open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eksperimental psixologiya

Eksperimental psixologiya — psixikalıq hádiyseler hám processlerdi ilimiy metodlar járdemi menen izertlew. Psixologiyanıń pán retinde filosofiyadan ajıralıp shıǵıwında eksperimental izertlewler ótkeriw tiykarǵı ról oynaǵan. 19-ásirdiń ortalarında dáslepki ret sezim, qabıl etiw júzesinen izertlewler alıp barılǵan. Eksperimental psixologiyanıń pán retinde ajıralıp shıǵıwına nemis alımı V.Vundt úlken úles qosqan. Dáslepki eksperimental izertlewler ózin ózi baqlaw usılı járdemi menen shaxstıń ishki meyilleri, motivları, oylawına arnalǵan. Keyinirek tekseriwler túrli haywanlarda ótkerile baslaǵan. Kóplegen izertlewlerdi AQShlıq T.L.Morgan, E.L.Torndayk hám basqalar alıp barǵan. Eksperimental psixologiya quramalı izertlew (kóp shkalalı, kóp basqıshlı ) metodları, metodikaları (isenimliligi, kepillikliligi, test yamasa retest ózgesheligine iyeligi)nen tısqarı elektron esaplaǵıshlar, texnikalıq ásbaplar hám úskeneler, ápiwayı yamasa quramalı dúzilgen arnawlı apparatlar, zamanagóy texnika hám texnologiyalarǵa tiykarlanadı. Eksperimental psixologiya járdeminde psixikalıq funksiyalar ǵana emes, usınıń menen birge shaxs sezimi, emociyası,individual ózgesheligi, dıqqat, yad, aqıl sıyaqlı biliw processleri de izertlew etiledi. Eksperimental psixologiya izertlewleri nátiyjeleri psixologiya tarawları teoriyasın islep shıǵıwda tiykar bolıp xızmet etedi. Ilimpazlardan F. Galton (1822-1911), D.Kettel (1860-1944), E.Tolmen (1886-1959 ), G.Rorshax (1884-1984), A.Bine (1857-1911), P.Jane (1859 -1947), J.Piaje (1896—1980) hám basqalar eksperimental psixologiyanıń rawajlanıwına zárúrli úles qosqan.

Ergash Ǵoziyev, Botirov Bohodir.
## Derekler
Tormos (Alicante)

**Tormos** (Alicante) Ispaniyanıń valensiya regioninda jaylasqan munisipalitet bolıp tabıladı. Alicante provinsiyasi quramına kiredi. Maydanı — 5, 30 km2. Xalqı — 380 adam (2010).

## Sırtqı siltemeler

* Índice estadístico municipal de Tormos Wayback Machine saytida arxivlandi (2007-09-27).
* Datos y cifras de los municipios de la provincia de Alicante
* Localización de Tormos en Google Maps
* Federación Valenciana de Municipios y Provincias - Guía Turística
Qubla-shıǵıs Aziya

**Qubla-shıǵıs Aziya** — Aziya materiginiń Yaponiya, Qıtay, Hindistan hám Avstraliya mámleketleri arasındaǵı kontinentlik bólegin hám onıń qublasındaǵı birneshe atawlardı óz ishine qamtıytuǵın subregion. Hindiqıtay yarım atawı hám Malay arxipelagın óz ishine aladı. Aziya-Tınısh okeanı ekonomika-politikalıq regionınıń bir bólegi.

## Politikalıq túsinik
Qubla-shıǵıs Aziya 11 mámleketti óz ishine aladı: 
* Tiykarınan kontinentte jaylasqan mámleketler: Vyetnam, Tailand, Myanmar, Kambodja, Laos (aqırǵınıń teńizge shıǵıw múmkinshiligi joq), 
* Aymaǵı tek ǵana atawlardan quralǵan mámleketler: Indoneziya, Filippin, Singapur, Shıǵıs Timor hám Bruney, 
* Kontinentte hám atawlarda derlik birdey kólemdegi jerlerdi iyelegen Malayziya.

## Derekler
Pyotr Chaykovskiy

**Pyotr Iliyich Chaykovskiy** (; 1840-jıl 7-may — 1893-jıl 6-noyabr ) — romantik periodta jasaǵan rus kompozitorı. Ol rus kompozitorlarınıń eń ataqlısı esaplanadi. Onıń melodiyaları sezimlerge tolı; tolqindirarli hám dramatik elementlerge bay. Ol Batis Evropa muzıkasınan kóp úyrendi, lekin onıń muzıkaları júdá russha esitiledi. Onıń kompoziciyalarına 11 opera, 3 balet, orkestr muzıkası, kamera muzıkası hám 100 den aslam qosıqlar kiredi. Onıń baletlerı («Aq Quw Kóli», «Shelkunchik» hám «Uyqidaǵi Suliw») klassik muzıkanıń eń belgili namalarin óz ishine qamtiydi.

## Dáslepki jillari
Chaikovskiydiń ákesi rudada islewshi Ukrainali injener edi. Oniń anasiniń atasi Rossiyaǵa kóship ótken Frantsuz bolǵan. Anasi tinishsiz hayal bolǵan; Chaikovskiy usinday xarakterdi anasinan alǵan boliwi múmkin. Chaikovskiy bes jasinan pianino shertip úyrene basladi. Ol tez arada óz oqitiwshisinan da ozip ketti. Oniń sem'yasinda orkestrion (muzıka qutisi) bar edi hám ol onda Mozart, Bellini, Donizetti hám Rossinidiń klassik muzıkalarin shertetuǵin edi.

## Derekler
Nilufar

**Nilufar** (Nelumbo) — nilufarlaslarǵa tiyisli suwda ósetuǵın kóp jıllıq ósimlikler gruppası. Eki yarım shardıń turaqlı regionlarında hám tropiklarda 2 túri — guli aqshıl qızǵılt reń ǵozashalı N. (N. nicifera) hám sarı N. (W. lutea) ósedi. Japraǵı iri, qalqansiman, payası uzın, suw betinde qalqıp turadı yamasa suwdan joqarı kóterilip ósedi. Guli jalǵız, iri, eki jınslı, diametri 16 sm ge shekem baradı, aq yamasa aqshıl qızǵılt reń, xosh iyisli, japraǵı ústinde ashıladı.

Mıywesi konussıman, kóp ǵozashalı, suw astında jetiledi. N. Tuqımınan yamasa túbir paqalınan kóbeyedı.  Kógerip shıqqanınan keyin 3-jılı gúlleydi. Hindstan hám Kitayda aqshıl qızǵılt reń N. áyyemginen múqaddes ósimlik esaplanadı. N. dıń materiallıq formaları kóp. N. dıń paqalı, japıraqlarında vitamin S hám kauchuk, bandi hám putaqlarında uwlı zatlı element — nelyumbin bar.

## Derekler
Gindukush

**Gindukush**(pushtu هندوکش‎ hám urdu ہندوکش‎ — *Hindikush*; — «hind tawları», yamasa «hindler ájeli») — Orta Aziya taw dizbegi.

## Geologiya

Gindukush burama tawlarǵa tiyisli bolıp, hind plitasınıń basımı sebepli Orta Aziyadaǵı kontinental massada payda bolǵan. Geologik qatnasıqlarǵa salıstırǵanda ol jas hám ele da kóteriledi. Gindikush batıstan shıǵıs tárepke 1200&nbsp;km, arqadan qublaǵa shekem bolsa shama menen 240&nbsp;km.

Gindikushtıń kópshilik bólimi Afganıstandıń zamanagóy aymaǵında jaylasqan bolıp, eń joqarı shıńları menen shıǵıs bólimi Pakistanǵa tiyisli. Arqa-shıǵısda Gindikush Àmudàriya tárepinen sheklengen jáne onıń aldınǵı Panje, Pamir baslanadı. Shıǵısta Ginverush shegarası Chitral dáryasın quraydı.

Tiykarǵı dizbekler — bul Hayal, Pagman hám Gindikushtıń ózi, shıǵısına, oraylıq hám arqa Gindukush, olar Surxab hám Kokcha dáryaları oypatlıqları shegaralanǵan. Batıs Gindikush salıstırmalı tùrde tómen (keńligi 3500–4000 m).

