open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tagil (Qostanay wálayatı)

**Tagil** (qazaqsha: Тагиль) — Qazaqstannıń Qostanay wálayatı Sarıkól rayonına qaraslı awıl. Tagil awıl okrugınıń basqarıw orayı. Rayon orayı Sarıkól awılınan 9&nbsp;km qubla-shıǵısta jaylasqan. KATO kodı — 396257100.

1954-jılda ózlestirilmegen jerler negizinde ǵálleshilik xojalıǵı sıpatında payda bolǵan.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 1043 adam (512 erkek hám 531 hayal) edi. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 845 adam (441 erkek hám 404 hayal) jasaǵan.

## Tariyxı
Ol tiykarınan awılǵa at bergen Nijniy Tagil qalasınan komsomol vaucherleri menen kelgen jas shańaraqlar tárepinen tiykar salınǵan. Birinshi bolıp Estoniya, Litva, Ulyanovsk wálayatı, Volin hám Zaporojye, sonday-aq, Boshqirdstannan da kelgen.

Xalıq punktiniń birinshi atı «Jańa Tilek» edi.

Awılıdıń basqarıw xojalıǵı ǵálleshilik edi. Tagilskiy komsomoletstaǵı basqarıw múlkinen tısqarı, onıń átiraptaǵı Ermakovka, Zolotarevka, Vaskovka, Dudakovka, Olshanka hám Sunaliy awıllarında miynet brigadaları bar edi.

1955-jılda awılda baslawısh mektep ashıldı. 1962-jıldan segiz jıllıq mektepke aylandı, 1966-jıldan baslap mektep ulıwma tálim mektebi ataǵına iye.

## Derekler
Vishnyovıy (Qostanay wálayatı)

**Vishnyoviy** (qazaqsha: Вишнёвый) — Qazaqstannıń Qostanay wálayatı Fyodorov rayonındaǵı awıl. Vishnyoviy awıl okrugı basqarıw orayı.

## Geografiyası
Vishnyoviy awılı Vishnyoviye awıl okrugınıń orayı bolıp, oǵan qosımsha tárizde Uyskoye, Balıqtı, Beloyarovka, Usakov awılları kiredi. Toǵay-sahra zonasında, Sarıkópa kóli boyında jaylasqan. Íqlımı keskin kontinental, qısı suwıq, qar kem, jazı ıssı.

## Tariyxı
1954-jıl qıstıń aqırında «Minsk» sovxozınıń birinshi direktorı Georgiy Vasilyevich Mazonko basshılıǵındaǵı tiyilmegen jerler otryadı Sarıkól kóli boyına jetip keldi. Keyinirek, tiykarınan Minskten jáne 350 adam keldi. Úyler, kósheler, islep shıǵarıw hám social-mádeniy obiektler payda boldı. Mámleket xojalıǵı basqarıw orayı Vishnyoviy awılında jaylasqan Vishnyoviy awıl keńesi dúzildi. 1990-jılǵa kelip Vishnyoviy xalqı mıń adamǵa jaqınlastı.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 778 adamnan (360 erkek hám 418 hayal) ibarat edi. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 581 adam(278 erkek hám 303 hayal) jasaǵan. 2016-jıl 1-yanvar awıl xalqı 460 adamǵa kemeydi.

## Sociallıq tarawı
Awıldaǵı mámleket shólkem hám kárxanaları:

* Basqarıw: «Vishnyoviy QFY hákimi apparatı» mámleketlik shólkemi.
* Tálim: "Minsk tiykarǵı mektebi" mámleketlık shólkemi.
* Medicina: "Minsk medicina ambulatoriya" mámleketlik shólkemi.
* Awıl xojalıǵı: "Abay" MChJ.
* Pochta: «QOZPOCHTA» AJ pochta bólimi.

## Galereya
 

## Derekler
Nawrız (Xojeli rayonı)

**Nawrız (Xojeli rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Xojeli rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Abat (Kegeyli rayonı)

**Abat (Kegeyli rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Kegeyli rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Processor

Protsessor (inglisshe:) inglis tilinde «Process» sózinen kelip shıqqan bolıp, «jaǵday»— processni ámelge asırıwshı, basqarıwshı mánislerin ańlatadı. Kompyuter Protsessorine tiykarlanıp kompyuterde bolatuǵın processlerdi ámelge asırıw hám basqarıw wazıypaların atqaradı. Tiykarǵı ólshem birligi chastota esaplanadı. Protsessor chastotası onıń málim waqıt ishinde neshe ámeldi atqara alıwın ańlatadı.

Protsessor (lot.processus — jılısıw ) — elektron mashinanıń programma da názerde tutılǵan ámeller; informatsiyani ózgertiw, barlıq esaplaw processlerin, esaplaw mashinasındaǵı basqa qurılmalardıń jumısın basqarib turıw ushın mólsherlengen oraylıq apparatı. Tiykarǵı bólimleri: arifmetikmantiqiy qurılma hám basqarıw apparatı. Arifmetikmantiqiy qurılmada informaciya arifmetika hám logika tárepinen qayta islenedi. Basqarıw apparatı yaddaǵı informaciyalardı shıǵarıw rejimin belgileydi, basqarıwshı signallardı islep shıǵadı, mashinadaǵı qurılmalardıń jumısın uyqaslastıradı, programmanı úziw signalların qayta isleydi, yaddaǵı informaciyalardı qáwipsizligin taminleydi, P.jumısın qadaǵalaydı. P. da bulardan tısqarı, operativ yad apparatı hám shólkemlestirilgen bloklar da bar.

## Derekler
Ámirabat (Tórtkúl rayonı)

** Ámirabat (Tórtkúl rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı qalasha. Tórtkúl rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Jasur Umirov

**Jasur Umirov** — óziniń lirikalıq hám oyınlı  kompozitsiyaları menen ataqlı bolǵan ózbek estradasınıń eń ataqlı qosıqshılarınan biri esaplanadı. Ol 1986-jıl 30-martta Ózbekstannıń Samarqand wálayatı, Úlkenqorǵan rayonı, Úlkenkórpe awılında tuwılǵan. Anası úy biykesi hám ákesi tabıslı isbilermen shańaraǵında tuwılǵan, ákesiniń jolın tańlamaydı ol súwretshilik jolın tańlaydı.

## Iskerligi
Balalıq waqıtında kórkem óner shaydası edi. Sol sebepli de ol muzıka mektepke baradı, keyin Ózbekstan Mámleketlik Konservatoriyasınıń estrada qosıqshılıq fakultetine oqıwǵa kiredi.Ol dáslepki dóretiwshiligin 2009-jıldan baslaydı. Jasurdıń aytqan barlıq qosıqları xit dárejesine jetpekte. «Xrustalım», «Aysha», «Derdiya», «Jan-jan», «Dáryalar» hám «Júrippen» qosıqları barlıq qızlardı lal qaldırdı desek asıra aytqan bolmaymız. Qosıqshınıń házirgi kúnge shekem 15 ten artıq qosıq klipları hám «Aysha» atlı albomı ıqlasbentler júreginen orın aldı. Kórkem óner álemine jaqında ǵana kirip kelgen bolsa da, 2010-jıl 21-dekabr kúni «Ǵárezsizlik kórkem óner sarayı» nda jeke atqarıwshı konsert dástúrin kórsetti.

Jas atqarıwshı óz iskerligin lirik qosıqlar jazıwdan baslaǵan, Jumagúl qosıǵı oǵan haqıyqıy ataqlı bolıw dárejesin berdi. Bul qosıq balalarǵa da, úlkenlerge de birdey jaqtı. Artist bul qosıqtı shıǵarǵannan keyin, taǵı bir qosıǵı «Adamlardıń toyları»ndanı  jazıp aldı. Bul sapar bul qosıq jáne de tabıslı boldı hám barlıq ıqlasbentleri tárepinen jıllı kútip alındı. Jasur Umirov mast jaǵdayda 2018-jıldıń 18-noyabr kúni saat shama menen 3:00 de Captivasında tanısı H. Q.ǵa pıshaq penen abay etti. 2019-jıl 24-aprel kúni Tashkent qalası Almazar rayonı basqarıw sudı tárepinen kórip shıǵılǵan. Sud jumısı juwmaǵında 15 sutkalıq tutqınǵa alıw jazasın tayınlaǵan. Jınayat jumısları boyınsha Úlkenqorǵan qala sudınıń 2021-jıl 2-fevraldaǵı húkimine kóre Jasur Umirov Jınayat kodeksiniń 118-statyası (ar-namısqa tiyiw) 1-bólimi menen ayıplı dep tabılıp, oǵan 5 jıl múddetke azatlıqtan júda qılıw jazası tayınlandı.

