Jaza kartochkası

**Jaza kartochkaları** kóp sport túrlerinde oyınshını, trenerdi yamasa komanda xızmetkerin eskertiw, sógis beriw yamasa jazalaw usılı retinde qollanıladı. Jaza kartochkaları kóbinese tóreshiler tárepinen oyınshınıń qaǵıyda buzǵanın kórsetiw ushın qollanıladı. Rásmiy xızmetker qaǵıyda buzǵan oyınshıǵa qarap yamasa onı kórsetip turıp, kartochkanı basınıń ústine kóteredi. Bul háreket qabıl etilgen sheshimdi barlıq oyınshılarǵa, sonday-aq tamashagóyler hám basqa rásmiy adamlarǵa tilge biytárep túrde túsinikli etedi. Rásmiy adam qollanatuǵın kartochkanıń reńi yamasa forması qaǵıyda buzıwdıń túrin yamasa awırlıǵın hám qollanılatuǵın jaza dárejesin kórsetedi. Sarı hám qızıl kartochkalar eń keń tarqalǵan bolıp, ádette sáykes túrde eskertiwler hám oyınnan shıǵarıp jiberiwlerdi bildiredi.

## Tariyxı hám kelip shıǵıwı
Universal til - tóreshiniń niyetlerin bildiriw ushın neytral reńli kartochkalardı qollanıw ideyası futbolda, inglis tóreshisi Ken Aston tárepinen payda bolǵan. Aston FIFA Tóreshiler Komitetine tayınlanǵan hám 1966-jılǵı FIFA Jáhán Kubogındaǵı barlıq tóreshilerge juwapker bolǵan. Sherek finalda Angliya Uembli stadionında Argentina menen oynaǵan. Matchtan keyin gazeta xabarlarında tóreshi Rudolf Kraytlayn inglisler Bobbi hám Djek Charltonlarǵa eskertiw bergeni, sonday-aq argentinalı Antonio Rattindi oyınnan shıǵarıp jibergeni aytılǵan. Tóreshi oyın dawamında óz sheshimin anıq bildirmegenlikten, Angliya komandasınıń menedjeri Alf Remsi matchtan keyin anıqlıq kirgiziw ushın FIFA wákiline arız etken. Bul waqıya Astondı tóreshiniń sheshimlerin oyınshılar hám tamashagóyler ushın anıǵıraq etiw jolları haqqında oylanıwǵa májbúrlegen. Aston jol háreketi belgilerinde qollanılatuǵın princip tiykarında reńli kodlaw sistemasınıń (sarı - eger qáwipsiz bolsa toqta, qızıl - toqta) til tosqınlıqlarınan ótetuǵının hám oyınshıǵa eskertiw berilgenin yamasa oyınnan shıǵarıp jiberilgenin anıq kórsetetuǵının túsingen. Nátiyjede, eskertiw beriw ushın sarı kartochkalar hám oyınnan shıǵarıp jiberiw ushın qızıl kartochkalar birinshi ret 1970-jılǵı Meksikadaǵı FIFA Jáhán Kubogında qollanılǵan. Sonnan berli jaza kartochkaların qollanıw bir neshe sport túrleri tárepinen qabıl etilip, keńeytilgen, hárbir sport túri bul ideyanı óziniń belgili qaǵıydalar yamasa nızamlar toplamına beyimlestirgen.

## Jiyi qollanılatuǵın jaza kartochkaları

### Sarı kartochka

**Sarı kartochka** kóp hár qıylı sport túrlerinde qollanıladı. Onıń mánisi sport túrleri arasında ayırmashılıq etedi; degen menen, ol kóbinese oyınshıǵa onıń háreketi boyınsha berilgen eskertiwdi, yamasa waqıtsha shetletiwdi bildiredi. Mısallar:

#### Futbol
Futbolda sarı kartochka tóreshi tárepinen oyınshıǵa rásmiy eskertiw berilgenin bildiriw ushın kórsetiledi. Keyin oyınshınıń maǵlıwmatları tóreshi tárepinen kishi dápterge jazıp alınadı; sonıń ushın eskertiw «jazıp alıw» dep te ataladı. Eskertiw alǵan oyınshı oyındı dawam ete aladı; degen menen, bir matchta ekinshi eskertiw alǵan oyınshı oyınnan shıǵarıp jiberiledi (oǵan jáne sarı kartochka, sońınan qızıl kartochka kórsetiledi), bul onıń dárhal maydannan ketiwi hám bunnan bılay oyında qatnaspawı kerekligin bildiredi. Oyınshınıń ornına almastırıwshı shıǵa almaydı. Oyın Nızamlarınıń (olar Xalıqaralıq Futbol Associaciyası Keńesi tárepinen belgilengen hám FIFA tárepinen qollanıladı) 12-nızamı eskertiw menen jazalanıwı múmkin bolǵan qaǵıyda buzıwlar hám ádepsiz háreketler túrlerin kórsetedi. 12-nızam 2019-jılı komanda xızmetkerlerine, mısalı bas trenerlerge de sarı hám qızıl kartochkalar beriw múmkinshiligin beriw ushın ózgertilgen. Onda jáne «tek oyınshı, almastırıwshı, almastırılǵan oyınshı yamasa komanda xızmetkeri» ǵana eskertiw ala aladı dep kórsetilgen. Oyınshı ádette bir matchta eki sarı kartochka jıynaǵannan keyin bir matchqa shetletiledi (ayırım jaǵdaylarda kóbirek bolıwı múmkin). Bul ulıwma komanda xızmetkerlerine de qollanıladı.

Kópshilik turnirlerde, bir neshe match dawamında belgili bir sandaǵı sarı kartochkalardıń jıynalıwı qaǵıyda buzǵan oyınshınıń keyingi bir neshe matchtan diskvalifikaciyalanıwına alıp keledi, kartochkalar hám matchlardıń anıq sanı yurisdikciyaǵa qaray hár qıylı boladı.

#### Jeńil atletika
Trek jarıslarında sarı kartochka trek hám maydan jarıslarınıń ekewinde de jeke eskertiw retinde qollanıladı, ol ekinshi sarı kartochka hám onnan keyingi qızıl kartochka jarıstan shetletiwge alıp keletuǵının bildiredi. Jáhán Atletika qaǵıydaları jalǵan start eskertiwlerin biykar etken; jalǵan startlar endi qosılǵan jarıslarda dárhal diskvalifikaciyaǵa alıp keledi, onda diagonal sarı/qara kartochka jalǵan start ushın eskertiwdi bildiredi. Degen menen, 2012-jıldan baslap, jalǵan start qaǵıydası boyınsha jalǵan start beriliwi ushın atlettiń qolları trekten yamasa ayaqları start bloklarınan oq atılmastan aldın kóteriliwi kerek. Sonlıqtan, eger atlet aqırǵı «tayar» poziciyasında turıp silkinse, maksimal jaza - sarı kartochka.

#### Avstraliya futbolı
Avstraliya futbol qaǵıydalarında sarı kartochka oyınshıǵa «awır» dep xabarlanǵan qaǵıyda buzıwlardan basqa hár qanday esap beriwge tiyisli qaǵıyda buzıw (mısalı, qarsılastı urıw, rásmiy adamǵa qarata sóginiw hám t.b) islegeni ushın beriledi. Sarı kartochka alǵan hár qanday oyınshı úzilislerdi esapqa almaǵanda bir sherek dawamında oyında qatnasa almaydı, biraq oyınshınıń ornına basqa oyınshı shıǵa aladı. Degen menen, oyınshı xabarlanatuǵın tiyisli qaǵıyda buzıw islemegen bolsa da, tóreshiniń qálewi boyınsha oǵan sarı kartochka beriliwi múmkin. Biraq, Avstraliya futbol qaǵıydalarınıń eń joqarı dárejesi yaǵnıy Avstraliya Futbol Ligasında sarı hám qızıl kartochkalar berilmeydi.

