Aral teńizi aymaǵındaǵı xalıqtıń densawlıq mashqalaları

Suwǵarıw joybarları Aral teńizinen suwdı burıp jibergennen keyin, ol qurıy basladı hám topıraqta duzlar, basqa minerallar hám toksinlerdi qaldırdı. Bular tek topıraqtı pataslap qoymastan, bálki, samallar hám dáwirli boranlar arqalı basqa aymaqlarǵa, sonıń ishinde egin maydanlarına da tarqaldı. Bul dem alıw jolları kesellikleri hám rak kesellikleri sıyaqlı densawlıq máseleleriniń kóbeyiwine alıp keldi. Araldıń maydanındaǵı ózgerisler jergilikli klimatqa da tásir etti hám boranlardıń jiyi júz beriwi hám kúsheyiwine sebep boldı.

## Tariyxıy fon
Aral teńiziniń tartılıwı jergilikli xalıq ushın densawlıq máselelerin keltirip shıǵarǵanı gúmansız. Biraq, bul máselelerdiń qansha dárejesi usı ekologiyalıq jaǵday menen baylanıslı ekenligi boyınsha tartıslar bar. Onıń tolıq tásirleri júzege shıǵıwı hám densawlıq máseleleriniń nızamlılıqları kóriniwi ushın bir áwlad almasıwı kerek bolıwı múmkin. Aral teńizi aymaǵınıń úlken zıyan kóriwiniń tiykarǵı sebepleriniń ayırımları «artıqsha suwǵarıw hám suwdı qáte basqarıw» boldı. Aral teńizi regionındaǵı insan densawlıǵına tásir etiwi múmkin bolǵan ekologiyalıq tásirlerge «jer astı suwlarınıń shorlanıwı, átrap-ortalıqtaǵı hám awqatlanıw dizbegindegi pesticidler, shań boranları hám hawanıń sapası» kiredi.

Sovet dáwirinde aldın Aral teńizine quyılatuǵın Ámiwdárya hám Sırdárya dáryalarınıń suwı Ózbekstannıń paxta maydanlarına baǵıtlandırıldı. Ámiwdárya hám Sırdáryanıń jayılımları hám dáramat keltiretuǵın jerleri qusshılıq, eginshilik hám sharwashılıq tarawlarında 100 mıńnan artıq adamdı jumıs penen támiynlegen edi. Ózbekstan regionında kóp jıllar dawamındaǵı paxtanıń monokultura dıyqanshılıǵı topıraqtaǵı tábiyiy minerallar hám awqatlıq elementlerdiń tawsılıwına alıp keldi. Bul aqır-ayaǵında topıraqtaǵı jetispewshiliklerdiń ornın toltırıw ushın pesticidler hám tóginlerdiń kóbirek qollanılıwına sebep boldı. Biraq, bul kóbeygen ximiyalıq zatlar topıraqqa, suwǵa hám aqırında Aral teńizine barıp tústi. Bunday awıl xojalıǵı xızmetleri, sonday-aq «topıraq eroziyasınıń keń tarqalıwı, ximiyalıq pataslanıw hám suw sapası menen muǵdarınıń tómenlewine alıp keldi».

Aral teńizi regionındaǵı densawlıqtı saqlaw infrastrukturası, sonıń ishinde emlewxanalar hám medicina orayları medicina xızmetlerin jaqsılaw ushın tiykarǵı medicina ásbap-úskeneleri hám basqa da úskenelerge mútáj. Medicina personalı óz jumısların tabıslı orınlaw ushın zárúrli shárayatlarǵa iye emes.