## Derekler
Nadirbek Yaqubbaev

**Nadirbek Yaqubbaev** (2002- jıl 23-yanvar, Tashkent) — ózbekstanlı shaxmatshı, grossmeyster (2019-jıl). Shaxmat boyınsha Ózbekstan chempionatı jeńimpazı (2016, 2018, 2020). Hindstannıń Chennay qalasında ótkizilgen 44-shaxmat Olimpiadası chempionı. Ózbekstan maqtanıshı medalı jeńimpazı.

## Ómirbayanı
2016-jılda Nadirbek Yaqubbaev 14 jasqa deyingi óspirimler ortasında ótkerilgen shaxmat boyınsha jáhán chempionatında bronza medalın qolǵa kirgizdi hám dáslepki ret shaxmat boyınsha Ózbekstan chempionı boldı. 2017-jılda Aziya chempionatında 16 jasqa shekemgi bolǵan óspirimler ortasında shaxmat boyınsha  jeńimpaz boldı. 2018-jılda Nadirbek Yaqubbaev  Ózbekstan chempionatında  ekinshi márte shaxmat boyınsha jeńimpaz boldı, 2020-jılda bolsa bul jetiskenlikti úshinshi márte tákirarladı. 2021-jılda Nadirbek Yaqubbaev Oraylıq Aziya mámleketleri ushın FIDE aymaǵı turnirinde ekinshi orındı aldı hám shaxmat boyınsha FIDE Jáhán kubogında qatnasıw huqıqın qolǵa kirgizdi. 2021-jılda Soshidaǵı Jáhán chempionatında ol ekinshi basqıshqa shıqtı hám ol chexiyalıq grossmeyster David Navaraǵa 0, 5:1, 5 esabında jeńildi.

2018-jılda shaxmat olimpiadasında Ózbekstan toparın qorǵaǵan.

2021-jıl noyabr ayında Rigada Nadirbek Yaqubbaev «FIDEnıń úlken Shvetsariyası» turnirinde 54-orındı iyeledi.

Turnirlerdegi jetiskenligi ushın FIDE tárepinen Nadirbek Yaqubbaevqa 2017-jılda xalıqaralıq usta (IM) hám 2019-jılda xalıqaralıq grossmeyster (GM) ataǵın aldı. 

Nadirbek Yaqubbaev Qatar Masters 2023 turnirinde 21 jaslı ózbekstanlı GM Nadirbek Abdusattorovtı blits pley-offta 2:0 esabında jeńiliske ushıratıp turnir jeńimpazına aylandı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Vistupleniya Nodirbeka Yakubboeva na Vsemirnix yunosheskix olimpiadax
* Vistupleniya Nodirbeka Yakubboeva na chempionatax mira sredi yuniorov
* Vistupleniya Nodirbeka Yakubboeva v lichnix chempionatax Azii
Kompyuter grafikası

**Kompyuter grafikasi** — grafik displey (monıtor) ekranında suwretleytuǵın informatsiyani vizuallaw («kórınetuǵın» qılıw). Súwretti qaǵazda, fotoplyonkada, kinolenta hám basqalarda sáwlelendiriw usılınan ayrıqsha túrde. Kompyuter grafikasında kompyuterde payda etilgen suwretti tezlik penen óshirip taslaw, oǵan ońlaw kirgiziw (redaktorlaw), qálegen jóneliste kishreytiriw yamasa sozıw, jaqınlastırıw hám uzaqlastırıw, rakurenn ózlestiriw, burıw, háreketlendırıw, reńın ózgertiw hám basqa ámellerdi orınlaw múmkin. Kitaplardı bezew, súwret hám sızılmalardı tayarlawda buyımlardı proektlestiriw hám modellerin soǵıwda, telereklamalar jaratıwda, televiziyalıq esittiriwler «qistirmalari»(zastavkalari)ni, multfilmlerdı jaratıwda, kinofilmlerde qızıqlı kadrlar payda etiw hám basqa kóplegen tarmaqlardaǵı qollanıladı.
Súwretlerdi jaylastırıwda ámeldegi úskenlerden paydalanıladı.
Súwretten nusqa alıp, bettiń kerekli bólegine jumıs hár dayım usınıń menen tawsılmeydı:
Súwretler tiykarınan kompyuterde de telefon apparatında da jaylastırıw múmkin.

## Ulıwma kórinisi
Kompyuter grafikası esaplaw texnikası járdeminde vizual hám geometriyalıq maǵlıwmatlardı manipulyatcıya qılıwdı úyrenedi. Ol sap estetik máselelerge emes, bálki suwretti jaratıw hám qayta islewdiń matematikalıq hám esaplaw tiykarlarına qaratılǵan. Kompyuter grafikası kóbinese vizualizatsiya salasından parıq etedi, eki tarawdıń kóp uqsaslıqlarǵa iye.

Bunıń menen baylanıslı izertlewler tómendegilerdi óz ishine aladı:

* Ámeliy matematika
* Esaplaw geometriyası
* Esaplaw tapologiyasi
* Súwretti qayta islew
* Informaciyanı vizualizatsiya qılıw
* Ilimiy vizualizatsiya

Kompyuter grafikasınıń qosımshaları tómendegilerdi óz ishine aladı:

* Baspadan shıǵarıw dizayni
* Cifrlı kórkem óner
* Arnawlı effektler
* Video oyınlar
* Vizual effektler

## Tariyxı
Kompyuter grafikası boyınsha eń zárúrli nátiyjeler baspa etilgen bir neshe xalıq aralıq konferenciyalar hám jurnallar bar. Olar arasında SIGGRAPH hám Eurographics konferenciyaları hám Esaplaw Mashinaları Assotsiatsiyasi (HMA) Grafika boyınsha tranzaktsiyalar jurnalı bar. Eurographics hám HMA SIGGRAPH qospa simpozium ceriyasi kóbirek qánigelesken kishi tarawlar ushın tiykarǵı jaylardı óz ishine aladı: geometriyani qayta islew boyınsha simpozium, renderlaw boyınsha simpozium, kompyuter animatsiyası boyınsha simpozium hám joqarı nátiyjeli grafikalar.

Basqa kompyuter pánlerinde bolǵanı sıyaqlı, kompyuter grafikasındaǵı konferenciya baspaları ádetde jurnal baspalarına qaraǵanda áhmiyetlilew bolıp tabıladı (hám keyinirek qabıllaw stavkaları tómenlew).

## Kishi tarawları
Kompyuter grafikasındaǵı tiykarǵı kishi tarawlardıń keń klassifikaciyası tómendegiler bola aladı:

* Geometriya: ústlerdi súwretlew hám qayta islew usılları
* Animatsiya: háreketti ańlatıw hám manipulyatcıya qılıw usılları
* Súwretlew: súwretti alıw yamasa súwretti redaktorlaw

## Derekler
Qoqan xanlıǵı

**Qoqan xanlıǵı** — ózbek xanlıqlarınan biri (1709-1876). Paytaxtı — Qoqan. Ózbeklerdiń mıńlar urıwınan bolǵan Shohruxbiy 1709-jılda tiykar salǵan. Bul xanlıq quramına dáslep Qoqan, Namangan, Marǵılan, Konibodom,Isfara hám olardıń átirapındaǵı awıllar kirgen. Abdurahimbiy dáwirinde Buxara xanlıǵına áskeriy júris etilip,Samarqand iyelenedi (1732). Abdulkarimbiy dáwirinde (1746-jıl) qalmaqlar Ferǵana oypatlıǵına hújim etip,Osh, Andijan, Marǵılan qalaların iyelep, Qoqandı qamal etken. Qoqanlıqlarǵa járdemge kelgen Oratepa hákimi Fazılbiy áskerleri menen birgelikte olardı Ferǵana oypatlıǵınan aydaǵan. Norbotabiy dáwirinde Chust hám Namangan beklariniń ǵárezsizlik ushın kótergen qozǵalańları bastırılǵan. Mámlekette suwǵarıw imaratları júzege kelgen, sawda hám ónermentshilik, awıl xojalıǵı anaǵurlım rawajlanadı hám salıstırǵanda arzanshılıq boladı.
Aktyor

**Aktyor** (er) yaki **aktrisa** (hayal) ( sózinen alınan bolıp — «atqarıw» degen mánisti ańlatadı), drama, opera, balet, quwırshaq teatrı, estrada, cirk, film, radio hám televideniyede róller atqarıwshı adam. Aktyor óz denesi, dawısı, aqılı, sezimleri, qábileti quralında janlı kórkem obraz jaratadı. Aktyor artistten ózgeshelenedi, birar anıq obrazdı ańlatadı. Aktyorlar óziniń pútkil gewdesi menen qábilyetin oynaǵan roli arqalı kórsetedi. Artist bolsa qosıq hám qosıqlardı jaǵımlı dawısları menen kórsetedi.

