajlanıwında hám qaraqalpaq tili boyınsha joqarı maǵlıwmatlı qánigelerdi tayarlawda salmaqlı úles qosıp kelmekte. 

Bul kafedranıń ashılıwı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutınıń hám onda qaraqalpaq tili hám ádebiyatı qánigeliginiń ashılıwı menen tikkeley baylanıslı. Kafedra burın qaraqalpaq tili hám ádebiyatı kafedrası dep atalıp, 1964-jıldan baslap óz aldına qaraqalpaq tili kafedrası bolıp ashıldı. 2012-jıldan baslap házirgi waqıtqa deyin kafedraǵa professor M.Qudaybergenov basshılıq etip kelmekte.

## Professor oqıtıwshılar
Qaraqalpaq til bilimi kafedrası universitette eń jetekshi kafedralardıń biri bolıp esaplanadı. Házirgi waqıtta kafedrada 27 professor-oqıtıwshı, solardan 3 ilim doktorı, 2 professor, 14 ilim kandidatı, 11 docentler hám 10 assistent-oqıtıwshı nátiyjeli jumıs alıp barmaqta.

## Ilimiy dárejelilik
Búgingi kúnde kafedranıń ilimiy dárejeliligi 63% ti quraydı. Kafedrada doktorantura, magistratura bolıp, onda úsh doktorant, 31 magistrant ilimiy jumıslar alıp barmaqta.

## Ilimiy izertlew jumısları
Kafedra aǵzaları tárepinen mámleketlik qarjı esabınan 1996-1999-jıllarda «Túrkiy tillerdiń óz ara baylanısı máseleleri», 2000-2007-jıllarda «Túrkiy tillerdiń fonologiyası hám morfonologiyasınıń áhmiyetli máseleleri», 2012-2014-jılları «Qaraqalpaq jazıwı tariyxı hám házirgi latın álipbesine tiykarlanǵan qaraqalpaq jazıwın jetilistiriwdiń áhmiyetli máseleleri» temaları boyınsha ilimiy-izertlew jumısları orınlandı. Kafedrada búgingi kúni mámleketlik byudjet esabınan 2018-2020-jıllarǵa mólsherlengen P3-20170930309 «Qaraqalpaq folklorı tiliniń ádebiy til rawajlanıwına tásiri máselesi» degen temada ilimiy-ámeliy joybar orınlandı.

## Kafedra tariyxı
Hár bir xalıqtıń, millettiń, mámlekettiń rawajlanıwında ilim hám bilimlendiriwdiń tutqan ornı úlken. Ondaǵı jańalıqlar, ashılıwlar sol mámleket ekonomikasınıń alǵa ilgerilep, xalıq turmısınıń jaqsılanıwında ayrıqsha úlken rol atqaradı.

XX ásirdiń birinshi yarımınan baslap úlkemizde ilim hám bilimlendiriw burın kórilmegen dárejede rawajlanıp, xalıq xojalıǵınıń barlıq tarawlarınıń alǵa ilgerilewine unamlı tásirin tiygizdi.
Mine, derlik bir ásirden beri qaraqalpaq til bilimi kafedrası respublikamızda qaraqalpaq til biliminiń rawajlanıwında hám qaraqalpaq tili boyınsha joqarı maǵlıwmatlı qánigelerdi tayarlawda salmaqlı úles qosıp kelmekte. Bul dáwir ishinde respublikamızda atları belgili tilshi-ilimpazlardıń hámmesi derlik usı kafedrada isledi, jaslarǵa tıyanaqlı bilim berip, ilimdi hár tárepleme rawajlandırdı. Olardıń ismleri qaraqalpaq til bilimi tariyxı jılnamasında altın háripler menen jazılıp qaldı.

