open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Walter Baade

**Baade Valter** (1893-jıl 24-mart, Shryottingxauzen, Germaniya Imperiyası — 1960-jıl 25-iyun, Gyottingen, GFR) — 1931-1959-jılları AQShta jumıs islegen nemec astronomı.

Andromeda galaktikası yadrosı hám oǵan tiyisli 2 jaqtı joldastıń juldızlıq tábiyatın, galaktikalarda juldızlar toparınıń eki tipi bar ekenligin ashqan. Ózgeriwsheń hám oǵada jańa juldızlardı izertlegen, Gidalgo hám Ikar asteroidların ashqan.

## Derekler
* ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Baalbek

**Baalbek** (; ) — Livandaǵı qala, Antilivan tawı eteginde jaylasqan. 18 mıńǵa jaqın adam jasaydı. Áyyemgi Geliopoldıń (biziń eramızǵa shekemgi 18-ásirden baslap), keyinlew Rim Imperiyasınıń koloniyası bolǵan. Yuliya-Avgusta-Feliks qulandıları, sonday-aq ibadatxanalar hám jámiyetlik imaratlar qaldıqları saqlanıp qalınǵan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Tabasaranlar

**Tabasaranlar** — Daǵıstandaǵı xalıq (78,2 mıń adam). Rossiya Federaciyasında jámi 93,6 mıń adam (1990-jıllar ortaları). Ulıwma sanı 98 mıń adam. Tabasaran tilinde sóylesedi. Dini boyınsha – sunniy musılmanlar. Diyxanshılıq, sharwashılıq, ónermentshilik (gilem toqıw, aǵashqa hám tasqa naǵıs oyıwshılıq jaqsı rawajlanǵan) penen shuǵıllanadı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Tabasaran tili

**Tabasaran tili** — Kavkaz tilleri shańaraǵınıń nax-daǵıstan tilleri toparına tiyisli, Daǵıstan Respublikasınıń Tabasaran hám Xiv rayonlarında tarqalǵan til. Sóylesiwshilerdiń ulıwma sanı 95 mıń adamnan artıq. Qubla hám arqa diaktlerge iye bolıp, olardıń hárbiri óziniń govorlıq toparlarınan ibarat. Kórkem ádebiyatqa baylanıslı tabasaran tili tiykarınan qubla dialekt negizinde qáliplesken. Fonetikalıq sistemasında 6 dawıslı hám 50 den artıq dawıssız, atap aytqanda pp, tt, kk, chch sıyaqlı pátli shawqımsız qos dawıssızlar bar. Pát kúshsiz hám kóshpeli. Morfologiyasında atlıqlar seplik hám san boyınsha ózgeredi. Seplik sisteması júdá rawajlanǵan bolıp, 44 dana seplik bar. Feyillerindegi zaman hám meyil sisteması asa quramalı. Sózlik qorında sap tabasaran sózlerinen (olar 60 procentten artıq) tısqarı arab, parsı, túrkiy hám rus tillerinen ózlesken sózler de bar. Tabasaran tili jazıwı 1932—1938-jıllarda latın grafikası, al 1938-jıldan kirill grafikası tiykarında qáliplesken.

## Derekler
ÓzME,Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Babajı-qatın medresesi

**Babaji- xatın medresesi** — Qazaqstan (Taraz qalası qasında ) daǵı arxitekturalıq estelik (10 - 11-ásirler). Gór quramalı sızılmalı (sırtqı tárepi 6,80 x6,80 m, ishki tárepi 4,5 x4,5 m). Aldınǵı tárepi hám eki qaptal táreplerine birdeyde tereń naǵıslı qapılar, qaptaları bolsa naǵıslar menen shegaralanǵan, tóbesine turunjlar isletilgen. Bas formasındaǵı islamiy naǵıs hám kitabasinda jazıwı saqlanǵan. Paygumbez (1 m ge jaqın ) 16 qırlı, ústi qalpaqday gúmbez penen oralǵan (gúmbezi qulap túsken). Jay diywalınıń tómen bólegine jer silkiniw názerde tutılıp , aǵash isletilingen. Babaji-xatın medresesi orta ásir arxitektorlıǵınıń kemden-kem ushraytuǵın úlgilerinen.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl.
Babbit

**Babbitler** — qalayı, qorǵasın, rux yamasa alyuminiyge jalanǵan, mıs, kadmiy, mishyak hám basqa metallar qosıp tayarlanatuǵın eritpeler. Qalayı eritpeni birinshi ret (1839) tayarlaǵan amerika injeneri I. Babbit (1799-1862) húrmetine atalǵan. Súykelisiw koefficiyenti kishi, yaǵnıy ısqalanǵanda onsha jayılmaydi. Mashinalardıń ısqalanıwshı detalları hám de elektr dvigateller, turbinalar, kompressorlar, nasoslar, generatorlar hám stanoklardıń podshipniklerini tayarlaw ushın isletiledi. Detallar yamasa podshipniklerniń qay jerde isletiliwine qaray, B dıń hár qıylıları qollanıladı. Mas: joqarı temperaturalı sharayatta isleytuǵın podshipniklar ushın qorǵasınlı B. isletiledi hám taǵı basqa.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Babezioz

**Babezioz** -babeziyellyoz -qaramal, qoy hám eshkilerde Babesia gruppaına tiyisli bir kletkalı organizmlerde qozǵalatatuǵın juqpalı kesellik. Babezioz haywanlarǵa kanalar arqalı juǵadı. Keselliktiń keshiwi 4-8 kún. Kesellengen haywannıń dene temperaturası keskin kóteriledi, tez azadi, suti azayadı, geyde suti reńi qan aralas sarǵayadi, mazalı qıshqıl boladı. Kesellik úlken haywanlarda salmaqli keshedi. Haywanlardıń kópi jan táslım qıladı. Tiykarlanıp jaz-gúz dáwirinde kóbirek ushraydı. Diagnoz qandı mikroskopta analiz qılıw tiykarında qóyıladı. Babezioz menen awırǵan haywanlarǵa bul kesellik 2-3 jılǵa shekem juqpaydı.

Emlew : NA CL 2% li eritpesinen venaǵa jiberiledi 400 yamasa 500 gr muskul arasına Demizon eritpesinen 100 kg tri vazinga 7 gr qollaniladi hám okstitraksiklin antbiotk qullanıladi. Aldın alıw hám qarsı gúres ilajları : kesel haywanlardı ximiyalıq preparatlar menen emlew, kanalardı joǵaltıw. Usılı pertit vashunga uqsas vet apteklerde satılatuǵın preparatlardan malxanalarǵa sepiledi.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Tabasko

**Tabasko** — Meksikanıń arqa bólegindegi shtat, Meksika qoltıǵınıń jaǵasında jaylasqan. Maydanı 24,7 mıń km². Xalqı 1,89 million adam (2000-jıl boyınsha). Basqarıw orayı – Vilyaermosa. Relyefi tegislik, aymaǵınıń úlken bólegi batpaqlasqan. Íqlımı tropikalıq, ıssı (ortasha aylıq temperatura 23-27 °C) hám joqarı ıǵallıqtaǵı (jıllıq jawın qalıńlıǵı 2000-5000 mm). Suw tasqınları xojalıǵına úlken zıyan jetkeredi. Ekonomikası neft, gaz sanaatı hám plantaciya xojalıǵına qánigelesken. Salı, kakao egiledi, miyweshilik rawajlanǵan. Transport jolı hám shosse jolları arqalı mámlekettiń basqa aymaqları menen baylanısadı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent,2000-jıl
Qatlam

**Qatlam** — belgili bir xalıq ishinde sociallıq poziciyasına qaray bólinetuǵın topar. Qatlam úrp-ádet yamasa nızamda bekkemlengen, áwladdan áwladqa ótip keletuǵın huqıq hám minnetlerge iye bolǵan. Qatlam ótmishte burınnan berli kiyatırǵan aqsúyeklik hám hasılzadalıq túsinikleri bar bolǵan jerlerde payda bolǵan.