## Jáne qarań

* Teatr
* Kinematografiya
* Amplua

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Jun Hyo-seong

**Jun Hyo-seong** (1989-jıl 13-oktyabrde tuwılǵan) **Hyoseong** yakı **Hyosung** atı menen tanılǵan, qubla koreyalıq qosıqshı hám aktrisa.

## Iskerligi
2005-jılda ol «Mnet» telekanalınıń «Battle Shinhwa» jarısı finalshısı bolǵan, bul bolsa onıń «Good Entertainment» kompaniyası menen dawıs jazıw shártnamasın qol qoyıwına alıp kelgen. 2007-jılda ol «Five Girls» toparında G.NA, «Wonder Girls» toparınan Yubin, «After School» toparınıń aǵzası Uee hám burınǵı «T-ara» hám burınǵı «Spica» aǵzası Yang Jiwon menen depyut etiwi kerek edi, biraq, kompaniyanıń finanslıq máseleleri sebepli gruppa depyut etiwden aldın tarqalıp ketedi. Keyinirek Hyoseong «TS Entertainment» tárepinen «SBS MTv» telekanalida efirge uzatılǵan «Diary of Five Girls» dep atalǵan shou arqalı kompaniyada stajyor retinde eki jıl islegen. 2009-jılda ol Song Jieun,Han Sun-hwa hám Jung Hana menen tórt aǵzadan ibarat «Secret» qızlar toparı aǵzası retinde depyut qilǵan. Hyoseong 2014-jılda jeke atqarıwshı retinde depyut qılǵan.
 2010-jıl aprel ayında «Secret» óziniń «Secret Time» atlı birinshi mini albomın shıǵarǵan, ol «Magic» singlın jaratqan. 2010-jıl avgust ayında gruppa «Madonna» atlı ekinshi mini albomın shıǵardı hám titul treki tabıslı bolıwın dawam ettirgen, sebebi ol Gaon Single Chart diziminen birinshi orındı iyelegen.  2011-jıl 23-noyabrde Hyoseong jataqxanadan shıǵıp baratırǵanda teksheden jıǵılıp, jarahat alǵan. Oń ayaǵınıń joqarı bólegin sınǵan baxtsız hádiyse onıń Secret penen reklama iskerligin toqtatqan.

## Derekler
Qosıqshı

**Qosıqshı** — óz dawısı menen qosıq atqarıwshı shaxs bolıp tabıladı. Bunda qosıqshılarǵa, kóbinese, muzıkalıq ásbap shertetuǵın muzıkantlar qosıladı. Professional qosıqshı bolıw ushın jaǵımlı dawıs iyesi hám muzıkalıq tálim alıw kerek.

## Derekler
Klaviatura

**Klaviatura** — maǵlıwmat kirgiziw ushın yamasa qandayda bir qurılmanı basqarıw ushın mólsherlengen belgilı tártipte jaylasqan tuyme. Ádetde, tuymesheler qol barmaqları menen jazıladı. Bıraq, sensorlı klaviaturalar da boladı..

**Klaviatura**(latınsha clavis — gilt) -1) muzıka asbap sozlerında belgilı tártipte jaylasqan tuyme (richag)lar kompleksi, tuyme mexanizmi (dawıs payda etiwshi jáne onı sóndıwshi richaglar sisteması) dıń tiykarǵı bólimlerinen biri. XII ásirden daslep organyaa, keyininen basqa tuymeli muzıka asbaplari qollanılǵan. Klavesin, fisgarmoniya, elektroorgan sıyaqlı asbaplarda bir neshe sırısı Klavituralar bolıwı múmkin. Organda qol ushın qolaylastırılǵan Klavituralardan tısqarı tómen (qalın ) dawıslar deregı—ayaq Klaviturası (pedal) da ámeldegı; 2) jazıw mashinkasi, kompyuter sıyaqlı mexanizmlerde tuymeler kompleksi.

Tiykarınan klaviaturanıń eki túri bar: muzıkalıq hám álipbe-sanlı.

Házirgi kúnge kelip klaviaturanıń spektorlı galagramma túrleri bar bolıp tabıladı.

Klaviaturanıń eki túri bar bolıp olar:

1. Windows klaviaturası (104 tuyme bar); 

2. Standart klaviaturası (101 tuyme bar).

## Derekler
Tashkent qalasındaǵı Turin politexnika universiteti

**[[Tashkent]] qalasındaǵı Turin politexnika universiteti** – Ózbekstannıń Joqarı oqıw jurtlarınan biri.

## Tariyxı

Italiyanıń Turin qalasındaǵı Turin politexnika universiteti menen sheriklikte islengen bul universitet Tashkent qalası Almazar rayonında jaylasqan. Universitettiń tiykarǵı maqseti joqarı texnologiyaǵa tiykarlanǵan sanaattıń joqarı tarmaqlarına jetik kadrlar jetkiziwden ibarat esaplanadı. Ózbekstannıń bilimlendiriw tarawında joqarı mártebege iye bolǵan universitet Ózbekstan Respublikası prezidentiniń sheshimine muwapıq sanaattıń joqarı tarmaqların jáne de rawajlandırıw hám sol sheńberde sanaattıń rawajlanıp atırǵan tarmaqları ushın joqarı maman kadrlar jetkizip beriw haqqındaǵı nızamına muwapıq 2009 -jıl 28-aprelde shólkemlesken. Universitet penen Ózbekstan Respublikası Joqarı hám orta arnawlı bilimlendiriw Ministirligi General Motors kompaniyası keń kólemde sheriklikti jolǵa qoyǵan.

## Tálim processleri
Universitette oqıw processleri Italiyanıń Turin universiteti hám xalıqaralıq standartlaǵa uyqas túrde alıp barıladı Italiyadan kelgen joqarı maman professorlar hám jergilikli professorlar studentlerge tálim beredi. Universitette sabaqlar tolıq inglis tilinde alıp barıladı. Sabaq processleri zamanagóy metodikalıq jónelislerge uyqas túrde alıp barıladı. Studentlerge ilim alıwları ushın hámme sharayatlar jaratılǵan. Internet penen támiyinlengen pútkil universitet boylab Wi-Fi tarmaǵı islep turadı. Ózbekstanda hám xalıqaralıq kólemde ámel etetuǵın diplom beriledi.

## Fakultetler

### Informaciya texnologiyaları hám islep shıǵarıwda BTA
Bul jóneliste studentlerge birinshi náwbette zamanagóy informaciya texnologiyaları hám olardıń qollanılıwı boyınsha tálim beriledi, taǵı programmalastırıw texnologiyası C, C++, HTML, SASS, CSS, JAvA, JavaScript, Bootstrap, Python, PHP, React hám basqa programmalastırıw tilleri boyınsha kónlikpelerge ıyelewleri múmkin.

### Sanaat-puqara qurılıs hám arxitekturası
Sanaattıń zárúrli tarmaqlarınan bolǵan qurılıs hám arxitektura boyınsha studentlerdi qabıl etedi hám qurılıs texnologiyası, kóp tarmaqlı óndiriste qurılıs hám arxitektura boyınsha jetik kadrlar jetistirip shıǵarıwǵa maslasqan.

### Energetika
Bul jóneliste studentlerge sanaatta energetikanı islep shıǵarıw jáne onı basqarıw, bólistiriw sıyaqlı tarawlarǵa jóneltirilgen tarmaqlarǵa kadrlar jetistirip beredi.

### Mashinasazlıq texnologiyası
Universitette eń kóp jay mine sol fakultet úlesine tuwrı keledi hám mashinasazlıq texnologiyası universitettiń eń zárúrli tarmaqlarınan biri esaplanadı.

