Jyul Vern

**Jyul Gabriyel Vern** () — francuz jazıwshısı, ilimiy fantastika janrınıń tiykarın salıwshılardan biri. Ol 1828-jılı 8-fevralda Franciyanıń Nant qalasında tuwılǵan. Qánigeligi – huqıq xızmetkeri. Teatr direktorınıń xatkeri (1851 - 54), qarjı isleri agenti (1856 - 64) wazıypaların atqarǵan. Ádebiy xızmetin kishi pyesalar (1849) jazıwdan baslaǵan. 1863-jılı «Hawa sharındaǵı 5 hápte»  atlı dáslepki romanı baspadan shıqtı. Vern 65 roman, povest, gúrriń hám geografiya tariyxı haqqındaǵı izertlew jumısların jazǵan. Jazıwshınıń «Kapitan Granttıń balaları» (1867), «Sırlı ataw» (1875), «On bes jaslı kapitan»(1878) hám t.b. shıǵarmalarında súwretlengen tábiyat hám teńiz astı dúnyasındaǵı júz beretuǵın  hár qıylı jaǵdaylardı anıq súwretlewi onıń ilimiy jetiskenlikleri menen únlesedi. 1905-jılı 24-mart kúni jazıwshı Jyul Vern Amiende qaytıs boldı. Onıń shıǵarmaları dúnyadaǵı kóplegen xalıqlardıń tillerine  awdarıldı, filmler súwretke alındı. Aydıń arǵı betindegi krater Vern atı menen ataladı.

## Biografiyası
Jyul Vern 1828-jılı 8-fevralda Fedo atawında, Luara dáryası boyında, Nantqa jaqın jerde, Klisson kóshesindegi apası Sofi Allot de la Fuydiń úyinde tuwıldı. Ákesi yurist Per Vern (1798-1871) provansallı yuristler shańaraǵınan shıqqan, anası Sofi-Nanina-Genriette Allot de la Fuy (1801-1887) bolsa Nant kemesazları hám shotland kemeshileri shańaraǵınan bolǵan.

1834-jılı 6 jasar Jyul Vern Nanttaǵı pansionatqa jiberiledi. Ol jerde muǵallim xanım Sambin studentlerge kúyewiniń teńiz kapitanı bolıp 30 jıl aldın keme apatshılıǵına ushıraǵanı hám házir Robinzon Kruzo sıyaqlı bir atawda qalay aman qalǵanı haqqında tez-tez aytıp beretuǵın edi. Robinsonada teması Jyul Vern dóretiwshiliginde de óz izin qaldırdı hám onıń bir qatar shıǵarmalarında sáwlelendi: «Kapitan Grant balaları», «Teńiz astındaǵı jigirma mıń liga», «Jumbaq ataw» (1874), «Robinzonlar mektebi» (1882), «Ekinshi watan» (1900).

1836-jılı Jyul Vern dindar ákesiniń ótinishi menen Sent-Stanislas seminariyasına oqıwǵa kirip, latın hám grek tillerin, geografiyanı hám muzika ónerin úyrendi. Jyul Vern óziniń «Souvenirs d'enfance et de jeunesse» esteliginde ákesi dacha satıp alǵan Shantenay awılınıń qasınan jelqomlı sawda kemeleri Luara jaǵalawında ótip baratırǵandaǵı balalıq eleslerin súwretleydi. Pruden Allot aǵa jerdi aylanıp ótip, Brende meri bolıp jumıs isleydi. Onıń obrazı Jyul Vernnıń ayırım shıǵarmalarına kirdi: «Robur basıp alıwshı» (1886), «Ekscentriktiń erki».