Shıǵıs mámleketlerinde jámiyettiń túrli qatlamlarǵa bólingenligi tariyxıy dereklerde jazıp ótilgen. Mısalı, áyyemgi Hindistanda varnalar, kastalar bolǵan. Musılman mámleketlerinde jámiyet áskerler, qálem terbetiwshiler, ulamalar, qazılar, puqaralar hám basqa bólek qatlamlarǵa bólingen. Oraylıq Aziyada jámiyetti qatlamlarǵa ajıratıwdı shártli túrde ekige bóliw múmkin: 
* Birinshisi, klaslıq qatlamlarǵa ajıratıw, onıń tariyxı alǵashqı jámiyettiń unırawı hám klaslıq qatnasıqlardıń qáliplesiwi, dinniń kelip shıǵıwı menen baylanıslı. Mısalı, qáwim basshıları ruwxaniyler jámiyetiniń jeńillikli qatlamın quraǵan (qarańız: Tabu). 
* Ekinshisi, sociallıq qatlamǵa ajıratıw bolıp, qatlamnıń bunday forması da dáslepki jazba dereklerge bola (Avesto) Oraylıq Aziyada úlken tariyxqa iye. Arablardıń basqınshılıǵı islam dini tarqalǵanınan keyin jáne de keń tús alǵan. Seyit, xoja, tóre, ámir, bek hám basqalar jámiyettiń aqsúyekler qatlamın quraǵan bolsa, ápiwayı puqara — qarashalar dep atalǵan. Mısalı, seyitler payǵambar áwladları esaplanıp, olar musılman jámiyetinde jeńillikli sociallıq qatlamdı quraǵan hám dindarlar arasında úlken abıroyǵa hám itibarǵa iye bolǵan. Xalıq seyitlerdi geyde áwliyeler qatarına qoyǵan. Xojalar islamda aqsúyekler qatlamı retinde seyitlerden keyin turıp, geypara musılman mámleketlerinde házir de olarǵa beriletuǵın jeńillikler saqlanıp qalǵan. Ótmishte xojalar menen ápiwayı puqaralar (qarashalar) arasında qudashılıq dárejesindegi aǵayinshilik qatnasıqları qadaǵan etilgen. Sociallıq qatnasıqlar rawajlanıwı menen jámiyette sociallıq ayırmashılıq joǵalıp baradı. Orta Aziyada 20-ásirge shekem túrli sociallıq qatlamlar bolǵan.

Qatlamlasıwdıń eń joqarı úlgisi Franciyada bolǵan. Ol jerde 14—15-ásirlerden baslap jámiyet qatlamlarǵa bólingen. Joqarı qatlam aristokratiya hám mayda dvoryanlardan (jentri) quralǵan edi. Ruwxaniyler basqa qatlamǵa tiyisli bolıp, olar biraz tómen tursa da, arnawlı jeńilliklerge iye bolǵan. Ápiwayı xalıqtı bolsa keyinirek «úshinshi qatlam» dep atay baslaǵan. Qatlamlanıw basqa mámleketlerde túrli pishinde kórinedi.

## Derekler
ÓzME,Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Qatlam pardoz

**Qatlam pardoz** — naǵıs oyıwshılıqtaǵı bezew túri, oyıp jasalǵan gúl hám naǵıslardı 2 yamasa 3 qatlamlı oymalar menen bezew usılı. Bul usılda oymalar onsha tereń bolmasa da, naǵıslar kólemli kóriniske iye bolıp, ájayıp sulıwlıq payda etedi. Pardozlar ishinde eń quramalı bolǵanı ushın ustadan joqarı kásiplik uqıp talap etedi. Buxaralı ustalar qatlam pardoz usılın keń qollanadı. Atap aytqanda, usta Shirin Murodov qatlam pardoz usılınıń múmkinshiliklerinen sheberlik menen paydalanıp, kórkem naǵıslar kelbetlerin jaratqan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Qatlamlastırılǵan tálim

"Qatlamlastırılǵan tálim" — ulıwma orta bilim beriw mektepleri joqarı klass oqıwshılarınıń qábiletlerin esapqa alǵan halda bólek oqıw jobası hám programmalar tiykarında alıp barılatuǵın tálim túri. Qatlamlastırılǵan tálimniń miynet tálimi menen baylanısı oqıw tárbiylıq islerdiń zárúrli tiregi esaplanadı. Qatlamlastırılǵan tálim processinde joqarı klass oqıwshılarınıń kásiplik tayarlıqlarına bólek itibar beriledi. Usınıń sebebinen ayırım mektepler bilim tiykarların tereńlestiriwge, oqıwshılardı arnawlı bir kásipke jóneltiriwge mólsherlengen boladı. Qatlamlastırılǵan tálimde ulıwma orta bilim beriw sistemasındaǵı tiykarǵı oqıw predmetleri mazmunın tereń ózlestiriw, tikkeley kerekli oqıw materialların úyreniw názerde tutıladı. Siyasiy gruppalastırılgan tálimniń zárúrli tárepi onıń málim tarawǵa jóneltirilgen jáne bul tálim processinde ayrıqsha predmetler sistemasınıń oqıtılıwı bolıp tabıladı. Qatlamlastırılǵan tálimdi shólkemlestiriwde mekteplerdegi múmkinshilikler puqta uyreniledi. Qatlamlastırılǵan tálimde málim muǵdarda qosımsha sabaq shınıǵıwları ótkeriw yamasa oqıw rejesindegi ayırım predmetlerdi tańlap alıp, olardı tereńrek ózlestiriw joybarlastırıladı. Onıń ol yamasa bul formasın tańlawda mektep hám oqıwshılardıń múmkinshiliklerinen kelip shıǵıladı.Qatlamlastırılǵan tálimde oqıwshılar óz qızıǵıwshılıqları tiykarında jónelisler boyınsha gruppalarǵa bolınıp, tálim málim bir kásipke jóneltirilgen tárzde ámelge asırıladı. Qatlamlastırılǵan tálim kásipke jóneltiriwdiń zárúrli tiregi esaplanadı hám de qandayda bir qánigelik tarawındaǵı bilim hám kónlikpelerdi iyelew menen baylanıslı bilimler tiykarında ámelge asırıladı. Qatlamlastırılǵan tálimde oqıwshılar kásibi jónelis hám qızıǵıwshılıǵına qaramastan, barlıq oqıw predmetleri boyınsha tolıq orta maǵlıwmatqa ıye boladı. Qatlamlastırılǵan tálim oqıwshınıń qaysı bólim yamasa qaysı predmetti tereń úyrengen bolıwına qaramay, joqarı oqıw jurtına kiriw ushın belgilengen imtixanlarda qatnasıw imkaniyatın beredi hám oǵan tayarlıq basqıshı wazıypasın oteydi.

Qatlamlastırılǵan tálim tiykarında oqıwshılar saylanǵan qánigeligi boyınsha tereń bilim tiykarların iyeleydi hám ámeliy ilimiy tájriybelerge iye boladı. Qatlamlastırılǵan tálim kásip tańlawdıń tiregi esaplanadı hám oqıwshılardıń óz qızıǵıwshılıq hám uqıpları tiykarında kásip sırların iyelewlerinde zárúrli orın tutadı.

 Ro'zmon Keldiyorov, Nurılla Ahmedov.

 == Derekler ==
ÓzME,Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Baban kóterilisi