Gindukush dizbeleri (6059 m biyiklikte) Kabuldıń shıǵısında hám arqa-shıǵısında jaylasqan ;Olardıń qublasındaǵı Hindu-Radj dizbesi Nurıstan tawlıq aymaǵın qáliplestiredi. Shıǵıs Gindukushtıń batısı 6 mıń m den asadı hám kúshli mızlıqlar júrgizedi;Shıǵısda joqarı taw shòlleri keń tarqalǵan, arqa Pamirning reńine uqsaydı, olar tawlar menen biyik kóterilgen. " Baroǵil" passsi (3777 m). Qar liniyasining biyikligi 5 mıń m dı quraydı..

Pandj dáryasınıń arqaında jaylasqan Badaxshan tárepten qaraǵanda Gindukush júdá biyik turaqlı diywalǵa uqsaydı, derlik ótiw qıyın. Oypatlıqta dizbeniń biyikligi derlik 5000 m.

Awǵanstanda jaylasqan Gindmuushning bir bólegi 4000 den 5000 m ge shekem bolǵan qurǵaqshıl tawlardan ibarat. Awǵanstan hám Pakistan ortasındaǵı shegara regionindegi tiykarǵı Ginkukush dizbesi — bul Himolay tawları menen salıstırıladı hám ol jerde uzınlıǵ 20&nbsp;km ge shekem mızlıqlar ushırasadı.

Ginkukushning kirisiw múmkin bolmaǵan regionlarında elege shekem qısımnan hám tómenletiwshikten qashqan kishi xalıqlar jasaydı . Nurıstan, Dardich hám Arqa Iranlıq xalıqlar Gindukushta keń tarqalǵan. Chitral oypatlıǵında dart tilles kalashlar arasında elege shekem islam dininen aldınǵı gindukush dini saqlanǵan.

Ginkmushning qublası -shıǵısı talibanlardıń turar jayı bolıp, olar Awǵanstan húkimetine hàm olardı qollap -quwatlaǵan xalıq aralıq kúshler (NATO) ǵa qarsı akciyalar ótkergen (2021 shekem).

## Gindukush shıńları
Gindikushtıń eń biyik tawları 7000 m den aslam biyiklikti quraydı :

* Tirich-Mir (7699 m)
* Noshak (7492 m)
* Istor-o-Nal (7403 m)
* uk (7338 m)
* Saragxrar (7338)

## Ádebiyat

* Daniel M. Dúnyanıń shıńı daǵı turmıs hám ólim (orıs) / Milan Daniel;Ushın. Chexiya menen. T. L. Tarasova;Ilimiy. Ed. hám sózbası. K. Tarasov;Súwretshi. v. A. Kruchkov;Avtordıń súwreti.- m.: 1980-jıl.- 200,48 p.- (sayaxat. Hádiyse. Securt).- 70 000 nusqa.
## Derekler
Aleksandr I

**Aleksandr I** (1777-jıl 12-dekabr, Peterburg — 1825-jıl 19-noyabr, Taganrog) — Rossiya imperiyası imperatorı (1801-1825). Ákesi imperator Pavel I saraydaǵı til biriktiriw qurbanı bolǵannan soń (1801), taxtqa otıradı. Aleksandr Vena kongressi hám «Muqaddes awqam»nıń (1815) shólkemlestiriwshilerinen biri. Ol ishki siyasatta orta liberal reformalardı ámelge asırǵan (ministrlikler hám ministrler kabinetin shólkemlestirgen (1802), Peterburgta pedagogika institutın ashtırǵan (1804) hám basqa) bolsa da, sonıń menen birge áskeriy awıllar shólkemlestirgen, diyqan hám áskerler kóterilisin shápáátsizlik penen bastıradı. 1810-jıllar ortasınan tariyxqa *arakcheevshilik* atı menen kirgen oǵırı reakcion ishki siyasat júrgize baslaǵan. Aleksandr dáwirinde Gruziya (1801), Finlyandiya (1809), Bessarabiya (1812), Ázerbayjan (1813) jerleri; burınǵı Varshava gercogligi (1815) Rossiya tárepinen basıp alınadı. Taj Konstantinge, keyin bolsa Nikolay I ge tapsırıladı.

## Ádebiyatlar
* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
* *Ammon F. G.* V favore u kesarya: Aleksandr I i Arakcheev

## Derekler
Pavel I

**Pavel I** (1754-jıl 1-oktyabr, Peterburg — 1801-jıl 23-mart) — Rossiya imperatorı (1796-jıldan), Pyotr III hám Ekaterina IIniń ulı. Rossiyada áskeriypoliciyashılıq rejimin, armiyada pruss tártiplerin daǵaza etken; dvoryanlardıń jeńilliklerin sheklegen, ózbasımsha siyasat júrgizgen. Dáslep revolyuciyalıq Franciyaǵa qarsı shıqqan, biraq, 1800-jılı Napoleon I menen awqam dúzgen. Gvardiyashı oficerler til biriktiriwi nátiyjesinde óldirilgen.
Onıń ornın Aleksandr I iyelegen.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Ekaterina II Alekseevna

**Ekaterina II Alekseevna** (1729.21.4 — 1796.6.11) — Rossiya imperatorı (1762—1796). Nemis knyazları áwladınan, negizgi atı Sofiya Frederika Avgusta Angalt-Tserbstskaya. 1744-jılda Rossiya imperatorı Elizaveta Petrovna baspanasına kelgeninen soń, pravoslav dinine ótken hám Ekaterina Alekseevna atın qabıl qılǵan. 1745-jılda Pyotr III ge nekelengen. Ekaterina II gvardiyashı oficerler járdeminde saray awdarılısın jasaǵan (1762-jıl 28-iyun) Pyotr III ni qamaqqa aldırıp, 5-iyulda óltirtken hám ózi taxtqa otırǵan. Onıń ischki hám sırtqı siyasatı dvoryanlar mápin qorǵawǵa, krepostnoylıq hám zalım hákimiyattı kúsheytiwge qaratılǵan 1775-jılǵı gubernya reforması, 1785-jılda dvoryanlarǵa berilgen jeńillikler hám basqa ilajlar dvoryanlar húkimranlıǵın bekkemlewge xızmet etti. Ekaterina II dáwirinde Pugachyov qozǵolonialańı (1773—1775) bolǵan; rus-túrk urısı (1768—74, 1787—91) nátiyjesinde Rossiya Qara teńizde úzil-kesil bekkemlenip alǵan; Arqa Qara teńiz boyı, Qırım, Kuban shólleri qosıp alınǵan. Shıǵıs Gruziya Rossiya qaramaǵına qabıl etilgen (1783). Ukraina hám Belorussiyanıń bir bólegi Rossiyaǵa qosıp alınǵan. Volter hám basqa francuz aǵartıwshıları menen xat jazısqan. Kóplegen dramalıq, publicistikalıq, ilimiy-ǵalabalıqqa arnalǵan maqalalar avtorı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Чечулин Н. Д. Очерки по истории русских финансов в царствование Екатерины II. Спб-1906 г. на сайте Руниверс
* Брикнер А. Г. История Екатерины Второй (в 4 томах)на сайте Руниверс
* Бильбасов Василий Алексеевич. История Екатерины Второй (в 2 томах)на сайте Руниверс
* Екатерина II. Вольное, но слабое переложение из Шакеспира, комедия Вот каково иметь корзину и белье
* Екатерина II Великая. История России екатерининской эпохи
* Мемуары Екатерины II
* Предки императрицы Екатерины II Великой
* Эпоха правления Екатерины II
* Сочинения Екатерины II на сайте Lib.ru: Классика
* Виноградов В. Б., Нарожный Е. И. Плагиат Екатерины Второй
Qırım

:*Bul maqala yarım ataw haqqında. Usı yarım atawda jaylasqan administrativlik birlik ushın [[Qırımnıń Tolıq huqıqlı Respublikası]]na qarań.*

**Qırım yarım atawı** (; ; ; ) Ukraina qublasındaǵı yarım ataw sanaladı. Maydanı — 27 mıń km2. Batıs hám qublada Qara teńiz hám shıǵısında Azov teńizine tutasqan. Arqada tar (8&nbsp;km shamasında) Perekop moynı arqalı Shıǵıs Evropa tegisligi menen tutasqan. Qırım yarım atawınıń shıǵısında Qara teńiz hám Azov teńizi aralıǵında Kerch yarım atawı, batısında Qırım yarım atawınıń bir bólegi — Tarxankut yarım atawı jaylasqan.