### Qızıl kartochka

**Qızıl kartochka** bir neshe hár qıylı sport túrlerinde qollanıladı. Onıń mánisi sport túrleri arasında ayırmashılıqqa iye, biraq ol kóbinese awır qaǵıyda buzıwdı bildiredi hám kóp jaǵdayda oyınshınıń oyınnan birotala shetletiliwine alıp keledi (ádette shıǵarıp jiberiw, bosatıw, diskvalifikaciyalaw, quwıw, alıp taslaw yamasa maydannan shıǵarıw dep ataladı). Kóp sport túrlerinde shıǵarıp jiberilgen oyınshınıń komandası onıń ornına basqa oyınshını almastıra almaydı hám usılayınsha oyınnıń qalǵan bólegin bir oyınshı kem bolıp dawam etiwi kerek, bul aytarlıqtay kemshilik bolıwı múmkin. Mısallar:

#### Futbol
Futbolda qızıl kartochka tóreshi tárepinen oyınshınıń maydannan shıǵarıp jiberilgenin bildiriw ushın kórsetiledi. Maydannan shıǵarıp jiberilgen oyınshı dárhal oyın maydanın taslap ketiwi kerek hám bunnan bılay oyında qatnaspawı shárt. Maydannan shıǵarıp jiberilgen oyınshınıń ornına oyın dawamında basqa oyınshı shıǵa almaydı; onıń komandası oyındı bir oyınshı kem bolıp dawam etiwi kerek. Tek oyınshılar, almastırıwshılar, almastırılǵan oyınshılar hám komanda xızmetkerleri ǵana qızıl kartochka ala aladı. Eger dárwazaman qızıl kartochka alsa, basqa oyınshı dárwazaman wazıypaların atqarıwı kerek (sonlıqtan komandalar ádette, eger bunday múmkinshilik bar bolsa, maydandaǵı oyınshını basqa dárwazamanǵa almastıradı). Qızıl kartochka oyınshıǵa zorlıq-zombılıq háreketi yamasa qarsılas komandanıń gol urıw múmkinshiligin nızamsız hám qasaqana toqtatıw sıyaqlı awır yamasa oǵada awır qaǵıyda buzıw islegeni ushın kórsetiledi. Qızıl kartochka jáne de kishirek qaǵıyda buzıwlar ushın eki sarı kartochka jıynaǵan oyınshıǵa da kórsetiledi.

#### Jeńil atletika
Jeńil atletikada qızıl kartochka atlettiń eki sarı kartochka alǵannan keyin diskvalifikaciyalanǵanın kórsetedi. Diagonal qızıl/qara kartochka jalǵan start ámelge asırılǵan jaǵdayda beriledi.

#### Avstraliya futbolı
Avstraliya futbol qaǵıydalarında qızıl kartochka match dawamında eki sarı kartochka jıynaǵan, yamasa 'awır dep esaplanatuǵın tiyisli qaǵıyda buzıw' (mısalı, tóreshini urıw yamasa qarsılastı tebiw) islegen oyınshıǵa qarsı beriledi. Qızıl kartochka alǵan oyınshı matchtıń qalǵan bóleginde qatnasa almaydı; degen menen, kópshilik sport túrlerinen ayırmashılıǵı, oyınshınıń ornına basqa oyınshı shıǵa aladı, biraq bir sherek uzaqlıǵındaǵı waqıt (úzilislerdi esapqa almaǵanda) ótkennen keyin ǵana. Degen menen, Avstraliya futbol qaǵıydalarınıń eń joqarı dárejesi bolǵan Avstraliya Futbol Ligasında sarı hám qızıl kartochkalar berilmeydi.

## Basqa túrdegi jaza kartochkaları

### Jasıl kartochka

**Jasıl kartochka** ayırım sport túrlerinde oyınshınıń kóbirek awır, oǵada awır yamasa qosımsha jaza talap etpeytuǵın kishi qaǵıyda buzıw islegenin kórsetiw ushın qollanıladı.

