open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Istanbul BB spor (futbol klubı)

**Istanbul BB spor futbol klubı** yamasa qáwenderlik shártnamasına muwapıq **Rams Başakşehir  futbol klubı** — 1990-jılı sol waqıttaǵı Istanbul qalası hákimi Nurettin Sözen tárepinen shólkemlestirilgen hám 2014-jıldıń iyun ayına shekem İstanbul Büyükşehir Belediyespor quramında jumıs alıp barǵanınan keyin, 2014-jıldıń 4-iyuninde qala quramınan shıǵıp, óz jumısın futbol klubı sıpatında dawam ettiriwge qarar etken hám óz atın Istanbul Başakşehir   futbol klubı dep ózgertken futbol klubı. Ol klub oyınların Istanbuldıń Başakşehir rayonında jaylasqan «Başakşehir Fatih Terim» stadionında ótkeredi.

Házirgi waqıtta onıń bas treniri Nuri Şahin. Ol 2019-20-jılǵı Superliga máwsiminde óziniń tariyxında birinshi márte chempion boldı.

## Tariyxı
Istanbul Büyükşehir Belediyesi sport klubı birlespesi 1990-jılı İstanbul Büyükşehir Belediye baslıǵı Nurettin Sözen tárepinen shólkemlestirilgen. 1990-jılı 28-noyabrde «ISKISpor», «IETTspor» hám «Itfaiyespor» háweskerler ligasında qatnasıp, «İBB sport klubı»na qosılıw haqqında qarar qabıl etti. 1991-jılı 18-mayda Turhan Özyazanlardıń basshılıǵındaǵı «Manisa Köy Hizmetleri» komandası 2:1 esabınan jeńiliske ushıradı hám liga juwmaǵına eki hápte qalǵanda 3-orındı ieleydi. Ol ligaga shıǵıwdı támiyinledi. 1991-jıl iyun ayında bolsa «SKISpor» óz ara almasıwǵa ótti hám «Büyükşehir Belediyespor» atın aldı hám III Ligaǵa shıǵıw huqıqınan jańadan shólkemlestirilgen bul komanda paydalandı.

Ol 1991-jıl 7-sentyabrde «Büyükşehir Belediyespor» tariyxında debyut etken. Muammer Neziroğlu «Vefa SK»di 3:2 esabında jeńgen komanda dáslepki goldı jazıp qoydı. Komanda óziniń dáslepki máwsimin toǵızınshı orında juwmaqladı. 1992-93-jılǵı máwsimniń 27-háptesinde olar ligada birinshi orındı iyeledi hám máwsim juwmaǵında II ligaǵa kóterildi.

## Derekler
James Rodríguez

James David Rodríguez Rubio ()-Kalumbiya milliy futbol komandası hám Real Madrid futbol klubınıń juldız futbolshısı.

Rodríguezdiń ulı hám bir qızı bar. Rodríguez bir xristian.

## Derekler
Gúrlen

**Gúrlen** — Xorezm wálayatındaǵı qala (1982—1992-jıllarda), Gúrlen rayonınıń orayı. Jaqın temir jol stanciyası Shovot — 20&nbsp;km. Gúrlennen wálayat orayı Úrgensh qalasına shekem, 36&nbsp;km. Xalqı 27 300 adam (2004). Gúrlende hákimiyat imaratı, baylanıs bólimi, miymanxana, 2 transport kárxanası, «Gurlanteks» jip-gezleme hám trikotaj kiyimler fabrikası, 7 ulıwma bilim beriw mektebi, 8 kitapxana, mádeniyat hám dem alıw baǵı, stadion, 2 emlewxana, 4 poliklinika, dárixana bar .

## Link
* Xorezm portalı

## Sırtqı siltemeler
Túrk qaǵanatı

**Túrk qaǵanliǵi** (552—747) — Túrkiyler tárepinen Evroaziyada jaratilgan úlken imperiya. Olarǵa Ashina basshiliq qilǵan. VI-asir ortalarinda Altay hám qubla sibirde jasaǵan túrkiy qawimlerdi birlestirgen jańa mámleket júzege keldi. Bul mámleket tariyxqa Túrk qaǵanliǵi ati menen kirgen. Oniń tiykarin saliwshi Bumin edi. 552-jili Bumin (qaǵan) dep jariyalandi. Altay qaǵanliqtiń orayi yetip belgilendi Túrklerdiń batisqa qaray júrgizgen atlanislarina Istemi basshiliq qiladi. Oǵan (Yabǵu qaǵan) degen ataq beriledi. Tez arada Jetisuw hám shiǵis Túrkistanǵa tutasqan yellerde jasawshi túrkiy qawimler baǵindiriladi. 555-jili-aq túrkler Sirdarya hám Aral teńizi boylarina shekem sozilǵan keń úlkelerdi iyelep aladi. Qaǵanliqtiń shegarasi Eftallar mámleketiniń aymaqlarina shekem barip jetedi. 558-Jili túrkler Jayiq (Ural) hám Yedil (Volga) boylarin basip aladi. 575-576-jillarda Arqa Kavkazdiń keń jerlerin iyelep, Qirim yarim atawina kirip baradi. Nátiyjede eftallar mámleketiniń arqadaǵi aymaqlari qáwip astinda qaldi. Bunday qolayli waqittan paydalanǵan sasaniyler Toxarstan hám Shaǵaniyandi eftallardan tartip aladi. Túrk qaǵanliǵiniń eftallar menen soqliǵisiw aniq edi. Bunday qiyin siyasiy awhal qaǵanliqti Iran, soniń ala Vizantiya menen jaqinlastiradi. Iran áskerleriniń Balxqa hújiminiń járdemi menen túrkler 563-jili Eftallar mámleketiniń jerlerine bastirip kiredi. Parak (Shirshiq) alabi hám woniń worayi Shash qalası basip alinadi. Sirdaryadan wótip Zarafshan alabina kirip baradi. Wolar Samarqand, Kesh hám Naqshabti, iyelep, Buxaraǵa jaqinlasadi. Segiz kún dawam etken qatti sawashta eftallardiń áskerleri jeńiledi. Solay etip, qubladan Iran sasaniylerinen, arqadan Túrk qaǵanliǵinan 563-567- jillarda soqqiǵa ushraǵan Eftallar mámleketi birotala joq boladi. Nátiyjede Amiwdaryaniń qubla jaǵalarina shekemgi wálayatlar Iran, woniń oń jaqtaǵi jaǵalari boylap Kaspiy teńizine shekem sozilip jatqan jerler Túrk qaǵanliǵiniń soramina ótedi. Eftallar patshaliǵi qulaǵannan keyin, awhal túp tamirinan ózgeredi.

## Ádebiyatlar

* Gumilev L.N., Drevniye túrki, 1967; Nasimxon Rahmon, Turk qaǵanliǵi, T., 1993; Koʻchanov Ye. I., Kochevie gosudarstva ot gunnov do manchjurov, M., 1997; Asadov F. M., Arabskiye istochniki o tyurkax v rannem srednevekovye, Baku, 1993;
Batıs túrk qaǵanatı

**Batis túrk qaǵanliǵi** (603-704 j.) — Тúrk qaǵanliǵi idirap, еkige bóliniwi nátiyjesindе payda bolǵan orta-ásirlerdegi Túrkler mámleketі.
Batis túrk qaǵanliǵiniń qaramaǵina Worta Aziya hám shiǵis Túrkistanniń bir bólimi kiretuǵin edi. Woniń worayi Jetisuw edi. VII ásirdiń birinshi shereginde batis qaǵanliq woǵada kúsheyedi. Woniń shiǵis shegarasi Altayǵa, qubladan bolsa Sind (Hind) dáryasi boylarina shekem keńeygen. Batis Qaǵanliq Xalqıniń úlken bólegi bolsa kóshpeli sharwashiliq hám оtiriqshi-diyxanshiliq, wónermentshilik, yeginshilik hám sawda-satiq penen shuǵilanatuǵin edi. V-VII ásirlerde mámleket bir qansha mayda mámleketlerge bólinip ketedi. wálayat hám woniń iri qalalarinan ibarat 15 ten aslam, ǵárezsiz hákimlikler dúziledi.

## Sırtqı siltemeler
*
Kapaz (taw)

**Kapaz** — Kishi Kavkazdagi taw.

Ázerbayjannıń Goykól rayoninda jaylasqan, Ağsu sayının manbayidir. Biyikligi 3030 m-dir. Júzesi háktaslardan ibarat. Kúshli Zilzileler natiyjesinde Kapazde taw kóshkisi bolip turadi.

