open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ibn Isxaq

**Ibn Isxaq** Abu Abdullah Muxammed Ibn Isxaq Ibn Yasar (704, Madina — 767, Baǵdat) — tariyxshı, hádis aytıwshısı, Rasululah(sav) haqqında bizge shekem jetip kelgen eń dáslepki ishki dúńyanamalardan birewiniń avtorı. 733-jıl Mısrǵa kóship barǵan, 749-jıl bolsa Iraqqa kelip, onda jasap qalǵan. I. I. dıń Baǵdatta jazıp tamamlaǵan«Kitob siyrat Rasululloh» (« Rasulullah ishki dúńyaları jóninde kitap») shıǵarması mısrlıq filolog Ibn Hisham (834-jıl opat etken) redakciyası astında bizge shekem jetip kelgen. Sonıń menen birge, I. I. « Al-Maǵoziy» (« Ǵazıylar páziyletleri hám olar qılǵan ámeli salixlar haqqında kitap»), « Al-Mubtadaa» (« Baslanıw»), « Tárix al-xulafo» (« Xalifalar tariyxı») atlı dóretpeler de jazǵan. Onıń « Tariyx al-xu-lafo» shıǵarmasınan Madoiniy (752—840 ), Tabariy, Rabǵuziy sıyaqlı ataqlı tariyxshı ilimpazlar paydalanǵan. Mas, Madoiniy Orta Aziyanıń arablar tárepinen basıp alıw dáwiri tariyxına tiyisli « Kitap futuhoti Huroson» hám basqa shıǵarmalardı jazıwda usı kitapǵa tayanǵan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ibn Miskaveyx

**Ibn Miskaveyx** Abu Ali Ibn Muxammed (? — 1030 ) — arab tariyxshısı, filosof, dóretiwshi hám táwip. Pútkil jáhán tariyxına tiyisli «Kitob tajorib al-umam» (« Xalıqlar tájiriybeleri kitabı») atlı shıǵarma jazǵan. Onda jáhán xalıqları, atap aytqanda, arablardıń 10 -ásir 80-jıllarına deyin tariyxı bayanlanǵan bolıp, miynettiń sonǵı bóleginde Arab xalifalıǵınıń 10 -ásirdegi social-ekonomikalıq turmısı haqqında qımbatlı maǵlıwmatlar bar. Ilm etikasına hám hikmetke tiyisli «Kitob at-tahora» («Taharat kitabı»), «Tahziyb al-axloq» («Etikanı túzetiw») atlı dóretpeler de I. M. qálemine tiyisli. Ol arab, parsı, hind hám grek oyshılları aytqan hikmetler toplamın da dúzgen. I. M. dóretpeleri tásirinde islam dúnyasında onlap etikalıq -didaktikalıq dóretpeler (atap aytqanda, Nasriddin Tusiydıń «Axloqi Nasriy») jazılǵan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ibn Májit

**Ibn Májit**, Shixabuddin Axmet ibn Májit as-Sádiy annajdiy (shama menen 1440, Julfor — 16 á. bası) — ataqlı arab teńizshisi (darǵası), teńizde júziw ilminiń teoretigi. Ómiriniń 40 jıldan artıq bólegin Hind okeanında keme xızmetinde ótkergen. Onıń babaları da teńizshi bolǵan. Portugal teńizshisi Vasko de Gama basshılıǵındaǵı kemelerdi 1498-jıl da Afrikanıń arqa jaǵasınan Hindstannıń Kojikode (Kolikut) qalasına barǵanında Arabstan teńizinde jol kórsetiwshi bolǵan. 
I. M. óz dáwirindegi bilimlerdi jaqsı iyelegen hám ózi de qırqqa jaqın shıǵarma jazǵan. Olar tiykarınan, poeziyada, biraq eń iri dóretpelerinen biri — «Kitob alfavoid fi usul ilm al-baxr va-lqavoil» («Teńizshilik ilmi hám qaǵıydaları tiykarlarına tiyisli paydalı maǵlıwmatlar kitabı») prozada jazılǵan. Shıǵarmada arab teńizshileriniń kemelerdi Zanjibar hám Madagaskar atawlarınan Tayvan hám Indoneziyanıń alshaq atawlarına shekem alıp barǵan marshrutları, kemeni basqarıwdıń bay teoriyalıq hám ámeliy máseleleri hám de avtordıń kóp jıllıq teńizshilik tájiriybesinen payda bolǵan juwmaqlar (teńizshilik tariyxı, keme basqarıwshısına qoyılatuǵın talaplar, samallar baǵdarı, kemeler súzetuǵın jónelisler, musson samalları, iri atawlar hám h. q.) orın alǵan. Kemeni basqarıwda quyash, ay hám juldızlar jaǵdayın itibarǵa alıw, kompastan paydalanıw, samallardıń esiw waqıtları hám baǵdarların biliw, Hind okeanı, ondaǵı atawlar hám jaǵaları xarakteristikası hám basqaları. bayanlanǵan. Poeziyada jazılǵan iri dóretpelerinen biri «Hoviiyot al-ixtisorfi usul ilm al-bihor» («Teńiz ilmi tiykarlarınıń qısqa dástanı») mıń báytlik úlken urjuzadan ibarat (1462-jıl jazıp juwmaqlanǵan).

I. M. dóretpelerinde kemelerdiń, tiykarınan, Qızıl teńiz, Parsı qoltıǵı, Hind okeanında júziw baǵdarları xarakteristikalanǵan, olarda sol dáwirdiń teńiz astronomiyasına tiyisli derlik barlıq bilimler sáwlelengen. Ol teńizshilik páni babında qollanbalar jaratqan birinshi iri alım retinde málim. I. M. hám basqa arab teńizshileriniń tájiriybeleri evropalıqlardıń Hind okeanındaǵı keme reysinde kútá úlken járdem bergen.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Fabula

**Fabula** (lat. fabula — tımsal, ertek, gúrriń) — epikalıq, liro-epikalıq hám geyde dramalıq shıǵarmalarda súwretlengen waqıya hám hádiyselerdiń bayanı, gúrriń etiliw usılı. Olar logikalıq jaqtan sebepli-dáwirlik izbe-izlikte bayanlanadı. **Fabula** bayanında ekspoziciya, túyin, waqıyalar rawajlanıwı, kulminaciya, sheshim bir-birinen parıq etedi. **Fabula** syujetten tómendegi tárepleri menen ajıralıp turadı : **1)** waqıyalar bayanınıń tártibi qaharmanlar turmısında bolıp ótkeni sıyaqlı emes, bálkim ayırım orın almasıwlar, bazıbir waqıyalardı túsirip qaldırıw yamasa keyin anıqlaw formasında ámelge asırıladı. Mısalı, Ch. Aytmatovtıń *"Álwidaǵ, Gúlsarı"* shıǵarmasında sonday; **2)** waqıyalar bayanınıń subiektke ózin kórsete bermeytuǵın (Balzak, *"Gorio ata"*) yamasa óziniń emocional keyiplerin áshkara etetuǵın (Gyugo, *"Kúlip turıwshı kisi"*) avtor ǵana emes, bálkim súwretlenip atırǵan waqıyalar gúwası bolǵan gúrrińshi (Mann, *"Doktor Faustus"*) yamasa shıǵarmadaǵı qanday da bir qaharman (Xeminguey, *"Álwidaǵ, qural"*) bolıwı da múmkin; **3)** waqıyalar bayanınıń motivi shıǵarmada estelik yad retinde (Ayniy, *"Eskertkishler"*), kúndelik formasında, xat formasında (Gyote, *"Jas Verterdiń azapları"*), jılnama formasında (Saltikov-Shchedrin, *"Bir qala tariyxı"*) hám basqa da bolıwı múmkin.

**Fabula** menen syujettiń parqı bazıbir dóretpelerde ayqın hám ráwshan kóriniwi, geyde bolsa kem seziliwi de múmkin. **Fabula** quralları arqalı avtor shıǵarmada waqıyalar rawajlanıwın janlandırıwı, qaharmanlar xarakteriniń analizin tereńlestiriwi, nápesti kúsheytiwi múmkin.

Ádebiyattanıw iliminde **Fabula** hár tárepleme úyrenilmegen, onı artıqsha termin, syujet ishindegi túsinik dep aytıw jaǵdayları da ushıraydı.