#### Futbol
Basqalar qatarında, Italiyanıń B seriyası oyınshınıń jaqsı háreketin kórsetiw ushın jasıl kartochkalardı qollanadı. Tóreshiniń jalǵız jaqsı kartochkası bolıp, ol máwsim aqırında sportqa ılayıq minez-qulıq sıylıqların anıqlawǵa járdem beredi. Ekinshi tárepten, ayırım jaǵdaylarda jasıl kartochka tártip ushın qollanıladı. Ayırım kishirek ligalarda jasıl kartochka sportshıǵa ılayıqsız minez-qulıq, simulyaciya yamasa kishi narazılıq sıyaqlı jaǵdaylar ushın qollanıladı. 2018-jılǵı CONIFA Jáhán Kubogında jasıl kartochka alǵan hár qanday oyınshı dárhal maydannan shıǵıwı kerek bolǵan. Almastırıw múmkinshiligi bar komandalar basqa oyınshını almastırıwshı retinde shıǵara alǵan, biraq almastırıwları qalmaǵan komandalar bir oyınshı kem bolıp oynawǵa májbúr bolǵan.

#### Jeńil atletika
Jasıl kartochka qayta shaqırıw eskertiwdi talap etpegenin bildiredi, bul kóbinese jalǵan start alıwshılardı anıqlaw ushın qollanılatuǵın mashinalar qáte islegende júz beredi.

#### Kanoe polo
Jasıl kartochka jeke oyınshıǵa yamasa pútkil komandaǵa beriliwi múmkin bolǵan rásmiy eskertiwdi bildiredi. Jasıl kartochka qasaqana sportshıǵa jat minez-qulıq yamasa tóreshi menen kereksiz awızeki sóylesiw ushın beriliwi múmkin.

#### Maydan xokkeyi
Jasıl kartochka kishi qaǵıyda buzıw júz bergende 2 minutlıq shetletiw menen juwmaqlanatuǵın rásmiy eskertiwdi bildiredi. Bir oyınshıǵa ekinshi jasıl kartochka sarı kartochka (5 minutlıq shetletiw) menen juwmaqlanadı. Bul jaǵdayda, tóreshi jasıl kartochkanı, keyin sarı kartochkanı kórsetedi. Jasıl kartochka berilgen qaǵıyda buzıw qaytalanǵanda, sarı kartochka beriliwi kerek. Jasıl kartochka belgili bir oyınshıǵa yamasa pútkil komandaǵa eskertiw retinde kapitanǵa beriliwi múmkin. Kapitanǵa komanda ushın eskertiw retinde kórsetilgen kartochkalar oǵan oyınshı retinde kórsetilgen kartochkalardan bólek qaraladı. Jasıl kartochka alǵan kapitan (sarı yamasa qızıl kartochkadaǵıday) shetletilmeydi, al 'eskertiw' aladı hám sonlıqtan maydanda almasqan kapitan tayınlanıwın talap etpeydi. Reńinen tısqarı, maydan xokkeyindegi jasıl kartochkalar úsh múyeshli formaǵa iye. FIH Xokkey Qaǵıydaları boyınsha, jasıl kartochka eki minutlıq shetletiwdi ańlatadı, bul waqıt dawamında sol oyınshınıń komandası bir oyınshı kem bolıp oynaydı.

### Aq kartochka

#### Futbol
Portugaliyada Benfika menen Sporting arasındaǵı hayallar kubogı oyınında futbol tariyxında birinshi ret ádil oyındı maqullaw ushın aq kartochka kórsetilgen.

#### Bendi
**Aq kartochka** bendide oyınshıǵa berilgen bes minutlıq waqıtsha jazanı bildiriw ushın qollanıladı. Qaǵıyda buzǵan oyınshı oyın maydanın taslap ketip, jaza tamamlanǵansha oraylıq sızıq janındaǵı jaza orınlıǵında kútiwi kerek. 5 minutlıq dáwir dawamında oyınshınıń ornına basqa oyınshı shıǵa almaydı. Degen menen, jaza tamamlanǵannan keyin basqa oyınshı onıń ornına shıǵa aladı. Aq kartochka beriliwi múmkin bolǵan qaǵıyda buzıwlarǵa qarsılaslardıń erkin soqqını orınlawına tosqınlıq etiwge háreket etiw, nızamsız almastırıw yamasa qarsılasqa qayta-qayta nızamsız, biraq zorlıq-zombılıqsız hújimler kiredi.

