Sergey Eyzenshteyn

**Sergey Mixaylovich Eyzenshteyn** (1898-jıl 22-yanvar — 1948-jıl 11-fevral) — sovet kinorejissyorı, scenarist, kinodóretiwshi hám kinoteoristi. Ol barlıq dáwirlerdiń eń ullı kinoshılarınan biri esaplanıp, montaj teoriyası hám ámeliyatında pioner boldı. Ásirese, «Strike» (1925), «Battleship Potemkin» (1925) hám «October» (1928) sessiz filmleri, sonday-aq, Aleksandr Nevskiy (1938) hám Ivan Grozniy (1945-1958) táriyxıy dástanları menen belgili. «Sight and Sound» jurnalı óziniń on jıllıq sorawnamasında onıń «Battleship Potemkin» atlı filmin barlıq waqıtlardıń 54-eń ullı filmi dep atadı.

## Ómiri

Sergey Eyzenshteyn 1898-jılı 22-yanvarda Riga qalasında, Rossiya imperiyasınıń Livoniya guberniyasında (házirgi Latviya) orta klass shańaraǵında tuwılǵan. Onıń shańaraǵı ómiriniń dáslepki jıllarında tez-tez kóship turıp, Eyzenshteynniń pútkil ómiri dawamında dawam etken. Onıń ákesi, arxitektor Mixail Osipovich Eyzenshteyn Kiev guberniyasında tuwılıp, ákesi Osip yahudiy sawdager, anası shved bolǵan.

Sergey Eyzenshteynniń ákesi rus pravoslav shirkewine ótken, anası Yuliya Ivanovna Konetskaya bolsa rus pravoslav shańaraǵınan. Ol bay sawdagerdiń qızı bolǵan. Yuliya 1905-jılǵı rus revolyuciyası jılında Sergeydi ózi menen birge alıp, Sankt-Peterburgqa ketip, Rigadan shıqtı. Onıń balası geyde ákesin kóriw ushın keletuǵın bolǵan, 1910-jıllarda olarǵa qosıladı. Sońınan ajırasıw júz berip, Yuliya shańaraǵın taslap Franciyada jasawǵa ketti. Eyzenshteyn pravoslav xristian sıpatında tárbiyalanǵan, biraq keyin ala ateistke aylanǵan. Balalıǵında Eyzenshteynge tásir kórsetken filmler qatarında birinshi hayal kinorejissyor Elis Gay-Blasheniń «Feminizm aqıbetleri» (1906) filmi de bar bolǵan.

## Bilimlendiriw
Petrograd qurılıs injenerleri institutında Eyzenshteyn ákesiniń kásibi bolǵan arxitektura hám injenerlikti úyrenedi. 1918-jılı mektepti taslap, Rossiya puqaralar urısında qatnasıw ushın Qızıl Armiyaǵa qosılǵan. Biraq, ákesi Mixail qarsı tárepti qollap-quwatlaydı. Bul bolsheviklerge qarsı kúshler jeńilgennen keyin ákesin Germaniyaga, Sergeydi bolsa Petrograd, Vologda hám Dvinskke alıp keledi.

1920-jılı Sergey Oktyabr revolyuciyasın úgit-násiyatlawda tabısqa eriskennen keyin Minsktegi komandirlik lawazımına ótkeriledi. Usı waqıtta Kabuki teatrı menen tanısqan hám yapon tilin úyrengen. 300 ge jaqın kanji belgilerin úyrenip, bul onıń súwretlew rawajlanıwına tásir etken.

## Jeke ómiri

Eyzenshteynniń gomoseksuallıǵı haqqında pikir-talaslar bolıp, Eyzenshteynniń gomoseksuallıǵın kórsetiwshi film Rossiyada qıyınshılıqlarǵa dus keledi.

Onıń zamanlaslarınıń derlik hámmesi Eyzenshteyn gey bolǵan dep esaplaǵan. Aleksandrov 1925-jılı bergen intervyusında Eyzenshteynniń polyak jurnalisti Vatslav Solskiyge: «Meni qızlar qızıqtırmaydı» degenin hám wahahalap kúlip jibergenin, sońınan tez toqtaǵanın hám qısınǵanınan qızarıp ketkenin kórgen. Solskiy bul waqıyanı eske alıp, «Tek keyinirek, Moskvada hámme biletuǵın nárselerdi bilgenimde ǵana Aleksandrovtıń ersi minez-kulki tusinikli boldı» dep jazǵan edi. Eyzenshteynniń pornografiyalıq súwretleri bajıxana xızmetkerleri tárepinen tabılǵannan keyin Upton Sinkler de usınday juwmaqqa keledi. Keyinirek Mari Setonǵa bılay degen: "Onıń barlıq sherikleri trotskiyshiler hám barlıq gomoslar bolǵan... Bunday erkekler bir-birine jabısıp ketedi.