Kafedranıń ashılıwı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutı hám onda qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bóliminiń ashılıwı menen tikkeley baylanıslı. Eń dáslep bul institutta qaraqalpaq tili hám ádebiyatı, sonday-aq, fizika-matematika bólimleri ashılǵan, bul bólimlerde sol jılı 12 oqıtıwshı bolǵan, 42 student oqıǵan. 
Institutta jıl sayın studentler hám oqıtıwshılar sanınıń artıp barıwı menen, qánigelik tayarlaytuǵın óz aldına kafedralardı ashıw zárúrligi payda boldı. Sol tiykarda 1937 – 1938-oqıw jılınan baslap basqa kafedralar menen bir qatarda qaraqalpaq tili hám ádebiyatı kafedrası ashıldı. Bul kafedranıń dáslepki shólkemlestiriwshisi hám baslıǵı respublikamız intelligenciyasınıń aldınǵı qatar wákilleriniń biri Nájim Dáwqaraev (1905 – 1953) boldı.
Ekinshi jer júzilik urıs barlıq taraw sıyaqlı ilimge de óziniń keri tásirin tiygizbey qalmadı. Óytkeni, joqarı oqıw orınlarındaǵı kópshilik oqıtıwshılar menen studentler qollarına qural alıp, fashizmge qarsı urısqa atlandı. Lekin, soǵan qaramastan oqıw toqtap qalmadı. Urıs dáwirinde qaraqalpaq tili hám ádebiyatı kafedrası bar múmkinshiliklerinen paydalanıp jumıs alıp bardı. 1941 – 1945-jıllarda kafedraǵa Axmet Qıdırbaev (1913 – 1981) basshılıq etken bolsa, kafedra quramında K.Matqurbanov hám A.Esemuratov sıyaqlı tájiriybeli ustazlar jemisli miynet etti. Urıstan soń kafedraǵa N.Dáwqaraev basshı etip tayınlandı. Ol jetekshilik etken dáwirde oqıw hám ilimiy baǵdarda aytarlıqtay jumıslar alıp barıldı. Kafedrada ilimiy jańalıqlar ashılıw menen birge, onı pitkergen jaslar respublikamız mekteplerinde jemisli islep, bilimlendiriw tarawınıń rawajlanıwına salmaqlı úleslerin qostı.  

1948 – 1949-oqıw jılında qaraqalpaq tili hám ádebiyatı kafedrasın Kenjebay Ubaydullaev (1907 – 1970) basqardı. Bul jıllarda kafedra quramında jámi 8 adam bolıp, sonnan 1 docent, 3 úlken oqıtıwshı, 4 oqıtıwshı jumıs islegen.

Zaman ózgerip, ilimge bolǵan talap kúsheyip barıwı nátiyjesinde qaraqalpaq tili hám ádebiyatı kafedrası 1950 – 1951-oqıw jılında qaraqalpaq tili kafedrası hám qaraqalpaq ádebiyatı kafedrası bolıp eki kafedraǵa bólindi. Qaraqalpaq tili kafedrasın K.Ubaydullaev basqarǵan hám kafedra quramında A.Esemuratov, K.Berdimuratov, N.Bazarbaev hám T.Dáwletmuratovlar oqıtıwshı bolıp islegen. Ol 1953-jılı da kafedranı basqardı.
1957-jılda qaraqalpaq tili kafedrası baslıǵı bolıp K.Berdimuratov islegen. 1961-jılı eki kafedra qaytadan birigip, qaraqalpaq tili hám ádebiyatı kafedrası dep atala baslaǵan. Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutınıń 1961-jıl 29-iyuldegi májilis qararı menen K.Berdimuratov qaraqalpaq tili hám ádebiyatı kafedrasınıń baslıǵı bolıp saylanǵan. Ol usı lawazımda 1967-jılǵa shekem islegen. Sol dáwirde kafedra quramında A.Esemuratov, J.Qayırbaev, S.Axmetov, O.Seytov, Q.Sultanov, S.Fayzullaev, I.Yusupov, E.Berdimuratov, N.Xudaybergenov sıyaqlı tájiriybeli oqıtıwshılar jumıs alıp barǵan.