Nadir Ramazanov.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Tábiyiy ftoridler

**Tábiyiy ftoridler** — minerallar kishi klası, ftorlı vodorod kislotasınıń ápiwayı hám qos duzları. Túrli klassifikaciya boyınsha 50 dey mineral túrin óz ishine aladı túpkiliklileri flyuorit hám kriolit. Tábiyiy ftoridlar Na, K, Sa, Mg, A1 elementleri, siyrek ushırasatuǵın jer elementleri (TR), kemrek Cs, Sr, Pb, Bi, v hám basqalardıń ftor menen tábiyiy birikpesi. RnFm (flyuorit, villiomit NaF, sellait MgF2 hám basqalar ) sıyaqlı ápiwayı tip hám R hám M — kationlari bolǵan RJMFJ quramalı tiplerge bólinedi. Ápiwayı tábiyiy ftoridler bekkem jaylasqan kordinatsion kristal strukturaǵa iye, kub hám geksagonal singoniyali. Quramalı tábiyiy ftoridler tómendegi gruppalardı quraydı ftoroalyuminatlar (mas, kriolit), ftorobor atlar (mas, ferruchit Na[BFJ), ftoroberillatlar (syanxualinit Li2 Ca3[Si04]3 Be3 F2), ftorosilikatlar (mas, qońırdit Na2[SiF6]). Quramalı tábiyiy ftoridlerge, ádetde, qos hám úsh qos ftoridler: neyborit NaMgF3 hám gagarinit NaCaTRF6 kiredi. Birpara izertlewshilerdiń tárepinen ftoridlar klasına ftorkarbonatlar — bastnezit, parazit hám tapaz toparı mineralları kiredi. Kópshilik tábiyiy ftoridler kem tarqalǵan bolıp, eń kóp ushraytuǵın — flyuorit, ol túrli genezisli kánlerde bar. Tábiyiy ftoridler reńsiz yamasa ash reńli, ashıq, shiyshe sıyaqlı jaltıraydı. Qattılıǵı 4—5; tıǵızlıǵı 2—3, 2 g/sm³. Tábiyiy ftoridler vulkanlardıń sublimatlarında (ferruchit, avogadrit, kriptogalit hám basqalar ) payda boladı, granitlerdiń aksessorlı minerallarında, siltili jınıslar hám olardıń effuzivli analogları (flyuorit) de ushraydı. Olar karbonatit (flyuorit), granitli pegmatit, greyzen, gidrotermal xreila (flyuorit), siltili granit hám olarǵa baylanıslı bolǵan metasomatitler (kriolit, flyuotserit, gagarinit) hám de luyavrit, foyyait hám urtitlar (villiolit) rawajlanıwınıń keshki basqıshları ushın xarakterli bolıp tabıladı. Kóplegen alyumoftorıdlar, kriolit (tóbesenolit, ralstonit, paxnolit, veberit, xiolit hám basqalar ) lardıń gidrotermal ózgeriwine payda boladı. Oksidleniw zonasında kóbinese endogen tábiyiy ftoridlerden gipergenli: gearksutit, kridit, flyuyellit rawajlanadı, shógindi qatlamlarda flyuorit (ratovkit) ushraydı. Tábiyiy ftoridlerden flyuorit hám kriolitlerden metallurgiya, keramika hám ximiya sanaatında paydalanıladı. Basnezit hám parazit siyrek ushırasatuǵın jer elementleri alıw deregi esaplanadı. Tábiyiy ftoridlerden flyuorit Chatqol-Qurama regionındaǵı Novgarzon, Kenkol, Kaskana, Obirahmat (qazıp alınǵan ) hám basqa kánlerde bar.

## Derekler

ÓzME,Birinshi tom, Tashkent,2000-jıl
Tábiyiy jaylaw

Tábiyiy jaylaw - tábiyiy ot oramına iye bolǵan hám sharwa buyımları erkin halda otlatılatuǵın tawlar, qır adırlar hám shólde jaylasqan maydanlar (otlaq jerler). Materiallıq jaylawlardan qárejettiń talap etilmesligi hám ot oramı tur quramınıń hártúrliligi, túrli topıraq ıqlım sharayatlarında jaylasqanlıǵı menen ajralıp turadı (qarań Jaylaw ).

## Derekler
ÓzME,Birinshi tom, Tashkent. 2000-jıl
Fakultet

**Fakultet** (lat. fakultas — múmkinshilik, qábilet) — joqarı oqıw orınlarınıń oqıw-ilmiy, basqarıw hákimshilik basqarıw bólimi esaplanadı. Bir yamasa bir neshe uqsas qánigelikler boyınsha student hám aspirantlardı tayarlaw, xalıq xojalıǵı hám mádeniyat tiyisli tarawı xızmetkerleriniń lawazımın asırıw, sonıń menen birge, ózi birlestirgen kafedralardıń ilimiy izertlew jumıslarına basshılıq etiw menen shuǵıllanadı.

Oqıw orınlarınıń F. lerge bóliniwi orta asirdegi universitetlerden baslanǵan. Ádtte, dáslepki universitetlerde 4 F. bar bolǵan. Sanaat rawajlanǵan, pán-texnika rawajlanıwı ósken **XVIII-XIX-ásir**lerge kelip, joqarı mekteplerdegi F. ler sanı kóbeygen. Qánigelikler hám tálim túrleri boyınsha oqıw jumısların nátiyjeli jolǵa qoyıw ushın, ayırım jaǵdaylarda, F. quramında bólimler shólkemlestiriledi. F. tegi uqıp, tálim-tarbiya hám ilimiy jumıslarǵa dekan basshılıq etedi. F. iskerligindegi tiykarǵı máselelerdi kórip shıǵıw ushın dekan basshılıǵında F. ilimiy keńesi shólkemlestiriledi.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Faner

**Faner** (frans. fournir — ústi-ústine qoyıw ) — juqa aǵash shponlar (qatlamlar) dı qatlam-qatlam etip jabıstırip tayarlanǵan qurılıs materialı. F. shponları aǵash doǵalaqlardı tarap jonıw, pıshqılap tiliw hám jonıw usıllarında tayarlanadı. Doǵalaqtı jonıw usılı keń tarqalǵan. Bul usılǵa kóre, puwlanǵan yamasa qaynatılǵan ǵula arnawlı stanok shpindellarǵa qıstırıp aylandırıladı. Doǵalaq oǵına parallel ornatılǵan uzın tıyıq (pıshaq) aylanıp atırǵan doǵalaqqa jaqınlastırılsa, odan juqa qatlam (shpon) julınıp ajıralıp shıǵadı. Payda bolǵan qatlam bóleklenip qırqıladı hám qurǵatıladı. Qurǵaǵan shponlar qatlam-qatlam etip jelimlenedi. F. qatlamları qayın, qara aǵash, qaraǵay, dub hám basqa terek doǵalaqlarınan tayarlanadı. F. diń qańıltır oralǵan, otqa hám suwǵa shıdamlı túrleri de boladı. Islep shiǵarılatuǵın F. dıń standart **qalıńlıǵı 1-19 mm**, **eni hám boyı 725-2440 mm** di quraydı. F. qurılıs, avtomobilsazlıq, vagonsazlıq, kemasazlıq, samolyotsazlıq, mebel sanaatı, televizorlar islep shıǵarıw hám basqalarda qollanıladı (Aǵashsazlıq sanaatına qarań).

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ayrıqsha jaǵday

**Ayrıqsha jaǵday** — mámleket hákimiyatı hám basqarıw shólkemleriniń, kárxanalardıń, mákemelerdiń hám shólkemlerdiń ayrıqsha jumıs rejimi. Bunda puqaralardıń huqıq hám erkinlikleri hám de yuridikalıq adamlardıń huqıqlarına arnawlı nızam menen belgilengen sheklewlerge jol qoyıladı, sonıń menen birge, olarǵa qosımsha minnetlemeler júkleniwi múmkin. Ayrıqsha jaǵday, ádette waqtınshalıq ilaj bolıp, real sırtqı qáwip, ǵalabalıq tártipsizlikler, ishki qurallı waqıyalar, iri apat, tábiyiy apat, epidemiyalar júz bergen táǵdirde puqaralardıń qawipsizligin támiyinlewdi gózlep engiziledi. Ózbekstan Respublikası Konstituciyasiniń 93-statyası 19-bántine tiykarlanıp, Ózbekstan Respublikası Prezidenti respublikanıń pútkil yamasa onıń ayırım jerlerinde Fd. ámeldegi etedi hám qabıl etken sheshimin Z kún ishinde Joqarǵı Keńestiıń palatalari tastıyıqlawına kirgizedi. …FAG (grekshe. phados — jewshi, jutıwshı) — ózlesken qospa sóziniń ekinshi bólegi; «kemiriwshi», «jep, jutıp jiberiwshi» sózleriniń mánislerine tuwrı keledi (Mıs, bakteriofaglar, fitofag).

