open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Metr

**Metr** (belgileniwi: *m*; grekshe μέτρον — ólshew) — SI degi uzunlıq ólshew birligi. 1 metr — jaqtılıq nurınıń vakuumda, 1/299 792 458 sekund ishinde basıp ótken jolına teń.

## Kelip shıǵatuǵın birlikler

### Pikometr
**Pikometr** (belgileniwi: *pm*) — 10-12 metrge teń.
Mısalı: Gyeliy atomı radiusı 31 pm.

### Nanometr
**Nanometr** (belgileniwi: *nm*) — 10-9 metrge teń. Yaǵnıy, 1 metrdiń milliarddan bir bólimi.
Mısalı: Qattı zatlardaǵı atomlar arasındaǵı aralıq nanometrlarde ólshenedi.

### Mikrometr
**Mikrometr** (belgileniwi: *µm*) — 10-6 metrge teń. Yaǵnıy, 1 metrdiń millionnan bir bólimi.
Mısalı: Shudring tamshısı shama menen 10 µm ge teń.

### Millimetr
**Millimetr** (belgileniwi: *mm*) — 10-3 metrge teń. Yaǵnıy, 1 metrdiń mıńnan bir bólimi.

### Santimetr
**Santimetr** (belgileniwi: *sm*) — 10-2 metrge teń. Yaǵnıy, 1 metrdiń júzden bir bólimi.

### Detsimetr
**Detsimetr** (belgileniwi: *dm*) — 10-1 metrge teń. Yaǵnıy, 1 metrdiń onnan bir bólimi.

### Kilometr
**Kilometr** (belgileniwi: *km*) — 103 metrge teń. Mısalı: Transportlarda ádette basıp ótilgen jol kilometrlarde ólshenedi.

## Tariyxı

* 1790-jıl 8-may — frantsuz milliy qurultayı qararı menen, 1 metr — 1 sekundta 45° múyesh astında terbelip atırǵan yarım dáwirli mayatnik uzunlıǵına teń etip alındı. 
* 1791-jılı 30-mart — frantsuz milliy qurultayı, frantsuz ilimler akademiyası talaplarına baylanıslı, 1 metr — Parij meridianınıń 40 millionnan bir bólimine teń dep alındı.
* 1795-jıl — waqtınshalı latunnan metr etalonın islep shıǵılıwı.
* 1799-jıl 10-dekabr — frantsuz milliy qurultayı nızamı menen, 1799 jıl 23-iyulda qayta islengen metr etalonı islengen kóshirme esaplanıp mámleket arxivine joylastırıldı.
* 1889 -jıl 28-sentyabr — birinshi xalıq-aralıq qurultay (CGPM)
* 1927-jıl 6-oktyabr — jetinshi xalıq-aralıq qurultay (CGPM) Metr etalonınıń jánede anıqlaw kóshirmesi. Bul etalonnıń kese-kesimi maydanı «X» kórinisinde bolıp, platina hám iridiy aralaspasınan tayarlanǵan. 
* 1960-jıl 20-oktyabr — 11 - xalıq-aralıq qurultay (CGPM): 1 metr — vakuumda nurlanǵan kripton-86 izotobı tolqın uzunlıǵınıń 1650763,73 ke kóbeymesine teń dep belgilendi.
* 1983-jıl 21-oktyabr — 17-xalıq-aralıq qurultay (CGPM): 

* *1 metr — [[jaqtılıq nurı]]nıń [[vakuum]]da, 1/299 792 458 [[sekund]] ishinde basıp ótken jolına teń.*


## Qızıqarlı maǵlıwmatlar
* Kompyuter jargon ibaralarında «metr» degende, megabayt túsiniliwi múmkin.
* Italiyada metr ólshem birligi belgisi **«m»** dan tısqarı, jáne **«mt»** belgisin de ushıratıw múmkin.

## Sırtqı siltemeler
* ''Resolution 1 of the seventeenth CGPM (1983): Definition of the metre (online).'' Sèvres (Francie) : Bureau Internation des Poids et Mesures, (cit. 2007-10-22). (en)
Matematikalıq modellestiriw

**Matematikalıq modellestiriw** - real ámeliy máselelerdi sheshiw ushın matematikanı qollanıw jarayanı.

## Derekler
Energiya

**Energiya** — materiyanıń háreket hám materiyanıń bir formadan basqa formaǵa ótiw muǵdarın kórsetiwshi fizikalıq skalyar ólshem birlik.

Kóbinese, mexanikada energiya degende deneniń jumıs islew qábilet túsiniledi.
* potencial energiya
* kinetikalıq energiya
* termodinamikada ishki energiya
* baylanıs energiyası
* salıstırmalılıq teoriyasında tınıshlıq energiyası
* maydanlar energiyası, mısalı, elektromagnit tolqınlar energiyası hám elektromagnit nurlanıw arqalı beriletuǵın nur energiyası
* maydanlardıń kvant teoriyasında vakuum energiyası
* jıllılıq energiyası

Energiya haqqında eń áhmiyetli tastıyıqlawlardan biri bul energiyanıń saqlanıw nızamı, onda aytılıwına qaraǵanda jabıq sistemanıń tolıq energiyası waqıt boyınsha ózgermeydi.

## Derekler
Fluktuatsiya

**Fluktuatsiyalar** — kóp bólekshelerden turatuǵın sistemanıń qandaydur xarakterin anıqlawshı fizikalıq kórsetkishtiń ortasha mánisinen tosınnan shetlewlerge aytıladı.

## Derekler
Algoritm

**Algoritm** — berilgen nátiyjege erisiw ushın isleniwi kerek bolǵan anıq kórsetpeler izbe-izligi. Algoritm keń mániste tek kompyuterge tiyisli termin bolmay, al qanday da bir jaǵdayda berilgen kórsetpelerdi atqara alıwshı hár qanday zatqa tiyisli bolıp tabıladı.

Algoritm — belgili bir túrge tiyisli máselelerdi sheshiwde qollanılatuǵın ámellerdiń arnawlı bir tártipte atqarılıwı haqqındaǵı anıq qaǵıyda (programma ). Kibernetika hám matematikanıń tiykarǵı túsiniklerinen biri. Orta ásirlerde onlıq sanaq sisteması boyınsha tórt arifmetikalıq ámel atqarılatuǵın qaǵıydanı Algoritm dep ataǵan. «Bul qaǵıydalar matematikaǵa IX asirde al-Xorezmiy tárepinen kirgizilgen. Evropada bunday qaǵıydalar onıń tuwılǵan eline salıstırǵanda latınshalastırılǵan (Algoritmus yamasa Algorithmus formasında »algorizm« delingen), keyinirek » algoritm« ge aylanǵan» (akademikalıq A. N. Kolmogorov). Ilimge « Evklid algoritmi», « Ǵiyosiddin Koshiy algoritmi», « Laure algoritmi», « Markov algoritmi» dep atalıwshı algoritmler belgili. Algoritm túsinigi barǵan sayın keńeyip barıp, kibernetikanıń teoriyalıq hám logikalıq mánisi esaplanǵan algoritmler teoriyası payda boldı. Ózbekstan Respublikasında bir neshe ilimiy izertlew mákemeleri hám esaplaw oraylarında Algoritmnen paydalanıw salasında nátiyjeli jumıslar alıp barılmaqta. Mısalı Ózbekstan Ilimler akademiyası « Kibernetika» ilimiy islep shıǵarıw birlespesinde, Ózbekstandaǵı barlıq universitetlerde, Tashkent mámleket texnika universitetinde, Ózbekstan Respublikası Makroekonomika hám statistika ministrligi qasındaǵı Esaplaw orayı hám basqa mákemelerde alıp barılıp atırǵan jumıslar usıǵan mısal bola aladı.

## Atama tariyxı
«Algoritm» termini ataqlı matematikalıq, jerlesimiz Al-Xorezmiy atı menen baylanıslı bolıp, onı latınlastırıliwi bolıp tabıladı. Bizge málim bolǵan eń áyyemgi algoritm bul Evklid algoritmi bolıp tabıladı. Algoritmler teoriyası, ásirese, XX asirde júdá rawajlanıp, onıń menen Tyuring, Post, Chyorch, viner, Markov, Kolmogorov sıyaqlı joqarı ilimpazlar shuǵıllanǵan.

## Derekler
Predikat

**Predikat** (*n*-nshi) - *M* kópliginiń *n*-dárejesinde anıqlanıwshı, anıqlanıw oblastı \{ 0,1 \} (yamasa «Durıs» hám «Qáte») bolǵan funksiya.