**Baban kóterilisi** — Zarafshan oazisinde shóp-sharzm kolonizatorliq aymaǵında hám jergilikli hámeldarlar zulımına qarsı kóterilgen dıyxanlar kóterilisi (1869 -jıl oktyabr— 1870-jıl sentyabr). Basshısı — Baban Aliboyev (Baban Tóqsabo). Ol Qaraqursaq awılınan bolıp, orıs patsha chinovnikleri, ámir jáne onıń hámeldarları, atap aytqanda Ziyouddin rayon begi Muhammed Yusufbay dawagerdiń júda kóp zulımına qarsı bas kóterip, óz átirapına jarlı dıyxanlardı toplay baslaydı. 1869 -jıl dekabrge kelip olardıń sanı 500 adamnan artadı. Kóterilisshiler bay hám hámeldarlardıń turaq-jaylarına ot qoyıw, malmúlklerin tartıp alıp, jarlılarǵa bólip beriwdi óz aldılarına tiykarǵı maqset etip aladı. Kóterilis dáslep áne sol Ziyouddin bekliginde baslanıp, Xatirchi bekliginde hám Zarafshan okruginiń Úlkenqorǵan oazisinede jayıladı. Buxara ámiri kóterilisti óz kúshi menen bastıra almaǵan soń, 1869 -jıl oktyabrde Zarafshan okrugindegi patsha administraciyasınan áskeriy járdem sorawǵa májbúr boladı. Úlkenqorǵan oazisi baslıǵı kapitan Barzenkov jibergen jazalaw otryadi sol oazis shegarasında kóterilisshiler menen bolǵan urısta úlken ziyan kórsede, bir neshe kóterilisshin tutqınǵa alıwǵa iye boladı. Olardan biri (Mullo Xusayn) Buxara tutqınǵa alındı, qalǵanları (Umarqul, Abdushukur, Xudoyberdi) óltirildi. Baban kóterilisti dawam ettirip, 4 dekabrde Xatirchi ámeldarı Rahimbaydıń malmulkin jarlı dıyxanlarǵa bóliwge beredi. Keyin, kóterilisshiler Ziyouddin rayon begi Muhammed Yusufbay dawagerdiń úyine ot qoyıp, malmúlkin xalıqqa bólistiredi. Baban kóterilisidiń barǵan sayın háwij alıp atırǵanınan shoshıǵan Turkistan generalgubernatori K. P. Kaufman Úlkenqorǵanǵa shtabsrotmistr M. D. Skobelev basshılıǵında atlı jazalaw otryadın jiberedi. Úlkenqorǵannan 25 km uzaqlıqtaǵı Sárshembi awılında bolǵan urısta jazalaw otryadi jeńilip, Skobelev urısadı. Bul jeńiliwden uyatlı bolǵan Turkistan patshası administraciyası Skobelevni áskeriy tribunalǵa beredi. Sonnan keyin, Úlkenqorǵanǵa polkovnik Karganov basshılıǵında ekinshi jazalaw otryadi jiberiledi, 1869 -jıl dekabr aqırında bolǵan urısta kóterilisshiler jeńilip, olardan 40 ıǵı dúnyadan kózjumadı, 25 adam tutqın alınadı, 100 den aslamı jaralanadı. Baban bolsa aman qalǵan kóterilisshiler menen qashıp qutıladı. Tutqın alınǵan kóterilisshilerdi Ziyouddin rayon begi xalıq ortasında asıp óltiredi. 1870-jıl 14-yanvarda Karganov jazalaw otryadi Qaraqursaq awılında kóterilisshiler menen taǵı urıs etedi, biraq olardı jeńa almaydı, 1870-jıl sentyabrde patsha húkimeti jasırın tıńshısı Saidxon Saqıyxonovdıń qiyaneti sebepli kóterilisshiler Úlkenqorǵannıń Tórtkul awılında tolıǵı menen jeńiledi. Baban qolǵa alınıp, Samarqantda óltiriledi.[1]

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Babenbergler

**Babenbergler** — Avstriyada orta ásirlerde húkimranlıq etken knyazlar úrim-putaǵı (976 -1246 ). B. dáwirinde Avstriya " Áyyemgi Rim imperiyasi" nıń eń kúshli knyazliklerinen birine aylanǵan. Úrim-putaqtıń ataqlı wákilleri: Genrix II Yazomirgott (1141-77), Leopold v (1177-94), Leopold vI (1198-1230 ).

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Babiy Yar

**Babiy Yar** — Kievdiń burınǵı arqa-batısındaǵı qıyalıq, 1941-43 jıllarda nemis-fashistleri tárepinen tınısh xalıq (tiykarlanıp evreyler) hám kebiro áskeriy tutqınları óltirilgen orın. Fashistler tárepinen Babiy Yarda jámi 100 mıńnan aslam kebiro puqaraları óltiringen. Estelik ornatılǵan (1976 ).

## Derekleri
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000- jıl
Ibage

**Ibage** — Kolumbiyanıń oraylıq bólimindegi qala. Oraylıq Kordilyera tawlarınıń arqa janbawırında. Tolima departamentiniń basqarıw orayı. Xalqı 347 mıń adamnan zıyat (1990 -jıllar aqırları ). Temirjol hám avtomobil jolı arqalı Xirardottaǵı aeroport hám Bogota sh. menen baylanısqan. Kofe, salı, temeki, sharwashılıq ónimleri jetistiretuǵın rayonnıń sawda orayı. Azıq-awqat sanaatı kárxanaları, universitet bar. Ónermentshilikte teriden túrli buyımlar islep shıǵarıladı. Qalaǵa 1550-jılda tiykar salınǵan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ibadan

**Ibadan** — Nigeriya nıń qubla-batısındaǵı qala, Oyo shtatınıń basqarıw orayı. Temirjol hám shosse jolları túyini. Xalqı 1,3 mln adamnan zıyat (1990-jıllar ortaları). Q. h. rayonınıń (kakao hám b.) zárúrli sawda orayı. Azıq-awqat, aǵashsazlıq, ximiya, avtomobil sanaatı kárxanaları bar. Plasmassa hám rezina buyımları islep shıǵarıladı.

Ónermentshilikte toqıw, boyaw hám metall buyımlar tayarlawdıń orayı. Un-t, Nigeriya geografiya jámiyeti bar. Ibadanǵa XVIII ásir aqırında tiykar salınǵan.

## Derekler
Iberiya

**Iberiya**, Iveriya (Iberia — iberler atınan alınǵan ) — 1) Arqa Gruziya (Kartli) dıń áyyemgi atı. E.a 4-ásir aqırı — 3-ásirlerde I. aymaǵında mámleket júzege kelgen. Iberiyanıń xalqı dıyqanshılıq, sharwashılıq penen shuǵıllanǵan. Paytaxtı — Msxeta, sonıń menen birge, Urbnisi, Uplissix hám basqa qalalarda gúlálshılıq, zergerlik hám sawda rawajlanǵan. Era. 337-jılda xristianlıq mámleket dini dep daǵaza etilgen. Era. 4-ásir aqırlarında Iberiya Iranǵa baǵınıqlı bolǵan. 5-ásirde Iberiya patshası Vaxtang I Gorgasal sasanniylerge qarsı kóteriliske basshılıq etken, lekin parsılar kóterilisti bastırıp shoq hákimiyatın tamamlaǵan hám de Iberiyanı óz wálayatına aylantırgan; 2) Ispaniyanıń áyyemgi atı (era.ald. 3-ásir aqırı — 2-ásirlerde rimlikler tárepinen basıp alınıwına shekem). Pireney ya. o. ningjan. hám arqa bóleginde jasawshı túpkilikli aymaq xalıq iberlar qáwimi atınan alınǵan. Iberiya termini dáslep grek tariyxshısı Gekatey Miletlik (era.ald.. 6 -ásir) shıǵarmasında ushraydı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl

]
Iberler

**Iberlar** - 1) Arqa Gruziyada jasawshı qáwimdiń atı, Iberiya (Iveriya) aymaǵında jasaǵan. Gruzin xalqınıń qáliplesiwinde tiykar bolǵan ; 2) Ispaniyadaǵı áyyemgi qáwimler (turdetanlar, turdullar, bastetatlar hám b.). Eramızdan aldınǵı 3—2-ásirlerde rimlikler tárepinen basıp alınǵannan keyin, roman tillerinde sóylesetuǵın bolǵan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ibikon

**Ibikon** — shıǵıw signalın kúsheytip beretuǵın uzatıwshı televiziyalıq trubka. Jaqtılıq tásirinde I. fotokatodi menen nurlantıratuǵın elektronlar (fotoelektronlar) elektr maydan menen tezletiledi hám nıshan sırtına urıladı ; nıshan fotokatod tárepine karatib juqa alyuminiy oralǵan dielektrik perde (plyonka)den ibarat. Alyuminiy perde úlken tezliktegi elektronlardı jaqsı ótkeredi. Elektronlar dielektrik perdeden ótkende onıń elektr ótkezgishligi elektronlar sanına qaray kóp (1000 hám onnan artıq ) márte kúsheyedi. Bul hádiyse oyatılǵan ótkiziwsheńlik delinedi. Qarama-qarsı tárepinen dielektriktiń barlıq perdesi elektron nur menen zaryadlanadı; bunda nur televiziyalıq sáwleni potensialları birdey bolǵanǵa deyin jayadı. I. túrli televiziyalıq apparatlarda qollanıladı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ibis tárizliler

**Ibis tárizliler** (Ibididae yamasa Threskiornithidae) — láylek tárizliler klası. Tumsıǵı uzın, oraqqa uqsap tómenge iyilgen (qarabaylar ) yamasa tuwrı hám tegis, ushı gúrekke uqsas keńeygen (qasıq murınlılar ). Moynı hám ayaqları uzın, basınıń bir bólegi, geyde moynı pátsiz. Aldınǵı barmaqlarınıń tiykarında qalash perdesi bar. Kópshilik túrleri dawıs shıǵarmaydı. 20 urıwı, 32 túri bar. I. tropik hám ortasha ıqlımlı úlkeliktegi suw háwizlerinde jasaydı. Ózbekstanda 2 túri: qasıqmurın (Plataleo leucorodia) hám qarabay (Plegadis falcinellus) Aral teńizi boyında hám Ámiwdáryanıń tómengi aǵımındaǵı kólde ushırasadı. Qamıslar arasında gruppa bolıp uya quradi. Uyaǵa 2—3 máyek qoyadı. Shıbın-shirkeyler, qurtlar, mollyuskalar, mayda balıqlar, qurbaqalar menen azıqlanadı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ibarruri

