Istanbul universiteti

**Istanbul universiteti (IÜ)** () — bas rezidenciyası Istanbul qalasınıń Fatih rayonında jaylasqan Túrkiyanıń eń eski mámleketlik universiteti.

Ospanlı imperiyasındaǵı birinshi Evropa usılındaǵı universitet esaplanǵan Darulfununnıń tikkeley dawamshısı bolǵan Istanbul universitetiniń ayırım bólimleriniń tiykarları 1453-jıldıń 30-mayında, Istanbuldıń basıp alınıwınıń erteńine Fatih Sultan Mehmettiń buyrıǵı menen shólkemlestirilgen Sahn-i Seman medreselerine tiykarlanǵanlıǵı sebepli universitettiń shólkemlestiriliwi usı tariyxqa tiykarlanadı. 1933-jılǵa shekem «Darulfunun-i Shahana», «Darulfunun-i Osmaniy» hám «Istanbul darulfununı» atları menen oqıtqan shólkem 1933-jıl 1-avgustta Istanbul universiteti atın aladı hám sol jıldıń 18-noyabrinde Túrkiyadaǵı birinshi hám birden-bir universitet sıpatında oqıtıwdı baslaydı.

2019-jılı dúnyanıń eń jaqsı 500 joqarı oqıw ornı reytingine Túrkiyadan kirgen birden-bir joqarı oqıw ornı boldı. Istanbul universiteti 2006-jıldan berli dúnyadaǵı eń jaqsı 500 joqarı oqıw orınları qatarına kiredi. Universitet, sonday-aq, Aziya-Tınısh okeanı regionındaǵı eń jaqsı 100 joqarı oqıw orınları qatarına kiredi.

Istanbul universiteti Biznes fakulteti 2012-jılı dúnyadaǵı biznes mekteplerin akkreditaciyalaǵan eń iri shólkem — «The Association to Advance Collegiate Schools of Business» (AACSB) tárepinen akkreditaciyadan ótkerilgen. Usı tárizde, Istanbul universiteti Biznes fakulteti Túrkiyanıń mámleketlik universitetleri arasında AACSB akkreditaciyasın alǵan birinshi hám birden-bir biznes fakulteti boldı.

Universitette derlik 73 mıń bakalavrdan keyingi basqısh studentleri, bakalavr hám bakalavr aldı (2 jıllıq) studentleri bilim almaqta. Bul joqarı oqıw orınlarında 12 mıń professor-oqıtıwshılar tárepinen ámelge asırılmaqta.

## Embleması

Istanbul universitetiniń belgisi bolgan «jılanlı tamǵa» 1243-jılǵı Seljuklı Shıpa Yurdı motivlerinen ilhamlangan halda Suxayl Unvar tárepinen islengen.

## Tariyxı
### Osmanlılar dáwiri

Istanbul universitetiniń shólkemlestiriliwine baylanıslı dissertaciyalar 1321-jılǵa shekem barıwı múmkin. Germaniya tariyxshısı Richard Xonig búgingi kúnde Beyazıt kampusındaǵı oraylıq imarat jaylasqan orında Rim universitetlerine teń dárejede medicina, huqıq, filosofiya hám ádebiyat boyınsha bilim beretuǵın mákeme haqqında sóz etip, bul mákeme 1321-jıldıń 1-martında shólkemlestirilgenin, bir tárepten, Istanbulda bilimlendiriwdiń baslanǵanı sıpatında atap ótedi.

Túrk tariyxshıları bolsa Istanbul universitetiniń shólkemlestiriliwin 1453-jılı dep esaplaydı. 1453-jıl 30-mayda Istanbul basıp alınǵan kúnniń erteńine qalada bolıp ótken jıynalıslarda qalada bilimlendiriw mákemesin shólkemlestiriwge kelisip alınadı. Usı qarar tiykarında, 1470-jılı «Fatih» meshiti átirapında segiz bólim bolıp ashılǵan hám «segiz háwli» mánisin bildiretuǵın «Sahn-ı Seman» medreseleri házirgi kúnde Istanbul universitetiniń shólkemlestiriliw tariyxı bolıp esaplanadı. Sol sebepli Istanbul universitetiniń logotipinde shólkemlestiriw sánesi 1453-jıl dep jazılǵan. Sonday-aq, bir dáwir Istanbul universitetine rektorlıq etken huqıqtanıwshı Jamil Bilseldiń atap ótiwinshe, universitettiń shólkemlestirilgen jılı 1470-jıl, yaǵnıy Sahn-ı Seman medreseleriniń ashılǵan jılı ekenin aytadı.

Ospanlı mámleketinde Evropa usılında zamanagóy universitet shólkemlestiriw baslaması 1846-jılı baslanǵan. 1863, 1870 hám 1874-jıllardaǵı sátsiz urınıwlardan keyin aqırında Abdulhamid IIniń pármanı menen 1900-jıl 31-avgustta «Darulfunun-i Shahana» dep atalǵan birinshi universitet ashıldı. Istanbul universiteti mine usı instituttıń tikkeley dawamı bolıp esaplanadı. Sonday-aq, Atatúrk Yahya Kamal Bayatlı usınısı menen Darulfununga «fahriy mudarri» etip saylanǵan.