## Derekler
Implikaciya

**Implikaciya** — «eger… onda…» mánisin beriwshi binar logikalıq baylanıs.

Implikaciya *shárt* \Rightarrow *nátiyje* kórinisinde jazıladı.

## Derekler
Fibonachchi sanları

**Fibonachchi sanları** — hárbir elementi ózinen aldın keliwshi eki element jıyındısına teń bolǵan 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89, 144, 233, 377, 610, 987, 1597 … sanlar izbe-izligi.

Rásmiy túrde \left\{F_n\right\} Fibonachchi sanları izbe-izligi rekurrent baylanıs kórinisinde beriledi:
:F_1 = 1,\quad F_2 = 1,\quad F_{n+1} = F_n + F_{n-1} \quad n\in\mathbb{N}.

## Derekler
Bazis punkti

**Bazis punkti** () — payızdıń júzden bir bólegi, basqasha aytqanda payızdıń payızı (yaǵnıy 1 bazis punkt = 0,01 %). 

## Derekler
Autentifikaciya

**Awtentifikatsiya** () — kompyuter sistemasında subyekt penen onıń akkawntın tekseriw procesi. Eń ápiwayı variyantı parol arqalı ámelge asırıladı.

## Derekler
Avtorizaciya

Avtorizaciya () — subyektke belgili háreketler qılıwǵa huqıq beriw jarayanı. Avtorizaciya awtentifikatsiyadan parqlı túsinik.

## Derekler
MS-DOS

**MS-DOS** () bul Microsoft Korporatsiyası tárepinen jaratılǵan operacion sistema esaplanadı. 1980-jıllardaǵı kompyuterlerdiń kópshiliginde MS-DOS baslı operacion sistema esaplanǵan. MS-DOStıń jaratılıwı 1981-jılı baslanǵan bolıp, 2000-jılǵa shekem dawam etken, usı dáwir ishinde 8 úlken ózgerislerdi ishine alǵan nusqaları shıǵarılǵan.

## Derekler
Linux

**Linux** (*aytılıwı Linuks yamasa Lineks*) bul Linux kerneline tiykarlanǵan operatsion sistema. Linux kóbinese server kompyuterlerde qollanılıwı menen ataǵı shiqqan, biraq hár qıylı kompyuter úskeneleri, mobil telefonlardan baslap superkompyuterlergede ornatıwǵa boladı. İnternettiń rawajlanıwı hámde Ubuntu atlı nusqasınıń shıǵarılıwı bul OStıń paydalanıwshılarınıń kóbeyiwine alıp keldi.

*Linux* ataması 1991-jılı Linus Torvalds tárepinen jazılǵan Linux kernelinen kelip shıqqan. Sistemanıń qalǵan bólimi, sonıń ishinde de sistema baǵdarlamları hám kitapxanalar 1983-jılı Richard Stallman tárepinen járiyalanǵan GNU operatsion sistemasınan alınǵan.

## Derekler
Unix

**Unix** (aytılıwı Yuniks) kompyuter operatsion sisteması esaplanıp, AT&T kompaniyası isshileri tárepinen Bell laboratoriyasında 1969-jılı jaratılǵan. Búgúngi kúnde Unix sisteması AT&T hámde basqada islep shiǵarıwshılar menen birgelikte kommertsiyalıq bolmaǵan kárxanalar tárepinen islep shıǵılǵan bir neshe bólimlerge bólingen.

## Derekler
Operaciyalıq sistema

thumb|Desktop kompyuterlerinde kúndelikli qollanılatuǵın baǵdarlamalar sistemasında Operatsion Sistemanıń jaylasqan ornın kórsetiwshi struktura

**Operatsion sistema** (kóbinese *OS* hámde *O/S* dep qısqartıladı) kompyuter sistemasınıń baǵdarlama komponenti bolıp, kompyuterdiń sheklengen resursların basqarıw hám koordinatsiya háreketlerine juwap beredi.

Házirgi dáwir operatsion sistemalarına Microsoft Windows, Mac OS, Linux, BSD hám Solarislerdi mısal qılıp keltiriw múmkin. Desktop hám notebook kompyuterleri arasında Microsoft Windows jetekshi esaplanıp kelmekte, al serverlerge kóbinese Linux yamasa Unix-sıyaqlı sistemalar qoyıladı.
Bexruz ne ekenligin bilmeydi elegeshin bilmeydi.

## Derekler
Vpn

**VPN** ( — jeke virtual tarmaq) — bar tarmaqtıń (mısalı İnternet) ústine qoyılatuǵın logikalıq tarmaq.

## Derekler
Identifikaciya

**Identifikatsiya ** - kompyuter qáwipsizliginde subyekttiń óz atın yamasa nomerin aytıw proccesi.

## Derekler
Mac OS

**Mac OS** bul Apple Inc. kompaniyasınıń (burinǵı Apple Computer, Inc.) ózleriniń Macintosh atlı kompyuter sistemaları ushın shıǵarılǵan grafikalıq paydalanıwshı interfeysine tiykarlanǵan operatsion sistemalar seriyası.

## Derekler
Konsolidaciya

***Konsolidatsiya** — eki yamasa onnan da kóp kárxanalardı birlestiriw
***Konsolidatsiya** — normativ aktlerdi sistematizatsiya qılıw
***Konsolidatsiya** — mámlekettiń valyuta rezervindegi milliy valyutanı halıqaralıq pul aktivleri menen almastırıw

## Derekler
Individ

**İndivid**:
# Insaniyattıń bir wákili sıpatında óz aldına — dara alınǵan Insan.
# Qandayda bir sotsiyal topardıń, jámiyettiń yamasa halıqtıń jekke wákili. Insan tuwılǵanınan baslap individ esaplanadı, individ bul "bir" emes, al Insanlar jámiyetiniń "ishinen birewi". Bul túsinik Insannın jámiyetke ǵárezliligin ańlatadı.
Immanuel Kant

**Immanuel Kant** (1724-jılı 22-aprel — 1804-jılı 12-fevral) — 18 ásirdegi nemis filosofı, Prussiyanıń Königsberg (házir Kaliningrad, Rossiya) qalasında tuwılǵan. Ol Evropanıń hám Aǵartıw dáwiriniń eń abıroylı hám tásirsheń oyshıllarınıń biri bolıp esaplanadı.

## Ómiri
Immanuel Kanttiń ákesi Johann Georg Kant degen adam bolǵan. 1732-jılı, Immanuel Frederick kolledjine oqiwǵa jiberiledi. 1740-jılı ol Konisberg qalasindaǵi Albertus Universitetine oqiwǵa kiredi hám ol Gottfried Leibniz hám oniń shákirti Christian Wolff filosofiyasin úyrenedi. 1746-jılı ákesi ólgennen keyin Kant universitetti taslap jeke sabaq berip basladi. Azmaz waqıttan keyin ol Gertsog Kayzerling hám oniń shańaraǵina jeke sabaqlar berdi. 1755-jılı Kant lektor bolip islep basladi hám usi jumisti 1770-jılǵa shekem dawam ettirdi. 1766-jılı ol Patsha Kitapxanasiniń ekinshi kitapxanashisi bolip bekitildi. Keyinirek Kant Konisberg Universitetiniń Logika hám Metafizika fakul

tetine dekan bolip saylandi. Kant ómiri dawaminda Konisberge qalasinan júz kilmoetr kóbirek qashiqliqqa shiǵip kórmegen. Kant ólerinde tek bir sóz aytqan: «Jeterli».

## Filosofiyasi
Kant oziniń nemis idealistleri qatarina kirgiziliwine qarsi boldi. Kanttiń eń ataqli miyneti 1781-jılı basilip shiqqan *Taza oylawdiń kritikasi (Kritik der reinen Vernunft)* kitabi esaplanadi. Kant óz oylaw jolin filosofiya emes, «kritika» dep atadi. Oniń oyinsha kritika bul haqiyqiy filosofiyaniń tiykarin saliwǵa tayarliq basqishi esaplanadi. Al haqiyqiy filosofiyaniń tiykarin saliw ushin, adamlar adam oyi qanday múmkinshiliklerge iye hám ol qanday dárejede sheklengenligin biliwi zárúr. Joqarida keltirilgen kitabinda ol adamniń oyiniń seziw hám bir zatti oylawdaǵi bir neshe sheklerin kórsetip berdi. Seziwde adam oyiniń eki shegi bar: waqit hám prostranstvo? Yaǵniy fizikaliq ob'ektler joq, tek ǵana sananiń sezimler arqali zatlardi seziw shekleri ǵana bar. Kanttiń oyinsha oylawda on eki taza ratsional túsinikler yamasa kategoriyalar bar hám olar tórt tarawǵa bólinedi: sapa, san, salistirmaliliq hám kategoriyaliliq. Kant adam oyi bul pikirlerdi hámme nárselerge isletedi dep esapladi.