## Derekler
Bayterek (Jambıl rayonı)

**Bayterek** (qazaqsha: Бәйтерек, 1999-jılǵa shekem — Oktyabrskoye) — Qazaqstan Respublikasınıń Jambıl wálayatı, Jambıl rayonındaǵı awıl. Qaratobın awıl okrugı quramına kiredi. KATO kodı — 314051300.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 347 adamdı(176 erkek hám 171 hayal) quraǵan. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 962 adam (480 erkek hám 482 hayal) jasaǵan.

## Derekler
Anhorlı (Tórtkúl rayonı)

**Anhorlı** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıllardan biri. Awıl Tórtkúl rayonı quramına kiredi.
## Derekler
Qaraqalpaq mámleketlik quwırshaq teatrı

**Qaraqalpaq mámleketlik quwırshaq teatrı** -1990 -jıl shólkemlesken. Teatr " Arıq mergen" (K. Karimov) spektaklı menen ashılǵan. 1991-jıl Samarqandta ótkerilgen festivalda teatr " Arıq mergen" hám " Aq tekesh penen kók tekesh" spektaklları, 1993-jıl Ándijan festivalında " Kerek bolǵanıń kerek", 1995-jıl Tashkent festivalında " Bódene hám túlki", 2000-jıl: Samarqand festivalında " Sum eshek" sıyaqlı spektaklları menen qatnasıp, bayraqlı orınlar iyeledi. 2001-jıl Tashkentte ótkerilgen " Qaraqalpaqstan mádeniyat kúnleri" nde teatr " Urlıqtıń aqırı xorlıq" spektaklı menen qatnastı. P. Aytmuratovtıń " Atam aytqan ańız" shıǵarması tiykarında islengen tamasha keyingi jıllar islengen eń jaqsı spektakllardan. Jubandıq Ibragimov, Roza Piyazova, Qurbangúl Saparbaeva, Aybek Esimbetov, Qoblanbek Qalilayev, Berdimurat Yusupov hám basqa teatrdıń jetekshi aktyorları bolıp tabıladı. Bas rejissyorı hám kórkem basshısı M. Zamatdinov.
Bayterek (Qızıljar rayonı)

**Bayterek** — Qazaqstannıń arqa Qazaqstan wálayatı Qızıljar rayonındaǵı awıl. Kato kodı — 595050100.

## Derekler
Jayxun (Tórtkúl rayonı)

**Jayxun (Tórtkúl rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıllardan biri. Awıl Tórtkúl rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Mustaqıllıq (Qıbray rayonı)

**Ǵárezsizlik** () — Ózbekstan Respublikası Tashkent wálayatı Qıbray rayonına qaraslı qalasha. 2009-jılda qalasha ataǵı berilgen.

## Derekler
Nurlıkent

**Nurlıkent** (qazaqsha: Нұрлыкент, 2007-jılǵa shekem — **Burnooktyabrskoye**) — Qazaqstan Respublikasınıń Jambıl wálayatı, Jualiy rayonındaǵı awıl. Nurlıkent awıl okrugı basqarıw orayı. Teris-Ashshıbulaq suw bazası jaǵasında, rayon basqarıw orayı bolǵan Buayırjan Mamishulı awılınan 7&nbsp;km arqa-shıǵısta jaylasqan. KATO kodı — 314243100.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 3057 adamdı(1622 erkek hám 1435 hayal) quraǵan. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 3646 adam (1862 erkek hám 1784 hayal) jasaǵan.

## Tariyxı
1924-jılǵa shekem awıl Burno-Ivanovskoe dep atalǵan.

## Jergilikli xalıq arasınan shıqqan ataqlı shaxslar

* Lopuxova, Pelageya Vasilevna (1918—1999) — Sotsialistlik Miynet Qahramanı.

## Derekler
Júzimjan (Axsi rayonı)

**Júzimjan** (qırǵızsha: Жүзүмжан) — Qırǵızstan Respublikasınıń Jalalabad wálayatı Axsi rayonına qaraslı awıl. Qara-Suw awıl okrugı quramına kiredi.

## Xalqı
Xalqı — 1 225 adam.

## Derekler
Qazaqstan (Alakól rayonı)

**Qazaqstan** (qazaqsha: Қазақстан, 1999-jılǵa shekem — Jagatal) — Qazaqstan Respublikasınıń Almatı wálayatı, Alakól rayonındaǵı awıl. Jagatal awıl okrugınıń basqarıw orayı. KATO kodı — 193449100.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 2365 adamdı (1233 erkek hám 1132 hayal) quraǵan. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 1904 adam (975 erkek hám 929 hayal) jasaǵan.

## Derekler
Shımbay (Ózgen rayonı)

**Shımbay** (qırǵızsha: Чимбай) — Qırǵızstan Respublikasınıń Osh wálayatı Ózgen rayonına qaraslı awıl. Dón-Bulaq awıl okrugı quramına kiredi.

## Xalqı
Xalqı — 3 065 adam.

## Derekler
Shımbay (Besarıq rayonı)

**Shımbay** () — Ózbekstan Respublikasiı Ferǵana wálayatı Besarıq rayonına qaraslı qalasha. 2009-jılda qalasha atı berilgen.

## Derekler
Birlik (Beruniy rayonı)

**Birlik (Beruniy rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Beruniy rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Olimp

**Olimp** (grekshe *Όλυμπος*, MFA:[ˈɔlimbɔs], *Ólimbos*) — Greciya aymaǵında, Fessaliya periferiyasınıń arqa-shıǵısında jaylasqan taw dizbegi. Olimptiń eń biyik noqatı teńiz júzesinen 2918,8 metr biyikliktegi Mitikas (Μύτικας) shıńı bolıp, Panteon (Πάνθεον) atı menen de belgili bolǵan bul noqat Greciyanıń eń biyik shıńı esaplanadı. Basqa shıńlardan Skolio (Σκολιό, 2912 m), geyde Tronos-Dios (Θρόνος Διός, mánisi «Zevs taxtı») dep te atalatuǵın Stefani (Στεφάνι, 2909 m), Skala (2866 m) hám Tuba (Τούμπα, 2801 m) shıńların atap ótiw múmkin.

Áyyemgi grek mifologiyası boyınsha Olimp Zevs basshılıǵındaǵı qudaylar jasaytuǵın káramatlı taw esaplanadı. Sonıń ushın grek qudayların kóbinese «olimpiyashılar» dep ataydı. Olimptiń arqa janbawırında makedoniyalılardıń ullı qalası Dion, yaǵnıy Zevs qalası jaylasqan edi. Áyyemgi dáwirlerde Olimp Fessaliya hám Makedoniyanıń tábiyiy shegarası bolıp xızmet etken.

Olimp tawı tábiyat esteligi bolıp tabıladı hám 1938-jılı ol Greciyadaǵı birinshi milliy park quramına kirgizilgen. Pieriya hám Larisa periferiya birlikleriniń aymaǵında jaylasqan Olimp milliy baǵı biologiyalıq túrli-túrliligi menen ajralıp turadı. Bul jerde 1700 ge jaqın ósimlik túrleri ushırasadı hám bul Greciyada ushırasatuǵın barlıq túrlerdiń shama menen 25 procentin quraydı. Faunası amfibiyalardıń 8 túri, jer bawırlawshılardıń 22 túri, sút emiziwshilerdiń 32 túri hám quslardıń 136 túri menen berilgen.

## Olimp tawına kóteriliw
Tawdıń basına alıp shıǵıwshı jollardıń kóbisi Olimpqa kóteriliwdi qálegenler ushın informaciya orayına iye bolǵan Litoxoron qalasınan baslanadı. Ol jerden taksi menen 1100 metr biyiklikte jaylasqan Prioniya (Πριόνια) punktine barıw múmkin, sonıń menen birge piyada shıǵıwshı jónelis te bar. Prioniyada avtostanciya jaylasqan hám oǵan jaqın jerdegi Káramatlı Dionisiy monastırında túnew múmkinshiligi bar.

Piyada shıǵıw jolı Prioniyadan miymanxana hám kemping zonalarınan ibarat bolǵan «Spilios-Agapitos» (Σπήλιος Αγαπητός, 2100 m) kompleksine shekem baradı, ol jerden Skala shıńına (2866 m), sonıń menen birge, basqa taw miymanxana komplekslerine shıǵıw múmkin. Skala shıńınan Skolio (2912 m) hám Mitikas shıńlarına kóteriliw múmkin. Mitikasqa kóteriliw túnde hám qolaysız hawa-rayı shárayatında qáwipli bolıp, jáne azǵana fizikalıq tayarlıqtı talap etedi.