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Fontan

**Fontan** — jasalma basım astında joqarıǵa atılıwshı suw aǵımı, jáne onı payda etiwshi qurılıs. Dáslep fontannan ishimlik suwı dáregi retinde de paydalanılǵan, keyinirek qala maydanları, saray hám baǵlardı bezew, hawanı salqınlastırıw quralı retinde qollanılǵan. Fontanlar qudıq, bulaq, suw saqlaǵısh sıyaqlı suw imaratları menen baylanıslı. Arxitektorlar tárepinen fontanda aǵar suwdıń kórkem-estetikalıq tárepleri hám shıpalıq qásiyetke iye ekenligi kórsetilgen.

Ellinizm dáwirinde arxitekturalıq orayın belgilewde terek, háykel menen bir qatarda **fontan**lar da áhmiyetli orın tutqan (Gerkulanumlaph "terrasa" úyleri hám basqalar). Kóbinese saltanatlı etip qurıladı. Fontanlardıń bezew tárepi Batıstaǵı músinshilik dóretpeleri menen bezetilgen Madinash azZahra saray kompleksi, jez hám altınnan islengen al-Humro sarayı fontanları da óz sáwleleniwin tapqan. Shax. Abbas dáwirinde Isfahon (Iran) qıyabanında kóplegen suw saqlaǵıshlardı fontanlar janlandırıp turǵan (XashtBihisht kóshki ortasındaǵı 8 qırlı suw saqlaǵıshı da qurılǵan. F., Chihel sutun kóshkide suw saqlaǵısh múyeshlerindegi ústinge islengen arıslan formasındaǵı mramor háykeli fontanları). Evropada Oyanıw dáwiri hám Barokko dáwirlerinde saray baǵlarda fontanlar zárúrli orın iyelegen (Mıs, Tivolidegi d' Est'ye villası (1550-72), arxitektorı P.Ligorio). 

Klassitsizmning saltanatlı fontanları (Versaldaǵı Úlken kanal, Appolon hám Laton fontanları, Petrodvoretspagi Úlken kaskad sıyaqlılar) ataqlılıǵı menen ajıralıp turadı. Turkiyadaǵı fontanlar — bulaqlar úy diywalına tutas bosaǵa sıyaqlı yarım sheńber shertek yamasa rotonda ishine qurılǵan. **XVIII-ásirden** fontanlar ashıq maydanlarda murabba, kópmúyeshli yamasa sheńber sızılmalı etip qurılǵan mramor menen qaplanıp, ıqsham kóriniske iye bolǵan; betleri ravoklar, jez tor menen bezelgen (Mıs, Turkiyanıń Topqopu sarayındaǵı fontan).

Orta Aziyada fontan qurılısı **XIV-XV-ásirlerde** keń rawajlanǵan. Ámir Temur baǵlarında islengen fontanlar haqqında jazba maǵlıwmatlar saqlanǵan. Bul fontanlarǵa suw arnawlı úskeneler (ılaydan islengen ıdıs trubalar) den kelip, suw saqlaǵıshlarǵa túsip salmalar arqalı sırtqa aǵıp shıqqan. Suw saqlaǵısh átirapı hár túrli reńdegi mramor taslar, ráń-báreń gúller súwreti menen bezetilgen. Suw saqlaǵıshlarǵa quyılatuǵın salmalardıń qırǵaqları da mramor taslar menen qaplanǵan. Qoljazba kitaplar (Mıs, Nizamiydiń "Xamsa", Baburdıń "Baburnama" hám basqalar) ǵa islengen miniatyuralarında fontan úlgileri sáwlelendirilgen.

Ózbekstanda **fontan**, tiykarınan, mádeniyat hám dem alıw baǵlarında, qala maydanlarında, jámiyetlik ımaratları aldında qurılǵan (Mıs, Tashkenttegi teatr maydanı(1947); Xadra maydanı(1952-53); Nawayıdaǵı "Farhod" hám "Ózbekstan dáryaları"(1970) h.b. Ǵárezsizlik maydanındaǵı fontanlar(1970-74) úlken texnikalıq múmkinshilikke iye bolǵan, qatar súmekli, ájayip tábiyat kórinisli quramalı injenerlik imaratı esaplanadı.

Házirgi zaman fontanları pán-texnika jetiskenlikleri tiykarında qurılmaqta, aqsham waqtı olar hárekettegi reńli nurlar menen jaqtılandırıladı. Suwdıń sıldırlı dawısı muzıkalıq sesler menen muvofiklashtiriladi.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Matematika táriyxı

**Matematika táriyxı** — matematika táriyxınıń birneshe klassifikaciyaları ámeldegi bolıp, olardan birine qaraǵanda matematikalıq bilimlerdiń rawajlanıwı bir neshe basqıshlarǵa bólinedi:

# Haqıyqıy ob’ektler hám birdey ob'ektler idealizatsiyasi sıpatında geometrik forma hám cifr túsinigin formalandırıw .Turli sanlardı,uzınlıqlardı, maydanlardı hám kòlemlerdi salıstırıw imkanın bergen sanaw hám ólshewdiń payda bolıwı.
# Arifmetik ámellerdiń oylap tabılıwı. Arifmetik ámellerdiń qásiyetleri, ápiwayı figuralar hám denelerdiń maydanları hám kólemlerin ólshew usılları haqqındaǵı bilimlerdi empirik(sınaw hám qátelik jolı menen) toplaw. Antik dáwirdegi shumer-babıl , Qıtay hám hind matematikleri bul jónliste birqansha aldınǵa jıljıǵan. 
# Áyyemgi Grek mámleketinde bar bolǵanlar tiykarında jańa matematik haqıyqatlardı qanday alıw múmkinligin kórsetetuǵın deduktiv matematik sistemanıń payda bolıwı , Áyyemgi grek matematikasınıń úlken jetiskenligi Evklidtiń elementleri bolıp ,ol eki mıń jıl dawamında matematik qatańlıq standartı rólin oynaǵan
#
#
#
#
#
#
#





## Derekler

## Sırtqı siltemeler
«Matematika tarixi» Ziyo.uz saytida[sayt ishlamaydi]
Bázim

**Bázim** — toy munásebeti menen úlken úy yamasa keń háwlide ótkeriletuǵın tamasha, úlken qonaq kútiw, ziyapat, keshe. Bázimler ádetde sazendexananda, qosıqshılar, dombırashılar,ayaq oyınshı er adam hám ayaq oyınshı hayal-qızlar, sheshenler qatnasıwında ótkeriledi. Bázim júdá áyyemgi zamanlardan berli bar bolǵan. B. mazmunı, qatnasıwshıları hám B. daǵı shalıwshı ásbaplarına qaray bir qansha túrlerge bólinedi. Naqıra, dombıra, oyınshılar qatnasıwında ótkeriletuǵın toy B. i " Naqıra B. " dep ataladı. Kelinniń qurdasları, óziniń doslarınıń jıyını " Qızlar B. i" (geypara orınlarda " Qızlar jıynalısi") dep ataladı. Ózbek hám tájiklerde B. nıń arnawlı usınıssız, hámme qatnasatuǵın túri " Sheńber xabar etetuǵın B. " da bar (adamlar sheńber dawısın esitip, ózleri keleberedi). Qatnasıwshılar kóp, otırıspası aǵıl-tegil " B. i Jamshid" (shoh Jamshiddiń dábdebeli B. larına salıstırǵanda ), jaqın adamlar ortasında yamasa nama hám qosıq ıqlaspendleri ushın muzıkashılar sholkemlestiretuǵın B. " B. xosagi" dep ataladı. Áyyem zamanda xan hám ámirler sarayında ótkeriletuǵın B. ler kórkem óner dóretpelerin xalıq arasında keń jayıwǵa xızmet etken.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Kitap rayonı

**Kitap rayonı** — Ózbekstan Respublikasınıń Qashqadárya wálayatındaǵı rayonlardıń biri. Wálayattıń arqa-shıǵısında jaylasqan bolıp, 1926-jılı sentyabrda tiykar salınǵan. 1962-jıl 24-dekabrde Shahrisabz rayonı menen birlestirilgen. 1968-jıl 25-dekabrde qaytadan dúzilgen. Ol Shırashı, Shahrisabz rayonları, Samarqand wálayatı hám Tájikistan menen shegaralas. Maydanı 1, 75 mıń km² bolıp, xalıq sanı 271, 2 mıń (2022) adamdı quraydı. Kitap rayonında 1 qala (Kitap ), 14 qalasha (Alaqoyliq, Bektemir, Beshariq, Besterek, Obikanda, Panji, Kosam, Orısawıl, Sariaziya, Sevaz, Varganza, Yakkatut, Jańabat), 59 máhálle bar (2022). Orayı — Kitap qalası. Rayon aymaǵınan Úlken Ózbekstan traktı ótken. 