Bazı dereklerde keltiriliwinshe, Jyul Vern jiyeni Karolinaǵa marjan moyınshaqlar alıp beriw niyetinde úsh machtalı «Korali» kemesine jasırınsha kayuta xızmetkeri bolıp jumısqa kirgen. Keme sol kúni jolǵa shıǵıp, Pambeuf qalasında biraz múddet toqtaǵan. Sol jerde jazıwshınıń ákesi Per Vern balasınıń jolın tosıp, onıń sayaxattı tek qıyalındaǵana dawam ettiretuǵınlıǵına wádesin alǵan. Bul haqıyqıy waqıyaǵa tiykarlanǵan ápsana jazıwshınıń birinshilerden bolıp ómir bayanın jazǵan jiyeni  Margaret Allot de la Fuie tárepinen bayan etilgen. Jyul Vern ózi haqqında bılay deydi: «Men teńizshi bolıp tuwılǵan bolıwım kerek, Endi, teńizshi bolıw balalıǵımnan meniń taǵdirim bolmaǵanına ókinemen».

1842-jılı Jyul Vern oqıwın basqa seminariyada – Petit Séminaire de Saint-Donatien de dawam ettiredi. Sol gezlerde ol 1839-jılı tamamlanbay qalǵan «Diniy xızmetker» romanın qolına alıp, onda seminariyalardaǵı unamsız jaǵdaylardı súwretleydi. Nant qalasındaǵı Korollıq liceyde (házirgi Jorj-Klemanso liceyi) aǵası menen ritorika hám filosofiya boyınsha eki jıl oqıǵannan soń, Jyul Vern 1846-jılı 29-iyulde Renn qalasında  «júdá joqarı» degen baha menen bakalavr dárejesin aladı. 1851-jıl yanvarda Jyul Vern oqıwın tamamlap, huquqıy iskerlik júritiwge ruqsat aladı.

### Jaslıǵı
Jyul Vern 19 jasında Viktor Gyugo usılında úlken kólemdegi tekstler jazıwǵa háreket etedi («Aleksandr VI», «Qosıq syujeti» pyesaları), biraq onıń ákesi Per Vern onı Parijge huquqıy bilim alıwǵa jiberedi. Birinshi oqıw jılınan soń, imtixanların tapsırıp, Nantqa qaytıp keledi hám ol jerde Roza Ermini Arno Grossege ahıq boladı. Jyul Vern oǵan arnap 30 ǵa jaqın qosıqlar jazadı («Hawa qızı»). Qızdıń ata-anası onı keleshegi belgisiz bolǵan oqıwshıǵa emes, pomeshshik Armand Terrien Delayege turmısqa beriwdi maqul kóredi. Bul jaǵday Jyul Verndi qıyın jaǵdayǵa saladı. Baxıtsız ashıqlar hám májbúriy neke temasın jazıwshınıń birneshe shıǵarmalarında kóriwge boladı: «Ustaz Zakariya» (1854), «Súziwshi qala» (1871), «Mattias SHandor» (1885) hám t.b.

### Parijde oqıwı
Jyul Vern Parijde Nantdan kelgen dostı Eduard Bonami menen birge kvartiraǵa jaylasadı. Olarǵa jaqın jerde jasaǵan kompozitor Aristid Ginyar menen Vern doslarsha múnásibetde bolǵan, hátteki onıń muzikalıq dóretpeleri ushın chanson qosıqlarında jazǵan. Jyul Vern tuwısqanlıq baylanıslarınan paydalanıp, ádebiyat salonına kiredi. 1851-jıl yanvarda Jyul Vern oqıwın tamamlap, huquqıy iskerlik júritiwge ruqsat aladı.

### Ádebiy debyut
Ádebiyat salonında jazıwshı Aleksandr Dyuma menen ushırasadı hám onıń balası menende doslıq múnásibetde boladı. Vern óziniń ádebiy dostısı hám onıń ákesi Aleksandr Dyumanıń peticiyası tásirinde 1850-jıl 12-iyunda Tariyxıy teatrda qoyılǵan  «Les Peyl rompuları»  pyesasın juwmaqladı.