## Ideologiyası
Bizlerdiń oylarimiz bul tek ǵana bizlerdiń fantaziyamiz ba? Kant bul sorawǵa yaq dep juwap berdi. Oniń oyinsha sananiń sol sezim hám ratsional sheklerisiz, bizler hesh nárseni oylay almaymiz. Sonday-aq, Kant usi sheklengenligimiz sebepli bizler bile almaytuǵin zatlar boliwi múmkin, hám sonday-aq bizler bile alatuǵin zatlarda boliwi múmkin dep isendi. Bular jeke fantaziyalar boliwi da múmkin emes, sebebi bul shekleniwler hámme adam sanalari ushin belgili bir waqiya ushin birdey. Kant bizler tikkeley bile almaytuǵin zatlardi *Ding an sich* - «zattiń ózi» dep atadi. Bizler «zattiń ózi» haqqinda oylawimiz múmkin, biraq oni bile almaymiz yamasa ol tuwrali hesh qanday tájiriybege iye bola almaymiz. Quday, janniń sheksiz jasawi, ólimnen sońǵi ómirge uqsaǵan zatlar «zattiń ózi»ne kiredi, soniń ushin Kanttiń oyinsha olar filosofiya ushin tuwri obektler emes.

## Derekler
Platon

**Platon** (Grekshe: **) (biziń eramızǵa shekemgi 428/427 – 348/347 jıllar) klassik grek filosofı, matematigi, filosofiyalıq dialoglardıń jazıwshısı hámde 
batıs dúnyasındaǵı birinshi joqarı ornı esaplanmısh Afinadag'ı Akademiyanıń tiykarın salǵan. Óziniń ustazı Sokrat hám shákirti Aristotel menen birge Platon Batıs filosofiyasınıń tiykarın salıwǵa úles qosqan.

## Derekler
Huang Xianfan

**Huang Xianfan** (黄現璠/黄现璠; 1899-jıl 13-noyabr — 1982-jıl 18-yanvar) — Qıtaydaǵı tariyxshılar, antropologlar hám Zhuanginda tariyxnıń tiykarın salıwshısı edi. Huang Xianfan «Qıtay tariyxı» Ⅰ-Ⅲ,Beijing, 1932-1934) hám «Zhuanginda tariyxı» 1957,1988) atli kitaplariniń avtori. Keyingisi, oniń magnum opusi hám Zhuanginda tariyxnıń birinshi zamanagóy jumısı esaplanadi. Huang Xianfan zamanaǵoy Zhuanginda tariyx iliminiń atası esaplanadı.
 
## Ómirbayanı
Huang Xianfanni Qitaydaǵı Guangxi qalasında Fusui dúnyaǵa keltirdi. Huang anasına ayrıqsha jaqın boldı, hám anası onı ilimiy islerge iytermelegen bolıwı itimal. Huang 1922 hám 1926-jilları aralıǵında Guangxi'dida Nanning mektebine qatnadı hám ol jerde matematika, tariyx hám jazıw mádeniyatın úyrendi. Nanning mektebin «Guangxiyanıń sol dáwirdegi eń zor orta mektepleriniń biri» dep jazǵan.

Huang Beijing normal universitetlerinde tariyasın úyrendi (1926-1935) hám usı waqıtta «Qıtay tariyxı» kitabın jazıp baspadan shıǵardı. Bul jerde ol erkinlik, oylaw, túsiniw hám juwmaq shıǵarıw, sonday-aq erkin pikirge qızıǵıwshılıǵın rawajlandırdı. 1935-jılı, Huangke Guangxi Ekzibishion granti berildi hám ol Beijing normal universitetinen Yaponiyaniń Tokio imperatorı universitetlerinde oqıwǵa ketti hám ol jerde Yaponiya tariyx hám jazıw mádeniyatın úyrendi.(1935-1937). Oqıwdı pitkergennen keyin ol Guangxita tabıslı lektsiyalar oqıdı. Huang 1938 hám 1982-jilları Guangxida Qitaydaǵı tariyxyasın oqıtıp professorlıq jumısına eristi hám usı waqıtta «Zhuanginda tariyxı» kitabın jazıp baspadan shıǵardı. Ol 1982-jılı qaytıs boldı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Zhuanginda tariyxshılar-Huang Xianfan
Bilim

**Bilim** sózin Oxford İnglis Sózliginde tómendegishe túsindirilgen:
* adamnıń tájiriybe hám bilimlendiriw arqalı arttırǵan mamanlıǵı, predmettiń teoriya yamasa praktikasın túsiniwi,
* belgili bir tarawda anıq bolǵan faktlar hám maǵlıwmatlar. 
Házirgi kúnde bilim sóziniń birden-bir hámmeni qanaatlandıratuǵın anıqlaması ele oylap tabılmaǵan.

## Derekler
Filosofiya

**Filosofiya** (áyyemgi grek tilindegi *«hilosophía»* sózinen alınǵan bolıp, «danalıqqa muhabbat» degen mánisti bildiredi) — bul barlıq, bilim, aqıl, sana, til hám qádiriyat sıyaqlı temalarǵa tiyisli ulıwma hám tiykarǵı máselelerdi sistemalı túrde úyreniw. Ol óziniń usılları hám boljawları haqqında pikir júrgizetuǵın racional hám sın kózqarastan izertlew bolıp esaplanadı.

Tariyxıy jaqtan fizikalıq hám psixologiyalıq sıyaqlı kóplegen ayırım pánler filosofiyanıń bir bólegin quraǵan. Biraq, olar zamanagóy mániste óz aldına pánler bolıp esaplanadı. Filosofiya tariyxında tásirli dástúrler Batıs, arab-parsı, hind hám qıtay filosofiyasın óz ishine aladı. Batıs filosofiyası Áyyemgi Greciyada payda bolǵan hám filosofiyalıq maydanlardıń keń sheńberin qamtıp aladı. Arab-parsı filosofiyasınıń tiykarǵı teması aqıl hám wáhiy qatnası. Hind filosofiyası qanday etip aǵartıwshılıqqa erisiw haqqındaǵı ruwxıy mashqalanı haqıyqatlıqtıń tábiyatın hám bilimge erisiw jolların izlew menen birlestiredi. Qıtay filosofiyası, tiykarınan, durıs sociallıq minez-qulıq, basqarıw hám ózin-ózi tárbiyalaw haqqındaǵı ámeliy máselelerge itibar qaratadı.

Filosofiyanın tiykarǵı tarawları: epistemologiya, etika, logika hám metafizika. Epistemologiya bilim degen ne hám onı qalay iyelewdi úyrenedi. Etika ádep-ikramlılıq principlerin hám durıs minez-qulıqtıń nelerden ibarat ekenligin úyrenedi. Logika duris pikirlewdi úyreniw hám jaqsı dálillerdi jaman dálillerden qalay ajıratıw múmkinligin úyrenedi. Metafizika haqıyqatlıq, barlıq, predmet hám qásiyetlerdiń eń ulıwma belgileri menen shuǵıllanadı. Estetika, til filosofiyası, aqıl filosofiyası, din filosofiyası, ilim filosofiyası, matematika filosofiyası, tariyx filosofiyası hám siyasat filosofiyası basqa kishi tarawlar bolıp esaplanadı. Hár bir taraw ishinde hár qıylı principler, teoriyalar yamasa usıllardı alǵa qoyıwshı básekiles filosofiya mektepleri bar.

Filosoflar filosofiyalıq bilimge keliw ushın hár qıylı usıllardan paydalanadı. Olarǵa konceptual analiz, durıs pikirlew hám intuciyaǵa súyeniw, pikirlew eksperimentlerinen paydalanıw, ápiwayı tildi analizlew, tájiriybeni táriyplew hám sın kózqarastan soraw beriw kiredi. Filosofiya tábiyiy hám jámiyetlik pánler, matematika, biznes, huqıq, jurnalistika sıyaqlı kóplegen basqa tarawlar menen baylanıslı. Onda pánleraralıq kózqaras beriledi hám usı pánlerdiń kólemi hám tiykarǵı túsinikleri úyreniledi. Sonday-aq, olardıń usılları hám etikalıq áhmiyetlerin izertleydi.