Eń birinshi belgilep qoyılǵan Olimpke kóteriliw háreketin 1913-jılı Xristos Kakalas iske asırǵan.

## Derekler
Cifrlı

**Cifrlı** ádette diskret cifrlardı, kóbinese ekilik cifrlardı qollanatuǵın nárseni bildiredi.

## Texnologiya hám esaplawlar

### Apparatlıq qural

* Cifrlı elektronika, cifrlı signallar arqalı jumıs isleytuǵın elektron sxemalar
** Cifrlı videolardı túsiretuǵın hám saqlaytuǵın kamera
*** Cifrlı hám kinofotografiya
** Cifrlı kompyuter, diskret mánisler menen berilgen informaciyanı qayta isleytuǵın kompyuter
** Cifrlı jazıw, cifrlı signaldıń járdemi menen jazılǵan informaciya

### Social-ekonomikalıq qubılıslar

* Cifrlı mádeniyat, cifrlı sociallıq ózgerislerdiń antropologiyalıq ólshemi
* Cifrlı teńsizlik, informaciyalıq-kommunikaciyalıq texnologiyalarǵa erisiw yamasa paydalanıwdaǵı ekonomikalıq hám sociallıq teńsizliktiń bir túri
* Cifrlı ekonomika, esaplaw hám telekommunikaciyalıq resurslarǵa tiykarlanǵan ekonomika

### Texnologiyada hám esaplawda basqa da qollanıwlar

* Cifrlı maǵlıwmatlar, diskret maǵlıwmatlar, ádette ekilik sanlar arqalı usınıladı
* Cifrlı marketing, izlew sisteması hám social media marketingi
* Cifrlı jetkiziw, cifrlı maǵlıwmatlar retinde saqlanatuǵın media
** Tarqatıw yamasa qabıllaw ushın cifrlı texnologiyanı paydalanatuǵın cifrlı radio
** Cifrlı televizor, cifrlı signallar arqalı baǵdarlama tarqatatuǵın televiziyalıq sistemalar
* Cifrlı signal (elektronika), úziliksiz diapazonlardan góre tolqın pishimleriniń diskret jıynaǵınan qurılǵan signallar
* Cifrlı signal (signallardı qayta islew), cifrlı mánislerdiń dizbegi retinde usınılǵan analog signallardıń úlgileri

## Brendler menen kárxanalar

* Digital Equipment Corporation (DEC) yamasa Digital, kompyuter kompaniyası
* Digital Research (DR yamasa DRI), baǵdarlamalıq támiyinlew kompaniyası

## Basqa qollanıwlar

* Barmaqlarǵa baylanıslı
** Cifrlı imtixan, proktologiyada
* Cifrlı bank yamasa Neobank
* Cifrlı huqıqlar, cifrlı mediaǵa erisiw, paydalanıw, jaratıw hám járiyalaw yamasa kompyuterlerge, basqa elektron qurılmalarǵa hám telekommunikaciya tarmaqlarına erisiw hám paydalanıwǵa baylanıslı adam hám nızamlı huqıqlar.
* Vitalis Takavira yamasa Digital, kásiplik dárejedegi futbolshı
Abdulazizxan medresesi

**Abdulazizxolan medresesi** — Buxaradaǵı tariyxıy esteliklerdiń biri. Ózbek xanlarınan biri Abdulazizxan húkimdarlıǵı dáwirinde qurılǵan.

## Tariyxı
Saray arxitektorı Mimxoqon ibn Xoja Muhammadamin tárepinen 1652-jılda qurılǵan.

Qos medrese(bir-birine qarama-qarsı qarap turatuǵın imaratlar kompleksi)niń qubla tárepinde jaylasqan. Uluǵbek medresesiniń (1419) qarama-qarsısında. Medreseniń dúzilisi ápiwayı hámde ójireleri eki bólmeli. 
### Kitoblar
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Maqolalar
* 
* 
* 
*
Talısh tili

**Talısh tili** (talıshsha *Tolışə zıvon*) — Iraniy tsho'ardıń shalbar. batıs toparına tiyisli til. Ázerbayjan qublasında hám Iran arqasında tarqalǵan. Sóylesiwshilerdiń ulıwma sanı 200 mıń adamǵa jaqın (1979). Tiykarǵı dialektleri: lenkoran, ástera, lerik, massalı. Fonetikalıqasida 7 dawıslı fonema, til orta hám til arqa dawıssızları oppoziciyası (k'k, g' g) ámeldegi; morfologiyasında atlıqlar 2 seplik penen ózgeredi, kópshilik feyillerdiń qoz. hám ótken máhál formaları birdey, feyiller 8 máhál, 4 meyil hám 2 koefficient formalarına iye. Sintaksiste anıqlawısh anıqlanıwshıdan aldın keledi. Leksikasında Ázerbayjan tilinen ózlesken sózler ádewir. XX ásirdiń 30-jıllarında Ázerbayjan talishleri ushın jazıw jaratılǵan bolsada, ol ǵalabalaspaǵan.

## Derekler
Gúlistan (Beruniy rayonı)

**Gúlistan (Beruniy rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Beruniy rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Ǵalaba xabar quralları

Ǵalaba xabar quralları (qısqartpası : ǴXQ) keń jamiyetshilikke informaciya jetkiziwshi qurallar bolıp tabıladı. Ózbekstan Respublikası nızamshılıǵında dáwirli tarqatıwdıń turaqlı atqa iye bolǵan hám de baspa tárizde (gazeta, jurnal, informaciya, bulleten hám basqalar ) hám yamasa elektron tárizde (tele-, radio-, video -, kinoxronikal programmalar, ulıwma paydalanıwshı telekommunikatsiya tarmaqlarındaǵı veb-saytlar ) altı ayda keminde bir ret baspa etiletuǵın yamasa efirge beriletuǵın forması hám de ǵalaba xabardı dáwirli tarqatıwdıń basqa formaları ǴXQ, dep kórsetilgen.

## Derekler
Programma

**Programma (baǵdarlama), baǵdarlama, baǵdarlamashı (programmist)** yamasa **programmalastırıw** tómendegilerge silteme bere aladı:

## Biznes hám menedjment

* Baǵdarlamanı basqarıw, birneshe baylanıslı proektlerdi basqarıw barısı
* Waqıttı basqarıw
* Baǵdarlama, rejelestiriwdiń bir bólegi

## Kórkem óner hám oyın-zawıq

### Audio

* Baǵdarlamalastırıw (muzıka), muzıkanı elektron túrde generaciyalaw
* Radiobaǵdarlamalastırıw, radioǵa arnalǵan mazmundı jobalaw akti
* Sintezator-programmist, muzıkalıq shıǵarmalarǵa arnalǵan ásbaplardı islewshi adam

### Video yamasa televizor

* Efir baǵdarlaması, televizorǵa arnalǵan mazmundı jobalaw
* Muzıkalıq baǵdarlama, muzıkadan tıs sáwbetti muzıkalı túrde kórsetiwge háreket etetuǵın kórkem muzıka túri
* Sintezator patchı yamasa baǵdarlaması, yadta saqlanǵan sintezator parametri
* «Baǵdarlama», LP Underground Eleven toparınan Linkin Park atqarǵan ásbaplı qosıq
* Baǵdarlamashı, qos filmniń tómengi yarımındaǵı film; B-filmin qarań

## Ilim hám texnologiya

* Kompyuter programması, kompyuterge belgili bir tapsırmanı orınlaw usılın sáwlelendiretuǵın kórsetpeler jıynaǵı.
* Kompyuter programmalastırıw, kompyuterlerge tapsırmalardı orınlawǵa kórsetpe beriw akti
** Programmalastırıw tili kórsetpelerdi mashinaǵa jetkiziwge arnalǵan jasalma til
** Oyınlardı programmalastırıw, video oyınlarǵa programmalıq támiyinlew islep shıǵıw
* Matematikalıq programmalastırıw yamasa optimallastırıw - eń jaqsı elementti tańlaw
* Programmist (baǵdarlamashı), programmalıq támiynattı jazatuǵın adam
* Programmist (apparatlıq qural), elektron sxemalardı konfiguraciyalaytuǵın fizikalıq qurılma
* Programma (mashina), kompyuterlerdi qosqanda, orınlanatuǵın mashinanıń yamasa apparatlıq quraldıń yadında saqlanatuǵın texnikalıq parametr.
* Izertlew programması, fundamental izertlewler alıp baratuǵın alımlardıń kásiplik tarmaǵı
* Programmalıq injiniring, programmalıq támiynattı islep shıǵıw procesine qatnasatuǵın adam

