Kiberbulling

**Kiberbulling** (**kiberquwdalaw** yamasa **onlayn qorqıtıw/quwdalaw**) — elektron qurallar arqalı qorqıtıw yamasa quwdalawdıń bir túri. 2000-jıllardan baslap, jaslardıń sociallıq medialardan paydalanıwınıń artıwına baylanıslı, ásirese jasóspirimler hám jetkinshekler arasında bul kóbirek keń tarqalǵan. Baylanıslı máselelerge onlayn/internettegi quwdalaw hám trolling kiredi. 2015-jılı, i-Safe Foundation kiberbulling statistikasına sáykes, jetkinshekler hám jasóspirimlerdiń yarımınan kóbi onlayn qorqıtıwǵa ushıraǵan hám shama menen sol san kiberbullingke qatnasqan. Qorqıtıwshı da, jábirleniwshi de unamsız tásirge ushıraydı, al qorqıtıwdıń intensivligi, dawamlılıǵı hám jiyiligi ekewine de unamsız tásirlerdi arttıratuǵın úsh aspekt bolıp tabıladı.

## Taktikalar
Zıyanlı qorqıtıw minez-qulqına mısh-mıshlar tarqatıw, qorqıtıw, jınıslıq mazmundaǵı pikirler, jábirleniwshiniń jeke informaciyasın yamasa jekkóriwshilik sózlerin járiyalawdı óz ishine alıwı múmkin. Qorqıtıw yamasa quwdalawdı qaytalanatuǵın minez-qulıq hám zıyan keltiriw niyeti arqalı anıqlawǵa boladı. Taktikalarǵa sonday-aq zıyanlı xabarlardı tarqatıw ushın anonimlikti jaratıw maqsetinde jalǵan profillerdi jaratıw yamasa olar arqalı xabar jiberiwdi óz ishine alıwı múmkin.

## Sholıw
Kiberbulling kóp jaǵdaylarda burınnan bar bolǵan dástúrli bullingtiń dawamı bolıp tabıladı. Internet arqalı bullingke ushıraǵan oqıwshılar, kóp jaǵdaylarda, burın basqa dástúrli usıllar menen (mısalı, fizikalıq yamasa awızeki) bullingke ushıraǵan. Tek ǵana internet arqalı bullingke ushıraytuǵın oqıwshılar az; bul kiberjábirleniwshiler kóbinese fizikalıq jaqtan kúshlirek oqıwshılar bolıp, bul qorqıtıwshılardıń mekteptegi júzbe-júz baylanısqa qaraǵanda onlayn qarama-qarsılıqlardı maqul kóriwine sebep boladı.

Amerika Qurama Shtatlarında 2010-jıllarda, biraz rezonanslı isler sebepli, xabardarlıq dárejesi arttı. AQSHtıń birneshe shtatları hám basqa mámleketler kiberbullingke qarsı gúresiw ushın nızamlar qabılladı. Ayırımları arnawlı túrde jasóspirimler kiberbullingine qaratılǵan bolsa, al basqaları fizikalıq basım ótkeriw sheńberinen keńeytilgen. Ereseklerdiń kiberquwdalaw jaǵdaylarında, bul esabatlar ádette jergilikli policiyadan baslap beriledi. Nızamlar aymaq yamasa shtat boyınsha hár qıylı boladı.

Izertlewler kiberbullingniń qurbanı bolıwdıń bir qatar awır aqıbetlerin kórsetti. Kiberbullingtiń unamsız tásirleri boyınsha anıq statistika mámleket hám basqa demografiyalıq kórsetkishlerge qaray ózgeshelenedi. Geypara izertlewshiler kiberbullingti anıqlaw hám toqtatıw ushın zamanagóy kompyuter texnikaların qollanıwdıń qanday da bir jolı bolıwı múmkin ekenin atap ótedi.