## Sırtqı siltemeler
Qumlı topraqlar

**Qumlı topraqlar** — topraq túri; mexanik quramında 0,05—1,0 mm li qum zarresheleri kóp (90—100%), 0,01 mm den kishi zarresheler muǵdari 10% ge jaqın, 0,001 mm dan kishi mayda zarresheler 2—4%den aspaydı. Q.t. Júze bóleginde jupqa, jumsaq (havol) qumlı quruq qavat bolıp, shuqırlasqan sarı efemer otlar ildizi aralasıp ketken ótkinshi gorizont jatadı. Q.t. Shól kontinentinde usı zonanıń tiykarǵı taqırlar, taqirlı topraqlar hám otlaqlı topraqları menen bir kompleksde hámde qad. darya, saylarınıń qurǵaq deltalari hám b.da tarqalǵan. Q.t., ádetde, qatlaminiń jupqaligi, organik madda (shirindi) muǵdariniń kemligi (eń joqari qavatda hám 0,5% den aspay-di), suw siyiminiń pásligi hám b. ósimlik ósiwi ushin qolaysiz xossalari menen ajralib turadi; bunday topraqlar, samal eroziyasi (deflyatsiya) ǵa júda mayil. Q.t.dan suwǵarma diyqanshilikda júda kem faydalaniladi. 

## Derekler
Samarqand wálayatı

**Samarqand wálayatı** - Ózbekstanda jaylasqan wálayat. Orayı - Samarqand qalası bolıp, ol wálayattaǵı еń úlken qala.
Ándijan wálayatı

**Ándijan wálayatı** Ózbekstanda jaylasqan wálayatı. Ortalıǵı Аndijan qalası. Wálayatınıń eń úlken qalası.

## Derekler
Tashkent wálayatı

**Tashkent wálayatı** Ózbekstanda jaylasqan wálayat. Ortaliǵi Tashkent qalası wálayatın eń úlken qalası.
Ferǵana wálayatı

**Ferǵana wálayatı** Ózbekstanda jaylasqan wálayat. Ortalıǵı Ferǵana qalası. Iri qalaları — Qoqand Marǵılan.

## Derekler
Buxara wálayatı

**Buxara wálayatı** Ózbekstan respublikasinda jaylasqan wálayat. Ortaliǵi Buxara qalası. wálayatıń eń úlken qalası.

Buxara walati Ózbekstandaǵi adminstrativ birlikler arasinda maydani jaǵinan 3-orinda turadi.Maydani 40 mıń km². Xalqı 1,9 mln.Walayatta Peshku Romitan Qarawilbazar Qarakól Buxara Ǵijduwan Shapirkan rayonları bar
Ámiwdárya rayonı

**Ámiwdarya rayonı** Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı rayon. Arqada, Ellikqala, Batısdan Nókis rayonı hám qubla shıǵısdan Xorezm walayatınıń Gúrlen rayonı, qubla hámde batısda Túrkmenistannıń Gubadaǵ rayonı menen shegaralas. Maydanı 1,02 mıń km2. Xalqı sanı - 213 000 (2024). Rayonda 10 awıl Puqaralar jiyini bar. (Babur, Dórman, Quyıkópir, Nazarxan, Qıtay, Shaykól, órta-qala, Qańlı, Qılıshbay, Qıpshaq), Rayon orayı — Manǵıt qalası.

## Geografiyası

Ámiwdárya rayonı relyefi, tiykarınan, tekis-likden ibarat. ámiwdáryanıń shep jaǵası boylap Jumırtaw tizbegi jaylasqan. Klimatı keskin kontinental. Yanv.dıń ortasha t-rası — 16, — 2G, iyuldi-ki 27 — 32°. Jılına ortasha 100 – 110&nbsp;mm jawın jawadı. Ámiwdárya rayonında Qıpshaqarna, Manǵitarna, Qilishniyozboyarna kanalları, Qarakóljap, Baǵjap, Seitjap, Aqaltın, Alielijap, Eshjanjap, Shorjap, Halimbegjap, Qumjap, Chadlı-jap, Qızıljap, Kulotyop, Chorshijap, Qirqarqanyop, Quyi Tuvligayop, Jumurjap, Toshjap, Alimboyyop, Bózsuw japları bar. Bul kanal hám japlar bárshe xójalıq jerlerin suw menen ta’miynleydi. Jerlerdi shorlanıw hám batqaqlanıwdan saqlaw maqsetinda kollektorlar qurılǵan. Rayon aymaǵındaǵı Qalsapa, Orqakól, Qarachatal, Chaykól, Tuzloq, Tojiqalkól, Baytukól, Uzunkól, Sarichnugulkól, Aqseytbaba hám Atajan kóllerinde balıq, úyrek hám b. quslar kóp. Kóllerdegi qamıs hám jakannan qurılıs materiali sıpatında paydalanıladı. Rayon aymaǵı, tiykarınan, saz hám qumlaq topraqlı bolıp, tal, terek, tut, gújim, qaraǵan, toranǵıl, aqbas, jantaq, ajrıq, pechek, sora, qamıs, chırmawıq, semizot, jakan, atqulaq hám b. ósedi. Qaban, shakal, saǵal, kemiriwshilerden tishqan, kala-mush, quslardan qırǵawıl, úyrek, ǵaz, ǵarǵa, zoǵcha, chumshıq, kepter, qumrı, kókqarǵa, sarı chumshıq, tórǵay hám b. Jasaydı.

## Xalqı

Ámiwdarya rayonı xalqı 213 000(2024) adamdı quraydı.Ámiwdarya rayonında Qaraqalpaq, ózbek, Túrkmen milletleri kópshilikti quraydı.

## Ekonomika

Ekonomikası kóp tarmaqlı. Sanaat karxanalarınan Manǵıt paxta tazalaw, gerbish zavodları, xizmet k-di, Manǵit jip-iyiriw hám tigiwshilik kárxanaları, Qaraqalpaqstanda eń iri xojalıqlar ara qurılıs basqarması hám 3 dúzetiw-qurılıs mekemeleri hám iri qurılıs kárxanaları bar. Ámiwdárya rayonında Taxiyatas GRES hám Manǵıt GES energiyasınan paydalanadı.

## Awıl Xojalıǵı

Awıl xojalıǵınıń tiykarǵı tarmaqları Paxtashılıq, Pilleshilik, baǵshılıq, Palızshılıq, Sharwashılıq, awıl Xojalıǵında suwǵarılatuǵın jerler 39,1 mıń gektar. Eginzarlar 19,1 mıń ga sodan 21,6 mıń ga jerge paxta, 1,5 mıń jerge palız ónimleri, 1,5 mıń jerge shalı 2,4 mıń ga jerge mákke egiledi. ámiwdárya rayonında diyqan-fermer xojalıǵı hám shirketler birlespesi. 296 diyqan-fermer xojalıǵı hám b. bar. Rayon jeke xojalıqlarında 46,2 mıń qaramal, 4,7 mıń qoy hám eshki, 77,1 mıń párrli bar.

## Derekler
Xorezm wálayatı

**Xorezm wálayatı** Ózbekstan respublikasında jaylasqan wálayat. Orayı Úrgensh qalası. Iri qalaları Xiva Xozarasp Gúrlen.
Jizzaq wálayatı

**Jizzaq wálayatı** Ózbekstan respublikasinda jaylasqan wálayat. Ortaliǵi Jizzaq qalası wálayatın eń úlken qalası.
Surxandárya wálayatı

**Surxandárya wálayatı** Ózbekstannıń eń qubla tárepinde jaylasqan wálayat. Ortalıǵı Тermiz qalası wálayattıń eń úlken qalası. Klimatı hám tabiyatı Subtropik bolıp esaplanadı. Uzınlıǵı 37°10' - 39°02' hám shıǵısqa qaray 66°32'- 68°25'. Xalqınıń sanı 1,806,700 adamdı quraydı. Wálayatta 14 rayon, 8 qala, 7 qalasha hám 114 awıl bar.
Namangan wálayatı

**Namangan wálayatı** — Ózbekstan Respublikasında jaylasqan wálayat. Orayı — Namangan qalası. Iri qalaları:Kasansay, Shust.
Sırdárya wálayatı

**Sirdarya wálayatı** Ózbekstanda jaylasqan wálayat. wortalıǵı Gúlistan qalası. wálayat kóp milletli, Xalqı : ózbek, tájikler, uruson, hám basqalardan ibárat.
Narın (wálayat)

**Narın wálayatı** () — Qırǵızstannıń eń úlken wálayatı.

Orayı — Narın qalası.

Xalqınıń sanı — 312,100 adam (2024-jıl).

## Relyef


## Derekler
Qashqadárya wálayatı

**Qashqadarya wálayatı** Ózbekstan Respublikasında jaylasqan wálayat. Ortalıǵı Qarshi qalası. Iri qalaları Gúzar Múbarek Shaxrisabz.
Jalalabad wálayatı

**Jalalabad wálayatı** () — Qırǵızstanda jaylasqan wálayat. Orayı — Jalalabad qalası. Xalqı sanı — 962,000 adam.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Osh wálayatı

**Osh wálayatı** () — Qırǵızstanda jaylasqan wálayat. Orayı - Osh qalası.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Orta Aziya

**Orta Aziya** — Evraziya materiginiń ortasında, batısda Kaspiy teńizi qırǵaqlarınan shıǵısda Qıtay shegarasına shekem, arqada batıs Sibir tegisliginen, qublada Nishapur, Safedkoh hám Hindukush tawlarına shekem sozılǵan iri tábiyiy geografik úlke.

