Shenchjen

**Shenjen** (qıtaysha: 深圳, Shēnjèn, sózbe-sóz — «shuqır shegara») — Qıtaydıń qublaındaǵı Guangdong provinsiyasında, Gonkong menen shegaralas qala. 2000-jıldaǵı xalıqtı dizimge alıw nátiyjelerine kóre xalıq sanı 7 008 831 kisi, 2010-jıldaǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre — 10 357 938 kisi (BMSh maǵlıwmatlarına kóre, Shenjen xalıqtıń ósiwi boyınsha dúnyadaǵı birinshi bes qaladan biri esaplanadı). Keń kólemli shet el hám mámleket investiciyaları sebepli, qısqa waqıt ishinde qala Pearl River Deltasınıń ekonomikalıq regionınıń iri sanaat, finanslıq hám transport orayına hám ulıwma pútkil mámleketke aylandı. Búgingi kúnde Shenzhen Qıtaydıń eń tez rawajlanıp atırǵan qalalarınan biri bolıp, mámlekettiń básekige shıdamlı tórtinshi qalası bolıp, eksport kólemi boyınsha Qıtay qalaları arasında eń úlken hám investiciyalar, jańa texnologiyalar hám biznes júrgiziw mádeniyatın tartıw ushın esik bolıp xızmet etedi.

Tiykarınan, qala 1979-jılda Bao'an okrugı aymaǵında «Shenjen» dep qayta atalǵan orında islengen, biraq qala posyolkası bul aymaqta IV ásirden berli bar bolǵan. 2008-jılda Shenjen YuNESKO tárepinen Dizaynnıń dóretiwshilik qalası retinde tańlandı, 2011-jılda XXVI Jáhán jazǵı Universiyada bolıp ótti, bul sebepli onıń infrasisteması sezilerli dárejede jańalandı hám keńeytirildi. Shenjen birinshi náwbette óziniń joqarı qabatlı arxitekturası, tematikalıq parkleri, sanaat kórgizbeleri hám, shubhasız, elektron hám elektrotexnika sanaatınıń eń iri oraylarınan biri retinde ataqlı bolıp tabıladı (mısalı, ataqlı iPhone hám iPad-lardıń kópshiligi sol jerde islep shıǵarılǵan).

Tech Insider web-saytına (Business Insider bólimi) kóre, Shenjen dúnyadaǵı eń texnologiyalıq jaqtan rawajlanǵan qalalardan biri esaplanadı. 2019-jılǵa kelip, Shenjen biznes qılıw ushın eń jaqsı Qıtay qalaları arasında ekinshi orındı iyeledi (Guanchjoudan keyin).

## Toponimi
Jen atı haqqında eń áyyemgi jazıwlar 1410-jılda, Ming dinastiyası dáwirinde belgilengen. Xalıq gúrish atızlarında aǵım suwdı «Jen» dep ataǵan (qıtaysha:圳; «say, suw aǵımi»). Shenjenge bul aymaqta jaylasqan (qıtaysha:深; «shuqır») drenaj atı berilgen.

## Tariyxı

Dáslep, bul jerlerde balıqshılıq penen shuǵıllanǵan Bayue (百越) qáwimi jasaǵan. Eramızǵa shekemgi III ásirden baslap bul jerge Qıtay kolonizatorları kele basladı. Xan dinastiyası dáwirinde zamanagóy Shenjen aymaǵı mámleket duz monopoliyasınıń orayı bolǵan hám imperiya qorǵawı astında bolǵan (duz qazıp alıw Pearl dáryası qasında, qala batısında jaylasqan hám Yantian (盐田) atı «duz kánlerin» ańlatadı). Xan dinastiyası hám Úsh korollıq dáwirinde Bao'an hám Dongguannıń jergilikli rayonları birden-bir Bolo okrugı quramına kirgen (Bulu yamasa 博羅). IV ásirde Shıǵıs Jin dinastiyası dáwirinde Dongguan provinsiyasınıń (Dingguan, Tung Kvun yamasa 東 官) quramına kirgen bólek Shenjen hám Dongguan qalaları aymaǵın óz ishine alǵan bólek Baoan graflıǵı dúzildi. Zamanagóy Nanshan rayonı ornında jaylasqan Nantou Siti (Nantouu, na this) bul wálayattıń orayı edi, keyinirek ol Bao'an (Po On, 寶安), Dyunmen (Tuen Mun, 屯門) hám Xin'an (San On, 新安) atı menen tanılǵan. VIII ásirdiń-jılnamalarına kóre, Kantonǵa ketip baratırǵan sırt el kemeleri Nantuda toqtap, jergilikli garnizon bolsa Pearl dáryası deltasınıń qubla tárepin qorıqlaǵan. 757-jılda, Tang dinastiyası dáwirinde Dingguan (東 官) provinsiyası Danggu (東莞) dep qayta at berildi.

## Geografiyalıq ózgeshelikleri

### Geografiyalıq ornalasıwı
Shenjen Merwert dáryası deltasında jaylasqan bolıp; qublada Gonkong, arqa-batısta Dongguan qalası menen (eki qalanıń oraylıq bólimleri arasındaǵı aralıq shama menen 60&nbsp;km), arqa -shıǵısta Xoyjou qalası menen shegaralas. Dongguan Shenjendi Guangdong wálayatı paytaxtı Guangjou menen ajıratıp turadı (Shenjen orayınan Guangjou orayına shekem bolǵan aralıq shama menen 100&nbsp;km). Merwert dáryasınıń qarama-qarsı jaǵasında, Shenjennen qubla-batısta 60&nbsp;km aralıqta Juxay hám Makao qalaları jaylasqan. Shenjen menen Gonkong shegarası (Shamchun, qıtaysha:深圳 深圳) hám Shatujiao (Shataukok, qıtaysha:沙頭角 沙頭角) dáryaları boylap ótedi. Shenjen qalasınıń sub-provinsiyasiyal bóleginiń maydanı — 1989&nbsp;km² (basqa dereklerge kóre — 1953 hám 2050&nbsp;km²)

### Relyefi
Dáslep Shenjen aymaǵı ónimli jerlerge iye tóbeliklerden shólkemlesken edi, biraq qala arnawlı ekonomikalıq zona dep daǵaza etilgennen soń, jergilikli tábiyat kórinisi saldamlı ózgerislerge ushradı. Turaq-jay hám islep shıǵarıw imaratları iyelegen maydannıń turaqlı túrde keńeyiwi tóbelikler hám toǵaylardıń joq etiliwine alıp keldi. Házirde úsh zárúrli tóbelikler saqlanıp qalǵan bolıp, bular:

* Utunshan (qalanıń eń bálent shıńı 944 m);
* Lianhuashan;
* Bijiashan.

Shenjende Juszyan hám Dunszyan dáryaları menen baylanısqan 300 den artıq dárya hám aǵıslar bar. Jaǵanıń ulıwma uzınlıǵı 230 kmdi quraydı.

## Administrativlik bóliniwi

## Derekler