Jerkeniw

**Jerkeniw** (orta francuz tilinde: desgouster, latın tilinde gustus, «dám») — bul juqpalı yamasa qorlawshı, jerkenishli yamasa jaǵımsız dep esaplanatuǵın bir nárseni qabıl etpew yamasa jerkeniwdiń emocional juwabı. «Adam hám haywanlarda emociyalardıń kórinisi» kitabında Charlz Darvin jerkeniw — bul jerkenishli bir nárseni bildiretuǵın sezim dep jazdı. Jerkeniw tiykarınan dám sezimi menen (qabıllanǵan yamasa elesletilgen) hám ekinshiden iyis, tiyiw yamasa kóriw sezimi arqalı uqsas sezimdi payda etetuǵın hár qanday nársege baylanıslı seziledi. Muzıkaǵa sezimtal adamlar hátte úylesimli emes seslerdiń kakofoniyasınan da jerkeniwi múmkin. Izertlewler jerkeniw hám araxnofobiya, qan-inekciya-jaraqat túrindegi fobiyalar hám pataslanıw qorqınıshı menen baylanıslı obsessiv-kompulsiv buzılıw (OKB dep te ataladı) sıyaqlı qáweterleniw buzılıwları arasında baylanıs bar ekenin turaqlı túrde dálillegen.

Jerkeniw Robert Plutchiktiń emociyalar teoriyasınıń tiykarǵı emociyalarınıń biri bolıp tabıladı hám Pol Rozin tárepinen keń izertlengen. Ol ózine tán bet kórinisin payda etedi, Pol Ekmannıń emociyanıń altı universal bet kórinisleriniń biri. Qorqınısh, ashıw hám qayǵı emociyalarınan ayırmashılıǵı, jerkeniw júrek urıwınıń tómenlewi (dene-qabıǵınıń buzılıwı menen) hám asqazannıń proto-kewil aynıwı (denelik efflyuviya ushın) menen baylanıslı.

## Evolyuciyalıq áhmiyeti
Jerkeniw emociyası organizmge zıyan keltiriwi múmkin bolǵan jaǵımsız awqatlarǵa qarsı reakciya retinde rawajlanǵan dep esaplanadı. Bunıń keń tarqalǵan mısalı kógergen sút yamasa pataslanǵan góshke jerkeniw reakciyaların kórsetetuǵın adamlarda ushırasadı. Jerkeniw kesellikti bildiretuǵın qásiyetlerge iye bolǵan obektler yamasa adamlar tárepinen payda etiletuǵın bolıp kórinedi.

Ózin-ózi xabarlaw hám minez-qulıq izertlewleri jerkeniw payda etiwshilerge tómendegiler kiretuǵının anıqladı:

* dene shıǵındıları (boq, sidik, qusıq, jınıslıq suyıqlıqlar, túpirik hám silekey);
* azıq-awqatlar (buzılǵan awqatlar);
* haywanlar (búrgeler, keneler, bitler, jılanlar, taraqanlar, qurtlar, shıbınlar, órmekshiler hám qurbaqalar);
* gigiena (kórinetuǵın kir hám «durıs emes» háreketler [mısalı, sterillenbegen xirurgiyalıq ásbaptı qollanıw]);
* dene qabıǵınıń buzılıwları (qan, qanlı jaraqatlar hám mutilyaciya);
* ólim (óli deneler hám organikalıq shiriw);
* infekciyanıń kórinetuǵın belgileri