Qırım atawınıń arqa-shıǵıs jaǵası boylap Azov teńiziniń kishi qoltıqshaları (Sivash hám basqalar) sozılǵan. Arqası (yarım atawdıń úlken bólegi) sahralı tegislik (Sahralı Qırımnıń), qublası (maydanı jaǵınan kishi) Qırımnıń tawları menen bánt. Eń biyik jeri 1545 m (Roman-Kosh tawı). Qublasında Qırımnıń qubla jaǵası boylap kam-bar tegislik sozılǵan; jaǵanıń qaslarında lakkolitke uqsas magmatik jınıslar (Ayudaq tawı), áyyemgi vulqan dizbekleri (Qaradaq tawı) ushraydı. Paydalı qazılmaları: Kerch temir rudası, kóllerinde duz hám shıpabaxsh ılaylar, hák tas, saz, mergel. Qırım atawınıń arqa bóliminiń ıqlımı ortasha qurǵaq. Qısı jıllı (yanvardıń ortasha temperaturası G, 2°); jazı ıssı (iyuldıń ortasha temperaturası 24°). Qırım atawınıń qubla jaǵasında ıqlım orta teńiz ıqlımı; jazı ıssı (iyuldıń ortasha temperaturası 24°) hám qısı jıllı (yanvardıń ortasha temperaturası 4° qa shekem). Jıllıq jawın batıs bóliminde 1000 -1200&nbsp;mm, shıǵısında 500–700&nbsp;mm, arqasında 300–500&nbsp;mm. Yarım atawdıń dáryaları kem suwlı; áhmiyetlileri — Chyornaya, Belbek, Kacha, Alma, Salgir. Arqa Qırım kanalı, Salgir dáryasında Simferopol suw bazası qurılǵan. Bir neshe iri shor kóli bar. Arqa bóleginde kashtan, Sivash boylap kashtan, shor, shorlı topıraqlar, oraylıq bóleginde qaratopıraq, taw aldı hám tawlarda sıltısızlanǵan qaratopıraq, gúńgirt tawtoǵay, jaylawlarda qaratopıraqsıman taw-otlaq topıraqlar tarqalǵan. Arqa bóleginiń jer maydanı aydap egin egiledi. Azıraq bóleginde sahra ósimlikleri saqlanıp qalǵan. Tawlarda (ásirese, arqa táreplerinde) qaraǵay toǵaylıqları bar. Qırımnıń qubla jaǵasında orta teńiz átirapına tán ósimlikler ósedi. Kórgizbeli terek hám putalardan ibarat parkler, baǵlar, júzimzarlıqlar, temeki plantaciyalari kóp. Qırım tawlarınıń qubla eteginen teńiz jaǵası qala-kurortları jaylasqan. Yarım atawda birneshe qorıq jer, Nikita botanika baǵı bar. Qırım qalaları arasında Yalta qalası júdá ataqlı.

## Derekler
Kuban (dárya)

**Kuban** — Rossiya Federaciyasınıń Stavropol hám Krasnodar úlkesindegi dárya. Arqa Kavkazda jaylasqan. Elbrus tawı jan bawırlarınan baslanıp Azov teńiziniń Temryuk qoltıǵına quyıladı. Óz. 870 km, háwiziniń maydanı 57900&nbsp;km². Teńizge quyılıw jerinen 116&nbsp;km joqarıda dáryadan Protoka tarmaǵı ajıralıp shıǵadı. Sol jerden Kubannıń deltası (maydanı 4300 km²) baslanadı. Tiykarǵı jıǵaları: Úlken hám Kishi Zelenchuk, Urup, Laba, Belaya, Pshish. Jıllıq ortasha suw bálentligi Krasnodar qalası qasında 425 m³/ sek. Dárya aǵımın tártipke salıp turıw ushın Nevinnomisk kanalı, Tshchik, Krasnodar, Shapsug suw bazaları qurılǵan. Kuban eteginde zárúrli salıkeshlik rayonı shólkemlestirilmekte.

Deltasınan balıq awlanadı. Dáryanıń tómengi bóleginde (Krasnodar qalasınan quyılıw jerine shekem) keme qatnaydı. Dárya jaǵasında Karachayevsk, Cherkessk, Nevinnomisk, Armavir, Novokubansk, Kropotkin, Úst-Labinsk, Krasnodar, Temryuk qalaları bar.

## Derekler
Silicon Valley Bank

**SVB Financial Group** Kaliforniyada jaylasqan finanslıq topar. Iskerliginiń tiykarı Silicon Valley Bank (Silicon oypatlıǵı Banki) esaplanadı. AQShtan tısqarı Ullı Britaniya, Irlandiya, Germaniya, Izrail, Qıtay, Gonkong, Hindistan, Daniya, Kanada hám Kayman atawlarında da iskerlik júrgizedi. Kompaniya 2021-jılǵı Fortune 500 diziminde 613-orındı iyeledi.

Silicon Valley Bank 1983-jılda Kaliforniya shtatınıń San-Xose qalasında islengen. 1985-jılda Palo Altoda, 1986-jılda Santa Klarada bólim ashılǵan. 1988-jılda baslanǵısh akciyalar jaylasıwı ótkerildi. 1995-jılda shtab-kvartira San-Xoseden Santa Klaraǵa kóshirildi. 1999-jılda Delaverde dizimnen ótken SVB Financial Group holding kompaniyası dúzildi. 2004-jılda Ullı Britaniya hám Hindistanda, 2005-jılda bolsa Qıtay hám Izrailda xızmetler baslandı. 2012-jılda Shanghai Pudong Development Bank penen Qıtayda venchur kapitalın finanslıq támiynlew menen shuǵıllanatuǵın qospa kárxana dúzildi.

Smit basshılıǵında bank 1990-jıllardıń baslarında portfoliosınıń 50% n quraytuǵın joqarı dárejedegi qáwipli kóshpes múlk krediti biznesine diversifikaciya etildi.
2020-jıl aqırında aktivler 116 milliard dollardı quradı, sonnan 49 milliard bólegi qımbatlı qaǵazlarǵa tuwrı keldi (tiykarınan, ipoteka kreditleri), 45 milliard berilgen kreditlerge tuwrı keldi (tiykarınan, texnologiya hám den-sawlıqtı saqlaw salasındaǵı kompaniyalardı venchur finanslıq támiynlew sheńberinde 30 millionnan artıq kreditler); berilgen kreditlerdiń derlik yarımı Kaliforniya,Nyu-York hám Massachusets shtatlarına tuwrı keldi. Zárúrli iskerlik baǵdarı- AQShtıń batıs bólegindegi vino xojalıqların finanslıq támiynlewge, qabıl etilgen depozitlar 102 milliard dollardı quradı.

## Derekler
Qos qatnas

Qos qatnas, angarmonik koefficient — tuwrı sızıqtaǵı 4 Mr M2, M3, M4 noqattıń qatnası menen anıqlanatuǵın san. 4 noqattıń qos qatnası proyektiv geometriyanıń qatar teoremaların, atap aytqanda, Cheva hám menelay teoremaların tastıyıq qılıwda qollanıladı. Eger qos qatnas — I ge teń bolsa, ol garmonik qatnas dep ataladı. Qos qatnas proyektiv geometriyada zárúrli áhmiyetke iye.

## Derekler
Spektr

**Spektr** (lot. *spectrum* — «kórinis»)Kontinuum ishinde ózgeriwshi ayrıqshalıqlar kompleksi bolıp tabıladı. Optikalıqadan bir mısal etip aq jaqtıliqtı alıw múmkin: odaǵı reńler (jaqtılıq qásiyetleri) úzliksiz ózgerip baradı. Jaqtılıq spektrin spektroskopiya páni úyrenedi.