## Tábiyatı
Aymaǵınıń úlken bólegin arqa hám shıǵıs shegaraları boylap sozılǵan biyik Hisar hám Zarafshan tawları (4000 m) iyelegen. Biyik tawlar rayon aymaǵın suwıq hawa aǵımın tosıp turǵanı ushın rayon hawa rayı ortasha temperaturaǵa iye. Ortasha temperatura yanvarda 0,8° C, iyul ayında 28° C dı quraydı. Jılına ortasha 545 mm jawın jawadı. Jawınnıń 85% i báhár hám qıs máwsimlerine tuwrı keledi. Rayon aymaǵınan Qashqadáryanıń — Kishijar, Aqsuw, Eserdárya, Aqsaryo dáryaları aǵıp ótedi. Topıraǵı Shahrisabz-Kitap batıǵında tipik boz, dárya jaǵasında allyuvial boz, tawlarda gúńgirt boladı. Efemer ósimlikleri hámme jerde ushıraydı. Suw boyında qamıs, jıńǵıl ósedi. Tawdıń qaptal bawırlarında arsha aǵashı, badam, alma, tal, ǵoza, piste terekleri hám hár túrli putalar toǵaydı payda etken. Tawdıń qaptal bawırları sharwa malları ushın jazǵı jaylaw boladı. Túlki, qasqır, shaǵal, porsıq, ayıw, taw eshkisi, keklik, búlbil hám basqalar jasaydı.

## Xalqı
Xalqı, tiykarınan, ózbeklerden ibarat bolıp, tájik, orıs, tatar hám basqa da millet wákilleri de jasaydı. Xalıqtıń ortasha tıǵızlıǵı 1&nbsp;km² ge 155 adam tuwrı keledi. Qalada jasawshılar 101,1 mıń adam, awıl xalqı bolsa 170,1 mıń (2022) adamdı quraydı.

## Ekonomikası
Kitap rayonı áyyemnen áhmiyetli sawda jollarınıń ústinde jaylasqanlıǵı Samarqand, Buxara hám Shahrisabzǵa jaqınlıǵı ushın diyqanshılıq hám ónermentshilik rawajlanǵan aymaqlardıń biri. Rayon xojalıǵınıń tiykarın diyqanshılıq hám sharwashılıq quraydı. Awıl xojalıǵında suwǵarılatuǵın jerler 8, 3 mıń ga, sonday-aq, 3 mıń ga jerge dán eginleri, qalǵan jerlerge palız eginleri egiledi. 8. 7 mıń ga jaqın jeri baǵ hám júzimzarlıqtan ibarat. Sharwashılıqta qaramal, qoy hám eshki baǵıladı. Paxta tazalaw hám vino zavodları iskerlik kórsetip atır. Rayonda 95 ulıwma orta tálim mektebi, 2 mámleketlik qánigelestirilgen mektep internatı, 3 kásip-óner mektebi, stadion hám tennis kort, júziw basseynleri bar. Rayonnıń medicina birlespesi, 6 shańaraqlıq poliklinika, 6 shańaraqlıq shıpaker punkti, dárixanalar bar bolıp, 2.5 mıńǵa jaqın joqarı hám orta maǵlıwmatlı medicina xızmetkerleri isleydi (2022). 

1935-jıldan «Kitap tańı» rayonlıq gazetası shıǵa baslaydı (tirajı 1000). Rayonda Kitap bálent taw observatoriya birlespesi iserlik kórsetedi.

## Derekler
Fanfara

**Fanfara** (francuzsha fanfara) — **1)** áyyemgi úflep shertiletuǵın mıs muzıka saz ásbabı, ventilsiz trubanıń uzaytırılǵan túri. Eki ret qayırılǵan metal cilindr hám konus sıyaqlı naydan ibarat; **2)** saltanatlı yamasa jawınger signal. Evropa muzıkasında kóbirek major úsh dawıslılıqqa tiykarlanadı. Barlıq mıs úflep shertiletuǵın sazlarda da atqarılıwı múmkin. F. sesler namaları ǵalabalıq qosıq, áskeriy marsh, sonday-aq, opera, simfonikalıq hám b. dóretpelerde qollanıladı. Ózbek milliy sazlarınan gernay (ásirese, bir neshe gernay) sesleri de tiykarınan F. namalarınan ibarat.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Puasson Simeon Deni

**Puasson Simeon Deni** (1781. 21. 6, Pitivye — 1840. 25. 4, Parij ) — fransuz matematigi, fizigi. Parij Pánler akademiyası aǵzası (1812), Peterburg Pánler akademiyası eń húrmetli aǵzası (1826 ). Ilimiy jumısları teoriyalıq hám aspan mexanikasına, mat. hám de matematikalıq fizikaǵa tiyisli. Ol birinshi ret analitik mexanika teńlemelerin impulsınıń qurawshılar tárzinde jazǵan. P. matematikalıq fizikanıń kóplegen máselelerin sheshken, itimallıqlar teoriyasında Bernulli sxemasın ulıwmalastırıp, úlken sanlar nızamın tastıyıqlaǵan, kemnen-kem júz beretuǵın hádiyseler bólistiriw nızamı (Puasson bólistiriwi ) in oylap tapqan. Quyash sistemasınıń turaqlılıǵın tekseriwge arnalǵan jumısları áhmiyetli esaplanadı. Sferoid hám bir jınslı ellipsoidlar tartısıwın úyrenip, óz atı menen atalıwshı teńlemeni oylap tapqan (qarań Puasson teńlemesi). P. nıń ballıstika, elastiklik teoriyası, gidromexanika hám basqa tarawlardaǵı jumıslarıda úlken ámeliy áhmiyetke iye.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Iskerlik

**Iskerlik** subiekttiń álem menen óz-ara aktiv munasábeti bolıp tabıladı. Adam iskerligi filosofiyanıń iskerlik filosofiyası tarawında uyreniledi.

**Iskerlik** — adamlardıń sırtqı álemge aktiv munasábeti forması, insannıń ózin-ózi maqsetke muwapıq tárizde ózgertiw usılı, insan barlıǵınıń zárúrli qásiyetlerinen biri. Tek I. dáwirinde ǵana insan mánisi kórinetuǵın bolıwı, jámiyettiń, hár qanday social strukturanıń bar ekenligi támiyinleniwi múmkin. Insan hám jámiyet mútajliklerinen kelip shıqqan halda, I. formaları, tiykarınan, tómendegishe bólistiriledi: **materiallıq** I. *(insannıń óz qáwipsizligi támiyinleniwi, azıq-awqat, kiyim-kenshekke bolǵan dáslepki mútajlikleriniń qandırılıwı hám miynet quralları arqalı sırtqı tábiyattıń ózgertiliwi);* **sociallıq-siyasiy** I. *(sociallıq munasábetlerge, sociallıq ómirge tásir kórsetiw);* **ruwxıy** I. *(ilim-pán, kórkem-óner, dinge sıyınıw, kórkem dóretiwshilik hám basqa tarawlardaǵı I.).*

Insan I. formaları, túrleri, áwele, miynet bólistiriliwi, adamlar, jámiyet mútájlikleriniń ósiwi processinde ózgerip, rawajlanıp baradı. I. elementlerin insanlar, insan mútajlikleri hám mápleri, I.predmeti, motivları, I. tiń maqsetleri, ámelge asırıw jolları, quralları hám usılları quraydı. I. arnawlı bir pútin process retinde ózinde bar bolǵan álemdi, sociallıq bolmıstı, ámeliyattı ózgertiw hám túsindiriw baǵdarlaması hám de onnan kelip shıǵıp háreketler kompleksin shólkemlestiredi.