1964 – 1965-oqıw jılında kafedra quramında jámi 10 oqıtıwshı bolıp, sonnan 6 úlken oqıtıwshı, 4 assistent-oqıtıwshı oqıw hám ilimiy izertlew jumısların alıp barǵan. Usı oqıw jılında «Qaraqalpaq tiliniń tariyxıy grammatikası» páni boyınsha lekciyalar oqıw ushın Moskvadan filologiya ilimleriniń doktorı Nikolay Aleksandrovich Baskakov (1905 – 1996) mirát etilgen. Onıń keliwi menen kafedra jumısları aytarlıqtay rawajlandı. N.A.Baskakovtıń ilimdegi jolı qaraqalpaq tilin izertlewden baslandı. Qaraqalpaq tilin belgili bir sistemaǵa túsiriwde, onıń grammatikalıq qurılısın, ózine tán ózgesheliklerin basqa xalıqlarǵa keń túrde tanıstırıwda onıń islegen miyneti ayrıqsha húrmetke ılayıq. Biz qaraqalpaq tili tuwralı ilimiy kózqarastan pikir júritkenimizde, N.A.Baskakovtıń ismi atalmaytuǵın, onıń qáleminen tıs qalǵan temalardı tabıw qıyın. Sebebi, qaraqalpaq til bilimi tarawındaǵı áhmiyetli máselelerdiń birazı N.A.Baskakov tárepinen tereń izertlengen hám óz sheshimin tapqan. Ol 1930-jılı Qaraqalpaqstanǵa kelip qaraqalpaq tiliniń dialektologiyası hám grammatikası boyınsha bay materiallar jıynadı. Nátiyjede sol toplaǵan materiallardıń tiykarında ol 1932-jılı Tórtkúlde «Kratkaya grammatika karakalpakskogo yazıka» degen miynetin jarıqqa shıǵardı. Bunday miynettiń jámiyetshilikke usınılıwı qaraqalpaq milliy ádebiy tilin dúnya júzine tanıtıwdıń dáslepki basqıshı boldı. N.A.Baskakov sońınan Qaraqalpaqstanda 1935, 1936, 1938 hám 1945-jılları bolıp, qaraqalpaq tili boyınsha kóp materiallar jıynadı hám jıynaǵan materiallarınıń tiykarında «Karakalpakskiy yazık» atlı eki tomlıq monografiyasın jarıqqa shıǵardı. N.A.Baskakovtıń jazıp qaldırǵan ilimiy miynetleri joqarı oqıw orınlarında, ilimiy mákemelerde hár tárepleme úyrenilip, keńnen paydalanılmaqta.

1964-jıldan baslap qaraqalpaq tili hám ádebiyatı kafedrası jáne eki kafedraǵa – qaraqalpaq tili kafedrası hám qaraqalpaq ádebiyatı kafedrası bolıp bólingen. Qaraqalpaq tili kafedrasın Kósherbay Berdimuratov (1917 – 1982) 1967-jılǵa shekem basqarǵan. Onıń ismi respublikamızda keńnen belgili. Ol bir neshe jıllar dawamında házirgi qaraqalpaq tili kafedrasında jumıs isledi hám kóplegen qánigelerdi tayarlap shıǵardı. Ol mektep hám joqarı oqıw orınları ushın sabaqlıqlar dúziwde, qaraqalpaq tiliniń aktual máselelerin izertlewde úlken jumıslar isledi. Házir onıń shákirtleri ol miynet etken kafedrada tabıslı islep atır, onıń jazǵan sabaqlıqları hám ilimiy miynetleri mekteplerde hám joqarı oqıw orınlarında keńnen paydalanılmaqta.
1966 – 1967-oqıw jılında  kafedranı K.Berdimuratov basqarǵan dáwirde kafedra quramında A.Esemuratov, B.Qutlımuratov, E.Berdimuratov, J.Qayırbaev, O.Seytov, P.Bekimbetov, Á.Niyazov (úlken oqıtıwshılar) hám G.YAkupov, A.Dáwletov, K.Mırzabaev, M.Buranov (oqıtıwshılar) jumıs islegen.

1967 – 1972-jıllar aralıǵında qaraqalpaq tili kafedrasın docent Turǵanbay Begjanov (1935 – 2011) basqarǵan. 1972-jılda qaraqalpaq tili kafedrası quramında docentler: f.i.k. T.Begjanov (kafedra baslıǵı), K.Berdimuratov, A.Esemuratov; úlken oqıtıwshılar: P.Bekimbetov, A.Nájimov, O.Seytov, M.Buranov, Á.Niyazov hám oqıtıwshılar: Yu.Ibragimov hám A.Dáwletovlar tálim-tárbiya jumısların alıp barǵan. Usı jılı pedagogikalıq hám ilimiy tájiriybe almasıw maqsetinde qaraqalpaq tili kafedrası baslıǵı docent T.Begjanov Baku qalasında ilimiy saparda bolıp qaytadı.