Joqarıda aytılǵan tiykarǵı jerkeniw stimulları bir-birine uqsas, sebebi olardıń barlıǵı da infekciyalardı juqtırıw múmkinshiligine iye hám mádeniyatlar aralıq kózqarastan jerkeniwdi payda etiwshi eń keń tarqalǵan faktorlar bolıp esaplanadı. Sonlıqtan, jerkeniw deneniń patogenlerdi olar denege kirip bolǵannan keyin gúresiwden góre, olardı aldın-ala saqlanıw maqsetinde rawajlanǵan mánili qorǵanıw sistemasınıń bir bólegi dep esaplanadı. Bul minez-qulıq immun sisteması «saw adamdı awırıw dep qabıl etiw, awırıw adamdı saw dep qabıl etiwge qaraǵanda azıraq zıyanlı» bolǵanlıqtan, keń kólemli ulıwmalastırıwlardı isleydi. Izertlewshiler jerkeniw sezimtallıǵınıń agressiya menen teris korrelyaciyaǵa iye ekenin anıqlaǵan, sebebi jerkeniw sezimi ádette sheginiw zárúrligin payda etedi, al agressiya jaqınlaw zárúrligin payda etedi. Bunı jerkeniwdiń hárbir túri tiykarında túsindiriwge boladı. Ásirese morallıq jerkeniwine sezimtal bolǵanlar, basqalarǵa zıyan keltiriwden saqlanıw ushın agressiyanı azaytıwǵa umtıladı. Patogenlik jerkeniwge sezimtal bolǵanlar agressiyanıń qurbanında ashıq jaraqat payda bolıw múmkinshiliginen saqlanıwǵa umtılıwı múmkin. Jınıslıq jerkeniwge sezimtal bolǵanlar agressiyadan saqlanıw ushın belgili bir jınıslıq obekttiń bolıwın talap etedi. Bul nátiyjelerge súyenip, jerkeniwdi adamlardaǵı agressiyanı tómenletiw ushın emocionallıq qural retinde paydalanıw múmkin. Jerkeniw qan basımınıń tómenlewi, júrek urıwınıń tómenlewi hám teri ótkizgishliginiń tómenlewi menen birge dem alıw ádetleriniń ózgeriwi sıyaqlı ayrıqsha avtonom reakciyalardı payda etiwi múmkin.

Izertlewler sonıń menen bir qatarda jerkeniwge kóbirek sezimtal bolǵan adamlardıń óz toparın kóbirek jaqsı kóriwge hám basqa toparlarǵa qarsı unamsız kózqaraslarǵa iye bolıwǵa beyim ekenin anıqlaǵan. Bunı adamlar bóten adamlar hám shet ellilerdi kesellik hám qáwip penen baylanıstırıp, al densawlıq, kesellikten azat bolıw hám qáwipsizlikti ózlerine uqsaǵan adamlar menen baylanıstıra baslaydı dep boljaw arqalı túsindiriwge boladı.

Gigienaǵa jáne de tereń názer salǵanda, jerkeniw semiz adamlarǵa qarsı unamsız kózqaraslardı boljawdıń eń kúshli faktorı bolıp tabıldı. Semiz adamlarǵa jerkeniw reakciyası jáne de morallıq qunlılıqlar haqqındaǵı kózqaraslar menen baylanıslı boldı.

### Jerkeniw tarawları
Taybur hám basqalar jerkeniwdiń úsh tarawın belgileydi: patogenlik jerkeniw, ol «juqpalı mikroorganizmlerden saqlanıwǵa túrtki beredi»; jınıslıq jerkeniw, ol «[qáwipli] jınıslıq sheriklerden hám minez-qulıqlardan saqlanıwǵa túrtki beredi»; hám morallıq jerkeniw, ol adamlardı sociallıq normalardı buzıwdan saqlanıwǵa túrtki beredi. Jerkeniw belgili bir morallıq túrlerinde áhmiyetli rol atqarıwı múmkin.

Patogenlik jerkeniw ómir súriw qálewinen hám aqırında ólimnen qorqıwdan payda boladı. Onı óli deneler, shirip atırǵan awqat hám qusıq sıyaqlı potencial óltiriwshi agentlerge qarsı «birinshi qorǵanıw sızıǵı» bolǵan «minez-qulıq immun sisteması» menen salıstıradı.

Jınıslıq jerkeniw «biologiyalıq jaqtan qımbatqa túsetuǵın sheriklerden» saqlanıw qálewinen hám belgili bir reproduktiv tańlawlardıń aqıbetlerin esapqa alıwdan payda boladı. Eki tiykarǵı esapqa alınatuǵın nárse - bul tuwma sapa (mısalı, dene simmetriyası, júz kelbeti hám t.b.) hám genetikalıq sáykeslik (mısalı, incest tıyımı sıyaqlı jaqın tuwısqanlar arasındaǵı nekeden saqlanıw).

Morallıq jerkeniw «sociallıq huqıq buzıwshılarǵa» tiyisli hám ótirik sóylew, urlıq, adam óltiriw hám zorlaw sıyaqlı háreketlerdi óz ishine alıwı múmkin. Basqa eki tarawdan ayırmashılıǵı, morallıq jerkeniw «normalardı buzıwshı adamlar menen sociallıq qarım-qatnaslardan saqlanıwǵa túrtki beredi», sebebi bunday qarım-qatnaslar topar birligine qáwip tuwdıradı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__