## Derekler
Konfuciy

**Konfuciy** (qıtay tili: 孔子/孔夫子; pinyin: Kǒng zǐ/Kǒng Fūzǐ; Wade-Giles: K'ung-tzu/K'ung-fu-tzu; biziń eramızǵa shekemgi 551–479-jıllar) — Qıtaydıń klassik filosofı hám filosofiyalıq dialoglardınıń jazıwshısı. Óziniń shákirti Menguciy menen birge Konfuciy filosofiyasınıń tiykarın salıwǵa úles qosqan.

## Derekler
Mámleketler dizimi

Házirgi waqıtta Birlesken Milletler Shólkemi 193 aǵza mámleket hám 2 baqlawshı mámleketten ibarat. Vatikan Qala-Mámleketi hám Palestina Mámleketi de xalıq aralıq huqıqıy qatnasıqlardıń subyektleri bolıp esaplanadı hám BMSh Bas Assambleyasınıń turaqlı baqlawshıları statusına iye, biraq BMSh aǵzaları emes.

Onǵa jaqın mámleketshilik dúzilis shın mánide ǵárezsiz bolıp, óz aymaqların ózleri qadaǵalaydı hám basqaradı, biraq ya basqa mámleketler tárepinen tán alınbaǵan, ya jeterli emes sandaǵı bólegi tárepinen tán alınǵan (mısalı, BMShǵa kiriw ushın mámleketshilik dúzilisti shólkemge aǵza mámleketlerdiń 2/3 bólegi tán alıwı talap etiledi).

## BMShǵa aǵza mámleketler

## BMShnıń turaqlı baqlawshıları

## Avtonomiyalıq mámleketler
Avtonomiyalıq mámleket — basqa mámleket quramında bolǵan, biraq sonıń menen birge mámleketshilikke tán qásiyetlerge iye bolǵan huqıqıy birlik. Bunday mámleketler óziniń konstituciyası, bayraǵı, gerbi, nızam hújjetleri, aymaǵı, joqarı mámleketlik shólkemleri, belgili dárejede byudjet hám salıq ǵárezsizligine iye, biraq, ol basqa úlken mámleket quramında dúzilgenligi sebepli óz pul sistemasına, armiyasına, sırtqı siyasiy hám sırtqı ekonomikalıq qatnasıqlarda tolıq ǵárezsizlikke iye bolmaydı.

*	Altay Respublikası
*	Amerika Samoası
*	Amerika Virdjiniya Atawları
*	Angliya
*	Antarktida
*	Arqa Kipr Túrk Respublikası
*	Arqa Mariana Atawları
*	Aruba
*	Batıs Saxara
*	Bermud
*	Hind okeanındaǵı Britan aymaqları
*	Britan Virginiya Atawları
*	Buve Atawları
*	Djersi
*	Farer Atawları
*	Folklend atawları
*	Francuz Gvineyası
*	Francuz Polineziyası
*	Francuz Qubla hám Antarktikalıq aymaqları
*	Gernsi
*	Gibraltar
*	Gonkong
*	Grenlandiya
*	Guam
*	Gvadelupa
*	Ishki Kishi Atawlar (AQSh)
*	Jańa Kaledoniya
*	Kaymanov Atawları
*	Kokoslı Atawları
*	Kosovo
*	Kuka Atawları
*	Makao
*	Martinika
*	Mayotta
*	Men Atawı
*	Montserrat
*	Niderland Antiliya atawları
*	Niue
*	Norfolk
*	Panama
*	Pitkern
*	Puerto-Riko
*	Qubla Osetiya
*	Quyashlı Elen Atawları
*	Reyunyon
*	Rojdestvo Atawları
*	Sen-Per hám Mikelon
*	Shıǵıs Túrkistan
*	Shpicbergen hám Yan-Mayen
*	Solomonov Atawları
*	Somalilend
*	Tayvan
*	Tibet
*	Tokelau
*	Túslik Georgiya hám Túslik Sandvishev Atawları
*	Tyorks hám Kaykos
*	Uollis hám Futuna
*	Uels
*	Xerd hám Makdonald
*	Zengibar
Lordi

Lordi 1990-jıllardıń ataqlı toparı. Topardıń aǵzaları Mr. Lordi (Tomi Putaansuu), Hella, Hiisi, Mana hám Kone bolǵan.

## Albomları
* Get Heavy (2002)
* The Monsterican Dream (2004)
* The Arockalypse (2006)
* Deadache (2008)
* Babez For Breakfast (2010)
* To Beast or Not To Beast (2013)
* Scare Force One (2014)
* Monstereophonic – Theaterror vs. Demonarchy (2016)
* Sexorcism (2018)
* Killection (2020)
* Lordiversity (2021)
* Screem Writers Guild (2023)
Pigazzano

**Pigazzano** İtaliyada jaylasqan kishi qalalardıń biri esaplanadı hám xalqınıń sanı tek ǵana 1000 adamǵa shamalas.

## Sırtqı siltemeler
Gibraltar

**Gibraltar** — Evropadaǵı mámleket.

## Gallereya

Fayl:Rock of Gibraltar northwest.jpg|Gibraltar, 2006


## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Evropa

Evropa jer sharınıń arqa ham batıs yarım sharında jaylasqan kontinent.Maydanı 10,4mln&nbsp;km² Xalqı 725,5mln. Ol arqa, batos, oraylıq, shıǵıs, qubla Evropa bolıp bólinedi.

Evropa xalqı 725,5mln adam bolıp jildan jılǵa kemeyip baratır.Xalqı tiykarinan sırtqı migraciya esbınan óspekte.Evropada xalqı sanı boyınsha 1-Rossiya, 2-Germaniya, 3-Britaniya, 4-Fransia, 5-Italiya, 6-Ukraina, 7-Ispaniya, 6-Polsha, 7-Ruminya, 8-Niderlandiya, 9-Greciya, 10-Belgiya.

Keyingi orınlarda Vengriya, Serbiya, Belarus, Portugaliya, Avstriya, Bolgariya.

Evropada Rossiya, Germaniya, Ukraina, Vengriya, Bolgariya, Ruminiya, Portugaliya, Moldova, Litva, Latviya, Estoniya mámleketlerinde xalıq tabiyiy azayıp atır. (depopulyaciya).

## Klimatı
Yevropada arktika, subarktika, hám subtropik Aymaqlar tipleri bar. Subarktika Aymaǵında (Islandiya, Fennoskandiya) iyulda ortasha temparatura 10—15&nbsp;°C. Qis Batisinda jumsaq, shıǵısta suwıq; jawın 400–1000&nbsp;mm, Arqada Klimatı suwıq, Qublada jıllı, Batısında teńiz Klimatı, shıǵısta motedil kontinental, qıs suwıq, jaz Arqada salqın, Qublada ıssı. Subtropik Aymaqda Orta teńiz tipli, qıs jıllı, serjawın (yanvarda ortasha 4—12°), jaz ıssı hám qurǵaq. Qıs Shıǵıs Yevropada suwıq. Eń joqarı temparatura (48&nbsp;°C) Pirenei yarım atawında gúzetilgen. Yevropada jıllıq jawın muǵdarı Batısdan shıǵısqa kemeyip baratır. Shıǵıs Yevropada jıllıq jawın muǵdarı 300–500&nbsp;mm, Kaspiy deńizi boyında 200&nbsp;mm.

