Muzıka

**Muzıka** ( – «muzalar kórkem-óneri») — insan sezimlik keshirmeleri, pikirleri, oyda sáwlelendiriw sheńberin muzıkalıq dawıslar izbe-izligi yamasa kompleksi járdeminde sáwlelendiriwshi kórkem óner túri. Onıń mazmunı ózgeriwsheń psixik jaǵdaylardı ańlatıwshı arnawlı bir muzıkalıq kórkem obrazlardan ibarat. Muzıka insannıń túrli kepiyatları (mısalı, kóterińkilik, shadlıq, zawıq alıw, baqlaw, qapalıq, qáwip-qáweter hám basqalar ) dı ózinde sáwlelendiredi. Bunnan tısqarı, muzıka shaxstıń shıdamlılıq sapaları (qatańlıqlıq, intilıwshańlıq, oyshańlıq, saldamlılıq hám basqalar ) dı, onıń tábiyatı (qariydarı) da jaqın sáwlelendiredi. Muzıkanıń bul ańlatıw múmkinshilikleri grek ilimpazlari - Pifagor, Platon, Aristotel hám Shıǵıs oyshıllari - Farabiy, Ibn Sino, Jomiy, Alisher Nawayı, Bobur, Kavkaviy, sufizm ǵayratkerleri - Imom Ǵazzoliy, Kalobodiy Buxoriy hám basqa tárepinen joqarı bahalanǵan, túsindiriw hám ilimiy izertlew alıp barılǵan. Muzıkanıń adam sanasına hám sezimine tásir etiwdiń ájayıp kúshi onıń psixik processlerge sáykes bolǵan processual - arnawlı bir processli tábiyat penen baylanıslı. Muzıka dóretpeleri mazmunında muzıkalı obrazlardıń óz-ara munásebetleri (salıstırıw, dúgilisiw, rawajlanıw sıyaqlı ) processinde qáliplesedi. Usı processtiń qásiyetlerine kóre muzıka mazmunıda túrlishe - epik, dramatik, lirik belgilerin iyelewi múmkin. Bulardan insannıń ishki dúnyası, psixik jaǵdayların ańlatıwǵa beyim bolǵan lirika Muzıkanıń «botiniy» tábiyatına talay jaqın bolıp tabıladı. Muzıkanıń mazmunı - jeke, milliy hám ulıwma dúnyalıq kórkem bahalardıń birliginen ibarat bolıp, bunda málim xalıq, jámiyet hám tariyxiy dáwirge tán psixik gózzallıq, pát, social pikir hám keshirmeler ulıwmalasqan halda ańlatıladı. Muzıka formaları hárbir dáwirdiń ruwxıy-mádeniy talaplarına juwap bergen halda, áyne waqıtta insan iskerliginiń kóplegen iskerlik tarawları (arnawlı bir jámiyetlik ilajlar, adamlardıń óz-ara etik hám estetik tásir etiw, ushırasıw processleri) menen ortaq bolıp tabıladı. Muzıkanıń, ásirese, insannıń etikalıq hám estetikasın qáliplestiriw, sezimlik sezimlerin rawajlandırıw, dóretiwshilik qábiletlerin xoshametlew quralı retinde roli júdá áhmiyetli.

Sóylew, dawıslı signal beriw hám basqa dawıslı—mánili processler sıyaqlı, Muzıka da arnawlı bir maǵlıwmatlardı sesler járdeminde ańlatıw múmkinshiligine iye. Atap aytqanda, dawıslardıń biyik-tómenligi, jińishke-qalınlıǵı, uzın-qısqalıǵı, kúshliligi hám basqa qurallar járdeminde adamnıń ishki jaǵdayın ańlatıw múmkinshiligi tárepinen muzıka sóylewge (sóylew intonaciyalarına ) uqsaydı. Biraq, kórkem óner túri retinde muzıka tek únge ǵana tán bolǵan ayrıqshalıqlar (mas, kórkem-estetik maqsetlerdi kózlewi, mazmun hám forma kórkem baha retinde kásip etiliwi, ásirese, muzıka dawıslarınıń arnawlı bir muzıka sistemalarında dúziliwi) menen sóylew sheberliginen parıq qıladı. Hárbir bólek alınǵan muzıka dawısı baslanǵısh ańlatpalıq múmkinshilikke iye bolsada muzıka dawıslarınıń biyik-oypatlıq munásebetleri strukturalarında, waqıtsha koefficientler bolsa - muzıkalıq ritm hám metrde óz ornın tabadı. Dúnyanıń kópshilik xalıqları muzıka mádeniyatı, atap aytqanda, ózbek muzıka folklori, dástúriy muzıka hám kompozitorlıq dóretiwshilik lad tiykarın túrli kórinistegi diatonika quraydı. Kompozitorlıq muzıkada (ásirese, XX ásirde rawaj tapqan jónelislerde) diatonika menen birge xromatika da keń orın alǵan.

## Derekler