1973-jılı qaraqalpaq tili kafedrasında docent K.Berdimuratov kafedra baslıǵı bolıp islegen. Sol dáwirde kafedra quramında doc. T.Begjanov, doc. A.Esemuratov, úlken oqıtıwshı: O.Seytov, M.Buranov, Á.Niyazov, A.Nájimov, P.Bekimbetovlar hám oqıtıwshı bolıp YU.Ibragimov, A.Dawletov, Á.Aymurzaevalar xızmet atqarǵan.
1973 – 1978-jılları docent Aytjan Esemuratov (1912 – 1982) kafedra baslıǵı bolıp islegen dáwirde K.Berdimuratov, Q.Pirniyazov, Á.Niyazov, E.Berdimuratov, A.Nájimov, T.Begjanov, P.Bekimbetovlar usı kafedrada professor-oqıtıwshı sıpatında jumıs alıp barǵan. 1977-jılı qaraqalpaq tili kafedrasınan T.Begjanov hám Á.Niyazovlar Leningrad qalasındaǵı burınǵı SSSR Ilimler akademiyasınıń Til bilimi institutında ótkerilgen túrkiy tiller seminarına qatnasıp qaytqan bolsa, oktyabr hám noyabr aylarında A.Dáwletov Leningrad mámleketlik universitetinde ilimiy jumısı boyınsha eksperiment materialların toplaw maqsetinde saparda bolǵan. Bunday saparlar kafedra jumısınıń jáne de rawajlanıwına sebin tiygizdi.
1978-jıldıń 26-yanvar kúngi universitet qararı tiykarında «qaraqalpaq tili» hám «qaraqalpaq ádebiyatı» qánigeligi boyınsha aspirantura ashıldı. Házirgi waqıtta qaraqalpaq til bilimi kafedrasınıń docenti, f.i.k Sh.Allaniyazova qaraqalpaq tili qánigeligi baǵdarında dáslepki aspirant boldı.
Qaraqalpaq tili kafedrasın 1978 – 1985-jılları docent A.Dáwletov basqardı. Usı jılları kafedrada A.Esemuratov, K.Berdimuratov, Q.Pirniyazov, E.Berdimuratov, T.Begjanov, A.Bekbergenov, Á.Aymurzaeva, Sh.Allaniyazovalar islegen. 

Kafedranı 1986-jıldan baslap 1992-jılǵa deyin professor Esemurat Berdimuratov (1931 – 2005) basqarǵan. Ol qaraqalpaq ádebiy tiliniń teoriyalıq hám ámeliy máselelerin sheshiwde, qaraqalpaq tili boyınsha sabaqlıq hám oqıw quralların dúziwde úlken xızmet isledi. Qaraqalpaq mámleketlik universiteti filologiya fakultetiniń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bóliminde oqıtılatuǵın pánler boyınsha baǵdarlamalar joqarı oqıw orınlarında sol pánlerdi oqıtıwda basshılıqqa alınatuǵın birden-bir járdemshi qural bolıp xızmet etti hám olar talapqa sáykes sabaqlıqlar dúziw ushın úlken áhmiyetke iye boldı. Sol jılları Q.Pirniyazov, Á.Niyazov, A.Nájimov, A.Bekbergenov, A.Dáwletov, Á.Aymurzaeva, Sh.Allaniyazova, Sh.Ábdinazimov, Q.Paxratdinov, U.Dáwletova, G.Aynazarovalar isledi.
1992-jılı kafedranıń tariyxında úlken waqıya júz berdi. Usı jılı Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde qaraqalpaq tili hám ádebiyatı boyınsha kandidatlıq dissertaciya jaqlaw ushın Qánigelestirilgen keńes shólkemlestirildi. Keńestiń birinshi májilisinde 1992-jılı 27-mart kúni Sh.Ábdinazimov kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı. 1995-jılı Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen ilim ǵayratkeri, filologiya ilimleriniń doktorı, professor A.Dáwletov Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń akademigi bolıp saylandı.
Qaraqalpaq til bilimi kafedrasında 1978-jıldan baslap aspirantura, 1994-jıldan baslap doktorantura islep tur.
1992-jılı qaraqalpaq tili kafedrasınıń ózi qaraqalpaq til bilimi kafedrası jáne ulıwma hám túrkiy til bilimi kafedrası bolıp ekige bólindi. Qaraqalpaq til bilimi kafedrasın professor E.Berdimuratov, al, ulıwma hám túrkiy til bilimi kafedrasın professor A.Dáwletov basqardı. 1996-jılı eki kafedra birlestirilip, qaraqalpaq til bilimi kafedrası dúzildi. Sonnan baslap 2012-jılǵa shekem kafedraǵa akademik Abatbay Dáwletov (1942 – 2015) basshılıq etti. 2012-jıldıń fevralınan baslap kafedraǵa professor M.Qudaybergenov basshılıq etip kelmekte.
Kafedra filologiya hám tillerdi oqıtıw (qaraqalpaq tili) boyınsha bakalavr, lingvistika (qaraqalpaq tili) qánigeligi boyınsha magistrler tayarlaydı. 2021 – 2022-oqıw jılınan baslap «Folklortanıw hám dialektologiya» qánigeligi ashılıp, qaraqalpaq dialektologiyası boyınsha qánigeler tayarlawdıń múmkinshilikleri jáne de keńeydi.