Gomoseksualizm jáne jınayıy huqıqbuzarlıqqa aylanǵanınan jeti ay ótkennen keyin, Eyzenshteyn kinorejissyor hám ssenariy jazıwshı Pera Atashevaǵa úylenedi (Pera Atasheva, Perla Moiseevna Atasheva, perl Moiseevna Fogelman; 1900-1965-jıl 24-sentyabr). Aleksandrov sol jılı Orlovaǵa úylendi.

Eyzenshteyn óziniń gomoseksuallıǵın jaqın dostı Mari Setonǵa biykarladı: «Meni gomoseksual dep aytkanlar nadurıs. Men bunı hesh qashan sezgen emespen hám sezbeymen de. Eger men gomoseksual bolsam, bunı tikkeley aytar edim. Biraq, barlıq gáp sonda, mende, máselen, Balzak yamasa Zolya sıyaqlı intellektuallıq ólshemde geypara qos jınıslılıq tendenciya bolıwına qaramastan, men hesh qashan, hátteki Grishaǵa da gomoseksual qushtarlıqtı bastan keshirgen emespen».


Fayl:Sadanji_Ichikawa_II_and_Sergei_Eisenstein.jpg|nobaý|Yapon kabuki aktyori Sadanji Ichikava II menen, Moskva, 1928-jıl.
Fayl:Eisenstein_Tisse_Aleksandrov_Disney.webp|nobaý|Aleksandrov, Eyzenshteyn, Walt Disney hám Tisse, 1930-jıl iyun.
Fayl:Russische_regisseur_bezoekt_ons_land.ogv|nobaý|250x250 nükte|Sergey Eyzenshteyn 1930-jılı Rotterdam qalasına baradı.
Fayl:Sergei_Eisenstein_02.jpg|oñğa|nobaý|Eyzenshteyn, 1939-jıl.


## Ólimi
Eyzenshteyn 1946-jılı 2-fevralda júrek xurujın bastan keshirip, kelesi jıldıń kóp bólegin tikleniw menen ótkeredi. Ol 1948-jılı 11-fevralda 50 jasında ekinshi júrek xurujınan qaytıs bolǵan. Onıń denesi 13-fevralda krematsiya etilgeninen aldın Kino xızmetkerleri zalında jatır edi hám kúli Moskvadaǵı Novodevichy qoyımshılıǵına jerlengen.

## Sıylıqları

### Tásir etiw
2023-jılı xudojnik Uilyam Kentrij Los-Anjelestegi «The Broad» muzeyindegi jeke kórgizbesine Eyzenshteynniń súwretin kirgizdi.

### Sıylıq
2018-jıl 22-yanvarda Google óziniń 120 jıllıǵın Google Doodle menen belgiledi.

### Tamamlanbaǵan filmleri
* 1932 *Да здравствует Мексика!* (*¡Que viva México!*, reconstructed in 1979)
* 1937 *Бежин луг* (*Bezhin Meadow*, reconstructed in the 1960s using storyboards and a new soundtrack)

### Basqa jumısları
* 1929 «Frauennot — Frauenglück» («Women's Misery — Women's Happiness», also known as «Misery and Fortune of Woman») (Switzerland) — Eisenstein worked as supervisor

## Bibliografiya
* Selected articles in: (1994), *The Film Factory: Russian and Soviet Cinema in Documents, 1896–1939*, New York, NY: Routledge, ISBN&nbsp;0-415-05298-X.
* ; translated by Jay Leyda.
* Eisenstein, Sergei (1942), *The Film Sense*, New York: Hartcourt; translated by Jay Leyda.
* Eisenstein, Sergei (1959), *Notes of a film director*, Foreign Languages Pub. House; translated by X. Danko  
* .
* Eisenstein, Sergei (1994), *Towards a Theory of Montage*, British Film Institute.

## Derekler

## Qosımsha oqıw ushın
* Sergei Mikhailovich Eisenstein Collection is housed at the Museum of Modern Art Museum Archives.
* Sergei Eisenstein Scrapbook of photographs and manuscripts [ca. 1900]-1930 (2 volumes) is house at the Museum of Modern Art Museum Archives.
* Sergei Eisenstein Correspondence with Theodore Dreiser, 1931–1941 (9 letters), is housed at the Rare Book and Manuscript Library at the University of Pennsylvania.

### Maqalalar
* Sergei Eisenstein in Senses of Cinema
* Sergei Eisenstein at IMDb
* Discussion with Stalin regarding ''Ivan the Terrible''
* Sergei Eisenstein Is Dead In Moscow; *New York Times*
* Sergei Eisenstein and the Haitian Revolution by Charles Forsdick and Christian Hogsbjerg, History Workshop Journal, 78 (2014).
* Sergei Eisenstein on Google Arts and Culture