Keyingi dáwirlerde I. funkciyalarınıń quramalasıwı, túrleriniń artıwı hám tereńlesiwi gúzetilip, ol ilimiy, ámeliy, sociallıq áhmiyetke iye bolıwı máselege aylandı. Sol sebepli, I. bir qansha pánler: **[[psixologiya]], sociologiya, siyasat, ekologiya, ekonomikalıq teoriya, huqıqtanıw,** atap aytqanda, **[[filosofiya]]**nıń da arnawlı izertlew obiekti esaplanadı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Faradey nızamı

**Faradey nızamı** — elektrolizdiń muǵdarlıq nızamları. **M. Faradey** ashqan **(1833—34)**. Faradey nızamı elektrodlarda bóleklengen element massasınıń element tábiyatına hám elektrolittan ótken zaryad muǵdarına baylanısıwın ańlatadı. Faradeydiń l-nızamı elektrodta bóleklengen elementtıń massası **t** elektrolittan ótken zaryad muǵdarı **q** ǵa tuwrı proporcional ekenligin, 2-nızamı elektrolittan birdey zaryad ótkende ajıralatuǵın túrli elementlerdiń massaları bul elementlerdiń ximiyalıq ekvivalentleri **A** ǵa proporcional ekenligin ańlatadı. Faradeydıń 2-nızamınan túrli elementlerdiń 1 ge ekvivalentin ajıratıw ushın birdey zaryad kerekligi kelip shıǵadı. Faradey nızamın m \ = \ \left({ Q \over F }\right)\left({ M \over z }\right), formasında jazıw múmkin, bunda **F** — Faradey sanı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Maykl Faradey

**Maykl Faradey** (inglisshe:Michael Faraday, 1791.22.9 London — 1867.25.8) — inglis fizigi. ximigi, elektromagnit maydanı táliymatı tiykarshısı, London Korollıq jámiyeti aǵzası**(1824)**. Peterburg Pánler akademiyası aǵzası**(1830)**. London Korollıq jámiyeti institutında assistent**(1913)**, laboratoriya direktorı**(1825)**, ximiya kafedrasınıń professorı**(1833—62)**. Ilimiy jumısları elektr, magnitizm, magnitooptika hám elektroximiyaǵa tiyisli. Elektromagnit indukciya hádiysesi**(1831)**, elektroliz nızamları**(1833)**, diamagnetizm hám paramagnetizm hádiysesi**(1845)**, jaqtılıq polyarlıq tegisliginiń magnit maydanda burılıwı(1845) hám basqaların oylap tapqan. Elektr zaryadınıń saqlanıw nızamın eksperimental tastıyıqlanǵan**(1843)**. Faradey ideyaları jáne onıń ilimiy jetiskenlikleri fizika pániniń rawajlanıwda áhmiyetli orın tutqan.
Faradometr

**Faradometr**, faradmetr (farada hám... metr) — sanaat chastotasındaǵı ózgeriwsheń tok elektrotexnika buyımları (kondensatorlar, kabellar hám basqalar) nıń elektr sıyımlılıǵın ólshew ushın mólsherlengen ásbap. F. de tikkeley ólshewshi mexanizm retinde elektromagnit, elektrodinamik yamasa ferrodinamik logometr qollanılǵan. Bul F. lerdiń shkalaları **mkF** hám **pF** da dárejelenedi. Magnitoelektr ólshew mexanizmli F. ler de bar.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Logometr

**Logometr** (logos hám... metr) — eki elektr shamalar (mas, tok kúshi) arasındaǵı koefficientti anıqlaytuǵın ólshew mexanizmi; magnitoelektr, elektromagnit, elektrodinamik, ferrodinamik túrleri bar. Magnitoelektrik L. eń keń tarqalǵan; bunda orbita turaqlı magnit maydanında aylanadı. Bunday shamanıń ózgeriwi aylanıwshı momentlerdiń teń salmaqlılıǵın buzadı. Nátiyjede galtak hám oǵan biriktirilgen mil (strelka) áne sol ózgeriske sáykes halda aǵadı. L. olshetrlerde, fazometrlerde, chastotametrlerde hám basqalarda qollanıladı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Puasson koefficienti

**Puasson koefficiyenti** - elastik dene xarakteristikalarınan biri. S. D. Puasson anıqlaǵan. Dene elementi salıstırmalı kese deformaciyasınıń salıstırmalı bóylama deformaciyaǵa qatnasınıń tolıq ma`nisi menen olshenedi: bunda yeu hám ez — deneniń x, y, z kósherlerine sáykes keletuǵın deformaciyaları. Izatropik deneler ushın Puasson koefficiyenti ma`nisi deformaciya belgisin almastırıw (sozılıwdı qısılıw menen almastırıw ) yamasa deformaciyalar kósherlerin almastırıw menen ózgermeydi, yaǵnıy Puasson koefficiyenti kópshilik metallar ushın 0,3 ke jaqın.[1]

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent , 2000-jıl,
Aktiv temperatura

**Aktiv temperatura** (paydalı temperatura ) — awıl xojalıǵı eginleriniń rawajlanıwına qolaylı tásir kórsetetuǵın hawa temperaturası. Awıl xojalıǵı eginleri aktiv vegetaciya dáwiriniń ıssılıq penen támiyinlengenligi kórsetkishi esaplanadı. Jer sharınıń túrli aymaqlarında eginler rawajlanıwı ushın jıllıq temperatura (ıssılıq) resurslarınıń qolaylıq dárejesin bahalawda vegetaciya dáwirindegi 10° tan joqarı bolǵan aktiv temperatura jıyındısı qollanıladı. Aktiv temperatura jıyındısı 10° tan joqarı bolǵan turaqlı ortasha sutkalıq temperaturalardı qosıw jolı menen tabıladı.

Aktiv temperatura jetkilikli bolmaǵan jaǵdaylarda egin óspey yamasa pispey qaladı. Eginlerdiń túrleri, sortları hám gibridlerin regionlar boyınsha jaylastırıwda, eginniń ıssıqlıq penen támiyinlengenlik dárejesin esaplawda aktiv temperatura kórsetkishinen paydalanıladı (Nátiyjeli temperaturaǵa qarań).

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Tábriz

**Tábriz** — Irannıń shıǵısı, batıs bólegindegi qala. Ajichay dáryası, oypatlıq qasında, 1364 m biyiklikte jaylasqan. Arqa Ázerbayjan wálayatınıń basqarıw orayı. Xalqı 1, 2 mln. kisi (1997). Transport jolları túyini. Mámlekettiń zárúrli sawda hám sanaat oraylarınan. Mashinasazlıq neftti qayta islew, azıq-awqat, ayaqkiyim sanaatı kárxanaları bar. Toqımashılıq rawajlanǵan, sabaq hám shayı gezlemeler, gezlemeler tóqıladı. Universitetler bar. Tabrizdıń dáslepki tariyxı tolıq anıqlanbaǵan. Qaladaǵı eń áyyemgi civilizatsiya belgileri mermızǵa shekemgi 1-mıń jıllıqtaǵı temir dáwiri qábir háwlisine tiyisli. Olar 1990 -jıllardıń aqırında hawa reń meshitiniń arqa tárepinen tabılǵan.Qala da eremızǵa shekemgi 714-jıl dep jazılǵan. Eramızǵa shekemgi 714-jılda Ossuriya patshası SargonII niń shıǵarmasında Tariu yamasa Tauris formasında jazılǵan. Qalaǵa 3—4-ásirlerde Sasaniyler tárepinen tiykar salınǵan. XII-ásir aqırı — XVI -ásir baslarında Iran aymaǵındaǵı túrli mámleketlerdiń paytaxtı bolǵan. XVIII-XIX -ásir baslarında Tabriz xanlıqtıń paytaxtı. XIX-XX -ásir baslarında Qojar shahları taxt miyrasxorları rezidenciyası. Arxitekturalıq esteliklerden suw ayırǵısh jome meshiti (1310—20 ), Kók meshit (1465) qaldıqları saqlanǵan. Orta ásirlerde Tabriz kórkem ónermentshilik hám súwretleytuǵın kórkem ónerdiń iri orayı bolǵan (Tabriz miniatyura mektep).

## Derekler
Istiqlal (qala)

"Taboshar" — 9—10 a.larda Ilaq kánleri toparındaǵı metall káni. Qurama dizbesi jan. Batıs qaptal qushaǵındaǵı Qaramazar tawınıń Tabosharsay háwizinde jaylasqan. Kánde 50 den artıq pit bolıp, olardıń kóbisi qıya hám tik halda, uzınlıǵı 70 m ge shekem. Saydıń orta bóleginde rudanıń uzınlıǵı 1 km ge shekem, quramında hár túrlı minerallar, gúmis, qorǵasın, geyde mishyak da ushraydı. Saydıń oń jaǵasında 20 day pite jaylasqan, olardan shama menen 1, 5 km jan. rokda taǵı 8 iri pite bar. Bir neshe pite TabosharKonjo'l jolı boylap ketken.