**Spektr** (lot. spectrum — ayda sawlelendiriw, suwret) (fizikada) — 1) sistemanı yamasa processti xarakteristikalaytuǵın qandayda bir fizikalıq shamanıń barlıq bahaları kompleksi. S. diskret (uzlukli) hám úzliksiz boladı ; 2) qandayda bir nurlanıwda ámeldegi bolǵan tolqın chastotaları kompleksi; 3) hárbir jóneliste arnawlı bir uzınlıqlı yamasa chastotalı monoxromatik tolqın tarqalatuǵın etip ajıratılǵan elektromagnit nurlanıw ; 4) ekran, fotoplastinkadagi suwret; 5) elektromagnit nurlanıw kórinetuǵın jaqtılıqtan ibarat bolǵanda S.payda etetuǵın reńli jol. Hár qıylı nurlanıwlardıń element tárepinen jutılıw hám shıǵarıw S. lari, elektromagnit tolqınlar ózgeriwshen toklarınıń chastota S. lari, Quyash xromosferasining S. hám basqa kóplegen S. lar úyrenilgen. Bul jumıslar optikalıq spektral ásbaplar, tolqın hám chastota ólshewshiler hám basqa járdeminde ámelge asıriladı. Kóbinese terbelis chastotası S. dan paydalanıladı. Terbelistiń tábiyaatına qaray elektromagnit terbelisler Si, akustikalıq S, optikalıq S. yúrleri bar. Elektromagnit terbelisler Si, ásirese, optikalıq diapazondaǵısı (tolqın uz. 103—10~3 mkm) jetkilikli dárejede úyrenilgen. Optikalıq S. dıń shıǵarıw (obyektdan jaqtılıq shıǵıp atırǵanda payda boladı ),jutılıw (elementten jaqtılıq otip atırǵanda payda boladı ), shashıraw hám qaytarıw processlerinde júz beretuǵın túrleri bar. Ol ximiyalıq analizde, atom hám molekulyar fizikada hám basqalarda qollanıladı. Terbelis Si sızıqlı hám tutas túrlerge bólinedi. Sızıqlıi S. chastotaları birbirinen belgili shamada parq etiwshi garmonik terbelislerdi, tutas S. bolsa chastotaları túrlishe bolǵan garmonik terbelislerdi óz ishine aladı.
## Derekler
Ryuichi Kihara

**Ryuichi Kihara** (yaponsha: 木原 龍; 1992-jıl 22-avgustta tuwılǵan) — Yaponiya wákili sıpatında juplıq jarıslarda qatnasqan aldınǵı figuralı ushıwshı. Konkida ushıw boyınsha sherigi Riku Miura menen birge 2022-jılǵı Jáhán chempionatınıń gúmis medalı bayraqdarı bolǵan.

Ryuichi aldınlaw 2014 hám 2018-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarında Yaponiya wákili bolǵan Narumi Takahashi hám Miu Suzaki menen juplıqta qatnasqan. Miu Suzaki menen birge eki márte Asian Open Trophy jarısı bayraqdarı hám 2017-jılǵı Yaponiya milliy chempionatınıń altın medal iyesi bolǵan. Juplıq Tórt kontinent chempionatında hám Gran-pri ceriyasında qatnasqan.

Jalǵız halda konkide ushıwshı sıpatında Ryuichi óspirimler ortasındaǵı Gran-pri ceriyasınıń eki márte bronza medalı bayraqdarı bolǵan.
## Iskerligi
### 2016—2017-jılǵı máwsim
Ryuichi 2015-jıl iyun ayında Miu Suzaki menen juplıq payda etken.

Miu Suzaki / Kihara juplıǵı 2016-jıl avgust ayı basında Manilada bolıp ótken Asian Open Trophy jarısında birinshi xalıqaralıq medalın (bronza) qolǵa kirgizgeninen keyin, dekabr ayında Yaponiya chempionatında qatnasıp, gúmis medaldı qolǵa kirgizgen. Juplıq fevral ayında Qubla Kareanıń Gangneung qalasında bolıp ótken 2017-jılǵı Tórt kontinent chempionatında qısqa baǵdarlamada on ekinshi hám erkin baǵdarlama boyınsha on tórtinshi orındı iyelep, ulıwma esap menen komandalar arasında on úshinshi orındı iyelegen.

### 2017—2018-jılǵı máwsim
Suzaki / Kihara juplıǵı óz máwsimin 2017-jıl avgust ayında Asian Open Trophy jarısında gúmis medaldı qolǵa kirgizgen halda baslaǵan. Gran-pri debyutın ámelge asırǵan juplıq noyabr ayında 2017 NHK Trophy turnirında segizinshi orındı iyelegen. Juplıq 2017—2018-jılǵı Yaponiya chempionatında birinshi milliy chempionlıqtı qolǵa kirgizgen hám 2018-jılı Pxyonchxanda bolıp ótetuǵın Qısqı Olimpiada oyınlarında qatnasıwı ushın Yaponiya wákili sıpatında saylanǵan. Fevral ayında bolıp ótken bul Olimpiadada hám juplıq, hám komandalıq, hám jeke jarıslarda qatnasqan. Juplıq 2018-jılǵı Jáhán chempionatında óz máwsimin tamamlaǵan, chempionatta 24-orındı iyelep, erkin baǵdarlama kórgizbesinen shetletilgen.

## Baǵdarlamaları
(Miu Suzaki menen)

## Nátiyjeleri
*GP: Gran-pri ; CS: Challenger seriyası*

### Miu Suzaki menen

## Derekler
Figuralı ushıw

**Figuralı ushıw** — sport túri. Onıń tiykarında konkide júgiriwshi sportshınıń muz ústinde háreket baǵdarın ózgertiwi, aylanıw hám sekiriwler menen baylanıslı arnawlı háreketleri jatadı. Áyeller hám er adamlardıń jalǵız halda, jup halda ushıwı hám sport oyınları boyınsha jarıslardı óz ishine aladı. Jalǵız halda ushıw mektep dep atalǵan 3 májburiy súwretfigura, 7 májburiy elementten ibarat qısqa erkin baǵdarlama (orınlaw waqtı 2 minutqa shekem) hám jeke erkin baǵdarlamasın (áyeller ushın 4 minut, er adamlar ushın 5 minut) orınlawdı quraydı. Jup halda ushıw qısqa baǵdarlama (6 májburiy element — qádemler kombinaciyası, kóteriw; bólek hám birgelikte aylanıwlar, sekiriwler; 3 minutqa shekem dawam etedi) hám erkin baǵdarlamadan (5 minut) ibarat. Sport oyınları baǵdarlamasında 3 májburiy, original hám erkin oyınlar boladı. Figurashılardıń uqıbı 6 ballı sistema menen bahalanadı. Figuralı ushıw sport túri retinde XIX ásirdiń 60-jıllarında payda boldı. Evropa chempionatları — 1891-jıldan jalǵız halda ushıwda (áyeller — 1930-jıldan), 1930-jıldan jup halda ushıwda; jáhán chempionatları — 1896-jıldan jalǵız halda ushıwda (áyeller — 1906-jıldan), 1908-jıldan jup halda ushıwda ótkeriledi. Sport oyınları boyınsha jáhán birinshiligi 1952-jıldan ótkeriledi. Figuralı ushıw 1924-jıldan qısqı olimpiada oyınları baǵdarlamasına kirgizildi (sport oyınları — 1976-jıldan; 1908 hám 1920-jıllarda jarıslar Olimpiada oyınları baǵdarlamasında ótkerilgen).