úlkeniń batıs shegarası Elburs tawınıń 54° 15’ sh. Jaǵınan baslanıb, Kaspiy teńiziniń shıǵıs qırǵaǵı arqalı Mangishlaq qoltıǵına shekem, onnan Usturtdiń arqa-batıs shinki boylap, Dongıztaw, shogray platosı, hám Mugaljar tawları shıǵıs etegi arqalı ótip, 58° sh.u. hám 48° km.ge barǵannan keyin arqaǵa burıladı hám Jetiqara qalasına shekem, odan keyin Qostanay qalası arqalı Atırawǵa shekem baradı. Sóytip Qazaqstan pás tawlarınıń arqa shegarası boylap shıǵıs hám qubla. shıǵıs tarepke sozılıp, Qazaqstan — XXR shegarasına birlesedi. Shıǵıs shegara bolsa Savr, Shıǵıs Junǵariya, Baraxoro, Iren — Xabirga, Qarat, Halıqtaw dizbegleri suwayırǵıshları, Xontangri taw túbin, Qaqshal, Atbashi dizbegleri suwayırǵıshları arqalı ótip, Ferǵana dizbegine kelib birlesedi, keyin Alay dizbeginiń shıǵıs shekesi hám Sarıqol dizbegi boylap ótip, Hindukush tawlarına birlesedi. Bul jerde, Muztawdan baslap batısda qubla shegara baslanadı hám Hindukush, Safedkoh, Nishapur dizbegleri boylap ótip, Elburs tawı arqalı Kaspiy teńiziniń qubla-shıǵıs sheke jaǵasına kelip birlesedi. Orta Aziya. Iri geosistema bolıp (mayd. 3300 mıń km2) Qazaqstannıń úlken bólegin, Ózbekstan, Qırǵızıstan, Tájikstan, Túrkmenstan, hámde Awǵanstan hám Irannıń Amiwdaryaǵa qaraslı bólegin óz ishine aladı. Orta Aziyanıń qońsı tabiyiy úlkelerden parqlantırıp turıwshı ózine tán bir qansha belgileri bar. Bular: 1) Evraziya materiginde tutqan ornınıń ózine tánligi, yaǵniy materikdiń ishinde, okeanlardan uzaqta jaylasqanlıǵı; 2) úlkeniń bul jerdegi tiykarǵı aǵımınıń sırtqı teńiz, okeanlarǵa shıǵıp kete almaslıǵı hám úlkeniń eroziya bazası esaplanǵan Kaspiy, Aral, Balxash, Issiqkól usaǵan ishki kóllerge quyılıwı; 3) Jer juzesiniń ózine qaslıǵı, yaǵnıy úlkeniń arqa-batıs úlken bólegi tekisliklerden ibaratlıǵı, shıǵıs hám qubla jaǵı tawlıqlardan ibaratlıǵı; 4) tabiyiy sharayatında ishki ayırmashılıqtıń úlkenligi, yaǵniy tabiyatdiń bárshe komponentleri úlkeniń túrli bóleklerinde keskin parq qılıwı; 5) ózine tán gorizontal tabiyiy zonalardıń barlıǵı hám olarǵa mas balentlik kontinentleriniń rawajlanǵanlıǵıdir. Bul úlkede ósimliksiz kóshpe qumlar, ótiw qıyın bolǵan seksewilzar toǵaylar, eginzar hám baǵlardan ibarat owazislerdi kóriw múmkin; 6) ekologik sharayatǵa kóre hám berk úlke, bul tabiyatdan paydalanıwda abaylılıqtı talap etedi.

## Derekler
Balkan wálayatı

**Balkan** - Túrkmenstanıń bas wálayatınıń biriniń atı.

### [[Qala]]lar
#Balkanabat
#Bereket
#Garabogaz
#Gumdag
#Hazar
#Serdar
#Túrkmenbashi

### [[rayon]]lar
#Bereket
#Esenguly
#Etrek
#Magtymguly
#Serdar
#Türkmenbaşy

## Seret
* Balkan welaýatyndaky taryhy ýadygärlikler
Dashoguz wálayatı

**Dashoguz wálayatı**
Túrkmenstandaǵi administrativ bólek.

## Magliwmat
Bul walayat Túrkmenstaniń arqasinda jaylasip, arqa-shiǵisda Ózbekstaniń dúzimine kiretin (avtonom) Qaraqalpaqstan hám Xorezm wálayatı menen, qublada Túrkmenstaniń Ahal wálayatı menen, qubla-shiǵisda Lebap wálayatı menen, qubla-batisda bolsa Balkan wálayatı menen shegaralas. Maydani 73.4 mıń km2. Xalqı: 893.7 mıń adam.(1994)

### [[Qala]]lar
*Dashoguz
*Góne Úrgenish

### [[rayon]]lar
* Saparmyrat Nyýazow
* Görogly
* Gurbansoltan Eje
* Gubadaǵ
* Boldumsaz
* Akdepe
* Góneürgensh
* Saparmyrat Türkmenbaşy
* Ruhybelent
Lebap wálayatı

**Lebap wálayatı** () Túrkmenstanda jaylasqan wálayat. Xalqi sani : 1,169,100

### [[Qala]]lar
#Atamyrat
#Gazojak
#Magdanli
#Seýdi
#Túrkmenabat

### [[rayon]]lar
#Atamyrat
#Ulli' Túrkmenbashy
#Birata
#Dówletly
#Farap
#Galkynyş
#Garabekewil
#Gárezsizlik
#Halach
#Hojambaz
#Köýtendag
#Magdanli
#Sakar
#Sayat
#Serdarabat
#Seýdi

## Sırtqı siltemeler

## Derekler
Ahal wálayatı

## Ahal wálayatınıń administrativ bóliniwi

**rayonlar**
# Akbugdaý
# Altyn asyr
# Babadaýhan
# Baharly
# Gökdepe
# Kaka
# Ruhabat
# Sarahs
# Tejen

## Ahal wálayatınıń social-ekonomikaliq jaǵdayı

## Derekler
Marı wálayatı

**Mary wálayatı**
## Dúzimi
### [[Qala]]lar
#Mary
#Baýramaly
#Ýolöten
#Serhetabat
#Şatlyk

### [[Rayon]]lar
#Altin sahra
#Baýramaly
#Garagum
#Mari
# Murgap
#Oguzhan
#Sakarçäge
#Serhetabat
#Tagtabazar
#Türkmengala
#Wekilbazar
#Ýolöten

## Súwretler


Image:Aeroportmary.jpg
Image:Maryşäheri.jpgg
Image:Maryaeroporty.jpg

Image:Marguş Otel.jpg|**Marguş Otel**
Image:Marguş.jpg|**Marguş**
Image:Mary1.jpg|**Mary**
Image:Mary2.jpg|**Gurbanguly hajy metjidi**
Image:Mary3.jpg

Image:Buthana.jpg
Image:Mary12.jpg


## Sırtqı siltemeler
Аdana (wálayat)

**Adana** - Túrkiyanıń qubla bólegindegi wálayat. Orayı - Adana qalası. Wálayat maydanı 14 256&nbsp;km², Xalqı 1 849 478 adam. Adana wálayatında 14 rayоn bar.
Trabzon wálayatı

**Trabzon** - Túrkiyadaǵı bir wálayat. 2007-jılǵı maǵlıwmatqa kóre Xalqınıń sanı: 748&nbsp;982 adamǵa jetken. Qalanıń atı eski Yunansha japuq (trapetsiya) yaǵnıy "trapezos" sózinen kelip shıqqan.
Sarıaǵash rayonı

**Sarıaǵash rayonı** - Qazaqstanda Qubla Qazaqstan wálayatinda jaylasqan rayon. Klimatı-Kontinental.

## Derekler
Qaraqıya rayonı

**Qaraqıya rayonı** () — Qazaqstandaǵı Mańǵıstaw wálayatınıń qublasında jaylasqan hákimshilik bólim. Arqasında Mańǵıstaw rayonı, batısında Mańǵıstaw wálayatı hám Munaylı rayonı, qublasında Túrkmenstannıń Balkan velayatı, shıǵısında bolsa Ózbekstan quramındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikası menen shegaralasadı.

Rayon 1973-jılı shólkemlestirilgen. 1993-jılǵa shekem *Eraliev rayonı* dep atalǵan. Rayon orayı — Qurıq awılı.