## Derekler
ÓzME,Birinshi tom,Tashkent, 2000-jıl
Tábriz miniatyura mektebi

"Tabriz miniatyura mektebi" — orta ásirlerde Tabrizde qáliplesken súwretleytuǵın kórkem ónerdegi stilistik jónelis. Dáslepki úlgileri XIII-ásir aqırı — XIV-ásirlerge tiyisli. Eń rawajlanǵan dáwiri XVI -ásirdiń 30—40 jńllarına tuwrı keledi. Tabriz miniatyura mektebi kórkem ónerine dáslepki dáwirde Shıǵıs hám Batıs. mámleketleri, ásirese, Qıtay miniatyurasınıń tásiri kúshli bolǵan. Keyinirek bul kórkem óner dástúrleri dóretiwshilik ózlestirilip, jańa obraz dúzilisi, reńler gammasına iye bolǵan usıl jaratılǵan. XIV-asirde, ásirese, XVI -asirde Tabriz kitapat kórkem ónerdiń zárúrli orayına aylanǵan. XV-asirde oray Geratqa kóshiriledi, Gerat miniatyura mektebiniń qáliplesiwine kúshli tásir kórsetken. XVI -asirde Tabriz safaviylerdiń orayına aylanǵannan soń, súwretleytuǵın kórkem óner taǵı tiklendi. Sultan Muhammed Tabriziy basshılıǵındaǵı jergilikli súwretshilerge Kámaliddin Behzadtıń bas etip tayınlanıwı, Gerat miniatyurasi dástúrleri menen Tabriz miniatyura mektebi dástúrleri qosılıp ketiwi joqarı dárejedegi kitabat kórkem ónerin júzege keltirdi. Kórkem forma joqarı dárejede jetilistiriwdi, kóp formalı quramalı kompozitsiyalar júzege keldi, dóretpeler epik xarakterge iye boldı, súwrette arxitekturalıq tábiyat kórinisi keń orın iyeledi, jańa zamanagóy bezewleri, elegant ritmi hám jaqtı boyawlar dúzilisi óz gezeginde miniatyuranıń tásirliligi hám ózine tartatuǵının asırdı. Dástúriy mifologik temalar ornın saray ómirin súwretleytuǵın umtılıw iyeledi. Tema sheńberiniń keńeyiwi menen súwretlerde demokratiyalıq sesler uyǵınlıqlar, xalıq jáne onıń úrp-ádetleri real kúndelik turmısı hám tábiyat, tábiyat kórinisileri de óz sáwleleniwin taptı, bólek betlerde dóretpeler jaratıldı. Dábdebeli portret júzege keldi. Sultan Muhammed, Aǵa Mirak, Krsim Ali, Mir Baxıtlı Ali hám basqalar Tabriz miniatyura mektebiniń iri wákilleri bolıp tabıladı. Tabriz miniatyura mektebi wákilleri " Shahnama" (1524, SanktPeterburg), Nizamiydiń " Xamsa" si (XV-ásir aqırı — XVI -ásir, Istanbuldaǵı Topqapı sarayında ), Rashiddinniń " Jomi' attavorix" (1528—29, Rossiya milliy kitapxanasında ) hám basqa qoljazba kitaplardı kórkem etip bezegen. Tabriz miniatyura mektebi ornın Isfahon miniatyura mektebi iyeledi. Biraq Tabriz miniatyura mektebi Iran, Turkiya, Hindstan miniatyura kórkem ónerine taǵı kóp jıllar dawamında tásir kórsetken.

 == Derekler ==
ÓzME, Birinshi tom. Tashkent,2000-jıl
Tabulyator

**Tabulyator** (lat. tabula — keste, jazıw ) — elektr mexanik cifrlı esaplaw mashinası; bunda perforacion lentalarǵa belgilengen san hám cifrlı informaciyalar avtomatikalıq tárzde islenedi, esaplaw nátiyjeleri qaǵaz lenta yamasa arnawlı tán qaǵazǵa jazıladı. Tabulyator quramına: basqarıw apparatı, perfokartalardagi informaciyalardı kirgiziw apparatı; informaciyanı «basıw» yamasa perfokartaga shıǵarıw apparatı kiredi. Tabulyator mashinaesaplaǵısh styasınıń tiykarǵı texnologiyalıq úskenesi esaplanadı.

## Derekler
Farmakognoziya

**Farmakognoziya** (*grekshe* pharmakon — dári, gnosis — úyreniw) — farmaciyanıń bir bólimi. Ósimlikler hám haywanlardan alınatuǵın dárilik ónimler, olardı baslanǵısh qayta islewden payda bolatuǵın bazıbir elementler (efir maylar, smolalar, sút shireler, terek jelimleri hám basqalar ) di úyrenedi. Tiykarǵı wazıypası dárilik ónimlerdi izertlew, olardaǵı tásir etiwshi elementlerdi anıqlaw usılların islep shıǵıw, sonıń menen birge, bul elementlerdiń ósimlik, haywanlardıń aǵza hám toqımalarında jaylasqan ornın úyreniwden ibarat. Bunnan tısqarı, jabayı dárilik ósimliklerdiń ósiw ornı hám rezervin anıqlaw, olardı jıynaw, keptiriw, sortlarǵa ajıratıw, qayta islew, saqlaw hám t.b. menen de shuǵıllanadı. F. farmaciyanıń áyyemgi tarawlarınan bolıp, grek alımı **Dioskorid** oǵan tiykar salǵan.

**Galen** hám **Paratsels** bolsa F. nı jańa jóneliske saldı. Orta ásirlerde, ásirese, Ábu Rayxan Beruniy, Abu Ali Ibn Sina hám Shıǵıstıń basqa ilimpazları F. rawajlanıwına úlken úles qostı (qarań Medicina), *XVIII-ásirde* **Rossiya**da F. tarawında dárilik ósimliklerdiń qollanıwı haqqında málimleme hám qollanbalar payda boldı. *1778-jılda* birinshi orıs farmakopeyasp basılıp shıqtı. Házirgi Respublikamızda Ózbekstan ximiya-farmacevtika ilimiy izertlew institutı iskerlik kórsetip kelip atır. F. ǵa tiyisli izertlewler farmacevtika ilimiy izertlew institutları hám farmacevtika kafedralarında atqarıladı. F. farmacevtika tálimi sistemasına kirgizilip, joqarı hám orta arnawlı farmacevtika bilim orınlarında oqıtıladı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Yorqul Abdullaev

**Abdullaev Yorqul** (1942. 18. 3, Samarqand wálayatı G'ozg'on awılı ) — ekonomist alım, Ózbekstanda xızmet kórsetken pán ǵayratkeri (1992), ekonomika pánleri doktorı, professor (1990 ). Tashkent xalıq xojalıǵı institutın tamamlaǵan (1968). Sol institutta assistent (1968-72), statistika kafedrasında úlken oqıtıwshı (1972-74), docent (1980), esap -ekonomika fakulteti dekanı (1985-91), 1991-jıldan Tashkent finans institutında prorektor. Ilimiy jumısları regionlıq statistika máselelerine arnalǵan.

## Derekler
Makroekonomikalıq statistika, T., 1996 ; Bazar ekonomikası teoriyası hám ámeliyatı, T., 1999 ; Menejment, T., 2001; Statistika, T., 2002.
Rustambek Abdullaev

**Rustambek Samiǵovich Abdullaev** (1947. 13. 12, Tashkent) — muzıkant, Ózbekstan Respublikası kórkem óner ǵayratkeri (2002). Kórkem óner ilimleri doktorı (1997), professor (2001). Samiǵ Abdumayevsh ulı. Tashkent konservatoriyasın tamamlaǵan (1970), ol jerde pedagog (1969 -jıldan ). Kórkem óner institutında ilimiy xızmetker (1975-jıldan ), bólim baslıǵı (1993-jıldan ), Tashkent teatr hám súwretshilik kórkem óneri institutı prorektorı (1985-87), «Boysın báhári» ashıq folklor festivali direktorı (2002). Ilimiy jumısları úlken qosıq, ózbek hám Orta Aziya xalıqları muzıka folklorı, zamanagóy muzıka mádeniyatı máselelerine arnalǵan («Oraylıq Aziya dástúrli muzıkası», T., 1994, orıs tilinde; «Boysın muzıka mádeniyati», T., 2005 hám basqalar ). «Ózbek muzıkası tariyxı xrestomatiyası» (T. Solomonova menen birgelikte, M., 1981, 1983, orıs hám ózbek tillerinde) sıyaqlı oqıw qollanbalar avtorı. Xalıqaralıq ilimiy konferenciyalar qatnasıwshısı.