**Ibarruri** (Ibarruri) (laqabı Pasionariya (Pasionaria) Dolores (1895.9.12— 1989 ) — Ispaniya Kompartiyası (IKP) bas xatkeri (1942—59 ), baslıǵı (1959 -jıldan). Ispaniyada (1931-39) fashizmge qarsı gúres shólkemlestiriwshilerinen biri. 1939—77-jıllarda SSSRda immigrant bolǵan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ibn

**Ibn** (arabsha : ابن) — ayırım shıǵıs xalıqlarında er adam atları quramında keliwshi sóz. Ótken zamanda Turkstan xalıqları ortasında da qollanılǵan. Balası mánisin ańlatadı. Mısalı, Axmet ibn Muxammed — Muxammed balası Axmet. Ibn izzet hám húrmetin túsindiriw ushın (mas, Ibn Sina, Ibn Battuta) yamasa shaxstıń áwlad -ájdadların atap ótiw, sanap kórsetiw ushın (mas, Abul Abbaz Axmet ibn Muxammed ibn Kasir alfarǵaniy)da xızmet etken.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Mumbay

**Mumbay** (aldınǵı atı Bombay) — Hindistannıń burınǵı paytaxtı, házirde Maharashtra shtatınıń orayı.
Bombay, Mumbay (Mumba hayal qudayı atınan ) — Hindistandaǵı qala. Maharashtra shtatınıń basqarıw orayı (1960-jıldan).Xalqı 9, 9 mln (1991).

## Táriyxı
Bombaydı 1532-jılda Portugaliya kolonizatorları basıp alǵan. 1661-jıldan Angliya qaramaǵına ótken. 1668-jıldan inglizlerdiń OstIndiya kompaniyası Bombayde áskeriy hám sawda bazalar qura baslaǵan. 19-ásirde Indiyanıń zárúrli ekonomikalıq jáne sotsiallıq orayına aylanadı.1908-1946-jılları Bombayde Indiyalıqlardıń ingliz kolonizatorlarına qarsı siyasiy shıǵıwları bolıp ótken.
Bombay mámleket qalaları arasında xalqınıń sanı boyınsha birinshi, ekonomikalıq hám materiallıq poziciyasi tárepinen ekinshi orında turadı. Qalada túrli dindegi hár túrlı millet wákilleri (marathlar, gujoratlar, sekxlar, balujlar, otqa sıyınıwshı forelar) jasaydı.

## Ekonomikası
Bombay Hindistannıń Araviya teńizi jaǵasındaǵı eń úlken port qala.Bombayda iri tovar, fond, paxta birjaları, milliy hám sırt el bankleri, qamsızlandırıw kompaniyaları jaylasqan. Ishki hám xalıq aralıq aviatsiya jolları túyini esaplanadı. Mámlekettiń tiykarǵı importı Bombay arqalı ótedi. Shetke marganes, paxta, sabaq gezleme, teri, maylı ósimlik urıwları shiǵarıladı. Shetten mashina hám úskeneler, kómir, neft alıp kelinedi.Sanaatı rawajlanǵan. Bombay mámlekettiń tiykarǵı sanaat atap aytqanda, toqımashılıq sanaatı oraylarınan biri (mámleket sabaq gezleme sanaatınıń 3/4 bólegi Bombayda jaylasqan), sonıń menen birge bank ǵaznashılıq orayı ; Bombayda neftti qayta islew, mashinasazlıq, poligrafiya, azıq-awqat sanaatı tarmaqları bar.
Bombay imaratları evropa hám hind usılına tiykarlanıp 19—20 -ásirlerde qurılǵan. Bombay atawındaǵı fort (qorǵan) qalanıń qalası esaplanadı. Bul jerde mámleket mákemeleri, bankler, universitet (18S7) hám basqalar bar. Bombay orayında úlken Kroford bazarı (1871) jaylasqan.
Babirussa

**Babirussa** (Babyrousa babyrussa) — shoshqalar shańaraǵına tiyisli sút emiziwshi haywan. Tuqımtlıqıń birden-bir túri. Basqa shoshqalardan basınıń kishi, qulaqlarınıń kelteligi, ayaqlarınıń jińishke hám uzın bolıwı, kelte quyrıǵınıń ushında papugdıń bolmawı, arqasınıń júdá iymekligi menen keskin ajralıp turadı. Babirussa Malayya arxipelagınıń Sulavesi jáne onıń átirapında jaylasqan atawlardaǵı batpaqlı toǵaylarda, suw háwizleri qasındaǵı qamıszarlıqta jalǵız -jalǵız yamasa kishi topar bolıp jasaydı. Babirussa jaqsı juzedi, azıq izlep, talay keń dáryalar, hátte teńiz qoltıqlarınan da júzip ótedi. Babirussanı jergilikli xalıq úy haywanı retinde baǵadı, tez qolǵa úyrenedi. 10 jıldan kóbirek jasaydı. toǵaylardıń kesiliwi, góshi, terisi hám qazıq tisi ushın kóplegen awlanıwı nátiyjesinde Babirussa sanı keskin azayıp ketken. Ol Xalıqaralıq tábiyaattı qorǵaw sovetiniń Qızıl kitapına kiritilgen.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Babugan-yayla

**Babugan-yayla**- Qrım tawlarınıń Bas dizbegindegi eń biyik taw, Gurzuf hám Alushta aralıǵında. Ortasha ball. 1000 -1400 m, eń biyik jayı 1545 m (Roman-Kosh). Joqarı yura dáwirniń hák taslarınan quram tapqan. Karst hádiysesi sebepli jer maydanı oylı-shuqır bolıp ketken. Qaptal bawırları toǵay menen oralǵan, taw tóbesi taslaq hám otlaq. Qaptal qushaǵında Qrım qorıq jer — ań xojalıǵı jaylasqan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıń
Babuin

**Babuin** sarı maymıl (Papio cynocephalus) — pavienler urıwına tiyisli maymunlardiń bir túri. Denesiniń uz. 75 sm, quyrıǵı 60 sm ge shekem. Afrikanıń Angoladan baslap Arqa Mozambik ge deyin bolǵan aymaqlarında, sonıń menen birge Keniya hám Qubla Somalında tarqalǵan. Taw hám sahralardıń terekler bolatuǵın jaylarında jasaydı. túnde tereklerge shıǵıp jatadı, kúndiz aktiv turmıs keshiredi. Júni ash sarı bolǵanınan sarı maymınlar dep ataladı. Babuin ósimlikler túbiri, mıywesi hám jas putaqları, hár túrlı shıbın-shirkeyler menen azıqlanadı. Ósimlikler menen azıqlanıwı sebepli awıl xojalıǵına anaǵurlım zıyan keltiredi. Babuin qolǵa tez úyrenedi.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ibn al-Asir

**Ibn al-Asir Izzuddin Abulhúsen Ali** (1160, Jáziyrat ibn Umar, Siriya — 1234, Mosul) — arab shıǵıslı tariyxshısı, Iraqtıń Mosul hám Baǵdat qalaları medreselerinde tálim alǵan, keyin ilim talabında Sham (Siriya)ǵa sapar etken.

## Ómiri
Ataqlı aǵa-inilerden ortanshısı Ali Ibn al-Asir házirgi Túrkiyanıń qubla-shıǵısında Jizra (Jazirat ibn Umar) qalasında 1160-jılı tuwılǵan, ilimiy ómiriniń kópshilik bólegin Mosulda, biraq Baǵdadqa tez-tez barıp turgan. Bir waqıt Salahiddin Ayyubiy áskerleri menen Siriyada bolǵan, keyin Halab hám Damashqta jasaǵan.