Ózbekstanda 1972-jıl Figuralı ushıw mektep (Tashkentte) shólkemlestirildi. Onda 200 ge jaqın sportshı shuǵıllandı. Figuralı ushıw boyınsha olimpiada orınbasarların tayarlaytuǵın respublika arnawlı balalar hám jas óspirimler sport mektebiniń tárbiyalanıwshıları Marina Nikityuk hám Rashid Kodirkaevler jup bolıp ushıwda óspirimler ortasında jáhán chempionatınıń gúmis medalına iye boldı (1980). Tashkentli Alina Spirgiadu hám Yuriy Razgulyaev sport oyınları boyınsha óspirimler ortasında jáhán chempionı (1991), keyin úlkenler ortasında birneshe márte Aziya chempionatı hám iri xalıqaralıq turnirleriniń jeńimpazı boldı. Sonıń menen birge, jalǵız halda ushıwda Aziya oyınları, 4 kontinent (Aziya, Afrika, Avstraliya hám Amerika) chempionı, Gran-pri bellesiwleriniń finalshısı Tatyana Malinina hám Roman Skornyakov, jup halda ushıwda Natalya Ponomareva menen Evgeniy Sviridov Ózbekstannıń ataqlı figuralı ushıwshıları esaplanadı.

## Derekler
Mesut Özil

**Mesut Özil** 15-oktyabr 1988-jılda tuwılǵan negizi Túrk milletine tiyisli bolǵan lı futbolshı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Rásmiy saytı  
* Jeke profili
Wayback Machine

**Wayback Machine** () onlayn-arxiv sanaladı. Oǵan 1996-jılı Massachusetts texnologiya institutı studentleri — Brewster Kahle hám Bruce Gilliat tiykar salǵan. Wayback Machineǵa Internet Archive kommerciyalıq emes kitapxanası iyelik etedi.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
*
Futbolshı

**Futbolshı**, hár túrli futbol túrlerinen birin oynaytuǵın sport adamı. Futboldıń tiykarǵı túrlerine assotsaciya futbolı, Amerika futbolı, Kanada futbolı, Avstraliya futbolı hám basqa túrlerin kirgiziwimiz múmkin. Esap-kitaplarǵa qaraǵanda, dúnyada 250 million qurama futbolshılar bar bolıp, kópshilik basqa futbol túrlerin oynaydı.

## Derekler
Gender psixologiyası

Gender psixologiyası — differensial psixologiyanıń bólimi bolıp, insannıń jámiyettegi minez-qulıqlarınıń biologiyalıq jınsı,social jınsı(gender) hám olardıń múnásebetleri menen belgilenetuǵın modellerin úyrenedi. Social psixologiyanıń gender izertlewlerinde sotsializatsiya, ırım, diskriminatsiya, social qabıl etiw hám óz-ózin qabıl etiw, óz-ózin húrmet qılıw, social normalar hám róllerdiń payda bolıwı sıyaqlı hádiyseler uyreniledi.

.

## Ádebiyatlar

*

## Derekler
Introversiya hám ekstraversiya

**Introversiya-ekstroversiya** — psixologiyada keń tarqalǵan gruppalaw kriteriyası yaki ózlik qásiyetlerin ólshew kórsetkishi. Eń tanıqlıları Karl Yung hám Gans Ayzenkke tiyisli introversiya — ekstroversiya.

Introversiya hám ekstroversiya atamaların birinshi márte Yung kirgizgen, biraq olardıń túsinigi hám psixologiyada qollanılıwı dáslepki mánisinen parıq etedi. Shaxslar ara minez-qulıqqa itibar qaratqan halda,Yung introversiyanı «turmıstıń subyektiv ruwxıy mazmunǵa jóneltirilgenligi menen xarakteristikalanǵan minez-qulıq túri» dep táriypledi (ruwxıy aktivlik ishkerige jónelgen); hám ekstroversiya «sırtqı obyektlerge qızıǵıwshılıqlar konsentraciyası menen xarakteristikalanǵan minez-qulıq túri» (ruwxıy aktivlik sırtqı dúnyaǵa jónelgen)sıpatında.

Ekstroversiya dostana,kirisimli,háreketsheń minez-qulıq bolsa,introversiya bolsa kóbirek kem gáp hám jalǵızlıqta kórinetuǵın boladı. 

## Derekler
Zarafshan aeroportı

**Zarafshan aeroportı** (IATA: AFS, ICAO: UTSN) Nawayı wálayatındaǵı aymaqlıq aeroport. Oʻzbekistan hawa jollarınıń Nawayı xalq aralıq aeroportı, Tashkent xalq aralıq aeroportı menen baylanısları ornatılǵan.

## Derekler
Kásip

**Kásip** ( — rásmiy kórsetilgen shınıǵıw, qánigelik) — arnawlı teoriyalıq bilimler hám ámeliy kónlikpeler kompleksine iye tájiriybeli shaxstıń miynet iskerligi túri esaplanadı. 

Kásip — kisiniń miynet iskerligi, turaqlı shınıǵıwı túri; arnawlı bir jumıs túrin maman orınlawǵa múmkinshilik beretuǵın bilim, uqıp, tájiriybeni talap etedi. Kásipler ishinde miynet iskerliginiń eń tar tarawı menen ajralıp turatuǵın qánigelikler bar (mısalı, shıpakerlik kásibinde xirurg, oftalmolog, dermatolog hám basqa). Kásip, ádetde, shaxstıń tiykarǵı tirishilik dáregi esaplanadı.

## Túrleri
.

## Derek
Kognitiv dissonans

## Kognitiv dissonans teoriyası
Kognitiv dissonans teoriyası 1957-jılda Leon Festinger tárepinen usınıs etilgen. Ol kóbinese "bir shaxstıń kognitiv dúzilisi"nde payda bolatuǵın qarama-qarsılıqlı jaǵdaylardı túsintiredi. FIRE

Teoriya insanda málim bir jaǵdayǵa,insanlardıń yaki pútkil jámiyettiń háreketlerine reakciya retinde júzege keletuǵın kognitiv dissonans jaǵdayın túsindiriw hám úyreniwge qaratılǵan.

## Teoriyanıń tiykarǵı boljawları
Leon Festinger óz teoriyasınıń eki tiykarǵı gipotezasın qáliplestiredi:

# Dissonans jaǵdayında, adam óziniń eki munasábeti ortasındaǵı ayırmashılıq dárejesin kemeytiw ushın konsonansga (muwapıqlıqqa ) erisiwge háreket etedi. Usı dissonans " psixologiyalıq qolaysızlıq" ni keltirip shıǵarıwı menen baylanısl.
# Birinshi gipotezani aytıp ótken ekinshi gipotezada aytılınıwına qaraganda, júzege kelgen qolaysızlıqtı kemeytiwge umtila otirip, shaxs payda bolǵan qolaysızlıq kusheytiwi múmkin bolǵan jaǵdaylardan shaǵılısıwǵa háreket etedi.

## Derekler
Kruz.uz

**Kruz.uz** qaraqalpaq hám oʻzbek tillerinde iskerlik alıp barıwshı informacion sayt. 2016-jılı iyul ayında iske túsken.Saytqa Furqat Yusupov tárepinen tiykar salınǵan

## Derekler
Ben Kingsley

**Sir Ben Kingsley** (1943-jıl 31-dekabrde tuwılǵan) — Britaniyalı teatr, kino, televideniye aktyorı. « Akademiya (Oscar)», eki BAFTA, eki "Altın globus, «Grammy», «Screen Actors Guild Awards», « Saturn» sıylıqları hám «Britaniya imperiyasi ordeni» iyesi.

Ben Kingsley «Gandi» (1982), "Schindler dizimi, On ekinshi keshe (1996), «Qum hám duman» (2003), « Gúldirmama» (2004), «Parsı shaxzadası: Waqıt qumları» (2010), «Hugo» (2011), «Diktator» (2012), «Temir adam 3» (2013) hám «Enderniń oyını» (2013) kibi kóplegen filmlerde roller oynaǵan.

## Filmografiyası

## Sırtqı siltemeler

* Ben Kingsley IMDbda

## Derekler
Abat Fayzullayev

**Abat Fayzullayev** — ózbek diplomatı. 2020-jıldan Ózbekstannıń Avstriyadaǵı elshisi.

## Ómirbayanı
1982-jıl 30-dekabrde Nókis qalasında tuwılǵan.

### Tálim
1982-jıl 30-dekabrde Nókis qalasında tuwılǵan.

2005-jılda Jáhán ekonomikası hám diplomatiya universitetiniń xalıqaralıq qatnaslar fakulteti bakalavr basqıshın, 2007-jılda sol fakultet magistraturasın tamamlaǵan. 2009-jılda Tashkent mámleket ekonomika universiteti finans fakulteti bakalavriatın sırtqı bólimin tamamlaǵan.