## Nárestelerdiń óliw dárejesine tásiri
Teńiz qurıǵan sayın, pataslawshı zatlar betke shıǵıp, topıraqqa kiredi hám hawaǵa ushadı. Bul jergilikli xalıqtıń densawlıǵına unamsız tásir etti. Aral teńizi háwizine jaqın jerde, shama menen, 35 million adam jasaydı, olardıń 3,5 millionı ekologiyalıq qáwip aymaǵında jasaydı. Kóplegen keselliklerdiń kóbeyiwi baqlanǵan hám olar Araldıń qurıwı menen baylanıstırılǵan. Náresteler hám balalar pataslawshı zatlar hám toksinler tásirine eń kóp qáwip astında bolıp, bul aymaqta nárestelerdiń óliw dárejesiniń artıwına alıp keledi. Nyuboldıń aytıwınsha, nárestelerdiń óliw dárejesi «hár mıń tuwılıwǵa bir jasqa deyingi qaytıs bolǵan náresteler sanı» retinde anıqlanadı.

Balalar ólimshiligi bul regionda 1970-jıllardan baslap artıp barmaqta, dúnyanıń basqa jerlerinde bolsa olar, ádette, páseyip barmaqta.. Aral teńizi regionınıń turǵınları «polixlorlanǵan bifenil (PCB) birikpeleri hám awır metallar sıyaqlı sanaat pataslawshılarına, sonday-aq pesticidlerge» joqarı dárejede ushıraǵan. Bul nárestelerdiń óliw dárejesiniń artıwına alıp keldi: 1993-jıl jaǵdayına qaray Qazaqstanda bul kórsetkish hár 1000 balaǵa 70 ke jetti. Toksinler hawa aralı dem alıw, suw ishiw hám awqatlanıw arqalı organizmge kiriwi múmkin. Bul pataslawshı zatlar ana súti arqalı da ótiwi múmkinligi anıqlanǵan hám «bir qatar aymaqlarda shıpakerler balalardı ana súti menen baǵıwǵa qarsı máslahat beredi, sebebi emizikli ananıń súti de toksikalıq bolıp tabıladı».

Kestede balalar ólimshiligi dárejesiniń átraptaǵı basqa mámleketlerde hám aymaqlarda da artqanı kórsetilgen. Balalar ólimshiligi dárejesine basqa da kóplegen faktorlar tásir etse de, aymaqtaǵı ekologiyalıq jaǵday kórsetkishlerdiń artıwına anıq tásir kórsetedi. Rawajlanǵan mámleketler menen salıstırǵanda bul dárejeler densawlıqtı saqlaw hám medicina xızmetlerinden paydalanıwdaǵı parqlardı kórsetedi.

## Balalar ólimshiligi dárejeleri, 1985–2008
Derekler:

## Unamsız densawlıq tásirleriniń dizimi
Tek ǵana Túrkmenstanda balalarda dizimge alınǵan barlıq awırıwlardıń 50% i dem alıw sisteması qıyınshılıqları menen baylanıslı. Bul jaǵdaydıń tásiri júdá keń hám adamlarǵa hár túrli awırıwlar retinde tásir etedi. Tómende Aral teńizi aymaǵındaǵı nárestelerdiń ólimshiligi joqarı bolıwına, ólimge hám turmıs dárejesiniń tómewlewine sebep bolatuǵın densawlıq máseleleriniń dizimi keltirilgen:
* diarreyalıq kesellikler
* vakcina menen aldın alıwǵa bolatuǵın kesellikler, mısalı tuberkulez
* nutritivlik jetispewshilikler
* joqarı dem alıw jolları infekciyaları
* teratogenez
* endokrinlik buzılıw
* neyro-rawajlanıw tásirleri
* minez-qulıq tásirleri
* gastro-enterit
* ish sabaǵı
* gepatit
* óńesh ragı
* basqa da hár túrli rak kesellikleri
* gipertenziya
* júrek keselligi
* anemiya
* búyrek keselligi
* kóz keselligi

## Sheshimler
Aymaqtı qayta tiklewdeǵi eń úlken másele — ashılıp qalǵan teńiz túbinen ushatuǵın duz hám minerallardı azaytıw. Ayırım sheshimlerge suw aǵımın qadaǵalaw ushın dambalar qurıw hám suwǵarıw ushın burılatuǵın suw muǵdarın sheklew kiredi. Biraq, densawlıqqa tásiri házirdiń ózinde sezilip atır hám jaǵday jaqın keleshekte ózgertilse de, uzaq waqıt dawamında saqlanıp qaladı.

## Derekler