; Mamleketler dizimi
* Albaniya
* Andorra
* Armeniya
* Arqa Makedoniya
* Avstriya
* Ázerbayjan
* Belgiya
* Belorussiya
* Bolgariya
* Bosniya hám Gercegovina
* Chernogoriya
* Chexiya
* Daniya
* Estoniya
* Farer Atawları
* Finlyandiya
* Franciya
* Germaniya
* Gibraltar
* Greciya
* Gruziya
* Irlandiya
* Islandiya
* Ispaniya
* Italiya
* Kipr
* Latviya
* Litva
* Lixtenshteyn
* Lyuksemburg
* Malta
* Moldaviya
* Monako
* Niderlandiya
* Norvegiya
* Polsha
* Portugaliya
* Qazaqstan
* Rossiya
* Rumıniya
* San-Marino
* Serbiya
* Shveciya
* Shveycariya
* Slovakiya
* Sloveniya
* Túrkiya
* Ukraina
* Ullı Britaniya
* Vatikan
* Vengriya
* Xorvatiya
Farer atawları

**Farer atawları** — Arqa Atlantika okeanında jaylasqan atawlar birlespesi. Ullı Britaniyadan 200 km arqa-batısta Norvegiya hám Islandiya atawında jaylasqan avtonomiyalı mámleket, Grenlandiya menen birge Daniya Patshalıǵınıń quramına kiredi. Ulıwma maydanı 1,393&nbsp;km², 2025-jıl sentyabrde xalqı 54,885 adam edi. Ekinshi jáhán urısınan keyin ǵárezsizlikti járiyalaǵan bolsa da, Daniya húkimeti tárepinen tán alınbadı, eki jıldan keyin jáne Daniya Patshalıǵına biriktirilip, avtonom aymaq dep járiyalandı.

Jer maydanı júdá taslı; klimatı polyus teńiz klimatı (Cfc). Jıl dawamında temperaturalar Buǵaz aǵısı sebepli muzlaw temperaturasınan joqarı boladı.

1035-jıldan 1814-jılǵa shekem Ferer atawları Norvegiya korolligi quramına kirgen. 1814-jılı Kil shártnaması atawlardı Grenlandiya hám Islandiya menen birge Daniyaǵa ótkerip berdi. Házirgi kúnde Farer atawları Daniya Patshalıǵınıń quramındaǵı avtonomiyalı mámleket. Atawlar awqamı úlken dárejede ózin-ózi basqaradı, áskeriy qorǵanıw, policiya, ádil sudlaw, valyuta hám sırtqı baylanıslar Daniya tárepinen ámelge asırıladı, biraq Daniya menen birdey bajıxana aymaǵında emes. Atawlar awqamı óziniń bajıxana siyasatına iye, erkin túrde basqa mámleketler menen sawda awqamın dúziwi múmkin. Atawlardıń Skandinaviyalıq Keńesinde wákillik Daniya delegaciyası tárepinen támiyinlenedi. Sonday-aq, atawlar xalıqaralıq sport túrleri boyınsha óz milliy saylandı komandalarına da iye.

## Siyasat

Farer húkimeti jergilikli basqarıwdı ámelge asırıw wákilligine iye. Húkimet baslıǵı Løgmaður (Bas sudya) mámlekettiń bas ministri lawazımında isleydi. Bas ministr kabineti aǵzalarınıń, landsstýrismaðurdan tısqarı 33 deputatı bar. Vikingler dáwirine tiykarlanǵan Faroe parlamenti Løgting (Huqıq sudı) dúnyadaǵı eń eski parlamentlerden biri ekenligi esaplanadı.

Mámlekette saylawlar municipal, milliy (Løgting) hám korollıq (Folketing) dárejelerinde ótkeriledi. 2007-jılǵa shekem mámleket hár biriniń salmaǵı teń bolǵan jeti saylaw okrugine bólingen edi. 2007-jıl 25-oktyabrde pútkil mámleket bir saylaw okrugine aylandırılıp, hár bir saylawǵa teń salmaq beriletuǵın sistemaǵa ótildi.

## Jıllar boyınsha xalqı

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Rásmiy sayt
* Official tourist site
* Flick photo set
Franciya

**Franciya** (, ), rásmiy atı — **Franciya Respublikası** (, ) — Batıs Evropadaǵı mámleket. Batısta hám va arqada Atlantika okeanı hámde La-Mansh buǵazı, qublada  Jer Orta teńizi menen oralǵan. Maydanı — 674,687&nbsp;km². Xalqı- 66 561 000 adam (2024).

Pul birligi — Evro (EUR). Parij eń úlken qalası hám paytaxtı esaplanadı. Hákimshilik tárepten 22 region (wálayat), 96 departamentke bólingen. Franciya quramında teńiz artı departamentleri (Gvadelupa, Martinika, Gviana, Reyunon), teńiz artı aymaqları (Taiti, Jańa Kaledoniya, Francuz Polineziyası, Tınısh okeandaǵı Uollis hám Futuna aralları hám basqalar), aymaqlıq birlikler (Mayotta hám Sen-Pyer va Mikelon) bar.

Paytaxtı — Parij. Respublikanıń uranı — «Azatlıq, teńlik, tuwısqanlıq».

Mámleket atı áyyemgi germaniyalı frankler qáwiminiń etnoniminen kelip shiqqan. Franciya xalqınıń kópshiligi aralas gall-roman-german milletine tiyisli bolip, roman tilinde sóylesedi. Franciyada basqa roman tilleri hám dialektleri, óz aldına bask tili (Fransuz Basklar elinde) hám kelt-breton tili (Bretan) de qollanıladı.

Xalqı — metropoliyada 62 814 233 adam hám teńiz artındaǵı jerlerdı esapqa alǵanda 67 848 156 adam (2020-jıl 1-iyul esabı), sonıń ishinde, shama menen 90% Franciya puqaraları. Franciya xalqının diniy isenimine qaray quramı: katolikler — 41%, dinsizler — 40%, musılmanlar — 5%, basqa dinler — 5%, lyuteranlar — 2%, pravoslavlar — 2%, basqa xristianlar — 2%, buddistler — 1%, evreyler — 1%, magliwmat joq — 1%%.

Franciya yadrolıq mámleket, NATO aǵzası hám BMSh Qáwipsizlik keńesiniń turaqlı bes aǵzasınan biri, Kvint qarar qabıl etiwshilerdiń rásmiy emes toparı quramına kiredi. 1950-jillardan Evropa awqamın dúziwde qatnasqan mámleketlerden biri.

Nızam shıǵarıwshı organı — eki palatalı parlament (Senat hám Milliy májilis). Hákimshilik-aymaqlıq bóliniwi: 18 aymaq (metropoliyada 13 hám teniz artında 5 aymaq), 101 departament (metropoliyada 96 hám teniz artında 5 departament), 5 teniz artındaǵı jámáát hám ayrıqsha statusqa iye 3 hákimshilik-aymaqlıq dúzilme.

## Derekler
Vatikan

**Vatikan** — Evropadaǵı qala-mámleket. Vatikan 1929-jılı Italiyadan ǵáresizligin alǵan. Jer maydanı 0.44 km2. Xalıq sanı 605 adamdı quraydı (2017-jıl).
Ósimlikler

**Ósimlikler** (*Plantae*) - kóp kletkalı **Plantae** túrine kiriwshi jasawshı organizmler esaplanadı. Ósimliklerge terekler, gúller, shópler, putalar, shópler hám suw ósimliklerin kiritiwge boladı. Ósimliklerdi ilimiy dárejede úyreniwshi pán botanika ataladı. 2010-jılǵa kelip, botanikler ósimliklerdiń 315,000 nan kóp túrin tapqan.

## Sırtqı siltemeler
Şalom

**Şalom** (İvrit tili: שָׁלוֹם, Qaraqalpaq tili: Paraxatshılıq) — bul Istanbul (Túrkiyada) shıǵarılatuǵın yaxudiylıq háptelik gazeta, 1947-jılı 29-oktyabrdan túrk-yaxudi jurnalisti Avram Leyon tárepinen baslap shıǵa basladı. Gazeta Túrk tilinde baspadan shıqpaqta hámde tek ǵana bir beti Ladino tilinde.
Gazeta "Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın A.Ş." firması tárepinen sárshembi kúnleri shıǵadı. Gazetanın háptelik tirajı - 5000 dana.
İvo Molinas "Şalom" gazetasınıń birinshi redaktorı esaplanıp, házirgi waqıtta Yakup Barokas gazetada redaktorlıqtı ámelge asırmaqta.