### Miynet iskerligi
2007—2011 — Ózbekstan Respublikası Sırtqı isler ministrligi Sırtqı siyasat analizi hám strategiyası bas basqarmasında referent, attashe, úshinshi xatker, ekinshi xatker,

2011—2013 — Ózbekstan Respublikası Sırtqı isler ministrligi Sırtqı siyasat analizi hám strategiyası bas basqarması bólim baslıǵı.

2013—2017 — Ózbekstan Respublikasınıń AQShtaǵı elshixanasınıń siyasiy analiz bólimi attashesi.

2017—2018 — Ózbekstan Respublikasınıń AQShtaǵı elshixanasınıń siyasiy analiz bóliminiń birinshi xatkeri.

2018—2019 — Ózbekstan Respublikası Sırtqı isler ministrligi Amerika departamenti birinshi xatkeri.

2019—2020 — Ózbekstan Respublikası Sırtqı isler ministrligi shólkemlestirilgen-inspektorlıq basqarması baslıǵı.

2020 -jıldan Ózbekstannıń Avstriyadaǵı ayrıqsha hám tolıq huqıqlı elshisi, Xalıqaralıq atom energiyası agentligidegi turaqlı jánekili.

2022-jıldan Ózbekstannıń Vengriyadaǵı ayrıqsha hám tolıq huqıqlı elshisi.

## Derekler
Oral Ataniyazova

Oral Aminovna Ataniyazova (tuw. 1956 -jılda Qaraqalpaq ASSR, Ózbekstan SSR, SSSR) — qaraqalpaq shıpakeri, alım hám mámleket ǵayratkeri, medicina pánleri doktorı, 2020 -jıldan Qaraqalpaqstan Medicina Institutı rektori, Ózbekstan Respublikası Joqarı Jıynalısı Senatining aǵzası III hám IV shaqiriqlari.
## Biografiya
Ataniyazova Oral Aminovna 1956 -jılda Qara -Qalpoq ASSRda tuwılǵan. 2001-jılda Tashkent pediatriya medicina institutınıń Nókis filialı direktorı etip tayınlandi. 2015-jılda III shaqiriq Ózbekstan Respublikası Joqarı Jıynalısı Senatining deputatı, sonıń menen birge Senatning Xalıq aralıq baylanıslar, sırtqı ekonomikalıq baylanıslar, shet el investitsiyalar hám turizm komiteti aǵzası etip saylandi. 2020 -jılda Iv shaqiriq Ózbekstan Respublikası Joqarı Jıynalısı Senatining deputatı, sonıń menen birge Senatning pán, tálim hám den sawlıqtı saqlaw komiteti aǵzası etip saylaǵanı. Húkimettiń 2020 -jıl 20 -maydaǵı sheshimi menen Oral Aminovna Ataniyazova Qaraqalpaqstan medicina institutınıń rektori etip tayınlandi.

## Ilimiy jumıslari
Moskvada medicina pánleri doktorı ataǵın alǵanınan keyin Ataniyazova 1992-jılda Qaraqalpaqstan daǵı reproduktivlik jas daǵı 5000 hayal ortasında soraw ótkerdi. Nátiyjeler tańlanıwda qaldırdı: sorawda qatnasqan hayallardıń 90% ten aslamı hámledarlıq yamasa tuwıw waqtında hár qanday tásirlerge dus keldi. Buǵan Qaraqalpaqstan menen shegara qatar Aral teńizi regionindegi ekologiyalıq páleket sebep bolǵan. Bul tabilǵan zatlarǵa juwapan Ataniyazova «Perzent» dep atalǵan Qaraqalpaqstan Reproduktivlik salamatlıǵı hám átirap -ortalıqtı qorǵaw orayın quradı, bul qaraqalpaq tilinde «nasl» degen mánisti ańlatadı. Reproduktivlik salamatlıq boyınsha tájiriybesinen kelip shıǵıp, ol kóplegen jáhán konferenciyalarında tiykarǵı bayanatshı bolıp, Birlesken Milletler Shólkeminde sóylew sóyledi.

## Siyliqlari
2000-jılda Goldman Átirap -ortalıq sıylıqına iye boldı.

## Derekler
Meerganj (Jaunpur)

**Meerganj** — Hindstannıń Uttar Pradesh shtatında jaylasqan Jaunpur rayonındaǵı awıl esaplanadı. Meerganj 6 kilometr arqa-shıǵısda Jangxay kavşağı temirjol stanciyası Jarauna temirjol stanciyasınan 1 kilometr batısda jaylasqan.

## Xalqı

* Meerganj xalqı 2011-yilgi xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre 1, 074 insan edi. 
* Úyler sanı, 136 
* Xalqı, 1074 danası, sonnan 541 danası er adam hám 533 danası áyeller bolıp tabıladı 
* Balalar (0-6 ), olardan 155 danası 83 danası er adam hám 72 danası hayal Keste kasta, olardan 197 danası er adam hám 90 danası hayal edi 
* Keste Qáwimi, 0 
* Sawatlılıq, hámme ushın 78%; 
* Er adamlar ushın 88% hám áyeller ushın bolsa 69% 
* Jámi jumısshılar, 318 dana, sonnan 219 danası er adam hám 99 danası hayal 
* Tiykarǵı jumısshılar, 218 
* Marjinal jumısshılar, olardan 100 danası 51 danası er adam hám 49 danası hayal

## Tálim mákemeleri

### Mektepleri

* Meerganj baslanǵısh mektep
* Aasharam Isiku Shikaha Niketan Meerganj Sterling mektep 
* ARJHS Meerganj Baslanǵısh mektep 
* Sarai Dewa Bhatahar baslanǵısh mektep 
* Medpur Bankat baslanǵısh mektep 
* Meerpur baslanǵısh mektep

### Kolleji

* Sarvodya Vidhyapeeth Inter kolleji
* Sarvodya Vidhyapeeth daraja kolleji
* Ramdev daraja kolleji
* Sampurnanad sanskrit mahavidyalay Darapur

## Emlewxanaları

* JR K emlewxanası .

## Transporti

### Temir jol
Meerganj Hindstan temirjolları menen baylanısqan. Onıń qasında ush temirjol stanciyası ámeldegi: Jarauna temirjol stanciyası, Saray Kansrai temirjol stanciyası hám Jangxay tutasuwi.

### Jol
Meerganj Hindstan temirjolları menen baylanısqan. Onıń qasında ush temirjol stanciyası ámeldegi: Jarauna temirjol stanciyası, Saray Kansrai temirjol stanciyası hám Jangxay tutasiwi.

### Aeroport
Lal Bahodur Shastri aeroportı (burınǵı varanasi aeroportı ) (IATA: vNS, ICAO: vIBN) — Babatpurjamoat aeroportı 18&nbsp;km aralıqta jaylasqan. (11 mil) varanasidan arqa-batısda hám shama menen 70&nbsp;km aralıqta Meerganjdan. Ol Jaunpur-varanasi avtomagistralida jaylasqan.

## Derekler
Akkalvadi

**Akkalvadi** — Indiyanıń Maxarashtra shtatında jaylasqan Ahmednagar rayonındaǵı Parner taluka qalasındaǵı awıl esaplanadı.

## Dini
Awıl xalqınıń tiykarǵı bólegin hinduler quraydı.

## Ekonomikasi
Xalıqtıń tiykarǵı bólegi awıl xojalıǵı esaplanadı.

## Jáne qarań

* Parner taluka
* Parner talukadagi qishloqlar

## Derekler
Canta

***Canta*** — Peru batıs bóleginde jaylasqan Lima regionindegi qalasha esaplanadı. Qala Chillon dáryası boyında jaylasqan hám Kanta wálayatınıń paytaxtı esaplanadı. Xalqı 2, 385 kisi ( 2017 yilgi xalıqtı dizimge alıw daǵı maǵlıwmatlar ), ol sonıń menen birge, Canta rayonınıń paytaxtı esaplanadı. Jimligi hám tábiyiy landshaftlarınıń gózzallıǵı sebepli Limadan kelgen sayaxatshılar tez-tez keledi. Qala teńiz boyinan 2819 m biyiklikte jaylasqan .