## Shıǵarmaları
Siriyadan qayqannan keyin, pútkil ómirin ońashada tariyxqa tiyisli dóretpeler jazıw menen ótkergen. Eń iri hám áhmiyetli shıǵarması — «Alkomil fittárix» («Tariyx boyınsha jetilisken shıǵarma») bolıp, ol 12 tomnan ibarat. Onda Islam áleminde insaniyat tariyxınıń dáslepki dáwirlerinen 1230-jılǵa shekem bolǵan waqıyalar, atap aytqanda, Xorasan hám Mawarawnnaxrdıń 12-ásir hám 13-ásirdiń 1-sheregindegi tariyxı jıl boyınsha izbe-izlikte bayan etilgen. Shıǵarmanıń monǵollar basqınshılıǵına arnalǵan sońǵı tomları biybaha derek esaplanadı. Bul shıǵarmanıń sın kózqarastan teksti Leyden (1851-76 ) hám Mısır (1873) da baspadan shıǵarılǵan. Ogahiy onı ózbek tiline awdarmalaǵan. Ibn al-Asir «Tariyx atabikat al-Mavsil» («Mosul atabekleri tariyxı»), «Usd ulgʻoba fiy maʼrifat ahvol is-sahoba» («Sahobalar jaǵdayın biliw jónindegi toǵay arıslanları yańlı qúdiretli kitap») atlı dóretpelerdi de dóretken.

## Derekler
* ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl

## Sırtqı siltemeler
* http://www.britannica.com/eb/article-9041903
* Watson, William «Ibn al-Athīr's Accounts of the Rūs: A Commentary and Translation» *Canadian/American Slavic Studies* https://web.archive.org/web/20031018010458/http://www.deremilitari.org/RESOURCES/ARTICLES/watson1.htm
* http://www.bogvaerker.dk/Bookwright/rijal.html
* Carl Brockelmann: *Geschichte der arabischen Litteratur*. Zweite den Supplementbänden angepasste Auflage. 1-tom, 422-423 b. Brill, Leiden 1943.
* Heribert Busse:*Arabische Historiographie und Geographie*. In: Helmut Gätje (hrsg.): Grundriß der Arabischen Philologie. Band II:Literaturwissenschaft. Wiesbaden 1987. 272 b.
* *The Encyclopaedia of Islam*. New Edition. 3-tom, 723 b. Brill, Leiden
Ibn al-Baytar

**Ibn Al-Baytar**, Ziyawiddin ibn Abdulla ibn Muxammed al-Maloqiy (? — 1248, Damashq) — orta ásir botanigi (nabotiy), farmakologi. Ósimlikler dúńyası ilmini úyrenip, Greciya hám Mısırǵa sayaxat etken. Mısır ósimliktanıwshıları baslıǵı etip tayınlanǵan. Dárilik ósimlikler haqqında arab tilindegi «Kitob ul-mugʻni fil-adviyat il-mufrad» («Kemnen-kem ushıraytuǵın dáriler kitabı») hám «Al-Mufradot, aladviya val-agʻziya» («Dárilik ósimlikler, dáriler hám awqatlar») dóretpeleri bizge shekem jetip kelgen. Olardı jazıwda Dioskarid, Galen, Ibn Sina hám basqa ilimpazlardıń dóretpelerinen paydalanǵan. Atap aytqanda, Ibn Sinanıń «Júrek dárileri» qollanbasındaǵı barlıq ápiwayı dárilerdi (65 dana) óz shıǵarmasına kirgizgen, birpara ápiwayı júrek dárilerin Ibn Sina jaratqanlıǵı haqqında jazadı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ibn al-Mutazz

**Ibn al-Mutazz**, Abulabbaz Abdullah ibn Muxammed (861. 1. 11 - Baǵdat - 908. 19. 2) - arab shayırı, filolog. Abbaziy xalifalardan al-Mutazz ibn Mutavakkildiń ulı . I. al.-M. óziniń lirikasi menen arab poeziyasın rawajlandıradı, ádebiyatqa tiyisli qollanbalar jazadı. Ol al-Mutazid xalifaliǵına baǵıshlap másnawiy usılında dóretpe jazǵan. « Kitob ul-adab» (« Álpayımlıq haqqında kitap», «Fusul ut-tamosil fi taboshir is-surur» (« Shadlıq tańın salıstırıw dárejeleri») sıyaqlı dóretpeleri arab ádebiyatı tariyxın úyreniwde áhmiyetli derek esaplanadı. «Kitob ul-badiʼ» (« Jańa usıl haqqında kitap») shıǵarması Jaqın Shıǵısta poeziya haqqındaǵı pánge tiykar boldı.

## Derekler

ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Tábiyat komponentleri

Tábiyat komponentleri — tábiyattı payda etiwshi tiykarǵı strukturalıq bólimler, yaǵnıy taw jınısları, relyef, jer ústi hám astı suwı, topıraq, ósimlik hám haywanat dúnyası, hawa massaları. Bular landshaft komponentleri dep da júritiledi. Tábiyat komponentleriniń óz-ara qatnasına qarap landshaftlar hártúrli boladı. Tábiyat komponentleriniń qatnası ózgerse, landshaft da ózgeredi. Usınıń sebebinen, tábiyattı ózgertiw maqsetinde oǵan tásir kórsetilse, yaǵnıy suw bazaları hám bógetler qurıw, batpaqlıqlardı keptiriw hám tereklerdi kesiw sıyaqlı xızmetler nátiyjesinde júzege keletuǵın aqıbetlerdi esapqa alıw zárúr.

## Derekler
Tábiyat muzeyi

Ózbekstan mámleketlik tábiyat muzeyi yamasa tábiyat muzeyi— Oraylıq Aziyadaǵı dáslepki iri ilimiy shólkemi. " Tashkent muzeyi" atı menen 1876-jılı Tashkent qalasında islengen. 1921-jılda muzey esteliklerdi saqlaw, kórkem óner hám tábiyat jumısları boyınsha komitet ıqtıyarına ótkerilip, Orta Aziya bas muzeyi atınıń aldı. 1930-jılda tábiyat bólimleri, awıl xojalıǵı muzeyi hám de Zoologiya baǵı menen birge Orta Aziya tábiyat muzeyi hám óndiriwshi kúshler atı berildi. 1935- jıl yanvar ayında Ózbekstan Mámleket tábiyat muzeyine aylandırıldı 1944-jıldan muzey bay ilimiy fondlardı saqlaytuǵın shólkem retinde Ózbekstan FA sistemasına, 1963-jıldan bolsa Ózbekstan mádeniyat jumısları ministrligi quramına ótkerildi. Muzeyde zoologiya hám botanika; geologiya hám geografiya ilimiy fond bólimleri bar. Muzey kórgizbe zallarına jerde turmıstıń payda bolıwı hám rawajlanıwı, organikalıq dunya evolyutsiyası, adamnıń payda bolıwı, respublika tábiyatı jáne onıń baylıqları, olardan paydalanıw tuwrısında kóplegen tábiyiy eksponatlar, kolleksiyalar hám kórgizbeli materiallar qoyılǵan.

Muzeyde jámi 372021, atap aytqanda botanika boyınsha 10496, zoologiya boyınsha 359642 (sonnan 355045 shıbın-shirkeyler), geol. boyınsha 1883 eksponat bar (2004). Muzeyde úlketanıwlıq hám muzeytanıwshılq máseleleri boyınsha ilimiy izertlew jumısları alıp barıladı. Muzeydi hár jılı 50 mıńnan aslam kisi kirip kóredi.

## Derekler
ÓzME,Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Tábiyat resursları

Tábiyat resursları, tábiyǵıy baylıqlar — jámiettiiń materiallıq hám ruwxıy mútajliklerin qandırıw maqsetlerinde xojalıqta paydalanıletuǵın hám de insaniyattıń jasawı ushın zárúr bolǵan, onı qorshap turǵan tábiyiy ortalıqtıń barlıq tábiyat komponentleri, energiya derekleri. Tábiyat resurslarına Quyash energiyası, Jerdiń ishki ıssılıǵı, suw, jer, mineral baylıqlar, paydalı qazılmalar, ósimlikler, topraqlar, haywanat dúnyası kiredi. Tábiyat resursları tawsılatuǵın (kóplegen paydalı qazılmalar), tawsılmaytuǵın (suw, hawa, Quyash nurı, Jerdiń ishki energiyası ) hám tiklenetuǵın (biologiyalıq elementler, ayırım paydalı qazılmalar) baylıqlarǵa bólinedi. Tábiyiy sheki onimlerdi kóp dárejede paydalanıwshı kúshlerdiń jedel rawajlanıwına baylanıslı túrde tábiyat resursları menen támiyinlew máseleleri jáne de aktuallasıp barıp atır. Topıraq, atmosfera hám gidrosferanıń pataslanıwına qarsı gúresiwde jáhánnıń barlıq mámleketleri kelisip jumıs alıp barıwları zárúr bolıp, tábiyat resursları qáwipsizligi global xarakterge aylanıp atır. Tábiyat resursların ózlestiriwdiń zárúrli basqıshları — olardı anıqlaw (razvedka qılıw ), úyreniw, bólek túrleri boyınsha kadastrlar (mısalı, jer kadastrı, suw kadastrı ) dúziwden ibarat. Ózbekstan Respublikasında tábiyat resursları kadastrların dúziw hám júrgiziw Ózbekstan Respublikasınıń " Mámleket kadastrları tuwrısında" nızamı (2000-jıl, 15 dekabr) na muwapıq alıp barıladı.