## Tábiyátı
Rayon jer bederi tiykarınan tegislik bolıp, arqa-shıǵısı Ústirt tegisliginde jaylasqan. Bul jerde Qazaqstandaǵı teńiz dárejesinen tómen jaylasqan barlıq oypatlıqlar bar. Rayon batısındaǵı Ashshısor (–39 m) hám Qaraqıya (–132 m) oypatlıqları Mańǵıstaw hám Kidirli-Qıyasay ústirtleri menen bólingen. Qaraqıya oypatlıǵı — dúnyadaǵı eń tómen noqatlardıń biri esaplanadı.

Rayonnıń jer astı baylıqları neft hám gazǵa, lita-tas (uluwtas) hám uran kánlerine bay. Jetibay, Ózen, Teńge sıyaqlı áhmiyetli neft kánleri 1960-jıllardan berli qollanılıp kelmekte.

### Ósimlikler hám haywanat dúnyası
Rayonda dárilik qásiyetke iye bolǵan kópǵana ósimlikler (jusan, adıraspun hám t.b.) ósedi. Jabayı haywanlardan qasqır, túlki, porsıq, qarabawra, arqar hám jeyranlar ushırasadı. Sonday-aq, rayonda Ústirt mámleketlik tábiyǵıy qorıqxanası jaylasqan.

## Xalqı
Xalqı júdá siyrek jaylasqan. Rayondaǵı 10 xalıq punkti 7 awıllıq okrugke birlesken. Iri xalıq punktleri: Qurıq awılı, Jetibay, Munayshı kentleri hám Bostan, Senek awılları. 2023-jılǵı maǵlıwmatqa kóre, rayon xalqı 36 737 adamdı quraydı. Etnikalıq quramınıń 98,9% -in qazaqlar quraydı.

## Ekonomikası
Qaraqıya rayonınıń ózgesheligi — bul jerde eginzar hám pishenzor jerlerdiń joqlıǵı. Awıl xojalıǵı jerleriniń 80% -i jaylawlardan ibarat. Sol sebepli rayon, tiykarınan, tórt túlik mal baǵıwǵa qániygelengen. Bunnan tısqarı, rayonda neft-gaz barlaw ekspediciyaları, qurılıs-montaj kárxanaları hám xalıqqa xızmet kórsetiwshi birneshe shetel kompaniyaları iskerlik júrgizedi.

## Hákimshilik bóliniwi
Rayon quramındaǵı 7 awıllıq okrugke 8 xalıq punkti birlesken:
* Bolashaq awıllıq okrugı — orayı Bolashaq awılı.
* Bostan awıllıq okrugı — orayı Bostan awılı.
* Jetibay awıllıq okrugı — orayı Jetibay awılı.
* Qulandı awıllıq okrugı — orayı Qulandı awılı.
* Qurıq awıllıq okrugı — orayı Qurıq awılı.
* Munayshı awıllıq okrugı — orayı Munayshı awılı.
* Senek awıllıq okrugı — orayı Senek awılı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Guansi-chjuan avtonom rayonı

**Guansi-chjuan avtonom rayonı** () — Qıtaydıń qublasında jaylasqan aymaq.

## Súwretler

Image:漓江山水.jpg|
Image:Paddy field Longsheng.JPG|
Image:Yulong.JPG|
Image:Thác Bản Giốc.jpg|


## Sırtqı siltemeler
* Quansi-chjuan avtonom rayonı
Tawlı-Badaxshan avtonomiyalıq wálayatı

**Tawli Badaxshan** (Tajikshe: *Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон/Viloyati Muhtori Kuhistoni Badahşon*) Tájikstannıń tórt wálayatınan biri.

## Geografiya
Úlkeniń 40% tawlardan ibarat.

## Derekler
Soǵd wálayatı

**Soǵd** (Tajikshe:* Суғд*) — Tajikistannıń tórt wálayatıniń biri. Uzınlıǵı 26,100 kilometr, Xalqı 2000 jılǵı maǵlıwmatlarǵa kóre 1,870,000 adamdı quraydı.

## Derekler
Xatlon wálayatı

**Xatlon wálayatı** (Tajikshe: *Хатлон*) (*Вилоят/wálayat*) Tajikistan'niń tórt wálayatıniń biridir. uzinliǵi 24,600 kilometrdi quraydi. Xalqi 2000 jılǵı maǵliwmatlarǵa kóre 2,149,500 adamdi quraydi.

## Derekler
Texas

**Tехаs** (, aytiliwi: *Teksas*) AQShtıń qubla-shıǵısında Atlantika okeaninıń jaǵasında jaylasqan shtatı.
Vakayama

**Vakayama** — Yaponiya dagi qala hám port, Vakayama prefekturasiniń paytaxtı. Xalqi 396 miń (1990-j). Temir jol stansiyasi. Ximiya, neftdi qayta islew, aziq-awqat (baliq konservalaw b.) sanaati, qara metallurgiya, mashinasazlik, toqimashiliq hám tigiwshilik karxanalari bar.

## Derekler
Neymar

**Neymar Dа Silvа Santos Junior** (; 5-fevral 1992-jıl) – braziliyalı julduz futbolshı. 2013-jıldan – Barselonа futbol klubı oyıshısı.

## Derekler
Twitter

**Twitter** – (inglisshe «shuǵırlasıw», «sáwbetlesiw» degendi bildiredi) – qálegen jastaǵı internet paydalanıwshıları ushın veb-interfeys, SMS, tez xabar almasıw yamasa úshinshi tárep qarıydar baǵdarlamaları járdeminde ǵalaba xabar almasıw ushın arnalǵan sociallıq tarmaq. Djek Dorsi tárepinen 2006-jılı tiykar salınǵan sociallıq tarmaqtaǵı blog formatındaǵı qısqa jazıwlardıń járiyalanıwı «mikrobloglar» delinedi.

Twitter, mikroblok saytlariniń eń belgili tarmaǵi. Twitteri paydalaniwshilari 140 háriplik xat ya-da SMS jaziwga múmkinshilik beredi. Amerikadaǵi saylawlarda Barack Obamaniń saylanǵan waqtida twitterden paydalanilǵan.

## Derekler
Gúres

Gúres sportiń bir túri. Bunda hár eki adam bir-birin jiǵiwǵa háreket etedi.Gúreske túsetuǵın sportshını palwan dep ataydı.
Shaxzoda

**Shaxzoda**, haqiyqiy ati **Zilola Bahadirovna Musayeva**, (28-iyul, 1979-jilda) Ferǵana wálayatinda tuwilǵan — ózbek pop juldiz qosiqshisi.

## Derekler
Angel Di Maria

**Angel Fabian Di Maria Ernandez** (; 14-fevral 1988,) — Argentinanıń Rosario qalasında tuwılǵan. futbolshı, qanat yarımqorǵawshısı. Rosario Sentral klubı tarbıyalanıwshısı. Manchester Yunayted hám Argentina milliy futbol komandasınıń oyınshısı.
Sport

**Sport** — fizikalıq mádeniyatınıń quramında fizikalıq tárbiya quralı hám usılı, túrli fizikalıq shınıǵıwlar boyınsha bellesiwlerdi shólkemlestiriw dástúri bolıp esaplanadı. Sporttıń **háwesker** hám professional túrleri bar. Denetárbiyanıń ajıralmaytuǵın bólegi sıpatında sporttıń maqseti insannıń salamatlıǵın bekkemlew hám ulıwmalıq denetárbiyanıń rawajlanıwı menen bir Katarda bellesiwlerde joqarı nátijelerge hám jeńislerge erisiw bolıp tabıladı

## Sport túrleri
* Futbol
* Basketbol
* Voleybol
* Tennis
* Júziw
* Tupen atmak
* At jarisi
* Gúres
* Karate
* Badminton
* Stol tenisi
* Taekwando
* Eskek esiw
* Snowbord
* Boks
* Dido
* Jeńil atletika
* Futzal
* Dzyudo
* Shaxmat
* Awir atletika
* Hokkey
* Motor sportı
* Velotrek
* Sambo
Paytaxt

**Paytaxt** — Mámleketiń yaki Administrativ (máselen, Avtonom respublika, Provinsiya, Shtat) rásmiy baslı Qala, degen mánisti ańlatadı. Ol jerde, Jokari hákimiyat: Mámleket basshınıń rezidentsiyası (yaki Prezidenttiń, Gubernatordıń rezidentsiyası), Parlament hám t.b. Jaylasadı.
Xirosima prefekturası

**Xirosimа prefekturasi** () Yaponiyada jaylasqan prefekturalardiń biri.

## Geografiya
### Ishki bóliniwi
Xirosima prefekturasi 14 rayonǵa bólingen:

## Sırtqı siltemeler

* Official Hiroshima Prefecture homepage
* Life in Hiroshima and other Japan-related Articles
* Hiroshima Weather Forecast
* National Archives of Japan ... Hiroshima map (1891)
* National Archives of Japan: ''Itsukushima kakei,'' illustrated scroll describing Itsukushima, text by Kaibara Ekiken (circa 1720)
Nagasaki prefekturası

**Nagasaki prefekturasi** () Yaponiyada jaylasqan prefekturalariniń biri. Paytaxtı - Nagasaki qalası.

## Tariyxi

## Geografiya

## Ekonomika

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Osaka prefekturası

**Osaka prefekturasi' ** () Yaponiyada jaylasqan prefekturalardi'n' biri. Xali'q sani' : 880 48 06 adamdi' quraydi'. Paytaxtı' - Osaka qalası'.

