Mazda

**Mazda** retinde málim, Yaponiyanıń Fuchū,Hiroshima qalasındaǵı transmilliy avtomobil óndiriwshi korporatsiya.

2015-jılda Mazda 1, 5 islep shıǵarǵan million avtomobil global satıwǵa shıǵarıldı, olardıń kópshiligi (1 millionga jaqın ) kompaniyanıń Yaponiya daǵı zavodlarında islep shıǵarılǵan, qalǵanları bolsa dúnya boylap hár qıylı basqa zavodlarda islep shıǵarılǵan. 2015-jılda Mazda dúnya boylap islep shıǵarıw boyınsha on besinshi iri avtomobil óndiriwshisi edi.
## Atı
Mazda atı kompaniyanıń birinshi úsh dóngelekli júk mashinaların islep shıǵarıw menen payda bolǵan. Model atı ushın basqa kandidatler arasında Sumera-Go, Tenshi-Go hám basqa atlar da bar edi.

Rásmiy túrde kompaniya atı haqqında tómendegilerdi aytıp otedi:Mazda Batıs Aziyadaǵı eń áyyemgi civilizatsiyadan uyqaslıq, aqıl hám donolik qudayı Ahura Mazdadan keledi. Toyo Kogyoning tiykarǵı aǵzaları Mazdani Shıǵıs hám Batıs civilizatsiyasınıń baslanıwı ramzi, bálki avtomobil civilizatsiyası hám mádeniyatınıń ramzi retinde aytıwdı.Kompaniya web-saytında taǵı aytılıwına qaraǵanda, bul at kompaniya tiykarlawshisi Jujiro Matsuda atınan da kelip shıqqan. Basqa usınıs etilgen ısımlar «xudo» (*Sumera*) hám «farishta» (*Tenshi*) degen mánisti ańlatadı; ekewi de Matsudaning insaniy ıqtıqatına kúshli qızıǵıwshılıǵın kórsetedi.

Mazda jazıwı sawda ushın juwapker bolǵan Mitsubishi kompaniyasınıń korporativ ramzi menen birgelikte Toyo Kogyo úsh dóngelekli júk mashinası dizimnen ótken sawda belgisin islep shıǵarıw ushın isletilingen.
## Tariyxı
Mazda kompaniyası Toyo Cork Kogyo Co., Ltd retinde 1920 -jıl 30 -yanvarda Yaponiyanıń Xirosima qalasında islengen mantar óndiriwshi zavod retinde baslanǵan. Toyo Cork Kogyo 1927-jılda ózin Toyo Kogyo Co., Ltd. nomiga ózgertirdi. 1920 -jıllardıń aqırında Xirosima Saving Bank hám Xirosimadagi basqa biznes basshıları kompaniyanı bankrotlikdan qutqarib qalıwları kerek edi.

1931-jılda Toyo Kogyo Mazda-Go avto rikshasini engiziw menen qozaqlar óndiris shıǵarıwdan transport qurallarına ótti. Toyo Kogyo Ekinshi Jáhán urısı dawamında yapon armiyası ushın qural islep shıǵardı, ásirese 30 -35 -taypa 99 -sanlı mıltıq islep shıǵarıldı. Kompaniya 1984-jılda rásmiy Mazda atınıń qabılladı, eger basınan sotilgan hárbir avtomobil sonday atqa iye edi. Mazda R360 1960 -jılda, keyin bolsa 1962-jılda Mazda Carol usınıs etilgen hám «Mazda Auto Store» dep atalǵan jeńil avtomobiller satılatuǵın arnawlı usaqlap satıw sawda dúkanında sotilgan, kommerciya ónimleri bolsa «Mazda Store» de sotilgan. Mazda Savanna, Familia, Luce, Cosmo hám Capella sıyaqlı jeńil avtomobillerdi usınıwdı dawam ettirar eken, olar tek «Mazda Auto Store» tarmaǵına qosıldı.

1960 -jıllardan baslap, Mazda NSU Ro 80 nen yoshlantirildi hám basqa yapon avtomobil kompaniyalarınan ajralıp turıw ushın Wankel aylanba motorini islep shıǵıw ushın úlken injenerlik kúshin jumsawǵa qarar etdi. Kompaniya Germaniyanıń NSU kompaniyası menen biznes baylanısların ornatdı hám 1967-jılda sheklengen islep shıǵarıw Cosmo Sport menen baslandı hám búgingi kunge shekem Pro Mazda chempionati menen dawam etip, Mazda avtomobil bazarı ushın Wankel tipidagi motorlardıń birden-bir óndiriwshisine aylandı. (NSU hám Citroen ekewi de 1970-jıllarda bul dizayndan waz keshiwdi hám General Motors tárepinen islep shıǵarılǵan Corvette prototipi hesh qashan islep shıǵarılmadi.)

Mazda óz avtomobillerin demde kirip ete baslaǵanlıǵı sebepli, itibardı tartıw ushın etilgen bul háreket járdem berdi. Da porshenli, da aylanba motorlı modeller dúnya boylap jol aldı. Aylanatuǵın modeller birdey quwattı islep shıǵarıw ushın salmaqlilew v6 yamasa v8 dvigatellerin talap etetuǵın porshenli dvigatelli básekishiler menen salıstırǵanda jaqsı quwat hám jeńil vaznning kombinatsiyası menen demde ataqlı boldı. R100 hám RX ceriyalari (RX-2, RX-3 hám RX-4) kompaniyanıń kirip háreketlerine basshılıq etdi.

1968-jıl dawamında Mazda Kanadada (MazdaCanada) rásmiy iskerligin basladı, eger Mazdas Kanadada 1959 -jılda payda bolǵan. 1970-jılda Mazda rásmiy túrde Amerika bazarına kirdi (Mazda Arqa Amerika Operatsiyaları ) hám onda júdá tabıslı boldı hám tek Arqa Amerika qarıydarları ushın Mazda Rotary Pikapini (ádetiy jamlı B-Series modeline tiykarlanǵan ) jaratılıwmasha bardı. Búgingi kunga shekem Mazda Wankel motorlı pikap islep shıǵarǵan birden-bir avtomobil óndiriwshisi bolıp qalıp atır. Bunnan tısqarı, bul aylanba dvigatelli avtobus (Mazda Parkway, tek Yaponiyada usınıs etiledi) yamasa stansiya vagonini (birpara bazarlar ushın RX-3 hám RX-4 liniyalari ishinde) usınıs etken birden-bir marka bolıp tabıladı. Toǵız jıllıq rawajlanıwdan keyin, Mazda aqır-aqıbetde 1970-jılda AQShda óziniń jańa modelin shıǵardı.

### Ford Motor kompaniyası menen sheriklik
1974-jıldan 2015-jılǵa shekem Mazda Ford Motor Companymenen sheriklik etdi, ol 1979 -jılda 24, 5 % úleske iye boldı, 1995-jıl may ayında bolsa Mazda úlesi 33, 4 % ga kóterildi Alan Mulally basqarıwı astında Ford 2008-jıldan 2015-jılǵa shekem Mazdadagi úlesin basqıshpa-basqısh alıp tasladı, Ford 2014-jıl jaǵdayına kóre Mazda aksiyalarınıń 2, 1 % iga iyelik etdi hám kópshilik islep shıǵarıw hám de rawajlanıw baylanısların uzdi.

Ford menen bul sheriklik 1960 -jıllarda Mazdaning finanslıq qıyınshılıqları sebepli baslanǵan. 1979 -jıldan baslap 7 teńi keńeytiw arqalı procent finanslıq úlesin 24, 5 % ge shekem jetkezdi, Ford Mazda menen ámeldegi sheriklikti keńeytirdi, nátiyjede túrli qospa joybarlar ámelge asırıldı. Sheriklik 1971-jılda Mazda B-Series Arqa Amerika ushın Ford Courier variantın islep shıǵarǵannan keyin baslanǵan, keyinirek ol basqa bazarlarda da usınıs etilgen. Mazda'ning Bongo hám Titan kabinli júk mashinaları 1976 -jıldan baslap tiykarınan Aziya hám Tınısh okeanı regioninde Ford nıshanı menen sotila baslandı. Bular avtomobil landshaftınıń barlıq tarawlarında — ásirese, júk mashinaları hám kishilew avtomobiller salasında úlken hám kishi háreketlerdi óz ishine aladı. Mazda 1980-jıldıń báhárinde Fordga mexanik uzatmalar jetkiziwdi basladı. Mazda Familia platformasi 1980-jıldan baslap Laser hám Escort sıyaqlı Ford modelleri ushın isletilingen, Capella arxitekturası bolsa Fordning Telstar sedani hám Probe sport modellerine kirip bardı.

Jańa Zelandiya daǵı óziniń jıynaw zavodı jabılǵannan keyin, Mazda Ford Jańa Zelandiya menen Jańa Zelandiyanıń Avtomobil yig'uvchilari (vANZ) dep atalıwshi qospa kárxana shólkemlestirgen bolsa, Qubla Afrikada Fordning jergilikli sho'ba kárxanası Mazdasni jıynap alǵan Sigma Motor korporatsiyasi menen birlesdi. Biraq Avstraliya sıyaqlı basqa bazarlarda 323 hám 626 mudamı tolıq import etilgen, tek Lazer hám Telstar jergilikli túrde jıynalǵan. Yaponiyada Laser hám Telstar da Mazda nıshanına iye bolǵan biradarları menen birge sotilgan, biraq Festiva Yaponiya bazarında Mazda 121 retinde sotilmagan.

Mazda sonıń menen birge, Fordga 1991-jılda Explorer'ni islep shıǵıwda járdem berdi. Mazda 1991-jıldan 1994-jılǵa shekem tek 2 qapılı Mazda Sortajo retinde sotilgan. Biraq Mazda versiyası áwmetsiz boldı, Ford bolsa (basıdanoq 4 yamasa 2 qapılı model retinde bar edi) bir demde Qospa Shtatlarda eń kóp sotilgan sport avtomobiline aylandı hám on jıldan artıq waqıt dawamında bul atdı saqlap qaldı. Mazda 1994-jıldan baslap hám 2010 -jılǵa shekem óziniń Arqa Amerika bazarındaǵı B ceriyali júk mashinaları ushın tiykar retinde Ford Ranger pikapidan paydalanǵan, Mazda salıq ǵárejetler sebepli Arqa Amerikaǵa B ceriyali júk mashinaların import qılıwdı toqtatgan.

Alternativ dvigatel texnologiyasına uzaq waqıttan berli ıshqı ketken bolǵanınan keyin, Mazda 1995-jılda Millenia sánatli sedanida avtomobilde paydalanıw ushın birinshi Miller ciklı dvigatelin usınıs etdi. Millenia (jáne onıń Miller tipidagi v6 dvigateli) 2002-jılda islep shıǵarıw toqtatilgan bolsa -de, kompaniya jaqında 2008-jıldan baslap Demio'da paydalanıw ushın talay kishilew Miller-siklli tórt cilindrli motordı usınıs etdi.Wankel texnologiyasidagi jetekshiligi sıyaqlı, Mazda (házirshe) avtomobil salasında Miller sikli dvigatelinen paydalanǵan birden-bir avtomobil óndiriwshisi bolıp qalıp atır.

2008-jıl kuzidagi jáhán finanslıq daǵdarısı fonında Ford óziniń aktiv bazasın tártipke salıw jolı retinde Mazda'dagi úlesin satıwdı joybarlawtirayotgani haqqında xabarlar payda boldı. *BusinessWeek* Ford hám Mazda ortasındaǵı birlespe júdá tabıslı bolǵanın, Mazda 90 dollar tejaganini túsintirdi. 2008-jıl 18-noyabrde Ford Mazda'ning 20 % úlesin satıwın járiyaladı hám óz úlesin 13, 4 % ga qısqartirdi hám nátiyjede 1996 -jıldan beri iyelep turǵan kompaniya qadaǵalawınan waz keshti. Ertesi kúni Mazda shártlesiw sheńberinde Forddan óziniń 6, 8 % aksiyaların shama menen 185 million AQSh dollarına qaytarıp satıp alıwın, qalǵan bólegin bolsa kompaniyanıń biznes sherikleri satıp alıwın járiyaladı. Sonıń menen birge, Hisakazu Imaki bas direktor lawazımın ketiwı jáne onıń ornına Takashi Emenouchi keliwi haqqında xabar berilgen edi. 2010 -jıl 18-noyabrde Ford óz úlesin 3 % ge shekem qısqartirdi, sebebi múlkshiliktiń qısqarıwı rawajlanıp atırǵan bazarlarda ósiwdi támiyinlew ushın kóbirek maslasıwshanlıqtı támiyinleydi hám Sumitomo Mitsui Financial Group onıń eń iri aksiyadoriga aylanadı. Ford hám Mazda qospa kárxanalar hám texnologiyalıq maǵlıwmatlar almasinuvi arqalı strategiyalıq serik bolıp qalıwdı.

2015-jıl 30 -sentyabrde, Ford aksiyaları aksiyalardıń azayıwı sebepli 2 % ten bir az kóbirekqa túsip ketkeninde, Ford Mazda'dagi qalǵan aksiyaların sotdi.

2011-jılda Mazda kapitaldı toltırıw ushın 150 milliard iyen (1, 9 milliard AQSh dolları ) den kóbirek pul yig'di, sebebi ol sońǵı 11 jıldaǵı eń úlken jıllıq joytıwǵa dus keldi. Paydanıń bir bólegi Meksikaning Salamanka qalasında avtomobil zavodın qurıw ushın sarplandi. Meksika zavodı kompaniya hám Sumitomo korporatsiyasi tárepinen birgelikte qurılǵan.

### Aqırǵı nishanları

## Jetekshileri

# Jujiro Matsuda (1920 -1951)
# Tsuneji Matsuda (1952-1970)
# Kouhei Matsuda (1970-1977)
# Jasiki Yamasaki (1977-1984)
# Kenichi Yamamoto (1984-1987)
# Masanori Furuta (1987-1991)
# Jasihiro vada (1991-1996 )
# Genri Uolles (1996 -1997,Ford Motor kompaniyasi tárepinen tayınlanǵan, yapon avtomobil óndiriwshisiniń yapon bolmaǵan birinshi bas direktorı )
# Jeyms E. Miller (1997-1999 )
# Mark Filds (1999 -2002)
# Lyuis Pútin (2002-2003)
# Hisakazu Imaki (2003-2008)
# Takashi Emenouchi (2008-2013)
# Masamichi Kogai (2013-jıldan házirgi kunge shekem)
heklengen sınaqlarda.
## Ekologiyalıq háreketler
Mazda bir neshe on jıllar dawamında vodorod menen isleytuǵın avtomobillerde izertlew alıp barǵan. Mazda óziniń vodorod yamasa benzinde isley alatuǵın Mazda Premacy Hydrogen RE Hybrid dep atalǵan aylanba dvigateli versiyasınan paydalanǵan halda óziniń Premacy ıqsham minivenining gibrid versiyasın islep shıqtı. Onı 2008-jılda shıǵarıw jobalarına qaramay, 2010 -jıldan baslap avtomobil sheklengen sınaqlarda.
### Bio-avtomobil
Mazda óz avtomobillerinde hár qıylı materiallar hám elementlar ushın — plastmassadan sutkecha — kóplegen alternativ paydalanıwdı tabıp atır, sebebi ol jáne de ekologiyalıq taza bolıwdı maqset etken. Mazda bul jańalıqlardan geyparalarini — bioplastik ishki konsollar hám bio-shúberek otırǵıshlarni — Bangkokdagi Xanzada Sirikit milliy ánjumanlar orayında EcoInnovasia 2008 kórgezmesinde óziniń Mazda5 modelinde usınıs etdi. Mazda5 ishki bólimleriniń 30 % ge shekem biomaterial bolmaǵan komponentlerden ibarat.
### SkyActiv texnologiyası
SkyActiv texnologiyası málim jańa Mazda avtomobillerinde qollanılatuǵın bir qatar texnologiyalar ushın qasnaq nom bolıp tabıladı. Bul transport qurallarına Mazda2/Demio, Mazda3/Axela, Mazda6/Atenza hám CX-5 kiredi. Bul texnologiyalar birgelikte janar may puxtalıǵın gibrid aydawshına uqsas dárejege asıradı. Dvigatel quwatı asadı hám emissiya dárejesi azayadı. Bul texnologiyalarǵa joqarı qısıw qatnası bolǵan benzinli dvigateller (13, 0 den 1 ge shekem), jańa 2 basqıshlı turbokompressorli konstruktsiyali qısılǵan dizel dvigatelleri (14, 0 den 1 ge shekem), joqarı nátiyjeli avtomatikalıq uzatmalar, jeńillew salmaqlıqtaǵı mexanik uzatmalar, jeńil kuzov konstruksiyaları hám elektr quwatı basqarıwı kiredi. Janar may puxtalıǵı ushın bul texnologiyalardı gibrid uzatma menen birlestiriw de múmkin.
## Qáwenderlik

Mazda bir neshe professional sport jámáátleriniń tiykarǵı qáwendersi esaplanadı, atap aytqanda :

* watan jámáátleri:
** Sanfrechche Xirosima (J. Ligası ): Daslep Toyo Kogyo futbol klubı atı menen belgili hám 1938-jılda tiykar salınǵan, ol 1992-jılǵa shekem Mazda óz úlesin kemeytirgunga shekem tuwrıdan-tuwrı Mazdaga tiyisli edi.
** Xirosima Toyo Karp (Nippon Professional Beysbol): Jámáát atınıńń «Toyo» bólegi 1968-jıldan beri (Mazda elege shekem Toyo Kogyo atı menen belgili) Mazdaning jámááttiń bir bólegine egaligi húrmetine berilgen. Mazda tiykarlawshisidan bolǵan Matsudalar shańaraǵı jámááttiń tiykarǵı úlesine iye.
* Sırt el degi jámáátler:
** Arqa Melburn futbol klubı (Avstraliya futbol ligası )
** ACF Fiorentina (Italiya futbol ligasi — A Ceriya)
** Nakhon Ratchasima (Tailand futbol ligasi — Tailand ligası )

Kompaniya, sonıń menen birge, Yaponiyada Xirosima xalıq aralıq tınıshlıq marafoni hám Xirosima prefekturasidagi Ekiden báygesi sıyaqlı túrli marafon hám estafeta jarıslariga, sonıń menen birge,Xirosima hám Xofudagi kóplegen basqa sport hám qayırqomlıq ilajlarına qáwenderlik etedi. Mazda usı waqıtta tamamlanılǵan regbi boyınsha Avstraliya chempionatining qáwenderi bolǵan.

## Derekler