Tábiyat resursların bahalawdıń ilimiy tiykarlanǵan 3 tipi ámeldegi: texnologiyalıq, ekonomikalıq, social. Tábiyat resursların tuwrı bahalaw olardan paydalanıwda eń joqarı nátiyjelerge erisiwdiń zárúrli shárti esaplanadı. Insan oylawı ósiwi menen baylanıslı halda tábiyat resursları túrleri de keńeyip barıp atır, bunda eń zamanagóy texnikalıq qurallardan paydalanıladı. Ilimiy-texnikalıq rawajlanıwdı rawajlanıp barıwı menen tawsılatuǵın tábiyat resursları almastırıwshı jańa jasalma materiallar islep shıǵarılıp atır, Dúnya okeanı baylıqları ózlestirilip atır. Social hám ekonomikalıq rawajlanıwdıń rawajlanıwı jolında tábiyaat resurslarınan nátiyjeli paydalanıw hám tábiyatda ekologiyalıq teń salmaqlılıqtı támiyinlep turıwshı jańa sapalı texnologiyalardı jaratıw talap etilip atır. Shiyki onim hám energiya dereklerinen rejeli tárzde paydalanıw onı uzaq múddetke jetiwin támiyinleydi.

## Derekler
ÓzME,Birinshi tom,Tashkent,2000-jıl
Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi

**Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi** — suveren Qaraqalpaqstan Respublikasında atqarıwshı hákimiyat uyımı.

## Ministrlikler
# Qaraqalpaqstan Respublikası Investiciyalar hám sırtqı sawda ministrligi
# Qaraqalpaqstan Respublikası Ekonomikalıq rawajlanıw hám kámbaǵallıqtı qısqartıw ministrligi
# Qaraqalpaqstan Respublikası Máhálle hám nuranıylardı qollap-quwatlaw ministrligi
# Qaraqalpaqstan Respublikası Finans ministrligi
# Qaraqalpaqstan Respublikası Xalıq bilimlendiriw ministrligi 
# Qaraqalpaqstan Respublikası Mektepke shekemgi bilimlendiriw ministrligi 
# Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministrligi 
# Qaraqalpaqstan Respublikası Bántlik hám miynet qatnasıqları ministrligi 
# Qaraqalpaqstan Respublikası Densawlıqtı saqlaw ministrligi
# Qaraqalpaqstan Respublikası Ádillik ministrligi 
# Qaraqalpaqstan Respublikası Awıl xojalıǵı ministrligi
# Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniyat ministrligi 
# Qaraqalpaqstan Respublikası Qurılıs ministrligi 
# Qaraqalpaqstan Respublikası Turaq jay hám kommunallıq xızmet kórsetiw ministrligi 
# Qaraqalpaqstan Respublikası Suw xojalıǵı ministrligi 
# Qaraqalpaqstan Respublikası Transport ministrligi 
# Qaraqalpaqstan Respublikası Turizm hám mádeniy miyras ministrligi

## Komitetler
# Qaraqalpaqstan Respublikası Toǵay xojalıǵı komiteti
# Qaraqalpaqstan Respublikası Monopoliyaǵa qarsı gúresiw komiteti
# Qaraqalpaqstan Respublikası Veterinariya hám sharwashılıqtı rawajlandırıw komiteti
# Qaraqalpaqstan Respublikası Ekologiya hám qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw komiteti

## Basqarmalar
# Qaraqalpaqstan Respublikası Ayrıqsha jaǵdaylar basqarması
# Qaraqalpaqstan Respublikası Málimleme hám ǵalaba kommunikaciyalar basqarması
# Ózbekstan Respublikası Mámleketlik bajıxana komitetiniń Qaraqalpaqstan Respublikası boyınsha basqarması
# Qaraqalpaqstan Respublikası Statistika basqarması
# Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleketlik salıq basqarması

## Agentlikler
# «Qaraqalpaqkino» agentligi
# Ózbekstan Respublikası farmacevtika tarawın rawajlandırıw agentligi Qaraqalpaqstan Respublikası bólimi
# Qaraqalpaqstan xabar agentligi
# Qaraqalpaqstan Respublikası Málimleme hám ǵalaba kommunikaciyalar basqarması

## Derekler
Gemorroy

**Gemorroy** — tuwrı ishektiń tómengi bólegi, atap aytqanda arqa shıǵarıw jolı venalarınıń túyin-túyin bolıp keńeyiwi. Intoksikatsiya, allergiya, mexanik háreketler: venalardıń ósimte, áyellerde hámile jatır menen eziliwi, uzaq waqıt ayaqta júrip yamasa o'tırıp islew, awqatqa úyrenip qalıw, alkogolizm, uzaq múdetli ish qatıw, sonıń menen birge ishki aǵzalardıń túrli kesellikleri hám basqa sebep boladı. G. kúsheyiwinde násillik beyimlik de belgili dárejede áhmiyetke iye. Bastan keshiwine kóre ótkir, sozılmalı, qaytalanatuǵın, túyinler arqa shıǵarıw tesiginde jaylasıwına qaray sırtqı, ishki hám aralas túrleri ayırmashılıq etiledi. Arqa shıǵarıw jolı salasında geypara zat tıqılǵanday salmaqlıq, ashıwı, qıshıwı, geyde hájet dáwrinde awrıw baqlanadı; keyinirek gemorroidal qan ketiwi múmkin (demnen qan boladı ). Eger G. de gemorroidal túyinler tıqılıp qalsa yamasa jalınlansa, qattı awrıw beredi, temperatura kóteriledi, ish qatıw baqlanadı, waqtında aldı alınbasa, uzaq waqıt qan ketip júriwi — kem qanlılıqqa, ishki gemorroidal túyinler túsiwi yamasa qısılıwına alıp keledi. B. ni emlewde vanna qabıllaw, awrıw qaldıratuǵın shamlar qoyıw usınıs etiledi, dieta buyıriledi. Awırraq jaǵdayda xirurgiya usılı qollanıladı. G. nıń aldın alıw ushın ish qatıwǵa jol qoymaw ; hájetten keyin arqa shıǵarıw tesigi salasın jıllı suw menen juwıwǵa ádetleniw, kem háreket kisiler dene shınıqtırıw menen shuǵıllanıwları kerek.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000- jıl
Bawırshı

**Bavurshı**, bavurshı — orta ásirlerde turkiy xalıqlar saray hámeldarlarınıń biri. 14-ásirden baslap turkiy dereklerde jazıla baslaǵan. Aspaz, bas aspaz mánisinde de qollanılǵan. Patsha asxanasında xızmet etken Bavurshınıń bas aspazdan bir tekshe tómen hámel esaplanǵanlıǵın Boburdıń sózlerinen biliw múmkin: " Bavurshılıq mártebesiniń bakavulluq mártebesine yetkurub erdim" (" Boburnoma", 210 ). Bavurshi parsı tilinde de qollanǵan. 