## Sırtqı siltewler
* Şalomnıń rásmiy websaytı (Túrk tili)
* Şalomnıń rásmiy websaytı (Ladino tili)
Túrkiya

**Túrkiya** Evraziya materiginiń ortasında jaylasqan mámleket. Paytaxtı - Ankara qalası.

## Gallery

Anit Kabir (6526103103).jpg|
Aya sofya.jpg| 
Kocatepe Mosque Ankara.jpg| 
State Painting and Sculpture Museum of Ankara.jpg| 
DolmabahceMainGate.JPG| 
İzmir clock tower.jpg| 
Pamukkale00.JPG| 
Eskişehir-Aycan.jpg| 
Antalya falezler.jpg| 
Alanya.jpg| 
Bluemosquefront.jpg| 
Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG| 


## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Prezidenttiń rásmiy web-saytı
Lech Wałęsa

**Lech Wałęsa** (aytılıwı: Lex Valensa, 1943-jılı 29-sentyabrde tuwılǵan) polshalıq politik, ótmishtegi kásipshiler awqamı hámde insan xuquqları tarawındaǵı belsendilerden biri. Sovet blokındaǵı eń birinshi Tilekleslik (*Solidarność*) atlı gárezsiz kásipshiler awqamın shólkemlestiriwde aktiv qatnasqan. 1983-jılı Tınıshlıq boyınsha Nobel sıylıǵın utıp alǵan. 1990-1995 jıllar aralıgında Polsha prezidenti bolǵan.
Kurów

**Kurów** - Polshanıń qubla-shıǵısında Puławy hám Lublin qalaları arasında jaylasqan awıl esaplanadı.
Bosfor

**Bosfor** (, ) Túrkiyanıń Evropadaǵı bólegi (Trakiya) menen Aziyadaǵi bólegin (Anadolu) shegaralap beriwshi buǵaz esaplanadı. Dúnyadaǵi eń tar buǵaz xalıqaralıq navigatsiya ushın paydalanıladı, hámde Qara teńiz benen Marmara teńizin baylanıstıradı.
Nathalia Dill

**Nataliya Goyannes Dill Orriko** (portugalsha: *Nathalia Goyannes Dill Orrico*; 1986-jıl 24-mart) — braziliyalı aktrisa. Ol usı waqıtqa deyin úsh telenovellada bas roldi, jáne ekewinde bas antagonist rolin hám 2012-jılǵı «Jasalma jánnetler» (Artificial Paradises) filminde bas roldi atqarǵan.

## Iskerligi
Nataliya Rio-de-Janeyro qalasında tuwılǵan. Dill 2007-jıldan 2009-jılǵa shekem «Malhação» telenovellasında Debora Rios rolinde antagonist (unamsız qaharman) bolıp oynadı. Keyinirek ol Benedito Ruy Barbosanyń «Rede Globo» kanalında shıqqan «Paraíso» telenovellasında Mariya Rita (laqabı *Santinya*) rolinde bas qaharman bolıp oynadı.

## Sıylıqları hám nominaciyaları

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Miguel de Cervantes

**Miguel de Cervantes Saavedra** (*aytılıwı: Migel de Servantes*, 29-Sentyabr 154723-Aprel 1616) Ispaniyalıq roman jazıwshısı, shayır hám dramaturg. Onıń ataqlı *[[Don Quixote]]* shıǵarması kópshilik tárepinen eń birinshi házirgi zaman romanı dep hámde bul tarawdaǵı eń jaqsı jazılǵan shıǵarmalardan esaplanadı. Onıń Ispan tiline ótkizgen tásiri sonshelli edi, Ispan tilin kóbinese *la lengua de Cervantes* dep aytar edi, yaǵnıy ispanshada bul *Cervantes tili* degendi ańlatadı. Adamlar onı *El Príncipe de los Ingenios* – *Aqıllılardıń xanzadası* depte shaqırǵan.
Vincent van Gogh

**Vincent Willem van Gogh** (*aytılıwı: Vinsent Willem van Gog*, 30-mart 1853&nbsp;– 29-İyul 1890) kópshilikke **Vincent van Gogh** atı menen tanıs bolǵan Gollandiyalıq post-Impressionist súwretshisi.

On jıldan ótken múddettiń ishinde 2 100den aslam dóretpe dóretedi, sonıń ishinde 870 súwreti may menen salınǵan. Olardıń ishinde - portretler, avtoportretler, peyzajlar, natyurmortlar hám zeytun aǵashı, biyday hám ayǵabaǵar atızları soǵılǵan pannolar. Van Gogh 35ten aslam avtoportretler salǵan. 

Tiri gezinde kritiklar oǵan diqqat awdarmaǵan. 

## Avtoportretler

Fayl:Van_Gogh_self_portrait_as_an_artist.jpg|link=https://uz.wikipedia.org/wiki/Fayl:Van_Gogh_self_portrait_as_an_artist.jpg|*Súwretshi sıpatında avtoportret (1888)*
Fayl:VanGogh-self-portrait-dedicated_to_gaugin.jpg|link=https://uz.wikipedia.org/wiki/Fayl:VanGogh-self-portrait-dedicated_to_gaugin.jpg|*Gauguinge baǵıshlanǵan (1888)*
Fayl:VanGogh-self-portrait-with_bandaged_ear.jpg|link=https://uz.wikipedia.org/wiki/Fayl:VanGogh-self-portrait-with_bandaged_ear.jpg|*Bintlengen qulaq penen (1889)*
Fayl:Autoportrait_de_Vincent_van_Gogh.JPG|link=https://uz.wikipedia.org/wiki/Fayl:Autoportrait_de_Vincent_van_Gogh.JPG|*Vinsent van Gog. Avtoportret (1889)*
Fayl:Vincent_Willem_van_Gogh_106.jpg|link=https://uz.wikipedia.org/wiki/Fayl:Vincent_Willem_van_Gogh_106.jpg|*"Bintlengen qulaq hám trubka menen avtoportret" (1889)*


## Ayǵabaǵarlar

Fayl:Vincent_Willem_van_Gogh_128.jpg|link=https://uz.wikipedia.org/wiki/Fayl:Vincent_Willem_van_Gogh_128.jpg|*Ayǵabaǵarlar* (1888)
Fayl:VanGogh-still-life-four_sunflowers.jpg|link=https://uz.wikipedia.org/wiki/Fayl:VanGogh-still-life-four_sunflowers.jpg|*Toʻrt* *solǵan ayǵabaǵarlar* (1887)


## Irisler

Fayl:VanGogh-View_of_Arles_with_Irises.jpg|link=https://uz.wikipedia.org/wiki/Fayl:VanGogh-View_of_Arles_with_Irises.jpg|*Arles**tegi irisler*
Fayl:VanGogh-Irises_1.jpg|link=https://uz.wikipedia.org/wiki/Fayl:VanGogh-Irises_1.jpg|*Irisl**er* (1889)
Fayl:VanGogh-Irises_2.jpg|link=https://uz.wikipedia.org/wiki/Fayl:VanGogh-Irises_2.jpg|*Irisl**er* (1889)
Fayl:VanGogh-Irises_3.jpg|link=https://uz.wikipedia.org/wiki/Fayl:VanGogh-Irises_3.jpg|*Irisl**er* (ири)


## Peyzaj

Fayl:VanGogh-starry_night.jpg|link=https://uz.wikipedia.org/wiki/Fayl:VanGogh-starry_night.jpg|*Juldızlı tún (1889)*
Fayl:Vincent_Willem_van_Gogh_-_Cafe_Terrace_at_Night_(Yorck).jpg|link=https://uz.wikipedia.org/wiki/Fayl:Vincent_Willem_van_Gogh_-_Cafe_Terrace_at_Night_(Yorck).jpg|*de Nuit kafesi (1888)*


## Adabiyotlar
Minez-qulıq

**Minez-qulıq** — individler, organizmler, sistemalar yamasa jasalma denelerdiń qanday da bir ortalıqtaǵı háreketleri. Bul sistemalar basqa sistemalar yamasa organizmlerdi, sonday-aq, jansız fizikalıq ortalıqtı óz ishine alıwı múmkin. Bul sistema yamasa organizmniń ishki yamasa sırtqı, sanalı yamasa sanasız, ashıq yamasa jasırın, ıqtıyarlı yamasa ıqtıyarsız túrdegi hár qıylı stimul yamasa kirisiwlerge esaplanǵan juwabı bolıp tabıladı. Bazı bir minez-qulıq organizmniń ortalıǵına juwap retinde islep shıǵarılsa da (sırtqı motivaciya), minez-qulıq «agentlik» yamasa «erkin erk» dep te atalatuǵın ishki motivaciyanıń ónimi bolıwı múmkin.

Bixevioristikalıq informatika kóz-qarasınan alıp qaraǵanda, bixeviorizm aktyor, operaciya, óz ara tásir hám olardıń qásiyetlerinen ibarat. Bunı háreket vektorı sıpatında kórsetiw múmkin.