1851-jılda Vern óz jerlesi bolǵan Musée des familles (francuz) jurnalınıń bas redaktorı  Pierre-Michel-François Chevalier (Pitre-Chevalier atı menen tanılǵan) menen ushırastı. Ol geografiya, tariyx, pán hám texnika haqqındaǵı bilmlendiriw komponentin joǵaltpastan tartımlı jaza alatuǵın avtordı izleydi. Vern ilim-pánge, ásirese geografiyaǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵı menen múnásip talaban boladı. Dáslepki járiyalanǵan «Meksika flotınıń birinshi kemeleri» shıǵarmasında olFenimor Kuperdiń qızıqlı waqıyaǵa bay bolǵan romanlarınan tásirlengen. Sonnan keyin, Jyul Vern dóretiwshilikte usınday qızıqlı waqıyalarǵa bay romanların tariyxıy ekskursiyalar menen tolıqtıradı. Ol Dumasson arqalı teatr direktorı Jyul Sevest penen tanısıp, teatrda sekretarlıq lawazımına iye boladı. Az mug`dardaǵı is haqı menen qánáatlengen Vern Gignard hám librettoshı Mishel Karre menen jazılǵan komediya operaları seriyasın saxnalastırıwǵa úmitlenedi. Teatrdaǵı iskerligin belgilew ushın Vern on bir bakalavr (Onze-sans-femme) túslik klubın ashadı. Ákesi Per Vern ara-arada balasınıń ádebiy dóretiwshilikti taslap, yuridikalıq iskerlik penen shuǵıllanıwın soraydı, biraq onnan kútkenindey juwap almaydı. 1852-jılı yanvar ayında Per Vern balasına ultimatum qoyadı hám Nanttaǵı jumıslarında oǵan tapsırmaqshı boladı. Jyul Vern jazba tárizdegi bul usınıstıda qabıllawdan bas tartadı.Meniń óz qálewlerime eriwge haqım joqpa? Bulardıń barlıǵı ózimdi ańlaǵanım ushın, bir kúni kelip kim bolatuǵınımdı bildim. Jyul Vern Franciya Milliy Kitapxanasında ilimiy izertlew jumısların alıp baradı, shıǵarmalarınıń syujetin dúzedi hám bilimge bolǵan ıqlasın qandıradı. Sol dáwirlerde ol kóriw qábiletiniń tómenlewine qaramay (1837-jıldan pútkilley gór) sayaxatshı Jak Aragonı ushıratadı. Olar dos bolıp qaladı hám Aragonıń haqıyqıy sayaxat gúrrińleri Verndi ádebiyattıń jańa janrına – sayaxat essesine úndeydi. Sonıńday-aq, Vernge tiyisli bolǵan Musée des familles de ilimiy-ǵalabalıq maqalalar basıp shıǵarılǵan. 1856-jılda Vern Piter-Shevale menen jánjellesip, jurnal menen islewden bas tartadı(1863-jılǵa deyin, Piter-Shevale qaytıs bolıp, redaktorlıq lawazımı basqaǵa ótkenge deyin). 1854-jılda jáne bir xolera epidemiyası teatr direktorı Jyul Sevestanıń ómirden ko`z jumıwına sebep boldı. Jyul Vern birneshe jıl dawamında teatr spektaklleri menen shuǵıllanıwda dawam etedi, muzikalıq komediyalar jazadı, biraq, olardıń kópshiligi hesh saxnalastırılmaǵan.

## Oqıw hám dóretiwshilik
Huqıqtanıwshı Vern Parijde huqıq fakultetinde oqıǵan, biraq ádebiyatqa bolǵan muhabbatı basqa joldan júriwge baǵdarladı. 1850-jılı Vern «Sınǵan sabanlar» pyesasın Aleksandr Dyumanıń tariyxıy teatrında tabıslı saxnalastırdı. 1852-1854-jılları «lirikalıq teatr»da xatker bolıp isledi, keyin birja makleri bolıp isleydi, Libretto, gúrrińler komediya jazıwdı dawam ettiredi.

### Náwbetten tısqarı sayaxatlar ciklı
Barlıǵı bolıp Jyul Vern 66 roman jazǵan, sonıńday-aq juwmaqlanbay qalǵan, XX ásir aqırında baspadan shıǵarılǵan 20 dan artıq roman hám gúrrińler, 30 pyesa hám birneshe hújjetli, ilimiy jumıslar.