## Derekler
Abdullaxan I

**Abdullaxan I** (XVI ásir aqırı — 1540. 14. 9, Samarqand) — Mawarawnaxr (Buxara ) xanı (1540 -jıl mart -sentyabr). Abdulqayırxan aqlıǵı, Kóshkinshixan ulı.
Abdullaxan I kóp jıllar dawamında Yassi (Túrkstan) de hákimlik etken (shama menen 1514—1540 -jıl mart ). Ubaydullaxan qaytıs bolǵannan keyin (1540 -jıl mart ), Buxara xanlıǵı qısqa múddet 3 bólekke bólingen dáwirde Samarqandta húkimranlıq etken. Abdullaxan I Samarqandta Registan qasındaǵı Chihil (Chil) Duxtaran qábiristanına jerlengen. Onıń óliminen keyin Samarqandtaǵı shaybaniyler taxtına inisi Abdullátifxan otırǵan.

## Derekler
Istoriya Ózbekistana, t. Z (XVI — per-vaya polovina XIX veka). T , 1993.
Farmakoterapiya

**Farmakoterapiya** (***grekshe*** *pharmakon* — dári hám terapiya), dári terapiyası — dári-darmaq penen emlew. Etiotrop F. da dári-darmaqlar kesellik qozǵatıwshılarǵa tásir etedi *(Mıs, infekcion keselliklerdi antibiotiklar menen, záhárleniwdi bolsa antidotlar menen emlewde).* Orın basıwshı F. da organizmge jiberilgen dáriler fiziologiyalıq aktiv elementler ornın basadı *(Mıs, ishki sekreciya bezleri jetispewshiliginde gormonal preparatlar qollanıladı)*. Patogenetikalıq F. da dári-darmaq keselliktiń patogenezine tásir etedi *(Mıs, adrenalin bronxial astma, nitroglicerin stenokardiya, glyukozidler júrek jetispewshiliginde qollanıladı).* Eger preparatlar keselliktiń tek ayırım belgileri (simptomı) ne tásir etse *(Mıs, awırıw yamasa jótel keltiriwshi dáriler),* bunday F. **simptomatiyalıq terapiya** dep ataladı. F. da hár qıylı dári-darmaqlardan paydalanıladı.

Infekcion kesellikler hám kistalar ximiya terapiyası — F. nıń tiykarǵı baǵdarı bolıp tabıladı. Ximiya-terapevtik elementler kesellik qozdırıwshılar túri — mikroblar, viruslarǵa qarap specifik(arnawlı) tásir etedi. Bunday tásir etiw infekcion agent yamasa kista kletkasınıń fiziologiyalıq, bioximiyalıq hám basqa ózgeshelikleri menen baylanıslı. Preparatlar tásiri olardıń organizmge qanday usılda jiberiliwine, toqımalarda sorılıwına hám basqalarǵa baylanıslı. Ayırım jaǵdaylarda organizmde dári-dármaqlarǵa shıdamlı mikroorganizmlar yamasa kista kletkaları payda bolıwı hám kóbeyiwi múmkin. Sol sebepli kóbinese organizmge antimikrob hám kistalarǵa tásir etetuǵın bir qansha dáriler qosıp jiberiledi.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Bozataw rayonı

**Bozataw** Qaraqalpaqstan Respublikası quramındaǵı rayon esaplanadı. 1979-jılı 10-aprelde dúzilgen.

## Derekler
Abdullah ibn Abbaz

**Abdullah ibn Abbaz** (619 jıl, házirgi Saudiya Arabstandaǵı ashshib — 686, atToif, sol jerde) — islam táliymatı túsindiriwshilerinen, sháriyat huqıqtanıwshısı, Muxammed payǵambardıń tuwısqan aǵasınıń ulı. Musılman ráwiyatları boyınsha, Abdullah ibn Abbaz Rasululla hám sahabalardıń qılǵan isleri, aytqan sózleri haqqındaǵı hikayalardı toplaw (hádisler) maqsetindegi ideyanı dáslepki márte itibarǵa alǵan. Abdullah ibn Abbaz oǵada ilimli bolǵanlıǵı sebepli «Xabr al-umma» («Jámáát oyshılı») laqabına iye bolǵan. Abdullah ibn Abbaz Quran boyınsha túsinik jumısların alıp barıwshı, diniy bilimge tiyisli máselelerdi túsindiretuǵın (huqıqqa tiyisli máseleler boyınsha onıń ózi juwmaq shıǵarǵan ), bilimsizlik dáwiri tariyxı, Muxammed payǵambarǵa tiyisli hikayalardı jetkeriwshi insan sıpatında ataqlı bolǵan.
Abdullah ibn az-Zubayr

**Abdullah Ibn Az-Zubayr** (624-692) — dáslepki islam dáwirindegi ataqlı siyasıy ǵayratkerlerden biri. 680-jıl umaviylar xalifasi Yazid ibn Muoviyaǵa qarsı shıqqan. 683-jıl Yazid qaytıs bolǵannan keyin Abdullah ibn az-Zubayr Iraq, Qubla Arabstan, Mısır hám Siriyanıń úlken bóleginde xalifa dep tán alınǵan . 687-jıl Abdullah ibn az-Zubayr áskeri al-Muxtar basshılıǵındaǵı kóterilisshi shialardıı jeńgen. Umaviyler hákimiyat bekkemlengenen keyin, xalifa Abdulmaliktiń Haj-joj ibn Yusup komandirligi astındaǵı áskeri Abdullah ibn az-Zubayr tárepdarların Mekkede qamal qılǵan. Abdullah ibn az-Zubayr urısta qaytıs bolǵan. Emmigrantlar arasında Islam jurtında (yaǵnıy Madinada) tuwılǵan birinshi perzent Abdullah ibn Zubayr edi.
Tapotropizm

**Tapotropizm** - tiri organizmlerdiń mexanik qozǵawtıwshılar tásiri astında háreket etiwine beyimligi bolıp tabıladı. Ósimliklerde sáwlelendiriwdiń biologiyalıq forması tek ǵana tropizmlardan ibarat bolıp, bul háreketler ósimliklerge óz-ózin basqarıwına járdem beredi. Haywan nerv sisteması hám miyi qanshellilik joqarı dárejede rawajlanǵan bolsa onıń psixikası da sonshalıq joqarı basqıshqa kóterilgen boladı. 

## Ádebiyatlar
Abdullah ibn Xuseyn

**Abdullah Ibn Xúseyn** (1882, Makka — 1951. 20. 7, Quddus ) — Transiordaniya ámiri (1921-46 ) hám patshası (1946 -50), Iordaniya patshası (1950-jıldan ). 1916 -18-jıllardaǵı Hijaz kóterilisinde qatnasqan. 1921-jıl inglis mandatlı basqarıwdaǵı Transiordaniya tolıq huqıqlı ámirligi ámiri dep tán alınǵan. Mámleketti basqarıw shólkemleri, sonıń menen birge, arab legionın dúzgen. 1946-48-jıllarda Falestinniń arab bólegine talabanlıq etken. Iordaniyanı 1948-4-jıllardaǵı arab-Izrail urısına tartqan (qarań Arab-Izrail urısı ), Iordan dáryasınıń batıs jaǵasın zorlıq penen qosıp alǵan. 1951-jıl 20 -iyulda Transjordaniya tárepinen anneksiya etilgen Arqa Quddustaǵı Al-Aqso meshiti bosaǵasında Falestina terror shólkemi aǵzası tárepinen atıp óltirilgen.
Avlakogen

Rifey dáwirinen Kaynazoy dáwirine shekem rawajlanǵan riftler **avlakogenler** (grekshe aulak-salma, genes payda bolıw) dep ataladı. Mısalı, Shıǵıs Evropa platformasındaǵı Pripyat — Dnepr-Donenck avlakogeni rifeyde payda bolǵan, onıń qáliplesiw processi tereńlikte kristall tiykarında úlken jarıqlardı júzege keliwi menen keshken. Soǵan uqsaǵan Jer qabıǵınıń «salmaları» álle qashan atqarıw xızmetin toqtatqan hám shógindi jatqızıqlar menen tolǵan. Házirgi úlken háreketsheń avlokogenlerdiń payda bolıwı Kaynazoyda baslanǵan. Olarǵa Shıǵıs Afrika rift zonası hám basqalar kiredi. Shıǵıs Afrika rift zonası 3000 km. ge sozılǵan hám onıń maydanında qatar sóngen hám hárekettegi vulkanlar júzege keledi. Olardan Kilimanjaro vulkanı (5895 m) Afrikanıń eń bálent noqatı. Efiya rifti Afar batıǵı arqalı Shıǵıs Afrika rift zonası, Qızıl teńiz hám Adan qoltıqları rifti menen baylanısqan.