## Derekler

## Qosımsha oqıw ushın
* Bateson, P. (2017) **. Open Book Publishers, Cambridge. .
* 
* 

## Sırtqı siltemeler

* What is behavior? Baby don't ask me, don't ask me, no more at Earthling Nature.
* behaviorinformatics.org
* Links to review articles by Eric Turkheimer and co-authors on behavior research
* Links to IJCAI2013 tutorial on behavior informatics and computing
Mifologiya

**Mifologiya** (,  — ańız, dástan hám  — sóz, gúrriń, táliymat) bul ayyemdi folklor ham xalıq ańızların (epos, ertek) úyreniwshi filologiya iliminiń bir bólimi esaplanadı.

## Derekler
Corbin Bleu

**Corbin Bleu Reivers** (1989-jıl 21-fevral) — amerikalı pop-qosıqshı.

## Derekler

## Qosımsha oqıw ushın
* 
*  
*
Angliya

**Angliya** Ullı Britaniyadaǵı eń úlken mámleket esaplanadı.
Shama menen 51.1 millionǵa shamalas adam házirde Angliyada jasap kelmekte. Angliya Britaniya atawlarında jaylasqan Uels hámde Shotlandiya menen shegaraǵa iye. Paytaxtı — London, óz náwbetinde mámlekettiń eń úlken qalası esaplanadı. Basqa úlken qalaları — Birmingem, Lids hám Manchester.
Fizik

**Fizik** bul fizika tarawın úyreniwshi yamasa ol baǵdarda jumıs alıp barıwshı ilimpaz esaplanadı.
Matematik

**Matematik** bul matematika tarawında ilimiy is alıp baratuǵın yamasa bul tarawdı úyreniwshi ilimpazǵa aytıladı.
Astronom

**Astronom** bul planeta, juldızlar hámde galaktika sıyaqlı aspan denelerin úyreniwshı ilimpaz.

## Derekler
Futbol

**Futbol** bul sporttıń bir túri bolıp, onda 11 oyınshını óz ishine alǵan eki komanda domalaq top járdeminde bir-birine qarsı oynaydı. Futbol házirgi kúnde dúnyadaǵı eń ataqlı hám keń taralǵan sport túri esaplanadı.

## Derekler
Christian Dior

**Christian Dior** (21-yanvar 1905, Granville, Manche — 23-oktyabr 1957) — ataqlı francuz moda dizayneri, pútkil dúnyaǵa dańqı shıqqan Christian Dior moda uyiniń tiykarshısı sanaladı.

## Erte balalıq dawiri
Fransuz couturieri, Christian Dior 1905-jıldıń 21-yanvar sánesinde Normandiyanıń Granvil qalashasında tuwılǵan. Onıń ata-anası qalashadaǵı bay hám ózine toq insanlardan bolǵan. Bolajaq couturierdiń ákesi ximyaliq tóginlerdi islep shiǵarıwshı óndirislik basqarmanıń baslıǵı, al anasi bolsa úy biykelik qılǵan. Dior bes jasqa tolǵan waqıtta onıń shańaraǵı Parijge kóship ótedi. Jas Dior balalıq dáwirinen baslap arxitektor bolıwdı árman etken, biraq onıń ata-anası óz balasın diplomatiya tarawı wákili sıpatında kóriwdi qálegen edi. Sol sebepli jas Dior ata-anasınıń qálewi bolǵan Parijdegi Erkin Siyasiy Pánler Mektebine (Ecole des Sciences Politiques) oqıwǵa tusedi. Biraq Diordıń diplomatlıq xizmetke degen qızıǵıwshılıǵı bolmaǵanlıǵı sebepli bul oqıw onıń ushın waqıttı mánisiz ótkeriwden basqa hesh nárse emes edi. Siyasiy pánlerdi hám xalıqaralıq huqıqtı ózlestiriwdiń ornına Dior hár qiyli kórgizbelerge hám muzeylerge barıp óziniń mádeniy dúnyasın arttırıp barǵan. Sonıń menen bir qatarda ol qosıqshılıq hám súwretshilik tarawı sırların ózlestirgen.

## Moda álemine birinshi qádemleri
Diordıń mádeniyatqa hám kórkem-ónerge degen qızıǵıwshılıǵı onı 1928-jılı óziniń jeke mádenyat gallereyasın ashıwǵa alıp keldi. Bul gallereyada Deren, Matiss, Picasso hám taǵıda basqa mádeniyat hám kórkem óner tarawınıń kózge kóringen wákilleriniń saylandı miynetleri orın alǵan edi. Biraq 1930-jıllarda baslanǵan qarjı krizisi bul gallereyanı pul menen támiynlep turǵan Diordıń akesi ushın da sátsiz bolıp, gallereyanıń jawılıwına alıp keldi. Bul waqiyadan soń, Dior jeti jıl dawamında áwmetsiz hám qıyın kunlerdi bastan keshiredi. Qıyınshılıqlar hám olardıń arqasında arttırılǵan miynetlik tájiribe aqırı óz paydasın beredi. Sebebi 1936-jılı Dior Franciyanıń jetekshi gazetalarinan biri bolǵan Le Figaroǵa moda tarawı boyınsha súwretler sızıwshı (fashion illustrator)qániyge bolıp jumısqa ornalasadı. Óz kásibin tez ózlestirgen Dior endi óziniń sızǵan súwretlerin basqa da moda tarawı boyınsha qániygelesken jurnal hám gazetalarǵa usınıp óz abroyın asıradı. Sonıń arqasında Dior sol dáwirdiń belgili couterieri Robert Piguetke shákirt túsip ol menen bir jıl dawamında birge islesedi.
Shotlandiya

**Shotlandiya** — Britaniya atawlarınıń arqasında jaylasqan mámleket. Maydanı 78,8 mıń km². Xalqı 5 mln.nan aslam (2000). Tiykarǵı qalası - Edinburg. Administrativlik tárepten 9 rayon hám atawlarǵa bólingen. Dárya hám kóller kóp.

Shotlandiyanıń eski xalqı piktlar bolǵan. Al 5—6-ásirlerde Irlandiyadan skottlar kóship kele baslaǵan.
Uels

**Uels** — Ullı Britaniyadaǵı mámleket esaplanadı. Xalqınıń sanı 2,999,300 adamǵa shamalas. Uels xalqınıń kópshiligi Uels tilinde sóyleydi.

Uels Britaniya atawlarında jaylasqan Angliya hámde Shotlandiya menen shegaralasadı. Paytaxtı - Kardiff, óz náwbetinde mámlekettiń eń úlken qalası esaplanadı. Basqa úlken qalaları - Bangor, Nyuport hám Suonsi.

## Geografiyası

Ol Angliya, Irlandiya mámleketleri menen qońsılas.
Monzón

**Monzón** - Ispaniyada jaylasqan eski qalalardıń biri. Ol teńizdiń betinen 279 metr uzaqlıta jaylasqan.
CSS

**CSS** web betlerdi jaratıwda web bettegi elementlerdiń reńlerin, shriftlerin, jaylasıwların hám basqa usıǵan usaǵan kórinis belgilerin anıqlawda isletiledi.

CSS ke mısal:

```css
p {
 font-family: "Garamond", serif;
}
h2 {
 font-size: 110 %;
 color: red;
 background: white;
}
.note {
 color: red;
 background: yellow;
 font-weight: bold;
}
p#paragraph1 {
 margin: 0;
}
a:hover {
 text-decoration: none;
}
#news p {
 color: blue;
}
```
Concepción

**Concepción** Chilide jaylasqan qala bolıp, onıń xalqı shama menen 216,061 adamǵa teń (2002-jılǵı maǵlıwmat).


File:Centronocheconce.jpg|
File:Arco de Medicina UdeC.jpg|
File:Moderno Edificio en Concepción.jpg|
File:Desembocadura del Biobío.jpg|
File:Ex Catedral de Concepción.jpg|
File:Biobus01.jpg|
File:Hotel El Araucano.JPG|
File:Plaza de Armas Concepción.jpg|


## Sırtqı siltemeler
* Rásmiy web-saytı
Valeriy Leontiev

**Valeriy Yakovlevich Leontiev** (; 1949-jıl 19-mart) — sovet hám rus estrada qosıqshısı, qosıq jazıwshı hám aktyor. Rossiya Federaciyası xalıq artisti (1996).

## Derekler
Sarah Bernhardt

**Sarah Bernhardt** (; 1844-jıl 22/23-oktyabr, Parij — 1923-jıl 26-mart, Parij) — francuz aktrisası, XX ásirdiń basında ol *dúnya tariyxındaǵı eń ataqlı aktrisası* ataǵın alǵan. Bernhardt 1870-jılları Franciya saxnalarında úlken tabısqa iye boldı, keyinshelik ol Evropa hám Amerikalardada úlken jetiskenliklerge eristi. Ol kóbinese saldamlı dramatikalıq rollerde oynaǵanı ushın «Muqaddes Sarah» laqabın alǵan.