## Tariyxi'

## Geografiya

## Ekonomika

## Sırtqı siltemeler

## Derekler
Yamaguti prefekturası

**Yamagushi prefekturasi** () Yaponiyada jaylasqan prefekturalardiń biri. Paytaxtı Yamagushi qalası.

## Tariyxi

## Geografiya

## Ekonomika

## Sırtqı siltemeler
Xokkaydo prefekturası

**Xokkaydo prefekturasi** () Yaponiyada jaylasqan prefekturalardiń biri. Paytaxtı Sapporo qalası.

## Tariyxi

## Geografiya

## Ekonomika

## Sırtqı siltemeler
Kanagavа prefekturası

**Kanagaba prefekturasi** () Yaponiyada jaylasqan prefekturalardiń biri. Paytaxtı - Yokogama qalası.

## Tariyxi

## Geografiya

## Ekonomika

## Sırtqı siltemeler
Al-Kuveyt

**Kuveyt** (yamasa **Al- Kuveyt** — ) — Kuveyt mámleketiniń paytaxtı.

Qala xalqı — 151,060 (2008), qala átirapın qosıp esaplaǵanda — 2,380,000 adamdı quraǵan.

## Geografiyası
Qala Kuveyt teńiz portı jaǵasında jaylasqan. Ol úsh zonaǵa bólingen: Sánaye zonası (Suveyx qala átirapı esabında), Oqıw zonası (ol arada universitet, mektepler hám ilimiy-izleniw mekemeleri jaylasqan) hám istiraxat zonası (teńiz boyı Al-shahar qalasına shekem sozılǵan.

## Transportı
Qalada xalıqaralıq Kuveyt aeroportı jaylasqan.

## Derekler
Bangkok

**Bangkok** (*Krung Thep Maha Nakhon*) ) — Tailandtiń Paytaxtı hám eń úlken qalası. Xalqı sanı — 8.280.925 (2010). adamdi quraydi. Klimatı — Mussonli.


Bangkok-Wat Phra Keo 1976-06-Blick vom Phra Mane-gje.jpg
Bangkok-Wat Phra Keo 1976-16-Waechter-gje.jpg
Bangkok-Wat Benchamabophit 1976-12-Kanal-gje.jpg
Bangkok-Wat Arun 1976-32-Blick auf anderen Tempel-gje.jpg
Bangkok-Wat Arun 1976-14-Sockelpartie-gje.jpg
Bangkok-Tempeltaenzerinnen-12-1976-gje.jpg
Bangkok-Wat Pho 1976-16-Buddhas der Bot-Galerie-gje.jpg
Bangkok-Chinatown-06-Strassenkueche-1976-gje.jpg
Bangkok-Chinatown-16-Fruechte-1976-gje.jpg
Bangkok-Khlongfahrt-10-Boote-1976-gje.jpg


## Sırtqı siltemeler
Beyrut

**Beyrut** (Arabsha ** بيروت**) — Livannıń Paytaxtı hám eń úlken qalası.
Xalqı sanı — 2,1 mln. Adamdı quraydı. Klimatı — Subtropik.

## Derekler
Xanoy

**Хаnoy** (, — Vietnamniń Paytaxti hám eń úlken qalası, Klimati — Mussonli. Xalqı sanı : 7.742.200 (2016)

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Maskat

thumb|Maskat

**Маskat** (аrabsha. مسقط) — Oman Patshaliǵiniń Paytaxtı. Xalqi Sani — 812,000 (2015) adamdi quraydi. Klimati — Tropik

## Derekler
Dakka

**Dakka** — Bangladeshtiń paytaxtı.

Xalqı — 6.970.105 (2011) adamdi quraydi. Klimatı — Tropik

## Derekler
Ventyan

**Ventyan** (Lао: Wieng Jan ວຽງຈັນ) — Laostiń Paytaxtı, Xalqi sani 783 miń aslam. (2013).

## Tariyxi

## Derekler
Neypido

**Neypido** — Myanma (Birma)nin' Paytaxtı. Xalqi Sani — 1,160,242 (2014)

Klimati — Tropik

thumb|center|1000px |Neypido

## Derekler
Katmandu

**Katmandu** (काठमांडौ, Kāthmāndau) Nepaldiń Paytaxtı hám eń Iri qalası. Ekonomikaliq, Siyasiy hám madeniy orayi. Koordinatalar: 27°43′ с. ш. 85°22′ в. д. (G).


Kathmandu-Durbar Square-27-Mini vor Vishnu-Taleju-Pratapamalla-Jagannath-Agmchhen-2015-gje.jpg
Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-04-Pancamukhi Hanuman Mandir-2007-gje.jpg
Kathmandu-Schnitzwerk-04-Basantapur-Lohan Chowk-Fenster-2007-gje.jpg
Kathmandu-Tahiti-08-Stupa-2015-gje.jpg
Kathmandu-Tempel-16-Vishnumati-Maokunst-2013-gje.jpg
Kathmandu-Strassenhandel-80-Gemuesehaendlerinnen-2014-gje.jpg
Kathmandu-Laden-42-Kupfer-Messing-2013-gje.jpg
Kathmandu-Janbahal-10-Seto Machindranath-2013-gje.jpg
Kathmandu, Nepal, Kaathe Swyambhu Complex 2.jpg
Kathmandu Durbar Square, Maju Dega, Nepal.jpg
Kathmandu, Nepal, Life on the streets.jpg
Kathmandu, Nepal, Life on the streets of Thamel.jpg
Kathmandu, Nepal, Thamel streets.jpg
Pnompen

**Pnompen** (кхмерск. ភ្នំពេញ) — Kambodjanıń Paytaxtı. Xalqı 2,234 mıń(2012).
Shri-Djayavardenepura-Kotte

**Shri-jayavardenepura-Kоttе** — Shri-Lanka (с 1982).

Xalqi sani — 115 miń adamdi quraydi. (2002).

* Коломбо
Absolyut birlikler

**Absolyut birlikler** — birliklerdiń absolyut sistemasına kiretuǵın fizikalıq reakciya birlikleri. «Absolyut birlikler» termini kóbinese elektrotexnikada absolyut praktiki elektrak birliklerin belgilew ushın qollanıladı.

## Derekler
Absolyut temperatura

**Absolyut temperatura** — absolyut nólden baslap esaplanatuǵın temperaturaǵa aytıladı. Absolyut temperatura túsinigi 1848-jılda inglis fizigi U.Tomson (Lord Kelwin) tárepinen ilimge kirgizildi.

## Derekler
Astronomiya

**Astronomiya** (grekshe *astron* (ἄστρον) — "juldiz" hám *nomos* (νόμος) — "kanun" sózlerinnen) aspan deneleri, máselen juldizlar, planetalar, kometalardi hámde galaktikalardi úyrenetuǵin ilim.
Asteroid

**Asteroidlar** Galaktikaǵa tiyisli kishi aspan deneleri bolip, olar Kúniń orbitasinda aylanip júredi.
Alyaska

**Alyaska** — Arqa Amerikanıń eń arqa-batıs bóleginde jaylasqan, AQShqa tiyisli bolǵan shtat. Shıǵısta Kanada menen, arqada Arqa Muz okeanı, qublada Tınısh okeanı menen shegaralasadı.

Xalqınıń sanı: 742 mıń adam (2016). Tıǵızlıǵı: 0.49&nbsp;km2 — 1 adam.

## Derekler
Atmosfera

### Atmosfera hám onıń dúzilisi

Atmosfera (grekshe, puw — hawa qabıǵı) geografiyalıq qabıqtıń eń joqarı bólimin iyelegen, jeńil hám háreketsheń hawa qabıǵı. Ol Jerdiń basqa qabıqları menen turaqlı túrde baylanısta bolıp, óz ara tásir etisedi. Atmosferanıń tómengi shegarası Jer betinen, joqarǵı she- garası 2 mıń km biyiklikten ótedi. Atmosfera massasınıń 99,5% i 80 km ge shekem bolǵan tómengi qatlamına tuwra keledi. Atmosferanıń gaz quramın birinshi bolıp 1774-jılı franciyalı ilimpaz A. Lavuazye anıqlaǵan. Házir onıń quramında 78% azot, 21% kislorod hám 1% basqa gazler ushırasadı. Jer ózine tartıw kúshi menen hawanı uslap turadı. Sonıń ushın da, plane- tamızda at mosfera bar. Atmosfera qatlamlı dúzi liske iye. Olar bir-birinen tem peraturası, tıǵızlıǵı, basımı qusaǵan ózgeshe likleri menen ayırılıp turadı. Tómengi qatlam — troposfera (grekshe, burılıs) Quyash nurı hám Jerden qaytqan nur esabınan ısıydı. Hawa tempe raturası teńiz qáddinde +140C bolsa, troposferanıń joqarı shegarasında —550C qa shekem tómenleydi. Bul qatlamǵa atmosfera hawa massasınıń 80% i tuwra keledi. Hár túrli pro- cesler (suwdıń aylanba háreketi, jawın-shashınlar, samallar) sol qatlamda baqlanadı. Qalıńlıǵı ekvatorda 17 km, po lyuslarda 8 — 9 km. Hawanıń tem peraturası hár 100 m biyiklikke kóter- ilgende ortasha 0,60C su wıydı. Troposferadan joqa rıda stratosfera (50 — 55 km ge she kem), mezosfera (80 — 85 km ge shekem), termosfera (1000 km ge shekem), ekzosfera (2000 km ge shekem) jaylasqan.