Jyul Vern romanlarında aqıl-zeyin, ilgerilew hám ilim-pándegi ashılıwlar júdá qádirlenedi. Sonıńday-aq onıń ayırım shıǵarmalarında milliy azatlıq, ǵárezsizlik ushın gúres temalarıda ushırasadı. Oqıwshılar onıń kitaplarında sayaxatlardan tısqarı  texnologiya sıpatlaması, tiykarǵı qaharmanlar (kapitan Gatteras, kapitan Grant, kapitan Nemo), qızıǵıwshań alımlar (professor Lidenbrok, doktor Kloubonni,  Benedikt, geograf Jak Paganel) menen tanısadı.

## Ájayıp sayaxatlar ciklı
«Ájayıp sayaxatlar»(fr. Voyages extraordinaires) – francuz redaktorı Per-Jyul Etsel tárepinen jazıwshı Jyul Vernnıń 68 roman hám gúrrińleri, yaǵnıy kópshilik shıǵarmalarınan ibarat toplamına berilgen atama.
Piter-Shevale menen jánjelden soń, 1862-jılda taǵdir Verndi Balzak, Jorj Sand, Viktor Gyugonıń shıǵarmaların baspadan shıǵarǵan belgili  redaktor Per-Jyul Etzel menen ushırastıradı. 1863-jılda Jyul Vern óziniń «Bilimlendiriw hám dem alıw (Журнале для образования и отдыха) » jurnalında «Ájayıp sayaxatlar» toplamındaǵı birinshi romanın baspadan shıǵardı: «Hawa sharındaǵı bes hápte» (russha awdarması – baspa. M. A. Golovachyova, 1864, 306 bet.; «Afrika boylap hawa sayaxatı» atı menen) romanınıń tabıslı bolıwı jazıwshını ilhamlantırdı. Ol óz qaharmanlarınıń romantikalıq sayaxatların sheberlik penen súwretlegen sayın, óz qıyalında payda bolǵan, aqılǵa sıymaytuǵın, biraq puxta oylanǵan ilimiy «ájayıbatlar»dı súwretlewde dawam etiwge qarar etti.
### roman hám gúrrińleri ciklı
# Hawa sharında bes hápte (1863, 1-tom, Cinq semaines en ballon)
# Kapitan Gatterastıń sayaxatı hám basınan keshirgenleri  (1864-1866, 2 tom, Les Adventures du capitaine Hatteras)
# Jer orayına sayaxat (1864, 1-toplam, Voyage au centre de la terre)
# Jerden ayǵa tuwrıdan-tuwrı 97 saat 20 minutda (1865, 1-jild, De la Terre à la Lune)
# Kapitan Grant balaları (1867-1868, 3 tom, Les Enfants du capitaine Grant)
# Jigirma mıń lyo suw astında (1869-1870, 2 tom, Vingt mille lieues sous les mers)
# Ay átirapında (1869, 1-tom, Autour de la Lune)
# Súziwshi qala (1871, 1-tom, Une Ville flotante)
# Qamaldı jarıp ótkenler (1871, Les forceurs de blocus)
# Qubla Afrikada úsh rus hám úsh inglistiń basınan keshirgenleri (1872, 1-tom, Aventures de trois Russes et de trois Anglais dans l’Afrique australe)
# Teriler mámleketinde (1873, 2 tom, Le Pays des fourrures)
# Dúnya boylap 80 kun (1873, 1-tom, Le Tour du monde en quatre-vingts jours)
# Sırlı aral (1875, 3 tom, L’Île mystérieuse)
# Chensler (1875, 1-tom, Le Chancellor)
# Martin Paz (1875, aldınģısı menen birge, Martin Paz).
# Mixail Strogov (1876, 2 tom, Michel Strogoff)
# Hector Servadac (1877, 2 vols., Hector Servadac)
# Qara Hindstan (1877, 1-tom, Les Indes noires).
# On bes jasar kapitan (1878, 2 tom, Un Capitaine de quinze ans).