## Film karyerası
* 1900: *Le Duel d'Hamlet* (Hamlet)
* 1908: *La Tosca* (Tosca)
* 1911: *La Dame aux Camélias* (Camille)
* 1912: *Adrienne Lecouvreur* (Adrienne Lecouvreur)
* 1912: *Elisabeth Reine d'Angleterre* (Xanzada Elizabeth) 
* 1912: *Sarah Bernhardt à Belle-Isle* (ózi)
* 1915: *Mères Françaises* (miyribiyke) 
* 1915: *Ceux de Chez Nous* (biografiya)
* 1916: *Jeanne Doré*     (Jeanne Doré)
* 1921: *Daniel*  
* 1923: *La Voyante*

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

*
Charlie Chaplin

**Ser Charles Spencer "Charlie" Chaplin** (qısqasha aytılıwı: *Charli Chaplin*; 1889-jıl 16-aprel — 1977-jıl 25-dekabr) — kórnekli inglis komik aktyor, rejissyor hám kompozitorı. Ol dawıssız kino erasındaǵı jumısları menen dańqı shıqqan bolıp, kinolarınıń kópshiliginde ózi aktyor, rejissyor, scenarist hám prodyuser rollerin birgelikte atqarǵan. Kinolarınıń kópshiliginde «Gezende» obrazında oynaǵan hámde pantomima, buffonada sıyaqlı usıllardı jumıslarında kóp paydalanǵan.

## Derekler
Johann Wolfgang von Goethe

**Johann Wolfgang von Goethe** (*aytılıwı: Yoxan Wolfgang fon Gyote*, 28-avgust 1749 – 22-mart 1832) – ataqlı nemec jazıwshısı. Goethe házirgi zaman nemec ádebiyatınıń eń jarıq wákilleriniń biri esaplanadı. Goethe poeziya, tragediya, ádebiyat, filosofiya hámde ilim tarawlarında qálem tebretken. Onıń «Faust» shıǵarması házirgi Evropa ádebiyatınıń eń ullı uzın poeması dep tán alınǵan.

## Derekler
Marlene Dietrich

**Marlene Dietrich** (aytılıwı: *Marlen Ditrix*; 27 dekabr, 1901 – 6 may, 1992) nemis aktrisası hám qosıqshısı bolǵan.
Marilyn Monroe

**Marilyn Monroe** (aytılıwı: *Merilin Monro*, tuwılǵanındaǵı atı **Norma Jeane Mortenson** (*Norma Jin Mortenson*), shoqındırılǵandaǵı atı **Norma Jeane Baker** (*Norma Jin Beyker*); 1926-jıl 1-iyun — 1962-jıl 5-avgust) — amerikalı aktrisa, qosıqshı hám model. Komediyalıq filmlerdegi «sarı reńli bomba» qaharmanların atqarıwı menen tanılǵan artist XX ásirdiń eń ataqlı kino juldızları hám seks simvollarınan biri edi. 1962-jılı kútilmegende qaytıs bolǵanında, ol tek on jıl bas rolde qatnasqanına qaramastan, onıń filmleri 200 million dollar (2020-jılı 2 milliard dollarǵa teń) dáramat aldı. Ol elege shekem úlken xalıqaralıq mádeniyat belgisi sıpatında qaralmaqta.

Los-Anjeles qalasında tuwılıp ósken Monro balalıǵınıń kópshilik bólegin qáwenderlik úyi hám jetimxanada ótkerdi hám on altı jasında turmıs qurdı. Ol urıstıń bir bólegi sıpatında 1944-jılı zavodta islep atırǵan waqıtta «First Motion Picture Unit» fotografı menen tanıstırıldı hám óziniń tabıslı pin-up modellik karerasın basladı. Bul jumıs Twentieth Century-Fox (1946-47) hám Columbia Pictures (1948) menen qısqa múddetli kino shártnamalarına alıp keldi. Bir qatar kishi filmlerdegi rollerinen keyin 1951-jılı Fox penen jańa shártnama dúzdi. Keyingi eki jıl dawamında ol «Jas sezim» hám «Qáwipli oyın» sıyaqlı túrli komediya filmlerinde hám «Eki muhabbat ortasında» hám «Qáwipli tárbiyashı» sıyaqlı drama filmlerinde rol oynap, belgili aktrisaǵa aylandı. Monro juldız bolıwdan aldın jalańash túrde súwretke túskenligin aytqanda jánjelge ushıradı, biraq bul onıń karerasına zıyan keltirmesten, onıń tariyxı onıń filmlerine qızıǵıwshılıqtıń artıwına alıp keledi.

1953-jılǵa kelip Monro Gollivudtıń eń belgili juldızlarınan birine aylandı, ol úsh filmde bas roldi atqaradı: «Niagara» nuar filmi, onıń jınısıy tartımlılıǵına baǵıshlanǵan komediyalıq filmler, «Erkeklerdiń sarı shashlıların súyiwshi» hám «Millioner ańshılar». Ol óziniń jámiyetlik imidjin qáliplestiriwde hám basqarıwında áhmiyetli rol atqarǵan bolsa da, studiya tárepinen bárqulla bir túrdegi roller beriliwi hám tómen miynet haqı alıwı onı kewilsizlendirdi. 1954-jıldıń basında ol óziniń kino joybarınan bas tartqanı ushın qısqa waqıtqa shekem kinoda kóriniwge ruxsat berilmedi, biraq keyin ol Jaz boydaǵı» (1955) filminde qatnastı, bul onıń karerasınıń eń úlken ǵalabalıq tabısı boldı.

## Derekler
Le Corbusier

**Le Korbyuze** (haqıyqıy atı: **Charles-Édouard Jeanneret**; 6 oktyabr, 1887 – 27 avgust, 1965) — shveycariyalı arxitektor, dizayner, jazıwshı hám súwretshi bolǵan. Ol búgingi kúnde kópshilikke belgili bolǵan xalıqaralıq stil - modernizm arxitekturasınıń tiykarın salıwshılardan esaplanadı. Shveycariyada tuwılıp, 1930-jıllarda Franciya puqaralıǵın alǵan. Onıń dóretiwshiligi yarım ásirge sozılǵan bolıp, onıń jaratqan imaratların Oraylıq Evropa, Hindistan, Rossiya, Arqa hám Qubla Amerikada tabıwǵa boladı. Ol úlken qalalarda jasawshılar ushın jaqsıraq sharayatlarǵa iye bolǵan úylerdi qurıw haqqında kóp oylaǵan hám bul jóneliste kóp jumıslar islegen. Le Korbuzye sonday-aq súwret salıwdı jaqtırǵan hámde mebellerdiń dizaynın jaratıwda óz uqıpların kórsetken.
Francisco Goya

**Francisco José de Goya y Lucientes** (1746-jıl 30-mart — 1828-jıl  16-aprel) — ispaniyalı Faylshi, romantizm dáwiriniń jarqın wákilleriniń biri bolǵan. Ol sol waqıttaǵı Ispaniya koroli shańaraǵınıń súwretshisi bolǵan. Onıń eń ataqlı jumısları *[[Ispaniya koroli Charles IV hám onıń shańaraǵı]]* hám *[[1808-jıldıń 3-mayı]]* esaplanadı.

## Derekler
Katsushika Hokusai

**Katsushika Hokusai** (yaponsha: 葛飾 北斎; Oktyabr yamasa noyabr, 1760 – 10 may, 1849) Edo dáwirinde jasap ótken Yaponiyalıq ukiyo-e Faylshisi, illyustrator hám gravyor bolǵan. Ol Fuji tawınıń 36 kórinisi hámde Kanagawadaǵı úlken tolqın jumıslarınıń avtorı retinde dúnyaǵa belgili.
Frida Kahlo

**Magdalena Carmen Frieda Kahlo y Calderón**, ádette **Frida Kahlo** (aytılıwı: *Frida Kalo*; 6 iyul, 1907 — 13 iyul, 1954) atı menen belgili bolǵan Meksikalıq súwretshi. Ol basqa bir ataqlı súwretshi Diego Riveranıń hayalı bolǵan hámde óziniń avtoportret jumısları menen dańqı shıqqan.