## Basqa qollanıwlar

* Evropa Awqamınıń ǴXQ baǵdarlaması
* Baǵdarlama (nemis kommerciyalıq emes), Berlindegi kórkem óner hám arxitektura ushın joybar keńisligi

## Sonday-aq qarań

* Ámeliy programmalıq támiynat
* Programmadan shıǵarıw
* Dramalıq baǵdarlamalar, fantastikalıq telekontent
* Neyrolingvistikalıq programmalastırıw, adamnıń minez-qulqın ózgertiwge baǵdarlanǵan psevdo ilimiy usıl
* On eki basqıshlı baǵdarlama, ǵárezlilikten, májbúrlewden yamasa minez-qulıq mashqalalarınan qutılıwǵa arnalǵan jetekshi principler jıynaǵı
* Baǵdarlama (anıqlama)
Qala jer astı xojalıǵı

**Qala jer astı xojalıǵı** — qala kommunal xojalıǵına hám sanaat kárxanalarınıń islep shıǵıw mútajliklerine xızmet kórsetiw ushın mólsherlengen jer astı injenerlik kommunikaciyası hám járdemshi qurılmaları bar. Bul túrli trubalar (truboprovodlar) hám kabeller, turaq jay, jámaát hámde sanaat imaratlarınan shıǵarılatuǵın hám olarǵa kiritilgen kommunikaciyalar, ekspluataciya qılınatuǵın, kameralar hám basqalar kiredi. Trubalar hám kabellar kóbinese qurılǵan imaratlarǵa parallel halda, tarqatılǵan oraylar arnawlı bir kvartal ishindegi aymaqlar boyınsha ornatıladı. Trubalar hám kabellerdi bólek jaylastırıwda hár qaysısı tarmaq ushın ayrıqsha tereńlik (transheya) qazıladı. Birlestirilgen usılda jaylastırıwda túrli maqsetke mólsherlengen trubalar izbe-iz formasında bir tereńlikte ornatıladı. Kollektorlı jaylastırıwda suw hám ıssılıq trubaları hám kabeller bir ulıwma kollektorǵa ornatıladı. Kollektorlar avtomatik samallatıw sisteması menen támiynlenedi. Jıynalmalı temirbeton kollektorlar anaǵurlım jaqsı esaplanadı. Qala metropoliteni hám qala jer astı xojalıǵına kiredi.
milliy ensiklopediyasi
Ájibay qoltıǵı

**Ájibay qoltıǵı** — Aral teńiziniń qubla-batısındaǵı qoltıq. Maydonı 1000&nbsp;km², uz. 41&nbsp;km, eni 30&nbsp;km, eń shuqır jeri 9,2 m bolǵan. Aral teńizi betiniń 8 m ge páseyiwi sebepli 1981-jıl qoltıq qurıydı. Ájibay qoltıǵınıń túbi jaǵısqa jaqın (10–15&nbsp;km aralıqqa shekem) jeleń eol qum formalar (barxan, dóń hám basqalar), onnan arqası bolsa qaldıq, taqır hám aktiv sorlaqlar menen bánt. Qumlıqlarda qara seksewil, sherkez, qandım, sora, sorlaqlarda sarısazan, jıńǵıl, qarabaraq ósedi. Sudoche kólinen baslanǵan jer astı suwlarınıń aǵımı barlıǵınan grunt suwları júzi jer júzine jaqın jaylasqanlıǵı ushın Ájibay qoltıǵında galofit ósimlikleri keń tarqalǵan.

## Ádebiyatlar

* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
Ashshıtaw

**Ashshıtaw** — Sultan Ways dizbeginiń batıs bólegindegi tóbesi. Teńiz betinen biyikligi 331 m. Paleozoydıń yashma hám yela-netslarınan dúzilgen. Jan bawırları tik, jemirilgen jar taslardan ibarat.

## Derekler
Aqshakól turistlik zonası

**Aqshakól turistikalıq zonası** (yaki «*Aqshakól» turistikalıq-rekreatsion aymaǵı*) — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Ellikqala rayonında jaylasqan jaǵa boyı turistik zonası. Aqshakólde arnawlı rekreacion plyaj zonaların shólkemlestiriw jobası 2019-jıl sentyabr ayında Ózbekstan Respublikası prezidenti Shavkat Mirziyoyevtiń Qaraqalpaqstanǵa ámelge asırǵan saparı dawamında berilgen tapsırmaǵa qarap islep shıǵılǵan.

## Iskerligi

Aqshakóldiń ulıwma maydanı 1150 ge teń bolıp, eń tereń jerleri 12 metrge shekem jetiwi anıqlanǵan. 2022-jılı Aqshakól turistik zonasınıń infrastrukturasın rawajlandırıw maqsetinde 10 milliard swm aqsha ajıratılǵan. Bul aqsha esabına sayaxatshılarǵa qolaylıq jaratılıwı ushın kerek bolatuǵın arnawlı jollar, elektr sistemaları, miymanxanalar, awqatlanıw jerleri hám katerler islengen. Sonıń menen birge, úlkenligi 6000 gektar bolǵan kól aymaǵı 3000 tonnaǵa jaqın túrli shıǵındılardan tazalanǵan.

Aqshakól turistik zonasına 2022-jılı 50 000 ge jaqın sayaxatshı kelgen. Usınıń sebebinen 50 000 orınǵa mólsherlengen ippodrom qurılısı jobalastırılǵan. 2023-jıldaǵı statistikalıq maǵlıwmatlaerǵa qaraǵanda, sayaxatshılar ushın 40 adamlıq otawlar, 80 orınlı hostellar islengen bolıp, 5 juldızlı miymanxana, 10 villa júzege keliwi názerde tutılǵan. Kól janında arnawlı otawlar da qurılǵan. 

Aqshakól turistik zonasına máwsimniń qálegen waqtında barıp dem alıw múmkinshiligi bar. Qısta balıq tutıw jolǵa qoyılǵan bolıp, kóldiń  yarımı 30—40 santimetrge shekem muzlawı aytıladı.

## «Pullı kól» ataması
Aqshakólde shomılǵan adam bay boladı, degen qaraslar bar bolıp, bunıń túbiri Shıńǵısxanqa barıp taqalıwı jergilikli xalıq tárepinen ráwiyat sıpatında aytıladı. Ráwiyatlarǵa qaraǵanda, Shıńǵısxan bul jerge óz altınların shóktirip jibergenligi sebepli bul sóz dizbegi ádet bolǵan. 

## Derekler
Aqshakól

**Aqshakól** — Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı kól. Beruniy rayonı aymaǵında, Sultan Ways tawlarınıń qubla-shıǵıs eteginde jaylasqan. Aqshakól Qubla Aqshadárya deltasındaǵı awlaq sorlaqlıqta suwǵarıwdan artqan taslandı suwlardıń toplanıwı nátiyjesinde 70-jıllarda payda bolǵan. Uzınlıǵı 12 km, eni 2 km, ortasha shuqırlıǵı 1,5 — 3 m. Kóldiń úlken bólegi qamıs, qoǵa hám gidrofitler menen bánt. Keyingi jıllarda kólge salma suwınıń túsiwi (Beruniy taslandısı hám b.) nátiyjesinde shorlıǵı arttı. Shorlıǵı 1 l de 10 — 12 g. Balıqshılıqta paydalanıladı.

## Ádebiyatlar
1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent 2000 -yil 

## Derekler
Dárya gidrologiyası

Dárya gidrologiyasi — quriqliq gidrosiniń bólimi. Dáryalar, olardiń ózeni hám haáwizlerinde suw aǵimi gidrolik rejimin órnatadi. Dárya gidrologiyasi dárya ózeniniń awhalin, tábiyiy faktorlar— Jer sirtqi awhali (geoligik dúzilisi,reylifi,ósimlik orami,topiraq sháriyati) hám tempereturasi (atmosfera jawinlari, hawa dárejesi) hámde insan iskerligi menen baylanisli bolǵan ámelleridiń aǵimǵa tásirin úyrenedi. Dárya gidrologiyasi ózeniniń awhalin, ózen aǵimi dinamikasi, dáriyalardiń suw rejimi elementlerin aldinnan aliw menen shuǵillanadi.

## Ádebiyatlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Qońırat aeroportı

**Qońırat aeroportı** — Qaraqalpaqstannıń Qońırat awılında jaylasqan burınǵı aeroport. Ol jeńil samolyotlar, barlıq túrdegi vertolyotlardıń rezerv maydanı bolıp, aviaciya jumısları ushın paydalanılǵan.