## Kelip shıǵiwı
Canta sózi áyyemgi xalıq sóyleytuǵin kauki tilinen alınǵan bolıp, olardıń mánisin tómendegi eki mánis penen kórsetiw múmkin:

* *canta* = vicunalardı uslaw ushın baylaw
* *canta* = biyiklik, paseyiw.

## Geografiyası
Qala Limadan103 kilometr araliqta jaylasqan , shama menen úsh saatlıq avtobusda Pontificia Universidad Catolica del Perudan geografiya studentleri keledi . Obrajillo kishi qalası jaqın jaylasqan esaplanadı.

## Tarıyxı
XVI asirde bir waqtıniń ózinde arqaǵa  Inca Pachacutec húkimranlıq etken. Ispaniya konkistadorlari Kantani gullep-jasnaǵan orında taptı. Bul Don Nikolas de Riberaga posilka sıyaqlı berildi. Ispaniya qurallig`inan ǵárezsizlik ushın kampaniya waqtında onıń xalqı azatlıq jumısın kúshli qollap -quwatladi. Onıń ushın 1839-jılda ol " qaharman awıl" dep daǵaza etilgen.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* (ispancha) La Viuda myth
* (ispancha) Cantamarca, archaeological site

## Derekler
Doslıq MPJ (Qanlıkól rayonı)

**Doslıq MPJ** — Qaraqalpaqstan Respublikası Qanlıkól rayonınıń orayı bolǵan Qanlıkól qalasında jaylasqan mákán puxaralar jıyını.

## Derekler
Allayar Dosnazarov (Qaraózek rayonı)

**Allayar Dosnazarov (Qaraózek rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Qaraózek rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Jampıq qala

**Jampıq qala**— Xorezm oazisinde áyyemgi  qala qorǵanı qarabaxanası (eramızǵa shekemgi 3—4—12—14-ásirler). Qaraqalpaqstannıń Beruniy rayonı arqa-batısında, Ámiwdáryanıń oń jaǵasında jaylasqan. Jampıq qala dáslep S. P. Tolstoye tárepinen anıqlanǵan (1940 ), qazılma jumısları Ózbekstan Pánler akademiyası Qaraqalpaqstan filialınıń arxeologiyalıq otryadı tárepinen dáslepki márte 1965-jıl (keyininen 1968—71, 1979—86 ) alıp barılǵan. Jampıq qalanıń maydanı shama menen 12 ga. Jampıq qalaǵa áyyemgi dáwirde tiykar salınǵan. Jampıq qalanıń ústingi mádeniy qatlamı Ámiwdárya suwı juwıp ketiwi nátiyjesinde jaqsı saqlanbaǵan. Jampıq qaladan qorǵaw diywalları, kósheler, juwınıw bólmeler, turaq jaylar, ónermentler jasaytuǵın máhelle qaldıqları ashılǵan. Suw trubaları, turar orınlardan tandır, oshaq, ónermentler máhellesinen zergerlik buyımları, sonıń menen birge, kishi shıyshe ıdıslar, áynek ayna, ılaydan islengen ıdıs hám temir buyımlar jasaytuǵın, gezlemelerge, kónterige qayta isley alatuǵın ustaxanalar qaldıqları tabılǵan. Altın Orda teńgeleri, beresta oramları, shabandozlar súwreti túsirilgen ılaydan islengen  ıdıslar, kóplegen kafel, ishki hám sırtqı tárepi peruza reń menen sirlanǵan ıdıslardıń tabılıwı, Jampıq qalalıqlardıń 13—14-ásirlerde Altın Orda, Arqa Evropa hám Jaqın Shıǵıs mámleketleri menen sawda munasábetlerinde aktiv qatnas etkenliginen guwalıq beredi. Jampıq qalalıqlar turmısında sharwashılıq ta zárúrli orın tutqan. Bul Jampıq qalada xojalıq hám xojalıq turmıs talay rawajlanǵanın kórsetedi.

## Ádebiyat

* Kdirniyazov M., Materialnaya kultura gorodov Xorezma v XIII—XIV vekax, Nukus, 1989; Aliakbarova A. A., Arshavskaya 3. A., Jampikkala. Jilaya arxitektura pogranichnogo goroda pravoberejnego Xorezma, T., 1990.

## Derekler
Jańaqala APJ (Qanlıkól rayonı)

**Doslıq MPJ** — Qaraqalpaqstan Respublikası Qanlıkól rayonınıń orayı bolǵan Qanlıkól qalasında jaylasqan mákán puxaralar jıyını.

## Derekler
Tashkent tramvayı

**Tashkent tramvay tarmaǵı** — Ózbekstannıń paytaxtı Tashkent qalasında jamáát transportınıń bir bólegine aylanıp úlgerdi.

## Tariyxı
Dáslepki tramvaylar 1901-jılda at arbalar menen ashılǵan. 1912- jıldan baslap tramvaylar elektr tramvay jolına aylandırıldı. 2016-jılǵa kelip Tashkent tramvay tarmaǵı jabılǵanda onıń uzınlıǵı 87.8&nbsp;km bolıp, altı liniyadan ibarat edi.

Tashkent qalası hákimi Rahmonbek Usmonov 2016-jıldıń 29-mart kúni jıl aqırına shekem jabılıwın málim qılǵan edi.Maqset avtomobil jolların keńeytiriw kengaytirish hám sol arqalı paytaxt ishindegi tıǵılıs jollardı kemeytiriw edi. Qalaǵa tiyisli «Toshgorpastrans» kompaniyassı hám 2007-2011-jıllarda satıp alǵan 30 KTM-19 hám 20 Vario LF tramvayların satıwdı rejelestirgen. Tramvay 2016-jıl 2-may kúni jabıldı.

Búgingi kúnde 2024-jılǵa shekem tramvaydı qayta tiklew rejelestirilgen. Bunı Franciyanıń Alstom kompaniyası ámelge asıradı.

## Derekler
Búlbúl

**Búlbúl** (laqabı negizgi atı Murtaza Meshadi Rizo ulı Mamedov) (1897.12.6, Shusha rayonı Xanbaǵı awılı— 1961.26.9, Baku) — Ázerbayjan qosıqshısı (liro-dramatik tenor) hám muzıkashı, Ázerbayjan muzıkalı teatrı tiykarshısı. Dáslep xalıq qosıqshısı bolıp tanılǵan. 1920-jıldan Ázerbayjan muzıkalı teatrlarınıń jetekshi artisti. Baku konservatoriyasındaa (1927), Italiya (Milan, «La skala», 1931)da tálim alǵan. 1932-jıldan Baku konservatoriyasınıń oqıtıwshısı, 1940-jıldan professor Ázerbayjan ilimiy izlenisler muzıka kabineti shólkemlestiriwshisi hám basshısı (1932—44). Folklor ekspeditciyasın basqarıp, 200 dem artıq xalıq qosıqların jıynaǵan. B. 40 jıllıq atqarıwshılıq iskerligi dawamında sap Ázerbayjansha milliy atqarıw usıllların Evropa qosıqshılıq óneri menen úzliksiz baylanısta tanılǵan. Májnun (U. Hojibekov, «Layli hám Majnun»), Gersog (J. Verdi, «Rigoletto»), Ǵarib (R. Glier, «Shahsánem»), Áliyar (M. Maǵomayev, «Nargiz») sıyaqlı jarqın obrazlar jaratqan. Eń ataqlı roli Rawshan (U. Hajibekov, «Kór ulı»)di 400-márte atqarǵan. Ózbekstanǵa bir neshe márte kelip, óz ónerin kórsetken.