### Respublikanıń dáslepki jıllarında

Túrkiya Respublikası 1924-jıl 21-apreldegi 493-sanlı nızam menen «Istanbul Darulfununi»nıń yuridikalıq shaxsın tán aldı.

Fatih hám Sulaymaniye medreseleri 1925-jıl 7-oktyabrde Darulfunun janındaǵı ilahiyat fakulteti sıpatında qayta shólkemlestirildi. (1925-26-oqıw jılı 284 student oqıǵan bul fakultet 1933-jılı universitet reforması nátiyjesinde Joqarı islam institutına aylandırıldı, kelesi jılı tek 20 studenti qalıp jabıldı.)

1924-jil 3-marttaǵı «Tawhid-i-Tadrisat» nızamı menen dáslepki hám orta bilimlendiriwdi mámleketke aylandırǵan Respublika hákimshiligi Darulfununnıń gárezsiz statusına gúman menen qaraǵan.

### Tiykarǵı imarat hám qapısı

Istanbul universiteti rektoratı jaylasqan Beyazıt kampusı Osmanlılar imperiyası dáwirinde «Eski Saray» atı menen atalǵan. Bul jerde Fatih Istanbuldı basıp alǵannan keyin saray qurǵızǵan, biraq Topkapı sarayı qurılǵannan keyin bul jerden paydalanıw toqtatılǵan edi. Mahmud II Yanicharlardı alıp taslap, ornına jańa armiya dúzgennen keyin, bul armiyaǵa sárkarda hám oǵan da bir shtab ajıratıp, Eski Saray aymaǵın usı shólkemge berdi. Bul mákeme dáslep Seraskerlik, keyin bolsa Áskeriy basqarma dep atalǵan. Seraskerilik shtab-kvartirası jaylasqan jer de Babı Seraskeri (bas sárkarda dárwazası) dep atalǵan. Bul jerde Sultan Abdulaziz dáwirinde 1864-66-jılları tastan úlken imarat hám úlken dárwaza qurılǵan. Bul qurılmadan 1922-jılǵa shekem Áskeriy basqarma retinde paydalanǵan. Respublikamızdıń járiyalanıwı menen mámleketlik uyımlar Ankaraǵa kóshirilgende bul struktura Istanbul universitetine ótkerildi. Házirgi kúnde bul imarat Istanbul universiteti rektoratınıń imaratı, esik bolsa Istanbul universiteti Beyazıt kampusına kiriw dárwazası sıpatında paydalanıladı.

### Saat minaraları
Universitettiń Beyazıt maydanına kiriwdegi monumental dárwazanıń eki tárepinde jaylasqan Mustafa Shem-i Pek qolı qoyılǵan saat minaraları 1865-jılı qurılǵan.

## Fakultet hám basqa akademiyalıq birlikler
Istanbul universitetinde jámi 33 akademiyalıq birlik — fakultet, institut, kolledj hám kásip-óner kolledji jumıs alıp barmaqta. Istanbul universitetiniń fakultetleri tómendegishe:

### Huqıq fakulteti
Istanbul universiteti Huqıq fakulteti 1874-jılı shólkemlestirilip, zamanagóy shárayatlar tiykarında qayta shólkemlestirilgen 1933-jılǵa shekem hár qıylı joqarı oqıw orınları atı menen jumıs alıp barǵan. Zamanagóy Túrkiyanıń dáslepki Huqıq fakulteti bolǵan Istanbul universiteti huqıq fakulteti Túrkiya advokatlar awqamı tárepinen huqıq fakultetlerine berilgen 22 ólshemli baha boyınsha Túrkiyanıń eń jaqsı huqıq fakulteti esaplanadı.

Fakultette jınayat huqıqı hám kriminologiya, salıstırmalı huqıq, hákimshilik huqıq, xalıqaralıq huqıq, insan huqıqları, Evropa huqıq sisteması, huqıq tariyxı, sawda huqıqı institutları hám ilimiy-izertlew orayları jumıs alıp barmaqta. Oqıw procesi tiykarınan túrk tilinde ámelge asırılsa da, inglis, nemis hám francuz tillerinde yuridikalıq fakultativler de bar.

1950-jılı ashılǵan Huqıq fakulteti kitapxanası 114 mıń 500 den aslam jergilikli hám sırt el kitapları, 25 mıń 600 tomlıq ilimiy basılımlar menen Túrkiyanıń eń iri kitapxanalarınan biri bolıp esaplanadı. Sonıń menen birge, fakultette studentlerge hár qıylı stipendiyalar beriwshi jámiyetler, R«espublikashı yuristler», «Shegara bilmes huqıq», «Sociallıq yuristler» sıyaqlı studentlerdiń ilimiy jámiyetleri jumıs alıp barmaqta.