Bakalavriatta tómendegi pánler oqıtıladı:
1-kursta «Túrkiy filologiyaǵa kirispe», «Til bilimine kirisiw», «Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Fonetika», «Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Leksikologiya»
2-kursta «Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Morfologiya», «Qaraqalpaq onomastikası», «Shıǵıs tilleri hám eski qaraqalpaq jazıwı»
3-kursta «Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Sintaksis», «Qaraqalpaq tili tariyxı», «Qaraqalpaq til bilimi tariyxı», «Lingvopoetika», «Qaraqalpaq dialektologiyası», «Stilistika»
4-kursta «Klassik shayırlar shıǵarmalarınıń tili», «Ulıwma til bilimi».

Magistraturada tómendegi pánler oqıtıladı:
«Lingvokulturologiya», «Tekst lingvistikası», «Lingvofolkloristika», «Pragmalingvistika», «Lingvistikalıq táliymatlar tariyxı», «Qaraqalpaq tiliniń fonologiyası hám morfonologiyası», «Túrkiy tillerdiń salıstırmalı grammatikası», «Sociolingvistika». 

Házirgi waqıtta kafedrada 3 ilim doktorı hám professor (Sh.Ábdinazimov, M.Qudaybergenov, G.Qarlıbaeva), 6 ilim kandidatı hám docent (Sh.Allaniyazova, Q.Paxratdinov, I.Seytnazarova, B.Dilanov, A.Qazaqbaeva, G.Dosjanova), 6 filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı (G.Abishov, J.Táńirbergenov, G.Allambergenova, X.Zayrova, X.Tolıbaev, A.Aytmuratov) hám 5 assistent-oqıtıwshı (A.Idirisov, X.Atabaev, F.Eshberdiev, R.Rambergenova, M.Begniyazov) jumıs isleydi. Kafedranıń ilimiy dárejeliligi 75% ti quraydı. 
Qaraqalpaqstanda qaraqalpaq til biliminiń aktual máselelerin izertlew jumısı, tiykarınan alǵanda, Qaraqalpaq gumanitar ilimler ilimiy-izertlew institutınıń til bólimleriniń jetekshi ilimiy xızmetkerleri, Qaraqalpaq mámleketlik universiteti hám Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutınıń qaraqalpaq til bilimi kafedralarınıń professor-oqıtıwshıları tárepinen alıp barıladı. Házir Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń qaraqalpaq til bilimi kafedrasında 3 ilim doktorı, 6 ilim kandidatı, 6 filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı hám assistent-oqıtıwshılar qaraqalpaq til biliminiń eń áhmiyetli máseleleri boyınsha ózleriniń ilimiy jumısların tabıslı alıp barmaqta.

Joqarıda aytılǵan kafedra jumısları hám onda islegen hám islep atırǵan insanlardıń xızmetleri xalqımız hám universitet tariyxında qalıp, keleshek qánigelerin tayarlaw jolında jol kórsetiwshi jarqın juldız bolıp qala beredi.

## Derekler