# Bes júz million begum (1879-jıl, 1-tom, Les Cinq Cents Millions de la Bégum)
# «Baunti» kóterilisshileri (1879-jıl, «Baunti» kóterilisshileri menen birgelikte)
# Qıtaydaǵı bir qıtaydıń tınıshsızlanıwı (1879-jıl, 1-tom, Qıtaydaǵı qıtaylılardıń tınıshsızlanıwı)
# Puw úyi (1880, 2 tom, La Maison à vapeur)
# Jangada (1881, 2 tom, La Jangada)
# Robinzonlar mektebi (1882, 1-tom, L'École des Robinsons)
# Jasıl nur (1882, 1-tom, Le Rayon vert)
# Ańda on saat (1882-jıl, Dix heures en chasse menen birge).
# Ójet Keraban (1883, 2 tom, Kéraban-le-têtu)
# «Qubla juldız» (1884, 1-tom, L'Étoile du sud)
# Arxipelag órtte (1884, 1-tom, L'Archipel en feu)
# Mathias Sandor (1885, 3 vols., Mathias Sandorf)
# Robur the Conqueror (1886, 1-tom, Robur le Conquerant)
# 9672-sanlı lotereya bileti (1886, 1-to).
# Fritt-Flacc (1886-jıl, Fritt-Flacc)
# Arqa qublaǵa qarsı (1887, 2 vols., Nord contre Sud).
# Franciyaǵa jol (1887, 1-tom, Le Chemin de France)
# Xil Braltar (1887, aldınǵısı Gil Braltar menen birge)
# Eki jıl dem alıs (1888, 2 tom, Deux ans de vacances)
# Atı joq shańaraq (1889, 2 tom, Famille sans nom)
# Tónkerilgen (1889, 1-tom, Sans dessus dessous)
# Cezar Kaskabel (1890, 2 tom, César Cascabel)
# Mrs. Branican (1891, 2 vols., Mistress Branican)
# Karpat qalası (1892, 1-tom, Le château des Carpathes)
# Klodius Bombarnak (1893, 1-tom, Claudius Bombarnac)
# Bala (1893, 2 tom, Petit Bonhomme).
# Antifer aǵanıń ájayıp waqıyaları (1894, 2 tom, Mirifiques Aventures de maître Antifer)
# Súziwshi ataw (1895, 2 vols., L'Île à hélice)
# Watan bayraǵı (1896, 1-tom, Face au drapeau)
# Klovis Dardentor (1896, 1-tom, Klovis Dardentor).
# Muz sfinks (1897, 2 tom, Le Sphinx des glaces)
# Ájayıp Orinoko (1898, 2 tom, Le Superbe Orénoque)
# Tentek wásiyatı (1899, 2 tom, Le Testament d'un excentrique)
# Ekinshi watan (1900, 2 tom, Seconde patrie)
# Awıl hawada (1901, 1-tom, Le Village aérien)
# Jan-Mari Kabidulenniń gúrrińleri (1901, 1-tom, Les Histoires de Jean-Marie Cabidoulin)
# Aǵa-ini Kipler (1902, 2 tom, Les Frères Kip)
# Stipendiya alıwshılardıń sayaxatları (1903, 2 tom, Bourses de voyage)
# Liflyandiyada drama (1904, 1-tom, Un Drame en Livonie)
# Dúnya húkimdarı (1904, 1-tom, Maître du monde).
# Teńiz basqınshılıǵı (1905, 1-tom, L'Invasion de la mer)
# Mayak na krayu sveta (1905, 1 tom, Le Phare du bout du monde)
# Altın vulkan (1906, 1-tom, Le Volcan d'or)
# Tompson hám K° agentligi (1907, 2 tom, L'Agence Thompson and Co.)
# Meteor izinen (1908, 1-tom, La Chasse au météore)
# Dunaylı locman (1908, 1-tom, Le Pilote du Danube)
# «Jonatan» kemesiniń apatı (1909, 2 tom, Les Naufragés du "Jonatan")
# Vilgelm Shtorictiń sırı (1910, 1-tom, Vilgelm Storictiń sırı)
# Barsak ekspediciyasınıń ájayıp waqıyaları (1919, 1-tom, L'Étonnante Aventure de la mission Barsac)

## Derekler