## Derekler
Abbaz tumsıǵı

**Abbaz tumsıǵı** — Aral teńiziniń jaǵasındaǵı tumsıq. Batısta Toldıq qoltıǵı, arqa hám shıǵısta ashıq teńiz benen oralǵan. Abbaz tumsıǵı negizi Amiwdáryanıń Gónedárya tarmaǵı ılaylarınan payda bolǵan. Jer beti pás tegislik. Jaǵaları qum, qamıslıqlardan ibarat bolǵan. 1961-jıldan Aral teńizi suwınıń azayıp ketiwi sebepli, geografiyalıq jer sıpatında tábiyiy qásiyetin (poziciyasın) joǵalttı.

## Ádebiyatlar
* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl.
Abadan Turdımuratova

**Abadan Turdımuratova** (Абадан Турдымуратова; 1980-jıl 9-sentyabr, Moynaq rayonı) — qaraqalpaq shayırı, awdarmashı, redaktor. Filologiya ilimleriniń doktorı (PhD) (2025). Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası (2005).

## Ómir hám miynet jolı
Abadan Turdımuratova 1980-jıl 9-sentyabrde Qaraqalpaqstan Respublikası Moynaq rayonı Qazaqdárya awılında tuwılǵan. Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleket pedagogika institutı, keyin Alisher Nawayı atındaǵı Tashkent mámleket ózbek tili hám ádebiyatı universiteti «Joqarı ádebiyat kursı» magistraturasında tálim alǵan. Respublika «Jas dóretiwshileri»niń Zomin seminarı jeńimpazı. 2005-jıldan Qaraqalpaqstan hám Ózbekstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

Ózbekstan Ilimler akademiyası Ózbek tili hám ádebiyatı, folklor institutınıń tayanısh doktoranturasın pitkergen.

## Dóretiwshiligi
### Ádebiy dóretiwshiligi

Qosıqları «Jaslar dawısı» almanaxı, «Shıǵıs juldızları», «Jaslıq» jurnalları, «Ózbekstan ádebiyatı hám kórkem óneri» gazetasında ózbek tiline awdarma etilip, daǵaza etilgen. «Gúzgi japıraqlar» (2003), «Sen, Men hám qosıqlar» (2017), «Muhabbat jaǵası» (2020) atlı qosıq toplamları hám balalarǵa arnalǵan 7 awdarma kitabı baspadan shıǵarılǵan.

Talantlı shayır retinde Baxtıyar Jumataevtıń «Aman yar», «Sulıwım», Gúlnaz Ótepovanıń «Jigit sultanı», Aybek Jamalovtıń «Takapbır yar», Dástan Bektursınovtıń «Balam», Jámiyla Bekbergenovanıń «Ármanbız ele», Sultan Qosekeevtiń «Muxabbat, qálbimde máńgi qal» qosıqlarınıń sózin jazǵan.

200ge jaqın ádebiy hám ilimiy ádebiyatlardı redaktorlaǵan.

### Ilimiy dóretiwshiligi
A. Turdımuratova 2025-jılı filologiya tarawında doktorlıq dissertaciyasın qorǵap, filologiya ilimleriniń doktorı (PhD) ilimiy dárejesin aldı.

## Jetiskenlikleri
2015-jılı «Shuhrat» medalı menen sıylıqlanǵan.

## Derekler
Ayazqala-1

**Ayazqorǵan 1** – Ózbekstandaǵı mádeniy miyras obyekti. Arxeologiya esteligi. Obyekt dáwiri: eramızdan aldınǵı IV-III ásirler. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Beruniy rayonında jaylasqan. Obiekt mánzili: «Qızılqala» APJ. Kóshpes múlikke bolǵan huqıqı: mámleket múlki. Qaraqalpaqstan Respublikası mádeniy miyras basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında. Ózbekstan Respublikası Ministrler Keńesiniń qararı menen 2019-jıl 4-oktyabrde Materiallıq mádeniy miyrastıń kóshpes múlik obiektleri milliy dizimge kiritilgen bolıp, mámleket qáwipsizligine alınǵan. Ayazqala 1 tábiyiy tóbelik ústinde qurılǵan. Qorǵan eramızdan aldıńǵı IV–III ásirlerde qurılǵan.

Ayazqorǵan sahrası Qızılqum sahrası shegarasındaǵı bekkem qorǵanlardan biri bolıp, kóshpelilerdiń shabıwıllarına qarsı bekkem qorǵaw sistemasına iye bolǵan. Esteliktiń ózi tórtmúyesh formada. Átirapı 10 metr biyikliktegi qos diywal menen aylantırıp qorshalǵan. Estelik ólshemleri 182, 5 x 152 metrdi quraydı. Sırtqı diywaldıń qalıńlıǵı tiykarında 2, 4 metr ishki diywaldiki— 1, 7—2, 1 metrge shekem jetedi. Diywal ólshemi 37-41 x 10 -13 sm bolǵan shiyki gerbishten qurılǵan. Gerbishlerde eki jantas sızıq hám bir domalaq kórinistegi tamǵa ushırasıp turadı. Diywallar arasında pútkil perimetr boylap eni 2, 5 m li jabıq jol bolıp, mergen jaylar hám quyash nurı túsiwi ushın tesikleri de joq, tórtmúyesh gúmbez benen jabılǵan. Biyikligi— 1,87 metr.

Kiriw qapısı qorǵannıń qubla diywalı tárepinde bolıp, arqa diywalda ótiw jerinde tuwrımúyeshli dárwaza imaratı qorshalǵan. Peshdárwaza arqalı qurılısqa kiretuǵın jeri tuwrımúyesh formasındaǵı eki minar menen bekkemlengen bolıp, olar bir-birinen 4,4 m aralıq uzınlıqta jaylasqan.

Dárwaza imaratına kirgende arqa tárepinde áyyemgi Xorezm tilinde aramiy jazıwında bir qatarda úsh belgi jáne onıń ústinde bir belgi qoyılǵan. Belgiler ılayǵa 2-3 mm shuqırlıqta tıyıq járdeminde oyıp jazılǵan. Jazıw ústindegi belgini V. A. Livshis qurılıs baslıǵınıń yaǵnıy ustanıń belgisi dep esaplaydı.

Sergey Tolstov qaldırǵan maǵlıwmatlarına qaraǵanda, «Ayazqorǵan»da turmıs eramızdıń III-IV ásirlerge shekem dawam etken. Bul jerde arxeologiyalıq qazıw jumısları alıp barılǵanda II ásirge tiyisli teńgeler tabılǵan.

1965 hám 1968-jıllarda arqa diywal táreptegi (arqa-shıǵıs múyeshten esaplaǵanda) úshinshi hám altınshı burjlar janında, batıs diywal táreptegi qubla-batıs burjlar aldında, kirisiw dárwaza hám qubla diywaldaǵı eki burj aldında qurılıs ushın taqlap qoyılǵan kóp muǵdardaǵı gerbishler tabılǵan edi.

## Derekler
Máńgi muzlı jer

**Mángi muzlı jer** (kóp jıllıq muzlı jer, turaqlı muzlı jer, mángi tún jer) — Jer sharında belgili bir shuqırlıqta jaylasqan hám uzaq waqıt (2 jıldan bir neshe mıń jıllarǵa shekem) turaqlı muzlap jatatuǵın (temperaturası 0° tómen bolǵan) taw jınısları. Ádette Jer júziniń arqa hám qubla suwıq úlkelerinde hám biyik tawlarda ushıraydı. Evraziyada mángi muzlı jerdiń jer maydanı 10 mln.km² den zıyat. Jıllıq ortasha temperaturası 0° tómen bolǵan úlkelerde keyingi dáwirlerde hám mángi muzlıq jerler payda bolıp atırǵanlıǵı haqqında maǵlıwmatlar bar. Mángi muzlı jeriniń juqa qatlamı jaz waqıtları biraz eriydi. Mángi muzlı jer topıraq procesine, ósimliklerge, haywanat dúnyasına tásir etedı. Mángi muzlı jer qurılıs islerin qıyınlastıradı.