### Klimat payda etiwshi faktorlar
Jer beti klimatınıń hár qıylı bolıwına, tiykarınan, úsh faktor tá sir etedi. Geografiyalıq keńlik fak torı temperatura, basım, hawa massaları hám úzliksiz samal- lardıń zonallıq tarqalıwına alıp keledi. Hawa temperaturası nıń Jer betinde tarqalıwı qu yash energiyasına baylanislı. Ekva tordan hár eki polyuslar tárep te hawanıń ortasha jıllıq temperaturası 25 — 260C tan –100C ǵa shekem tómenleydi. Klimattıń tiykarǵı kórsetkishi bolǵan jawın-shashın muǵdarı hám úzliksiz samallar klimattı payda etiwshi ekinshi faktor — atmosfera basımı hám hawa massalarına baylanıslı. Troposferanıń bir qıylı ózgeshelikke iye bolǵan úlken kólemdegi hawaları hawa massası dep ataladı. Jer júzinde ekvatorial (ıssı hám ıǵal), tropikalıq (ıssı hám qurǵaq), ortasha (jıllı hám ıǵal), polyuslıq, yaǵnıy arktika hám antarktika (suwıq hám qurǵaq) hawa massaları dep ataladı. Bular izbe-izlikte ekvatordan polyuslarǵa qaray hár eki yarımsharda almasadı. Úshinshi klimat payda etiwshi faktor — jer ústi dúzilisi tábi — yat kompleksleriniń hár qıylı bolıwına klimat arqalı tásir etedi. 

### Klimat poyasları
Ekvatordan polyuslerge qaray ıssılıqtıń ke- meyiwi hám de hár túrli keńliklerde jıl boyı yaki máwsimler boyınsha hár túrli hawa massalarınıń bolıwı sebepli jer júzinde 7 tiykarǵı hám 6 aralıq klimat poyasları júzege kelgen. Tiykarǵı poyaslarda jıl boyı atları tiyisli hawa tipi menen baylanıslı bir hawa massası boladı Aralıq poyaslarda hawa tipleri máwsimler boyınsha almasıp turadı 

## Derekler
Abiturient

**Abiturient** (latinsha: abituriens - ) birneshe mámleketlerde orta oqıw ornına tayarlanıw, orta bilim haqqında attestat alǵan adam; 2) SSSR-de 50-jıllardıń aqırınnan baslap Joqarı hám orta arnawlı oqıw orınlarına oqıwǵa kiriw ushın imtixan tapsırǵan.
.uz

**.uz** — Ózbekstan ushın Internet domen hám mámleket kodı joqarı dárejeli milliy domen esaplanadı. Dizimnen ótiw kitapı xızmetlerin aldın Euracom GmbH tárepinen ámelge asırılǵan, lekin keyinirek UZINFOCOM ushın usınıs etildi. Jazıwlardı ekinshi dárejede tuwrı alınadı, lekin burınǵı dizimge alıw, sonıń menen birge, *gov.uz* *co.uz* hám *com.uz* hám basqa úshinshi dárejeli domen atları da bar.
Babur Zaxiretdin Muxammet

**Zaxiretdin Muxammet Babur** (1483, Fergana — 1530) — ózbek jaziwshisi, sárkerde. (1526). Baburdiń «Baburnama» atli pútin dúnyaǵa belgili kitabi bar, onda saqibtiń avtobiografiyasi bayan etilgen. Bul kitap úsh bólimnen (Fergana, Kabul, Hindistan) ibarat bolip, onda 1493—1529 jillardaǵi túrli waqiyalar bayan etilgen. Ol kitapda avtobiografik maǵlıwmatlardan basqa, Yoris Jaziwlari da bar. Onda Orta Aziyaniń, Awǵanistaniń, Hindistaniń tábiyati, qalalari hám turmisi bayan etilgen, jasulli dawirlesleri (Nawayi, Beruniy hám b.) barada maǵlıwmatlar berilgen. «Baburnama» ózbek ádebiyatinda avtobiografik janrdiń ekkinshi nusqasi esaplanadi.
Mańǵıstaw wálayatı

**Mańǵıstaw wálayatı** — Qazaqstan Respublikası quramındaǵı aymaq. 1973-jıl 20-martta Gurıyev (házirgi Atıraw) wálayatınan ajralıp shıqqan. Maydanı 165,6 mıń km2. Xalıq sanı 577,464 (2013). 1988-jıldıń 2-iyunında saplastırılıp, 1990-jıldıń 17-avgustında tariyxıy «Mańǵıstaw» degen atı menen qaytadan wálayat boldı. Wálayat orayı — Aqtaw qalası. Mańǵıstaw wálayatı Qazaqstannıń teniz menen baylaytuǵin birden bir suw bándirgisi bolıp esaplanadı.

## Aymaqlıq bóliniwi
### Wálayat ahmiyetine iye qala
# Aqtaw
# Jańaózen

### Rayonlar
# Beynew rayonı — Beynew
# Qaraqıya rayonı — Qurıq
# Mańǵistaw rayonı — Shetpe
# Munayli rayonı — Mańǵıstaw
# Tupqaragan rayonı — Fort-Shevshenko

## Derekler
Aqtóbe wálayatı

**Aqtóbe wálayatı** — (1992-jılga deyin Aktyubinsk) — Qazaqstan Respublikasındagı aymaq. 1932-jıl 10-martda payda bolǵan. Aymaǵı 300,6 mıń km2. Xalqı 786,349 mıń (2012),qazaqlar, rus, ukrain, tatar ham basqa millet wákilleri jasaydı. Qala xalqı 54 %. Aqtóbe oblisinda 13 rayon, 7 qala, bar. Ortaliǵi — Aqtóbe qalası. Temir jol uzunlıgı 1140&nbsp;km. Tiykarǵı temir jolları: Orenburg — Aqtóbe — Tashkent ham Atiraw — Qandiagash. 

.
Batıs Qazaqstan wálayatı

Batıs Qazaqstan wálayatı — Qazaqstannıń arqa-batısında jaylasqan aymaq. Shıǵıs jaqtan Aqtóbe, qublada Atıraw wálayatları menen, batısında Rossiyanıń Astraxan, Volgograd, arqa-batısında Saratov, Samara, arqa tárepinen Orenburg wáalayatları menen shegaralas. Wálayat 1932-jılı 10-martta Oral wálayatı bolıp dúzilgen. 1996-jıldan beri Batis Qazaqstan wálayatı bolıp kelmekte. Maydanı 151,3 min km2, xalqı sanı 614 280 (2012). Ortalıǵı — Oral qalası.
Aqmola wálayatı

**Aqmola wálayatı** — Qazaqstandaǵı aymaq. (1961-jılga deyin Akmolinsk). 1961—92-jıllarda Selinograd, 1992-jıldan aqmola oblisi). 1939-jılda payda bolǵan. Aymaǵi, 155,1 ming km2. Xalqı 731 398 (2012), qazaq, rus, nemis, ukrain, belorus, tatar, udmurt, bashqurt, mordva, uygur, koreys ham basqalar jasaydı. 13 rayon, 7 qala, 12 qalasha bar. Ortaliǵi — Kókshetaw qalası (1999-jıldan). Oblısda 4 joqarı oqıw jurtı, bar. Úlketanıw múzeyi, drama teatrı bar.
Teńiz

**Teńiz** — Dúnya okean Jer yamasa suw-astı relyef Biyiklikleri arqalı bolınıp turatuǵın bir bólegi. Geybir teńizler basqa bir teńizdiń bólegi bolıp turadı (mısalı, Egey teńizi — Orta Jer teńiziniń bir bólegi).