#### [[Regbi]]
2012-jılǵı Super Regbi máwsiminde regbi-yunionda Aq Kartochka kirgizilgen, ol tóreshi qaǵıyda buzıwshınıń kim ekenine isenimsiz bolǵan yamasa qızıl kartochkanıń kerek ekenine isenimsiz bolǵan gúmanlanǵan ádepsiz oyın jaǵdayları ushın qollanılǵan. Bul jaǵday keyin citata beriwshi komissarǵa jiberiledi hám qaǵıyda buzǵan oyınshınıń diskvalifikaciyalanıwına alıp keliwi múmkin. Bul regbi-ligdegi citata belgisine (qollar bastıń ústinde ayqastırılǵan) uqsas. Degen menen, 2013-jılı Xalıqaralıq Regbi Keńesi, házir Jáhán Regbi dep ataladı, TMO wákilliklerin gúmanlanǵan ádepsiz oyın jaǵdayların kórip shıǵıwdı qosıw ushın keńeytken. Nátiyjede, aq kartochkalar kirgizilgennen bir jıl ótkennen soń gónergen.

### Kók kartochka

#### Futbol
Kók kartochka Amerika Qurama Shtatlarında jabıq imarattaǵı futbolda úy qáwipsizlik qaǵıydaların buzıw, maydanǵa túpiriw, kishi fizikalıq qaǵıyda buzıwlar islew yamasa nızamsız almastırıwlar sıyaqlı qaǵıyda buzıwlar ushın sarı kartochkadan tómengi dáreje retinde jiyi qollanıladı, qaǵıyda buzıwshı maydandı taslap ketip, jaza qutısında (ádette 2-5 minut) bolıwı kerekligin bildiredi, bul waqıt dawamında olardıń komandası bir adam kem bolıp oynaydı (muz xokkeyi hám roller-xokkeyindegidey). Eger qaǵıyda buzıwshınıń qarsı komandası gol ursa, onda qaǵıyda buzıwshı dárhal maydanǵa qayta aladı. Ol jáne de Clericus Cup futbol ligasında sportshıǵa ılayıqsız oyın ushın 5-minutlıq orınlıq jazası ushın, hám plyaj futbolında sportshıǵa ılayıqsız oyın ushın 2-minutlıq orınlıq jazası ushın qollanıladı.

Kók kartochkanı keńirek kirgiziw jobaları 2024-jıldıń 9-fevralında Xalıqaralıq Futbol Associaciyası Keńesi (IFAB) tárepinen járiyalanıwı kútilgen edi, biraq keshiktirildi; jaza átirapındaǵı jańa protokollar 2024-jıldıń 2-martında Lox-Lomondta ótetuǵın IFABtıń jıllıq ulıwma jıynalısında qosımsha talqılanıp, sońınan járiyalanıwı kútilmekte.

#### Bendi
Bendide **kók kartochka** oyınshıǵa berilgen on minutlıq waqıtsha jazanı bildiriw ushın qollanıladı. Qaǵıyda buzǵan oyınshı oyın maydanın taslap, jaza tamamlanǵansha oraylıq sızıq janındaǵı jaza orınlıǵında kútiwi kerek. 10 minutlıq dáwir dawamında oyınshınıń ornına basqa oyınshı shıǵa almaydı. Degen menen, jaza tamamlanǵannan keyin basqa oyınshı onıń ornına shıǵa aladı. Kók kartochka ádette aq kartochka talap etetuǵın qaǵıyda buzıwshılardan awırıraq qaǵıyda buzıwlar ushın kórsetiledi, buǵan qarsılasqa zorlıq-zombılıq penen yamasa qáwipli túrde hújim etiw, joqarı tayaq penen qasaqana toptı toqtatıw arqalı artıqmashlıq alıw yamasa tóreshiniń sheshimine narazılıq bildiriw kiredi.