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl

 Kategoriya;Saray hámelleri
Bagram

**Bagram**, Begram — áyyemgi Kapisa qalası (Awǵanıstan ) nıń eski imaratları. Qubladan 60&nbsp;km arqasında jaylasqan. Awǵanstandaǵı fransuz arxeologik miyrası aǵzaları (J. Aken, R. Girshman) tárepinen 1936-41 jıllarda úyrenilgen. Qala eramızǵa shekemgi 1-asirde dúnyaǵa kelip, eramizǵa shekemgi 4-ásirdiń 2-yarımında Kobuldıń rawajlanıwı múnásebeti menen qarawsız qalǵan. Qala shiyki gerbishten qurılǵan bekkem qorǵan diywali (eski imaratları saqlanǵan ) menen oralıp, onıń qalıńlıǵı 10 m den zıyat bolǵan, diywalda tuwrı múyeshli minaralar ornatılǵan. Qazılmalar nátiyjesinde oraylıq kóshe, turar jay ımaratları hám bir bólegi saray ashılǵan. Tabilǵan zatlar arasında pıl súyeklerinen islengen buyımlar, insan suwreti hám naǵıslar túsirilgen qapılar hám úy-úskene, sonıń menen birge jergilikli ustalar hám shetten (Hindstan, Qıtay, Siriya hám basqalar ) keltirilgen shıyshe hám jez buyımlar ásirese qımbatlı bolıp tabıladı.[1]

## Derekleri
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Bagrat III

**Bagrat III** — Gruziya patshası (975-1014). Bagrat III óz húkimranlıǵı dáwirinde Batıs Gruziya hám Arqa Gruziyanıń úlken bólegi (Kartli, Kaxeti, Ereti) ni birden-bir bir mámleket retinde birlestirgen; Bagrat III dvoryanlarǵa súyene otirip mámleketti birlestiriw siyasatınan narazı bolǵan iri múlk iyelerine hám de arablarga qarsı gúresgen. Onıń dáwirinde orta ásir gruzin mádeniyatınıń ájayıp esteliklerinen biri — Bedia ibadatxanası (Abxaziya) hám de Kutaisidagi Bagrat ibadatxanası qurılǵan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent 2000-jıl
Bagratiyler

**Bagratiylar** (Bagratuni) — áyyemgi arman aristokratlari násebi. Patshalar úrim-putaǵı (886 -1045). Eń ataqlıları : Ashot I, Smbat I, Ashot II Temir, Ashot Iv Mıyırban, Gagik I. Gruziya daǵı Bagrationlar menen úrim-putaqlıq baylanısı bar.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, ashkent 2000-jıl
Bagrationlar

**Bagrationlar** — Gruziyada 9 -10 -ásirlerde húkim súrgen patshalar úrim-putaǵı. Eń ataqlıları : Ashot, Dovud III, Dovud Qurılısshı, Georgiy III, Tamara, Georgiy v, Irakliy II.[1]

## Derekler
ÓzME, Bieishi tom, Tashkent 2000-jıl
Baday

**Baday** — ruw atı. Tiykarınan Xiywa qanlıǵı aymaǵında jasap, Amiwdárya boyida sharwashılıq penen shuǵıllanǵan. 19 -ásirdiń birinshi yarmında Surxan oypatlıǵında, Bekabaddan Zámin sahralarına shekem tarqalǵan. Qaraqalpaqstannıń Beruniy rayonı arqa-batısında, Amiwdaryanıń oń jaǵasında uz. 20 km, eni 4-5 km bolǵan toǵaydı házir de Badaytoǵay deyiledi.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Badaytoǵay mámleketlik qorıqxanası

**Badaytóqay mámleket qorıqxanası** — Amiwdaryanıń tómen aǵımında, Sultan wayıs tawları eteklerinde, dáryanıń oń jaǵında jaylasqan qorıqxana. 1971-jılda islengen. Maydanı 6462 ge, sonnan 3975 toǵay menen oralǵan (1997). Tiykarǵı waziypası Ámiwdárya átirapı ósimlik hám haywanat álemin qorǵaw, toǵayzarladı ilimiy úyreniw hám basqa Qorıqxanada 167 tur ósimlik (toranǵıl, jiyde, tal, qamıs, boyan, kovul hám basqalar ), 138 tur qus (miqqiy, xiva qırǵawılı, kók kepter, kekildor torǵay, suńqar, sonday-aq ótkinchi qus ), 20 túrden kóbirek sút emiziwshiler — qasqır, túlki, qoyan, qaban, porsıq hám basqa, suw háwizlerinde balıq, jalǵan lopatonos hám basqa jasaydı. Qorıq jerde Ózbekstan Qızıl kitapına kiritilgen 60 tan artıq túrdegi haywanlar, atap aytqanda 1975-jılda Tajikistan daǵı Romit qorıqxanasınan keltirilgen xongul (Buxara buǵısı ) tabıslı kóbeytirilmekte (2 bas urǵashı hám 1 bas er xongul 1996 -jılda 90 basqa jetti).

Qaraqalpaqstan Respublikasınıń " Bólek qorǵalatuǵın aymaqlar tuwrısında" ǵı Nızamına muwapıq qorıqxanada 1993-jıl 24-dekabrde mámleket qorıqxana mártebesi berilgen.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Stepan Badalov

**Stepan Tigranovich Badalov** (1919. 26. 8 - 2014. 17. 7) - mineralog hám geokimyagar. Ózbekistanda xızmet kórsetken pán ǵayratkeri (1977). Geologiya hám mineralogiya pánleri doktorı (1962), professor (1968), Orta Aziya industrial institutın tamamlaǵan. 1946 -jıldan Ózbekistan Pánler Akademiyası Geol. hám geofizika institutında ilimiy xızmetker, laboratoriya basqarıwshı (1964 - 87), jetekshi ilimiy xızmetker (1987 - 96 ) hám bas ilimiy xızmetker (1997-jıldan ). Urıs qatnasıwshısı (1941 - 45). Badalovdıń ilimiy jumısları Ózbekstanda elementler geokimyosi, ruda payda etiwshi sistemalarda elementlerdiń kórinetuǵın bolıw qásiyetlerin úyreniwge hám de reniy hám osmiydıń provinsiyalarini anıqlawǵa arnalǵan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ibn al-Faqih

**Ibn Al-faqih** Abu Bakr Ahmad Ibn Ishoq Al-Hamadoniy (10 -ásir) — orta ásir arab geografı, tariyxshısı hám hádis aytıwshısı. Hamadonda tuwılǵan. Abbaziylerden xalifa Al-Mútazid (892—902) hám Al-Muqtafiy (902—908) dáwirinde « Kitap axbor al-buldon» (« Mámleketler haqqındaǵı xabarlar kitabı») shıǵarmasın jazǵan (902—908). Onı jazıwda ózinen aldın ótken Ibn Fazlon, Abu Dulaf, Al-Johiz, Al-Madoiniy, Al-Balozuriy, Ibn Qutayba dóretpelerinen paydalanǵan. Shıǵarmada kontinentler hám teńizlerdi, Qıtay, Hindistan, arab mámleketleri, Vizantiyani xarakteristika qılǵan, Orta Aziyanıń wálayat, qalaları tariyxı, geogr. si, turkiy xalıqlar tariypi hám olardıń jaylasıwı haqqındaǵı maǵlıwmatlar úlken áhmiyetke iye. Dóretpeniń Orta Aziyaǵa arnalǵan bólegin De Guye nemis tiline awdarmalap, baspadan shıǵarttırǵan (1885).

## Derekler

ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ibn al-Muqaffa

**Ibn al-Muqaffa**, Abu Muxammed Abdullah (islam qabıl qılıwına shekemgi dáwirdegi parsısha atı familyası— Rózbex ibn Dadoye) (720—759, Basra) — jazıwshı, awdarmashı. Negizinen parsı bolıp, omiriniń kóp bólegi Basrada ótken. Ol túrli ámir hám de hákimler sarayında xatker bolıp islegen. Etikalıq-tárbiyalıq temada «Al-adab ul-kabir» (« Úlken islerdi orınlaw ádebi») hám «Al-adab us-sagʻir»(« Kishi jumıslarsdi orınlaw ádebi») sıyaqlı dóretpeler jazǵan. Aristoteldiń « Kategoriyalar», « Analitika» dóretpelerin arab tiline awdarmalaǵan. Ataqlı « Qalila hám Dimna» áyyemgi pexlevi tilinen arab tiline awdarması arqalı bul dóretpe jáhán ádebiyatınan orın alǵan. Áyyemgi parsı qaharmanlıq gúrrińleri toplamı — « Hákimler haqqında kitap»tı arab tiline awdarmalaǵan.