## Derekler
Arqa Evropa

**Arqa Evropa** — Evropanıń arqasında jaylasqan aymaq. Geografiyalıq jaqtan mámleketlerdiń hám olardıń paytaxtları:

* Daniya — Kopengagen
* Islandiya — Reykyavik
* Norvegiya — Oslo
* Finlyandiya — Xelsinki
* Shveciya — Stokgolm
* Latviya — Riga
* Litva — Vilnyus
* Estoniya — Tallin
Dunay

**Dunay dáryasi** Vengriya, Slovakiya hám tórt paytaxt qaladan aǵip ótedi. Dunay dáryasi túrli tillerde túrlishe aytiladi:

* Inlizshe: *Danube*
* Bolgarsha: *Дунав* (*Dunav*)
* Shexshe, polyaksha hám slovaksha: *Dunaj*
* Nemisshe: *Donau*
* Vengershe: *Duna* 
* Slovenshe: *Donava*
* Xorvatsha: *Dunav*
* Serbshe: *Dunav/Дунав* 
* Ruminshe: *Dunăre, Dunărea* 
* Russha hám ukrainsha: *Дунáй* (*Dunay*)
* Latinsha: *Danubius, Danuvius, Ister* 
* Grekshe: *Istros*
* Túrkshe: *Tuna*
Din

**Din** — Quday tarepinen jaratılǵan nızam. Ol insanǵa onıń jaratılıw maqsetin, barlıgınıń hikmetin bildiredi, din ibadat etiwdi úyretedi.
Temirjol injenerligi

## Sirtqi siltemeler
*'''Demir ýol menzili we köprüler gurulýar'''
* Institution of Mechanical Engineers - Railway Division
* AAR
* «'''Bolaşak-Serhetýaka» demir ýoly açyldy.''' 
* '''Beýik polat ýoly açyldy.'''
Arqa polyus

**Arqa polyus** — Jerdiń aylanǵan qıyalı oǵınıń Arqa yarım sharda Jerdiń júzi menen kesisetuǵin jeri.

Arqa polyus Arqa muz okeanınıń orta bóleginde jaylasqan, Arqa polyusta jıl dawamında kópshilik kúshli muzlar aǵımı háreket etedi. Qıs kúnleri ortasha temperatura −40&nbsp;°C dógereginde, al jazda bolsa, kóbinshe 0&nbsp;°C atirapında boladı.

## Derekler
Ekologiya

**Ekologiya** — jer ortalıǵı hám tiri organizmlerdi, sonday-aq olardıń bir-biri menen baylanısın úyreniwshi ilim."Ekologiya" termini 1886-jılı nemis ilimpazı ekologiya E.Gekkel organizmlerdıń qoshaǵan ortalıq menen baylanısın belgilew ushın mirat etken.Ekologiya úyreniw obektlerine qaray 2 túrge bólinedi.

### Sırtqı siltemeler

* https://web.archive.org/web/20180813212327/http://www.tebigat.8m.com/ Türkmenistanyň tebigy goraghanalary
Elektrik generatori

**Elektrik generatorı**, mexanıqalıq energiyani elektr energiyasına aylandırıwshı ásbap.

## Sirtqi siltemeler
* Униполярный генератор
* Simple generator
* Demonstration of an electrical generator
* Short video of a simple generator
Doneck wálayatı

**Donetsk wálayatı** () — Ukrainada jaylasqan aymaq. wálayat orayı — Doneck qalası. Xalqı: 4 343 900 (2014) adam.

2014-Jılı Wálayattıń yarımın Rossiya qollap turǵan Separatist Orıslar basıp aladı hám basıp alǵan yarımında Doneck Xalq Respublikası degen mámleketti járiyalaydı, bıraq ol mámleketti derlik eshbir mámleket tán almaydı.
2022-Jılı Rossiya Ukrainaǵa bastırıp kiriwi nátiyjesinde Bul wálayattıń kópshilik jerlerin basıp aladı hám óz konstıtuciyasına Rossiya Subyektı dep járiyalaydı,bıraq dunya júzi jámiyeti bul wálayattı Ukraina jeei dep tán aladı.
Doneck wálayatınıń Yarımınday bólegin orıslar quraytın edi, onıń ústine bul wálayatta Jaqsı sıpatlı kómir káni bar edi.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Kirovograd wálayatı

**Kirovоgrаd wálayatı** () — Ukrainada jaylasqan aymaq. wálayat orayi — Kirovograd qalası. Xalqi sani 986 830 (2014) adam.

## Sırtqı siltemeler

## Derekler
Ábu Rayxan Beruniy

**Ábu Rayxan Beruniy Muhammed ibn Ahmed** (973-1048) — Xorezmde házirgi Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Beruniy rayonı aymaǵında dúnyaǵa kelgen filosof, shayır. Ol geografiya, matematika, minerologiya, astronomiya, farmakologiya usaǵan ilim-pán dúnyasında ullı ashılıwlar jaratqan. Ol kóp sanlı tábiyǵıy-ilimiy, filosofiyalıq-sociallıq, siyasıy-etnik poyetik shıǵarmalar jazǵan. Onıń ilimiy hám diniy isleri óziniń kóp tárepliligi, máselelerdiń batırlıq penen qoyılıwı hámde olardıń dúzilisiniń orginallıǵı menen ajıralıp turǵan. 

## Sırtqı siltemeler
* Abu Rayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni (The MacTutor History of Mathematics archive)
* Beruniy, Abu Rayxan (The Encyclopædia Iranica)
* ENCYCLOPÆDIA BRITANNICA
Sultan Wáyis tawı

**Sultan Wáyis tawı** — jergilikli tilde Qarataw dep te ataladı. Qaraqalpaqstandagi taw dizbegi. Qızılqumnıń arqa-batısında, Ámiwdáryaniń oń jaǵısında. Keńlik boylap 40–45&nbsp;km uzaqlıqqa sozılǵan, eni 10–15&nbsp;km. Taw onsha biyik emes, átirapındaǵı tegislikten 350–400 m kóterilip turadı. Eń biyik jerleri: Qarashingil (485 m), Ashshıtaw (473 m). Qubla tárepi tik kóterilgen. Batıs tárepi bir qansha biyikliklerge (Shayxjali, Qoyanshıq, Zangibaba, Jumırtaw) bolingen. Jılına 80–100&nbsp;mm jawın jawadı. Jıllıq ortasha temperatura 12°—13°, yanvar ayındaǵı ortasha temperatura —5°, —8°, iyul ayında +26°—+28°. Uzınlıǵı 5–12&nbsp;km li saylar (Jamansay, Qizilsay, Qazansay, Sultonbobosoy, Kaxralsay, Aximbeddinsoy)da tek jawıngershilik waqtında suw aǵadı. Tektonikalıq tárepten antiklinal struktura. Kúshli burmalanǵan paleozoy dáwiri metamorfik, shógindi, vulkan taw jınıslarınan (slanets, kvarsit, háktas hám b.) ibarat. Shól topıraqlarında shuwaq, reń kebi efemer ósimlikler, bulaqlar átirapında hár túrli shópler ósedi.
David Hoffman

**David Hoffman** — Amerikaniń tájiriybeli dokumental filmler rejissyorlariniń biri esaplanadi. Ol Nyu Yorkta tuwilǵan hám ákesi H. Lorens hám anasi Eve Hoffman menen birgelikde Levitton (Long Island shtati)da ósken. 40 jilliq kariyerasinda 6 hújjetli film dóretken.
UEFA

**Evropa futbol associaciyalarınıń birlespesi** (, qısqasha UEFA) — Evropada hám Aziyanıń geybir batıs mámleketlerinde futboldı basqaratuǵin mekeme. Ol Evropa mámleketleri milliy futbol associaciyaların birlestiredi. UEFA klubların hám milliy komandalardı Evropa jarıslarınıń basqarılıwın shólkemlestiredi, onıń quramına kirgen klublar hám milliy associaciyaları arasında reklamadan hám translyaciyalardan payda alıwı múmkin.
UEFA FIFAǵa kiretuǵın altı kontinental konfederaciyalardan biri hám de olardan eń abıroylısı hám kúshlisi. Dúnyanıń eń kúshli futbolshıları Evropada top tebedi, kóbinshe Angliya, Franciya, Italiya, Ispaniyada hám Germaniya milliy chempionatları eń kúshlileri esaplanadı.

## Sırtqı siltemeler
* UEFA Rasmiy websaytı
Aziya Futbol Konfederaciyası

**Аziya Futbol Konfederaciyası** () — Аziya аymaǵındаǵı eń baslı futbol birlespesi. Bas keńesi Маlayziyanıń paytaxtı — Kuаla-Lumpur qalasındа jaylasqan.

## Sırtqı siltemeler
*Rasmiy websaytı
Ámiwdárya

**Ámiwdárya** - Grekler Oks dep ataǵanlar. Jergilikli xalıq arasında dárya Jayhun atı menen belgili bolǵan. Dáryanıń uzınlıǵı 2400&nbsp;km, dárya deltası 534 739&nbsp;km². Ámiwdárya házirgi Tájikistannıń Pamir tawı eteklerindegi Panj hám Vaxsh dáryalarınıń birlesiwinen baslanıp Ózbekstan, Awǵanstan hám Túkrmenstan aymaqlarınan ótip, barǵan sayın qurıp baratırǵan Aral teńizine quyadı.