## Gallery

Jabbar_Qaryaqdi_and_Bulbul.jpg|Professor Búlbúl hám Jabbar Garyagdioglu
Bülbülün_Bakıda_xatirə_lövhəsi.jpg|Opera tenor hám professor Búlbúl (Murtuza Mammadov) Bakuda yashab imaratina Ázerbayjan osıqshı tası


## Ádebiyatlar

* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
Cornell universiteti

**Kornell universiteti** — AQSHtaǵı iri hám kóp qániygelikli universitetlerden biri. Nyu-York shtatınıń Itaka qalasında jaylasqan. 1865-jılı tiykar salınǵan. Tiykarshısı — kvaker (xristian dini mazhabına tiyisli shaxs) E. Kornell atı menen atalǵan. Injenerlik, social hám tábiyiy pánler, arxitektorlıq, kórkem óner hám proektlestiriw, veterinariya, medicina, awıl xojalıǵı, ulıwma tálim hám ekologiya boyınsha kolledjler, huqıq, administrativlik -xojalıq, islep shıǵarıw hám de miynet múnásebetleri hám basqa boyınsha mektepler bar. Universitette 18 mıńnan aslam student tálim aladı. Kitapxanasında 4, 5 mln.nan artıq dóretpe saqlanadı.

## Derekler
Stanford universiteti

**Stanford universiteti** yaki **Stanford** Amerika Qurama shtatlarınıń Kaliforniya shtatında jaylasqan jeke universitet. Pán, texnologiya, biznes basqarıwı hám basqa bir qatar tarawlar boyınsha AQShta hám dúnyada jetekshi orında turadı.

Universitet 1885-jıl Leland hám Jane Stanford tárepinen jeke qarjı esabına shólkemlestirilgen. Stanford ilimiy izertlewler parki dep atalǵan ilimiy-sanaat aymaqlıq kompleks quramına kiredi. Geologiya, gumanitar hám anıq pánler, huqıqtanıw, medicina, pedagog, dene tárbiyası boyınsha qániygeler tayarlaydı. 13 mińnen aslam student bilim aladı. Kitapxanasında (1885-jıl islengen) 3,5 millionnan artıq dóretpe saqlanadı.

## Derekler

## Oqıw ushın

* Lee Altenberg, ''Beyond Capitalism: Leland Stanford's Forgotten Vision'' (Stanford Historical Society, 1990)
* Ronald N. Bracewell, *Trees of Stanford and Environs* (Stanford Historical Society, 2005)
* Ken Fenyo, *The Stanford Daily 100 Years of Headlines* (2003), ISBN 0-9743654-0-8
* Jean Fetter, *Questions and Admissions: Reflections on 100,000 Admissions Decisions at Stanford* (1997), ISBN 0-8047-3158-6
* Ricard Joncas, David Neumann, and Paul V. Turner. *The Campus Guide: Stanford University*. Princeton Architectural Press, 2006. Template loop detected: Andoza:DoiYou can jump the queue or [//uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Andoza:Cite_doi/10.1007/1-56898-664-5&preload=Template:Cite_doi/preload&editintro=Template:Cite_doi/editintro&action=edit expand by hand]Stanford universiteti]]. ISBN 978-1-56898-538-1 (print); ISBN 978-1-56898-664-7 (online).
* Stuart W. Leslie, *The Cold War and American Science: The Military-Industrial-Academic Complex at MIT and Stanford*, Columbia University Press, 1994
* Rebecca S. Lowen, R. S. Lowen, *Creating the Cold War University: The Transformation of Stanford*, University of California Press, 1997

## Sırtqı siltemeler

*
Ceza

**Ceza** (1976-jılı 31-dekabr; Istanbul, Úskúdar) yamasa Bilgin Ózchalkan — túrkiyalı repper hám muzıkaǵa tekst jazıwshı.

## Ómiri
Ol 1976-jılı 31-dekabrde Úskúdar qalasında Daniyal Ózchalkan menen Servet Ózchalkannıń ulı bolıp dúnyaǵa kelgen, biraq onıń tuwılǵanlıǵı haqqındaǵı gúwalıǵında 1977-jıldıń 1-yanvarı dep jazılǵan. Ol rep-muzıkaǵa jaslayınan háweslengen. Jeza tıńlawshılarınıń aldında «Jezamız keldi» dep aytıwınan usı laqapqa iye boldı. Sońınan oqıwın juwmaqlap, jumıs isley basladı. Elektrik bolıp jumıs islew menen birge rep ayta basladı. Hám jumıstı, hám repti bir waqıtta alıp bara almaytuǵının túsinip, elektriklikti qoyıp, tolıq túrde rep ayta basladı.

«Yerleşke 2023» degen jurnalǵan 2009-jılı bergen bir reportajında negizinde Çankırılı ekenligin, 3 áwladtan berli Istanbulda jasap atırǵanın hám shańaraq familiyasınıń da aldın Sarımehmetoğlu ekenligin, Çanakkale urısında shańaraǵınan 7 adam sheyit bolǵanın aytqan. Qarındası Ayben de rep aytadı.

Anası Servet Ózchalkan 2004-jıl 5-yanvarda, ákesi Danyal Ózchalkan 2019-jıl 7-iyunda qaytıs boldı.

## Karyerası
1995-1996-jıllarda «Uslanmaz Çocuklar Senfonisi» (U.C.S) toparın dúzdi. Topar tarqalıwı menen, 1997-1998-jılları koncertler bere basladı. «Nefret» 2000-jılı «Hammer Müzik» penen kelisken halda «Meclisi Ala-İstanbul» albomın shıǵardı. 2001-jılı «Anahtar» albomın shıǵardı. Albomnıń atı menen birdey professional bir klip te túsirilgen edi. Usı albomı menen xalıqtıń arasında jaqsı tanıla basladı. Usı waqıt aralıǵında birneshe koncertler berdi. «Public Enemy» toparınan tásirlengen Ceza óziniń ishindegi qattı sózlerin rep arqalı sırtqa qalay shıǵarǵanın aytıp, ózine laqap retinde «Fatalrhymer»di aldı. Bir waqıtlar ózin «Ceza a.k.a Fatalrhymer» dep repler shıǵardı.

Killa Hakannıń albomında «Son Mohakan da Fantastik Dört» treki menen Eko Fresh hám Summer Cem menen birgelikte miyman boldı hám usı trekke klip te túsirildi.

Cezanıń «Suspus» albomı 2015-jıl 26-mayda keń jámiyetshilikke usınıldı. Albomdaǵı «Suspus]» trekine klip te túsirildi jáne de Ceza albomdaǵı basqa da treklerge klip túsirgisi kelgenin atap ótken.

2019-jıl 26-dekabrde «Beatcoin» singlın klipi menen birge shıǵardı.

2022-jılı 26-fevralda «Hiphoplife» youtube kanalında shıqqan «Red Bull 64 Bars» kórsetiwinde «Bakabaka» trekin shıǵardı, trektiń prodyuseri GOKO!.

9 jıldan keyin 2024-jıl 26-iyulda «Yatay Zeka» albomın shıǵardı.

Sonday-aq, 158 sekundta 1267 sóz aytqan (sekundına 8 sóz) «Holocaust» treki Cezanıń dóretiwshiligindegi eń tez aytqan repi.

## Filmografiya

## Diskografiyası

## Sıylıqları

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Rásmiy saytı 
* Rásmiy Myspace betı 
* Rásmiy Spotify beti 
* Rásmiy Youtube beti
Keskin (Pervari)

**Keskin** (kurdcha: Borim,suryoniycha: ) — Turkiyanıń Siirt wálayatı Pervari rayonına qaraslı awıl.Awılda 2021-jılda 301 insan jasaǵan.

## Tariyxı
Awıl Xaldey katolik shirkewiniń Seert kaldey katolik yeparxiyasi quramına kirgen.1913-jılda 282 ossuriyalik xalıqqa iye edi.

## Derekleri
Kışlacık (Pervari)

**Kışlacık** (kurdsha: Koriç) — Túrkiyanıń Siirt wálayatı Pervari rayonına qaraslı awıl esaplanadı. Awılda 2021-jılda 401 puqara jasaǵan edi.

## Derekleri
Hababam sınıfı

## Xronologiya
Hababam Sınıfı 1975-jıldan berli súwretke túsirilip baslanǵan filmler seriyası

## Seriyada oynaǵan aktyorlar hám filmler