Istanbul universitetiniń Huqıq fakulteti 2019-2020-oqıw jılınan baslap Germaniyanıń Gamburg universitetiniń huqıq fakulteti menen birge islesiwdi baslaǵan hám bul sheńberde birgeliktegi oqıw baǵdarlaması tayarlanǵan. Arnawlı baǵdarlamada hár eki joqarı oqıw ornınıń studentlerine bakalavriat dárejesinde tiyisli pánler jıllar kesiminde hár eki joqarı oqıw ornında da oqıtıladı. Solay etip, bul joqarı oqıw orınlarınıń yuridika fakulteti studentleri eki diplom alıw menen birge, hár qıylı huqıqıy tiykarǵa iye bolǵan joqarı oqıw orınlarınıń tájiriybesi menen de tanısadı.

### Istanbul medicina fakulteti
XV ásirde «Fatih Dârüşşifâsı» atı menen jumıs baslaǵan mákeme Mahmud IIniń reformaları nátiyjesinde 1827-jıl 14-martta «Mekteb-i Tibbiya-i Adliya-i Shaxana» atlı zamanagóy bilimlendiriw mákemesi shólkemlestirildi. Usı jaǵınan Istanbul universiteti medicina fakulteti zamanagóy Túrkiyanıń birinshi medicina fakulteti bolıp esaplanadı. Birinshi jáhán urısı dáwirinde Filipp Shvarc, Zigfrid Oberndorfer, Erix Frank hám fakultettegi basqalar akademiyalıq potencialın germaniyalı professor-oqıtıwshılar menen bekkemlegeni keyingi dáwirdegi tabısların belgilep beretuǵın tiykarǵı faktorlardan biri boldı. 1933-jılı Atatúrktiń joqarı bilimlendiriw reforması menen birge ilimiy bólim «Medicina fakulteti» sıpatında qayta shólkemlestirildi.

Házirgi waqıtta «Çapa» kampusında jaylasqan fakultette 1500 orınlıq emlewxana, 193 poliklinika, 96 laboratoriya, 126 reanimaciya bólimi hám hár qıylı ilimiy-izertlew orayları bar. Fakultette oqıtıw procesi túrk tilinde alıp barıladı.

### Stamatologiya fakulteti
Darulfunun-i Osmaniy janında jumıs alıp barǵan medicina fakultetiniń tiykarǵı mekteplerinen biri «Stomatologiya mektebi» bolǵan. 1909-jılı 28-oktyabrde mektep basqarıw keńesi óz jıynalısında jańa pánler baǵdarlamasın tayarlap, zamanagóy tiykarda jumıs alıp baratuǵın mákemege oqıwshılardı qabıllawdı baslaw haqqında qarar qabıl etti. Keyin ol Bayazidtegi imaratına kóshedi hám ol jerde kóp jıllar dawamında «Stomatologiya mektebi» jumıs alıp baradı.

Joqarı bilimlendiriw reformalarınan soń «Istanbul darulfununı» biykar etilip, «Istanbul universiteti» dep qayta shólkemlestirilgen, sol sebepli bul mekteptiń atı «Istanbul universiteti medicina fakulteti stomatologiya kolleji» dep ózgertilgen hám oqıw múddeti 4 jıl etip belgilengen. Keyin 1948-jılı pitkeriwshilerge stomatologiya doktorı (Dr. Med. Dent.) arnawlı medicina dárejesin beriw haqqında qarar qabıl etildi.
 
1964-jılı 11-iyulde ǵárezsiz fakultetke aylanǵan Istanbul universiteti Stomatologiya fakulteti 1970-jıldan baslap «Çapa» kampusında jumıs alıp barmaqta. 10 kafedralıq fakultette házirgi waqıtta mıńǵa shamalas oqıwshı bilim almaqta.

## Belgili pitkeriwshiler
### Prezidentler hám Bas ministrler

* Abdulla Gul — Túrkiya Respublikasınıń 11-prezidenti
* Izrail Ben-Zvi — Izraildin 2-prezident
* David Ben-Gurion — Izraildıń tiykarın salıwshısı hám birinshi bas wáziri
* Moshe Sharet — Izraildıń 2-bas ministr
* Masut Sabriy — uyǵır, Ili kóterilisi waqtında Shıǵıs Túrkstan wákili
* Suat Xayri Ürgüplü — Túrkiya Respublikasınıń 11-bas ministri.
* Nihat Erim — Túrkiya Respublikasınıń 13-bas ministri, óz wazıypasın atqarıw waqtında óltirilgen birden-bir Túrkiya bas ministri
* Naim Talu — Túrkiya Respublikasınıń 15-bas ministr
* Sadi Irmak — Túrkiya Respublikasınıń 17-bas ministr
* Jıldırım Aqbult — Túrkiya Respublikasınıń 20-bas ministr

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Universitettiń rásmiy saytı
* Istanbul universiteti kireberisiniń panoramalıq kórinisi