## Ádebiyatlar
1. Iskenderov.A.B, Uzakbaev.K.K. "Ulıwma jer bilimi". Oqıw metodikalıq qollanba. T.: «Fan va texnologiya». 2019.

2. Vaxobov X., Abdunazarov O’., Zaynutdinov., Yusupov R. «Umumiy yer bilimi». T.: «Sharq». 2005.

3. Шубаев Л.П. «Умумий ер билими». Т:. «Ўқитувчи». 1974.
Bernulli

**Bernulli** (Bernoulli) — shvetsariyalıq ilimpazlar shańaraǵı. Jáhánge 11 alım alıp kelgen. Pánge salmaqlı úles qosqan wákilleri:

1.Yakob Bernulli (1654— 1705) — matematikalıq, Bazel universiteti professori (1687). Úkesi Iogann Bernulli menen birge variatsion esapqa tiykar salǵan. Onıń atı menen atalıwshı itimalıqlar teoriyası teoremasini tastıyıq tapqan. Fizika tarawında da izertlewler alıp barǵan.

2. Iogann Bernulli (1667—1748) — matematikalıq, Bazel universiteti professorı (1705), Peterburg Pánler akademiyası eń húrmetli aǵzası. Differencial hám integral esaptı jaratıwda aktiv qatnasıp, onı birinshi ret izbe-iz juwmaqlaǵan. Differencial teńlemelerdi sheshiw usıllarında islep shıqqan. I. Bernulli geodezik sızıqlar haqqındaǵı klassik máseleni tariyplegen hám olardıń ózine tán geometriyalıq ózgesheligin tapqan, keyinirek olardıń differencial teńlemelerin de shıǵarǵan. Mexanikada da iri jańa ashılıwları bar (soqqı urıw teoriyası, deneniń tosıqlı ortalıqtaǵı háreketi, teńsalmaqlıqtıń analitik qaǵıydası ).

3.Daniil Bernulli (1700—82) — Iogann Bernullidiń balası, mat. hám mexanika menen shuǵıllanǵan. Peterburg Pánler akademiyasınıń eń húrmetli aǵzası. Algebralıq teńlemelerdiń qaytalanıwshı qatarlar járdeminde sheshiw usılın islep shıqqan, menshikli tuwındılı diffenencial teńlemeni sheshiw ushın trigonometrik qatarlardan qollaǵan (qarań Fure qatarları ). Ideal suyıqlıqlar turaqlı háreketiniń tiykarǵı teńlemesi onıń atı menen ataladı. Ol Parij Pánler akademiyasınıń mat. hám fizikadan eń jaqsı dóretpeleri ushın beriletuǵın sıylıǵı menen 10 ret sıylıqlanǵan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Farmaciya

**Farmaciya** (*grekshe* ***pharmakeia*** — *dári; dári isletiw*) — dári ónimleri hám medicinalıq buyımlar jaratıw boyınsha izertlewler, sonıń menen birge, olardı islep shıǵarıw, tayarlaw, sapasın baqlaw, standartlaw usılları, mámleket diziminen ótkeriw, saqlaw, olar haqqında informaciya beriw, dárixana hám emlew mákemelerine jetkiziw hám satıw sıyaqlı wazıypalardı óz ishine alatuǵın ilimiy-ámeliy xızmetler kompleksi. **XVIII-ásir**ge kelip F. pán retinde qáliplesti. F. farmakologiya menen birge dárilik elementler haqqındaǵı pándi quraydı. F. ǵa farmacevtik ximiya, dári túrleri hám dárilik preparatlar texnologiyası, farmakognoziya, F. nı shólkemlestiriw jáne onıń ekonomikalıq, sud ximiyası sıyaqlı qánigelik pánleri kiredi. Dárilerdiń tásiri, dári túrleri, olardı qabıllaw usılları, tayarlaw texnologiyası hám basqa faktorlar tásirin F. nıń **biofarmaciya** baǵdarı úyrenedi.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Abdulmómin

**Abdulmóminxan** (1738, Buxara ámirligi — 1751) — Buxara ámirligi xanı (1747-51). Ashtarxaniylerdiń úrim-putaǵınan. Abulfayzxannıń ulı. Abulfayzxan saray hiylesi nátiyjesinde óltirilgennen keyin (1747), Muxammed Raxim atalıqtıń buyrıǵı menen Abdulmóminxan taxtqa otırǵızılǵan. Buxarada turǵan Iran shaxı Nadirshaxtıń úkesi Aliqulıxan basshılıǵındaǵı áskerler óz jurtına qaytarıp jiberilgen. Muxammedd Raxim jas «xan»ǵa qızın berip, onı ózine kúyew etip alǵan hám ámelde 1747-jıldan baslap Buxara xanlıǵın ózi basqarıwǵa kirisken. Biraq, aradan 4 jıl ótkennen, Muxammed Raxim kúyewi Abdulmóminxandı da óltirtip, taxtqa Abulfayzxannıń kishi balası Ubaydullaxan IIIti otırǵızadı.

## Derekler
Taqıyatas rayonı

**Taqıyatas rayonı** — Qaraqalpaqstan Respublikası quramındaǵı rayon esaplanadı.

## Tariyxı
Taqıyatas rayonı Xojeli rayonı quramınan shıǵıw menen 2017-jılı 9-Avgustta bólek rayon boldı.

## Administratorlıq bóliniwi
Rayon qaraslı bir qala (Taqıyatas), bir qalasha (Naymankól) hám 3 awıl puqaralıq jıyını (Keneges, Naymankól, Saraykól) bar.

## Derekler
Abdulqádir

**Abdulqádir** (1808. 6. 9, Getna, jazair — 1883. 26. 5, Damashq) — jazair áskeriy hám dinge sıyınıw ǵayratkeri, arab-islam mádeniyatınıń bilimdanı. 1831-jıldan francuz kolonizatorlarına qarsı alıp barılǵan gúres basshısı. Ǵárezsiz jazair mámleketi tiykarshısı (1832—47). Intalı láshkerbasshı bolǵan Abdulqádir ǵárezsiz administratorların ózi menen kelisim dúziwge májbúr qılǵan (1834, 1837). 1847—52-jıllarda Franciyada tutqunlıqta bolǵan, 1853—55-jıllarda Turkiyada, keyininen Siriyada jasaǵan, ol jerde ádebiyat hám teologiya menen shuǵıllanǵan. 1860-jıl Damashqta diniy qırǵın waqtında mıńlaǵan xristianlardı qutqarıp qalǵan.
Abduǵani Abdurazzaqov

**Abdurazzaqov Abduǵani** (1930. 8. 1, Tashkent wálayatı Qıbray qalashası ) — ximik alım, Ózbekstan Respublikası ilim ǵayratkeri (2001), tariyx ilimleri doktorı (1993), professor (2003). Orta Aziya politexnika institutın tamamlaǵan (1956 ). Ózbekstan Pánler Akademiyası Tariyx hám arxeologiya institutında laboratoriya baslıǵı (1966 - 71), direktor orınbasarı (1972-79 ), áyne waqıtta bólim baslıǵı (1971- 98), bas qánige (1998-jıldan ). Begzat atındaǵı Milliy súwretshilik hám dizayn institutında professor (1997-98), kafedra baslıǵı (1998-jıldan ). Ilmiy jumısları tariyxıy esteliklerdi (arxeologik, arxitekturalıq, kórkem óner dóretpeleri) ximiyalıq-texnologiyalıq usıllar járdeminde izertlew arqalı áyyemgi dáwir ónermentshiliginiń basqıshları, jolları hám sır-sınaatların úyreniwge tiyisli. A. basshılıǵında Orta Aziyanıń shiyshesazlıǵı, metallurgiya, keramika, qurılıs materialları, mineral boyawlar tariyxı úyrenildi. ılay topıraqtan jasalǵan áyyemgi jer astı imaratların qatırıw hám saqlawdıń jańa ximiyalıq usılları tabıldı.