## Táriyxı
Ámiwdárya - Túrkistan úlkesindegi eń suwlı, iri dárya. Ámiwdáryanı grekler Oks, rimlikler Okosos, arablar Jayxun, jergilikli xalıqlar daslep Ókuz, Balx, Vaxsh, keyin Amul dep ataǵan. Ámiwdárya tómen hám orta dáwirde Qaraqum shóli arqalı ótip, Kaspiy teńizine quyılǵan. Bul haqqında Abu Rayhan Beruniy «Ámiwdárya táriyxı» shıǵarmasında jazıp qaldırǵan.

Ámiwdáryanı úyreniw, onı izertlew oǵada áyyemgi dáwirlerden baslanǵan. Sebebi, ol Orta Aziyanıń eń áhmiyetli suwǵarıw sistemasın payda etiw menen birge Orta Aziyanıń eń iri dáryası esaplanadı. Awǵanstandaǵı Hindikush taw dizbegi janbawırındaǵı muzlıqlardan baslanadı. Ámiwdáryanıń aǵısı tawlı Pamir-Alay úlkesinde payda bolǵannan soń, Kókitańnan batısqa tegislikke qaray, yaǵnıy Qızılqum hám Qaraqum shóllerinen aǵıp ótip, Aral teńizine quyadı. Tájikstannıń tawları dáryanı qaptal janbawırlarınan aǵıp túsip atırǵan muzlıqlardıń erigen suwı menen tınımsız toyındıradı. Ámiwdáryanıń aǵımı tiykarınan qar hám muzlıqlardan toyınatuǵın dáryalar qatarına  kiretuǵın Pandj hám Vaxsh dáryalarınıń birigiwinen payda boladı (olardıń joqarı aǵımındaǵı muzlıqlardıń maydanı 7,5 mıń km2). Muzlıq aǵımınıń úlesi shama menen 15% ti quraydı.

## Derekler
## Derekler
Matematika

**Matematika** ( — úyreniw, ilim) — real obyektlerdiń formaların sanaw, ólshew hám bayan etiw ámellerine táriyxıy jaqtan tiykarlanǵan qurılıs, tártip hám qatnasıqlar haqqındaǵı ilim. Matematik obyektler real yaki basqa matematik obyektlerdiń ózgesheliklerin ideallastırıw hám sol ózgesheliklerdi formal tilde jazıw arqalı dóretedi.. 
 
### Bólimler
* Algebra
* Optimallıq teoriyası
* Analizm
* Geometriya
* Topologiya
* Sanlar teoriyası
* Kombinatorika
* Logika
* Differensial teńlemeler
*Kompleks sanlar

### Sırtqı siltemeler
Geometriya

**Geometriya** (Áyyemgi Greksheden: γεωμετρία; *geo-* "jer", *-metron* "ólshew") matematikanıń bir bólimi bolıp, ol forma, ólshem, figuralardıń salıstırmalı jaylasıwı hámde boslıqlardıń sıpatların úyreniwshi ilim esaplanadı.

* Trigonometriya
* Kópjaqlılar
* Prizma
* Piramida
## Tariyxı
Geometriyaǵa tiyisli dáslepki túsinikler áyyemgi Bobilde payda bolǵan. Sonlıqtan tariyxshılar Pifagor teoremasın Bobilde tabılǵan dep esaplaydı.
Trigonometriya

**Trigonometriya**, Qadimgi Grek tilinde **' "úshmúyeshlik" + **' "ólshew" sózlerinen kelip shiqqan ilim.
Geografiya

**Geografiya** ( — «jerdi úyreniw»,  — jer hám  — «jazıw», «bayanlaw») — Jerdiń geografikalıq qabıqtı úyrenetuǵın hám keńislik, waqıt qaǵıydaların júzege shıǵarıwshı ilimler kompleksi. Geografiya ilimleriniń úyrenetin tiykarǵı obyektleri geosferalar (biosfera, atmosfera, litosfera, gidrosfera) hámde geoulgamlar (landshaftlar, tábiyiy zonalar, biogeosenozlar…) esaplanadı.

Geografiya tiykarınan eki tarmaqqa ekonomikalıq-sociallıq geografiya hám tábiyiy geografiya tarmaqlarına ajıraladı.

## Derekler
Ilim

**Ilim** — obyektiv Bilimler islenilip dúzúliwshi hám teoretik jaqtan qollanılǵan adamzat jaratqan bilim. Oniń tiykarǵi faktlerdi jıynaw, olardı hámiyshe tazalaw hám úyrenip turiw, basqa tárepten analiz etiw hám sol esapda, tábiyat yaki jámiyetshilik waqıyaların bayan etiw, Faktlar yaki tájiriybeler menen tastiqlanǵan teoriyalar hám gipotezalar tábiyat yaki jámiyet kórinisinde sáwlelenedi.

## Taǵi qarańız
* ámeliy Ilimler
* Injenerlik
Differensial teńleme

### [[Differensial]] teńlemelerdiń kórinisleri
# \frac{du}{dx} = cu+x^2. 
# \frac{d^2u}{dx^2} - x\frac{du}{dx} + u = 0. 
# \frac{d^2u}{dx^2} + \omega^2u = 0. 
# \frac{du}{dx} = u^2 + 1. 
# L\frac{d^2u}{dx^2} + g\sin u = 0. 
# \frac{\partial u}{\partial t} + t\frac{\partial u}{\partial x} = 0. 
# \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} = 0. 
# \frac{\partial u}{\partial t} = 6u\frac{\partial u}{\partial x} - \frac{\partial^3 u}{\partial x^3}.
Miroslav Klose

**Miroslav Klose** (1978-jıl 9-iyun) — Polshada tuwılǵan Germaniya futbolshısı, oraylıq futbolshı bolıp oynaǵan. FIFA jáhán chempionatı tariyxında 16 gol menen turnir tariyxında eń kóp gol urǵan futbolshı esaplanadı. Ol 2016-jıl 1-noyabrde futboldan ketkenin járiyaladı.

## Klubdaǵı karerası
### Blaubach Diedelkopf
Ákesi futbolshı Jozef Kloze, anası milliy gandbolshı bolǵan. 10 jasında «SG Blaubach Diedelkopf» komandasında futbol oynawdı baslaǵan hám bul komandada bir jıl futbol oynap, «FC 08 Homborg» komandasına ótken. Bul jerde kórsetken oyını menen Bundesliga komandalarınan «1-Kayzerslautern» komandasınıń itibarın ózine tarttı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Miroslav Kloseniń futbol statistikası  
* Miroslav Kloseniń rásmiy web saytı 
* rásmiy web saytı — Miroslav Kloseniń beti
Aleksandr Geynrix

**Aleksandr Geynrix** Lokomotiv futbol klubınıń ataqlı futbolshısı. Ózbekstannıń milliy komandası oyınshısı.
Lukas Podolski

**Lukas Podolski** Germaniya Milliy futbol komandası hám Londonnıń Arsenal futbol klubi oyınshısı.
Mezosfera

Mezosfera – 
50-90 km biyiklik araliǵinda jaylasip, hawaniń temperaturasi oniń tómengi bóleginde – 100C, joqarǵi bóleginde bolsa – 1000C shekem páseyedi. Mezosferada túnde gúmis reńli bulutlar kóriniwi múmkin.
Zoologiya

**Zoologiya** — haywan, Ilim) — haywanlar dúzılısın, tırıshılık etiwın, kóbeyıwın hám rawajlanıwın úyrenetuǵın Ilim Haywanlardıń hár túrlılıgı, tarqalıwı, tábiyatta hám insan wómırındegı áhmiyetı, kelıp shiǵıwın úyrenıw Zoologiyanıń wazıypasına kiredı. Zoologiya bir qansha ilimlerden dúzılgen. Wolardıń bir toparı haywanlardıń dúzılısın, kóbeyıwın, rawajlanıwın, jer betınde tarqalıwın, basqaları - wóz aldına toparların úyrenedı. 

## Sırtqı siltemeler
* Zoologiya oqıw kitabı
Belorus mámleketlik universiteti

**Belorus mámleketlik universiteti** (, qisqartilǵan ati (), 1921-shi jilda Minskte paydalaniwǵa tapsirilǵan mámleketlik universiteti. Házirgi kúnde, Belorussiyada eń abiroyli universitetlerdiń biri esaplanadi. 

 

## Sırtqı siltemeler
* Rasmiy websayti
Muxammet Hatemi

**Muxammet Hatemi.** 
Hújjet-úl-islam Seyit Muxammet Hatemi Iranıń shayırı.Ol Tehran Universitetinde filosofiya bóliminde aspiranturada oqıǵan.1978-jılda Germaniyanıń Gamburg qalasına ketip,ol jerdegi islam orayında ustazlıq qılǵan.