## Derekler

ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Denege zıyan jetkiziw

**Denege ziyan jetkiziw** — jábirleniwshiniń deneni qastan yamasa abaysızlıq arqasında fizikalıq jaraqat jetkizip, denesiniń anatomik pútinligin yamasa aǵzalarınan birewiniń fiziologikalıq funkciyasın buzıw. Ózbekstan Respublikası JKde Denege ziyan jetkiziwdıń salmaqlıq dárejesine qaray: qastan denege salmaqlı, ortasha salmaqlı, jeńil ziyan jetkiziw, kúshli psixik qızıw jaǵdayında qastan denege salmaqlı yamasa ortasha salmaqlı ziyan jetkiziw, zárúrli qorǵaw shegarasınan shetke shıǵıp, qastan denege salmaqlı ziyan jetkiziw, social qáwipli qılmıs júz etken shaxstı ustawdıń zárúr ilajları shegarasınan shetke shıǵıp, denege qastan ziyan jetkiziw (104-109 -elementler ) boyınsha bólek juwapkerlik názerde tutılǵan. Júz berip atırǵan waqıtta turmıs ushın qáwipli bolǵan qastan denege salmaqli ziyan jetkiziw nátiyjesinde kóriw, sóylew, esitiw qábiletin joytıw yamasa qandayda deneniń isten shıǵıwı yamasa onıń iskerligi ulıwma joǵalıp ketiwine, ruhıy shalınıwǵa yamasa ulıwma den sawlıǵın buzılıp, ulıwma miynet qábiletiniń 33% ten kem bolmaǵan bóleginiń turaqlı joǵalıp ketiwine yamasa denediń dúzelmeytuǵın dárejede shıraysızlasıwına sebep bolǵan ziyan jetkiziw qastan denege salmaqlı ziyan jetkiziw esaplanadı hám ayıplı 5 jıldan 8 jılǵa shekemgi múddetke; Denege ziyan jetkiziwge oǵada shápaatsizlıq penen ǵalabalıq tártipsizlikler processinde, buzaqılıq aqıbetinde; milletler aro yamasa ırqiy kek zámiride; diniy eriwler zámiride; adam aǵzaların kesip alıp, basqa kisige kóshiriw (transplantat) maqsetinde; bir gruppa shaxslar tárepinen ámelge asırılǵan bolsa, 8 jıldan 10 jılǵa shekem múddetke azatlıqtan júdá qılıw menen jazalanadı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Táwip jılan

Táwip jılan (Elaphe longissima) — suv jılanlar shańaraǵı túri. Boyı 2 m ge shekem. Kishkene bası moynınan biraz ajralıp turadı, quyrıǵı uzın. Terisi sırtınan tegis tıyınshalar menen oralǵan. Geyde denesiniń arqa tárepi hám basınıń ústi sarǵish kulreń, qaralaw yamasa qara boladı. Toǵay hám putalıqlarda jasaydı. Urǵashısı topıraqqa 5—8 máyek qoyadı. Kemiriwshiler, mayda qus penen azıqlanadı. Batıs Evropanıń qubla bóleginde, Ukrainanıń batısında, Kishi Aziya, Zakavkazye hám Arqa Iranda tarqalǵan. Áyyemgi grekler hám rimliklerdiń medicinalıq emblemasında táwiplik qudayı — Eskulap qolına jılan oralǵan hasa ustatılǵan. Iranlıqlar bolsa oǵan Táwip jılan dep at bergen.

## Derekler
ÓzME Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ibn al-Xatib

**Ibn Al-Xatib** Abu Abdullah Liso-Nuddin Muxammed Ibn Abdullah Ibn Sáid (1313, Loxa - 1374, Fes) -arab tariyxshısı, Ǵarnota (Grenada ) sultanı ministri (1348—54). Negininen Shamlıq. Iri ulamalardan bilim alǵan. Ministrlik dáwirinde « Zulvizoratayn» (yaǵnıy, hám ilim , hám mámleketti mekeme qılıwda ministr) degen eń húrmetli ataqqa iye bolǵan. Keyinirek Qudaynıń barlıǵına isenbewshilikte ayıplanıp óltirilgen. Tariyx, geografiya, suffizm, poeziya hám shıpakerlikke tiyisli 60 qa jaqın dóretpe jazǵan. Kópshiligi tariyxqa tiyisli bolıp, olardan eń áhmiyetlileri — «Alihota fiy taʼrix Gʻarnota»(« Ǵarnota tariyxı haqqında xabarnama») hám «
Tárix Isbaniya al-islomıyya» (« Islamıy Ispaniya tariyxı») bolıp tabıladı. Birinshisi Qohira (1901) de, ekinshisi Bayrut (1956 ) de baspa etilgen. I. al-X. shıǵarmaları islam mádeniyatı tariyxı, tiykarınan, Ispaniya musulmanları tariyxına tiyisli áhmiyetli derek bolıp tabıladı.

## Derekler

ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ibn al-Qiftiy

**Ibn al-Qiftiy**, Jamalıddin Abulxasan Ali ibn Yusuf Ibrohim ibn Abdulwahid ash-Shaybaniy al-Qiftiy (1172, Qift — 1248, Halab) — arab tariyxshısı, alımı hám mámleket ǵayratkeri. Qohirada huqıq, ádebiyat, ilmi astrologiya, geometriya, shıpakerlik, logika hám tariyx boyınsha bilim alǵan. 1187ıjıl ákesi menen Quddusqa kóship kelgen. Bul jerde Qohirada alǵan bilimlerin jáne de bekkemlep, kelesi jazatuǵın dóretpeleri ushın derekler toplaǵan. Shama menen 1201-jıl Quddusta siyasiy jaǵday jamanlasqanı sebepli ákesi menen Harron (Mesopotamiyada)ǵa kóship ótken. 1213-jıl Halab hákimi onı finanslıq jumıslar toplamı baslıǵı etip tayınlap, oǵan « Al-Qoziy al-akram» (« Eń saqawatpesh qázi») eń húrmetli ataǵın sawǵa etken. Bul hámelde ol mámleket mápleri jolında xızmet etiw menen birge iri ilimpazlarǵa da qáwenderlik etken, mısalı mónǵollar shabıwılı sebepli Orta Aziyadan qashıp kelgen Yaqut Hamaviyta turar jay berip, materiallıq járdem kórsetken. 1236-jıl Halab hákimi tárepinen ministr etip tayınlaǵan I. al-Q. omiriniń aqırına shekem sol hámelde islegen.

 I. al-Q. 20 ǵa jaqın shıǵarma jazǵan, olardan bizge shekem jetip kelgenleri arasında eń áhmiyetlisi — «Kitob ixbor al-ulamo biaxbor alhukamo» (« Hakimlar jónindegi xabarlar menen ilimpazlardı tanıstırıw kitabı») bolıp tabıladı. Bul dóretpe kóbirek « Tárix alhukamo» (« Hákimler tariyxı») atı menen ataqlı. Onda áyyemgi zamanlardan avtor dáwirine shekem jasap ótken 414 alımnıń ómirbayanı berilgen bolıp, olardıń kópshilik bólegin Xorasan hám Mawarawnaxr ilimpazları shólkemlestirgen. Usı dóretpe Leypsig (1903) hám Qohira (1908) de baspadan shıǵarılǵan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Deneni súrtiw

**Deneni súrtiw** — salamatlıqtı hár tárepleme bekkemlewge qaratılǵan ilajtádbir, em-profilaktika emlewi, bunda suwǵa ıǵallanǵan turpayı súlgi menen pútkil gewde yamasa onıń ayırım bólimleri (qol, ayaq hám basqalar ) nı tez hám kúsh penen súrtip, keyin teri qızarǵansha qurǵaqlaw súlgi menen súrtiledi. Kúnine deneni súrtiw, bunda suw temperaturasın 30 — 32° den 18-20° ge shekem tómenletip barıw jaqsı payda beredi. Deneni súrtiw adamdı tándarlandıradı hám organizmniń sırtqı tásirlerine shıdamın asıradı. Bul emlewde teridegi qan tamırları tarayıp, organizm kem ıssılıq joǵaltadı hám gewdede kóp ıssılıq jıynaladı. Teridegi qan tamırlar tarayǵanda periferik aǵzalarǵa qan aǵıp keliwine tosqınlıq kóbeyedi, júrek qısqarıwı tezlesedi hám qan basımı bir az kóteriledi. Teride suwıq tekkanda nerv sisteması qozǵaladı, bunda suwıq tásir ete berse, teridegi tarayǵan qan tamırları keńeyip, diywalındaǵı muskiller tonusi asadı, qan tez aǵıp keledi. Teri qan tamırları keńeygende qan basımı bir az páseyedi hám puls páseyedi. Dene aldın ıǵall, keyin qurǵaqlay súlgi menen súrtilse, teri qan tamırları bir az waqıt tarayip, suwıq bilinedi, teri aǵaradi hám muzday tuyiledi. Tamır keńeyiwi menen teri qızaradi hám qolǵa ıssı bilinedi, adam ózin tándar, sergek, quwatlı sezedi. Organizmdi shınıqtırıw, sharshaqtı jazıw, nevrasteniya hám basqa keselliklerdi emlewde Deneni súrtiw emlewi qollanıladı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl