Juwırıw

**Juwırıw** — bul adamlar hám basqa da haywanlar ayaq penen tez qozǵalatuǵın jerde júriw usılı. Juwırıw — bul barlıq ayaqlar jerden joqarıda bolǵan hawa fazası bar júris (biraq, ayırım jaǵdaylar da ushırasadı). Bul júriwge qarama-qarsı, júriwde keminde bir ayaq bárhama jer menen tiyisip turadı, ayaqlar kóbinese tuwrı uslap turıladı hám awırlıq orayı tirek ayaq yamasa ayaqlar ústinde tóńkerilgen mayatnik sıyaqlı kóteriledi. Serpimli-massa mexanikası kózqarasınan juwırıp baratırǵan deneniń ózgesheligi - kinetikalıq hám potencial energiyanıń ózgeriwi adımda bir waqıtta júz beredi, energiya serpimli sińirler hám passiv bulshıq etlerdiń serpimliligi arqalı saqlanadı. «Juwırıw» termini jeńil juwırıwdan baslap shawıwǵa shekemgi hár qıylı tezliklerdi bildiriwi múmkin.

Adamlardaǵı juwırıw densawlıqtıń jaqsılanıwı hám ómir dawamlılıǵınıń artıwı menen baylanıslı.

Adamzattıń ata-babaları shama menen 2.6 million jıl burın uzaq aralıqlarǵa juwırıw qábiletin rawajlandırǵan dep boljanadı, bálkim haywanlardı awlaw ushın. Jarısıp juwırıw hár qıylı aymaqlardaǵı diniy bayramlardan kelip shıqqan. Jarıs juwırıwdıń jazba derekleri b.e.sh. 1171-jıl menen b.e.sh. 632-jıl aralıǵındaǵı Irlandiyadaǵı Tayltin oyınlarına barıp taqaladı, al birinshi dizimge alınǵan Olimpiyada oyınları b.e.sh. 776-jılı ótkerilgen. Juwırıw dúnyadaǵı eń qolaylı sport túri dep táriyiplengen.

## Tariyxı

Adamnıń juwırıwı keminde tórt yarım million jıl burın adamlardıń erte ata-babası maymılǵa uqsas Avstralopitektiń eki ayaqta tik júriw qábiletinen rawajlanǵan dep esaplanadı.

Dáslepki adamlar haywanlardıń izinen quwıp, olja halı qalmay qashıwǵa dármeni qalmaǵansha quwıw, «quwıw miopatiyasına» (Sirs 2001) ushıraǵansha quwıw jolı menen ańlawdan shıdamlılıq penen juwırıwshılarǵa aylanǵan, al moyın baylamı, kóp ter bezleri, Axill sińirleri, úlken dize buwınları hám kúshli glyutey maksimus bulshıq etleri sıyaqlı adamǵa tán ózgeshelikler usınday iskerliktiń nátiyjesinde payda bolǵan ózgerisler edi (Brembl & Liberman 2004 hám t.b.). Dáslep usınılǵan teoriya salıstırmalı fiziologiyalıq dálillerdi hám juwırǵan waqıtta haywanlardıń tábiyiy ádetlerin paydalanıp, bul iskerliktiń tabıslı ań usılı bolıw itimallıǵın kórsetti. Házirgi ańshılıq ádetlerin baqlawdan alınǵan qosımsha dáliller de bul itimallıqtı kórsetti (Kerrier hám t.b. 1984). Sirstiń aytıwınsha (12-bet) Nariokotome skeletin ilimiy izertlew (Uoker & Liki 1993) Kerrier teoriyasına qosımsha dálil berdi.

Jarısıp juwırıw Greciya, Mısır, Aziya hám Afrikadaǵı Shıǵıs Afrika jazıqlıǵı sıyaqlı hár qıylı aymaqlardaǵı diniy bayramlardan kelip shıqqan. Tayltu qudayınıń húrmetine arnalǵan irland sport bayramı Tayltin oyınları b.e.sh. 1829-jılǵa barıp taqaladı hám jarıs juwırıwdıń eń erte jazba derekleriniń biri bolıp tabıladı. Olimpiyada oyınları hám Marafon juwırıwınıń kelip shıǵıwı ańız hám ápsanalar menen oralǵan, biraq birinshi dizimge alınǵan oyınlar b.e.sh. 776-jılı ótkerilgen. Áyyemgi Greciyadaǵı juwırıwdı usı b.e.sh. 776-jılǵı oyınlarǵa deyin izlewge boladı.

## Táriyip

Juwırıw júrisi tómengi ayaq-qol boyınsha eki fazaǵa bóliniwi múmkin: tirek hám siltew. Bular jáne de sińiriw, qozǵaltıwshı kúsh, dáslepki siltew hám aqırǵı siltew fazalarına bóliniwi múmkin. Juwırıw júrisiniń úziliksiz tábiyatına baylanıslı, belgili bir noqat baslanıw dep esaplanbaydı. Degen menen, ápiwayılıq ushın, qozǵalıstaǵı denede sińiriw hám taban tiyisiwi juwırıw cikliniń baslanıwın belgileydi dep esaplanadı.

### Ayaqtıń jerge tiyiwi
Taban tiyisiwi tabannıń plantar bólimi jer menen dáslepki baylanısqa túskende júz beredi. Keń tarqalǵan taban tiyisiw túrlerine aldıńǵı taban, orta taban hám ókshe tiyisiw túrleri kiredi. Bular sáykes túrde ayaqtıń aldıńǵı bólimi, ayaqtıń aldıńǵı bólimi menen óksheniń bir waqıtta hám óksheniń dáslepki tiyisiwi menen sıpatlanadı. Bul waqıtta jambas buwını aldıńǵı siltew fazasınan maksimal búgiliwden sozılıwǵa ótedi. Kúshti durıs sińiriw ushın, taban tiyisken waqıtta dize buwını búgilgen bolıwı kerek, al tobıq deneniń aldında bolıwı kerek. Taban tiyisiwi dáslepki baylanıstan payda bolǵan kúshler tómengi ayaq-qol boylap hálsiregen waqıtta sińiriw fazasın baslaydı. Aldıńǵı júris ciklinde barmaqtan tebiniwden payda bolǵan vertikal qozǵaltıwshı kúshke baylanıslı, dene taban tiyisiwinen orta tirekke ótkende kúshlerdi sińiriw dawam etedi.

### Orta tirek
Orta tirek - bul itibar berilip atırǵan tómengi ayaq-qol dizeden búgilip, tuwrı deneniń, jambastıń hám sannıń astında turǵan waqıt. Bul noqatta jambas sozılıwǵa ótkende, dize buwını sozılıwǵa ótkende hám tobıq plantar búgiliwge ótkende qozǵaltıwshı kúsh payda bola baslaydı. Qozǵaltıwshı kúsh ayaq deneniń artına sozılıp, barmaqtan tebiniw júz bergenshe dawam etedi. Bul subekt ushın maksimal jambas sozılıwın, dize sozılıwın hám plantar búgiliwdi óz ishine aladı, nátiyjede dene bul háreketten alǵa qaray iyteriledi hám dáslepki siltew baslanǵanda tobıq/ayaq jerden kóteriledi.

## Derekler