#### Gandbol
Kók kartochka gandbolda Xalıqaralıq Gandbol Federaciyası 2016-jıldıń 1-iyulınan kúshke kirgen qaǵıyda ózgerisin járiyalaǵannan berli qollanılmaqta. Dáslep Qızıl Kartochka kórsetiledi, sońınan tóreshi qısqa talqılawdan keyin kók kartochkanı kórsetedi. Sonnan keyin esap betine jazba esabat qosıp tirkeledi hám Tártip Komissiyası oyınshıǵa qarsı qosımsha háreketler haqqında sheshim qabıl etedi.

### Qara kartochka

#### Badminton
**Qara kartochka** badminton sportında diskvalifikaciyanı bildiriw ushın qollanıladı.

#### Qılıshlasıw
Qara kartochka qılıshlasıwda qollanıladı. Ol direktor yamasa tóreshi tárepinen awır qaǵıyda buzıwlar ushın beriledi. 3-topar qaǵıyda buzıwdıń ekinshi márte júz beriwi hám qasaqana zorlıq-zombılıq islew, jarısıwdan bas tartıw, sálemlesiwden bas tartıw hám qol alısıwdan bas tartıw kiretuǵın barlıq 4-topar qaǵıyda buzıwlar qara kartochka menen jazalanıwı múmkin. Qara kartochka berilgende, qaǵıyda buzǵan qılıshlasıwshı jarıstıń qalǵan bóleginen shetletiledi yamasa alıp taslanadı hám keyingi turnirlerden shetletiliwi múmkin. Turnirdiń rásmiy jazbasında, olardıń atı «QÍLÍSHLASÍWSHÍ SHETLETILDI» sózleri menen almastırıladı.

#### Gel oyınları
Gel futbolı hám xyorling gel oyınlarında, burın sarı kartochkanı talap etpeytuǵın kishi qaǵıyda buzıw ushın oyınshıǵa qarsı belgi yamasa qara dápter jazıp qoyılǵan, degen menen bir neshe márte jazılıw sarı kartochkanıń beriliwine alıp kelgen. Tóreshiniń qara dápterin kartochka sıyaqlı fizikalıq kóteriw háreketi Gel Atletika Associaciyası tárepinen toqtatılǵan.

2014-jıldıń 1-yanvarınan baslap, gel futbolında oyınshı ashıqtan-ashıq shalıw, tartıp jıǵıw hám dene menen toqtatıw kiretuǵın «ádepsiz háreket» ushın basqa hár qanday jaza kartochkası sıyaqlı qara kartochka (tóreshiniń qara dápteri) kórsetilip, almastırıwǵa ruqsat etilip, oyınnıń qalǵan bólegine maydannan shıǵarılıwı múmkin. Bul májbúriy almastırıw sarı hám qızıl kartochkalar arasındaǵı aralıq jaza bolıp tabıladı. Bir oyında sarı kartochka hám qara kartochka alǵan oyınshı hesh qanday almastırıwǵa ruqsat etilmesten maydannan shıǵarıladı.

2020-jıldıń yanvarınan baslap, qara kartochka alǵan oyınshı on minut dawamında jaza qutısına shıǵarıladı. Oyınshı bul waqıt ótkennen keyin, oyın toqtaǵan waqıtta tóreshiniń ruqsatı menen maydanǵa qayta aladı. Eger match qosımsha waqıtqa sozılsa hám oyınshı jaza qutısında on minut bolmaǵan bolsa, olar oyınǵa qayta qosılmastan aldın qalǵan waqıttı ótewi kerek. Aldıńǵı jıllardaǵıday, hám sarı kartochka hám qara kartochka yamasa eki qara kartochka alǵan oyınshıǵa qızıl kartochka kórsetilip, matchtıń qalǵan bólegine shıǵarıladı hám onıń ornına basqa oyınshı shıǵa almaydı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__