## Derekler
Ózbekstan Qaharmanı

**Ózbekstan Qaharmanı** () — Ózbekstannıń joqarı dárejedegi ataǵı. 1994-jıl 5-mayda shólkemlestirilgen. «Ózbekstan Qaharmanı» ataǵın hám «Altın juldız» medalın shólkemlestiriw haqqındaǵı nızam Ózbekstan Respublikası Joqarı sudınıń 1994-jıl 5-maydaǵı 1039-XII-san sheshimi menen kúshke kirgen, Ózbekstan Respublikasınıń 1996-jıl 30-avgusttaǵı (278-I-san) hám Ózbekstan Respublikasınıń 2004-jıl 3-dekabrdegi (714-II-san) Nızamına muwapıq ózgerisler kiritilgen.

Ózbekstan Respublikasınıń puqaralarına mámleket hám xalıq aldındaǵı qaharmanlıq, mártlik kórsetkenligi ushın beriledi. Ataq ayırım jaǵdaylarda Ózbekstan Respublikası puqarası bolmaǵan shaxslarǵa da beriliwi múmkin. «Ózbekstan Qaharmanı» Ózbekstan Respublikasınıń Prezidenti tárepinen beriledi. Ataqtı beriw Ózbekstan Respublikası Ministrler Keńesi, Ózbekstan Respublikası Konstituciyalıq sudınıń baslıǵı, Ózbekstan Respublikası Joqarı sudınıń baslıǵı, Ózbekstan Respublikası Joqarı xojalıq sudınıń baslıǵı, Ózbekstan Respublikası Bas prokurorı, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarı Keńesiniń baslıǵı, Wálayatlar hám Tashkent qalası hákimlikleri, ministrlikler, mámleket komitetleri hám keńseler basshılarınıń hám de jámiyetlik birlespeleri respublika shólkemleriniń usınısına qaray ámelge asırıladı. «Ózbekstan Qaharmanı» ataǵı menen sıylıqlanǵan shaxsqa joqarı nıshan — «Altın juldız» medalı hám ataq berilgenligi haqqındaǵı hújjet tapsırıladı. «Ózbekstan Qaharmani» ataǵı menen sıylıqlanǵan shaxslar aylıq mıynet haqına yamasa pensiyasına qosımsha túrde eń kem aylıq mıynet haqı muǵdarında ay sayın tólenetuǵın ústeme sıylıq aladı, nızam hújjetlerinde belgilep qoyılǵan jeńilliklerden paydalanadı. «Altın juldız» medalı 750 dárejeli (probali) altın eritpesinen tayarlanıp, aldıńǵı tárepinde hárbir qırınıń eki qaptalınan altın nurlar taralǵan segiz qırlı juldız formasında boladı, salmaǵı 12, 5 f. «Altın juldız» medalı kókirektiń shep tárepine orden hám medallardan joqarılawıa taǵıladı. «Ózbekstan Qaharmanı» tek bir márte beriledi. «Ózbekstan Qaharmanı» ataǵı qaytıs bolǵanınan keyin berilgen jaǵdayda «Altın juldız» medalı hám ataq berilgenligi haqqındaǵı hújjet sıylıqlanǵannıń shańaraǵına tapsırıladı.

## Sıylıqlanǵanlar

## Derekler
Ayazqorǵan 2

**Ayazqorǵan 2** — Ózbekistandaǵı mádeniy miyras obyekti. Arxeologiya esteligi. Obyekt dáwiri: VII-VIII ásirler. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Ellikqala rayonında jaylasqan. Obyekt mánzili: «Gúlistan» APJ. Kóshpes múlikke bolǵan huqıq: Mámleket múlki. Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniy miyras basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında. Ózbekstan Respublikası Ministrler Mákemesining qararı menen 2019-jıl 4-oktabrde Materiallıq mádeniy miyrastıń kóshpes múlik obyektleri milliy diziminekiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.

## Derekler
Balıqshı qoltıǵı

BALIQSHI QOLTIGʻI (Ribatskiy qoltıǵı) — Aral teńiziniń qublasındaǵı 1979-jılǵa shekem bolǵan qoltıq. Batısta Moynaq yarım aral hám shıǵısta Ámiwdárya (Aqdárya)nıń teńizge quyılǵan jerindegi shıq penen shegaralas. Balıqshı qoltıǵı qublasında Balıqshı suw háwizi qurılǵan. Ol Aqdarya, Madaliózek, Toldıq kanalları suwları esabına toyınadı. Balıqshı suw háwiziniń shuqırlıǵı 0,5 – 2 m, balıqshılıqta paydalanıladı. Balıqshı qoltıǵınıń qalǵan bólimi zol qumları (barxan, dóń qumlar) hám qaldıq sorlaqlar menen qaplanǵan. Sora, jıńǵıl, qarabaraq, sorlaqlarda qaraseksewil, siyrek jaǵdayda sherkez ósedi. Balıqshı qoltıǵınıń qum basqan bóleginde samalda qum kóshiwin kemeytiriw maqsetinde galofit hám kserofit ihotazorları qurılmaqta.

## Ádebiyatlar

* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
Billie Eilish

**Billie Eilish Pirate Baird O'Connell** — amerikalı qosıqshı.

## Ómiri
Billie Eilish 2001- jılı 18-dekabrde tuwılǵan. Ol birinshi ret 2015-jılda «Ocean Eyes» qosıǵın shıǵaradı hámde bul qosıq oǵan áwmet keltiredi. Qosıq prodyuseri óziniń ájaǵasi Finneas O'Connell bolıp, qosıqtıń tekstinde ózi jazıp beredi. Keyin onıń «Don't Smile at Me» qosıǵı dúnya boylap tanılıp ketedi.

## Dóretiwshiligi
Eilishtıń «When We All Fall Asleep», «Where Do We Go?» (2019) atlı studiyalıq albomi AQShta Billboard 200 den joqarı orınlardı iyeledi, hám Ullıbritaniyada birinshi orındaǵı qosıq boldı hámde 2019-jılda eń kóp satılǵan albomlardıń biri retinde jazıp qoyıldı. 2020-jılda ol «James Bond» filmleri gruppasındaǵı «No Time to Die» filmi ushın  qosıq aytadı  hám de bul qosıq Ullıbritaniyadaǵı birinshi dárejeli qosıqqa aylandı. 

## Qosıqları
Keyinirek, Eilish tárepinen atqarılǵan «Everything I Wanted», «My Future», «Therefore I Am» hám «Your Power» qosıqları AQSh hám Ullı Britaniyada top 10 ǵa kiredi.
Rojer Fenton

**Rojer Fenton** - eń birinshi urıstı sáwlelendirgen fotojurnalist. 

## Ómiri
**Rojer Fenton** 1819-jılı 20 -martta tuwıladı. Rojer Fentonnıń atası  paxta óndiriwshi hám bankir, ákesi bolsa bankir hám parlament aǵzası bolǵan. Rojer ákesiniń birinshi nekesinen, jeti perzenttiń tórtinshisi edi. 
1838 -jılda Fenton London Universitet kolledjine oqıwǵa kirdi hámde  1840-jılda anglichan tili, matematika, ádebiyat hám logikanı úyrenip, kórkem óner bakalavriatı menen tamamladı. 1840- jılda ol universitet kolledjinde huqıqtanıw fakultetinde oqıy basladı, lekin ol súwretshi bolǵanlıǵı sebepli 1847-jılǵa shekem advakat retinde ilmiy tájriybege iye bolmadı. 1843- jılda Yorkshirda Fenton Greys Elizabeth Maynardga úylendi.

## Dóretiwshiligi
1842- jılda ol Parijǵa keldi hám ol jerde  Pol Delarosh ustaxanasında súwretshilikni úyrendi. 1847- jılǵa kelip Fenton Londonga qaytıp keldi hám ol jerde súwretshilikti úyreniwdi dawam ettirdi hám súwretshi Charlz Lyusidiń qol astında boldı.  1850-jıldan baslap ol Arqa London mektebiniń direktorlar keńesinde isledi. (sızıw hám modellestiriw boyınsha) 1849, 1850 hám 1851-jıllarda ol Karollik akademiyasınıń jıllıq kórgezbelerinde óz súwretlerin kórsetti. Ol 1850-jılı Qırım urısın sáwlelendiredi.Ol usı Qırım urısınan júda kóplegen fotosúwretlerdi túsirgen, súwretke túsirgen birinshi jurnalist sıpatında tarıyxta at qaldırdı. 
1869-jılı 8 -avgust sánesinde 50 jasında dúnyadan ótedi.
Erkindárya (Bozataw rayonı)

Erkindarya (Bozataw rayonı)  —Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı aymaq. Bozataw rayonı quramına kiredi.

## Derekler