Basqa izertlewler COVID-19 pandemiyası dáwirinde kiberbullingtiń oǵada artqanın kórsetti, sebebi kóp jaslar hám eresekler úyde karantinde boldı hám nátiyjede pandemiyaǵa shekemgige qaraǵanda onlayn rejimde kóbirek boldı. Mısalı, «Sociallıq Psixologiya Jurnalında» járiyalanǵan eresekler arasındaǵı izertlew kiberbullingti qollap-quwatlawshı kózqaraslarda, sonday-aq kiberbulling huqıq buzıwshılıq háreketlerde statistikalıq jaqtan aytarlıqtay óskenin anıqladı. Degen menen, 4-12-klasslardaǵı 6500 den aslam kanadalı jaslardı qamtıǵan basqa bir izertlew kiberbullingke qatnasıw kórsetkishleriniń joqarılaǵanın tappadı. Avtorlar bul balalar úyde bolǵan waqıtta ata-analar tárepinen onlayn iskerliktiń qatańıraq baqlanıwı hám oǵan aralasıwınıń nátiyjesi bolıwı múmkin dep boljadı.

Internet trolling – bul reakciya yamasa buzıwshılıqtı payda etiw ushın, yamasa ápiwayı ǵana birewdiń jeke kewil kóteriwi ushın onlayn birlespede (onlayn oyınlar yamasa sociallıq media sıyaqlı) júz beretuǵın qorqıtıwdıń keń tarqalǵan túri. Kiberstalking (Kiberańlıw) – bul jábirleniwshini ańlıw ushın elektron kommunikaciyalardı paydalanatuǵın qorqıtıw yamasa quwdalawdıń basqa túri; bul jábirleniwshi ushın real qáwip tuwdırıwı múmkin.

Onlayn yamasa sociallıq mediadaǵı barlıq unamsız qarım-qatnastı kiberbulling dep aytıwǵa bolmaydı. Izertlewler sonı kórsetedi, onlayn ortalıqta qatnasıwshılarǵa unamsız, unamlı yamasa biytárep tásir etiwi múmkin bolǵan doslar yamasa qatarlaslar basımına alıp keletuǵın qarım-qatnaslar da bar.

## Anıqlamalar
Kiberbullingtiń jiyi qollanılatuǵın anıqlaması — «ózin ańsat qorǵay almaytuǵın jábirleniwshige qarsı elektron baylanıs formaların paydalanıp, birneshe ret hám waqıt dawamında qaytalap topar yamasa jeke adam tárepinen ámelge asırılatuǵın agressiv, qasaqana háreket yamasa minez-qulıq». Onı kóbinese internette de jiyi ushırasatuǵın uqsas biylik yamasa statusqa iye adamlar arasındaǵı normal qarama-qarsılıqlardan ajıratıw kerek.

Anıqlamanıń kóplegen túrleri bar, mısalı, Milliy jınayatlardıń aldın alıw keńesiniń anıǵıraq anıqlaması: «basqa adamǵa zıyan keltiriw yamasa onı uyaltıw maqsetinde internet, mobil telefonlar yamasa basqa qurılmalardı paydalanıp tekst yamasa súwretlerdi jiberiw yamasa járiyalaw procesi». Kiberbulling kóbinese dástúrli bullingke uqsas, biraq ayırım belgili ózgesheliklerge iye. Kiberbulling jábirleniwshileri óz-ara tásirdiń onlayn tábiyatına baylanıslı ózlerin qorqıtıwshınıń kim ekenin, yamasa nege olardı kózlep atırǵanın bilmewi múmkin. Quwdalaw jábirleniwshige keń kólemli tásir etiwi múmkin, sebebi jábirleniwshini quwdalaw ushın paydalanılǵan kontent kóp adamlar arasında ańsat tarqalıwı hám bólisiliwi múmkin, sonday-aq dáslepki waqıyadan keyin de uzaq waqıt dawamında qoljetimli bolıp qaladı.

«Kiberquwdalaw» hám «kiberbulling» terminleri geyde sinonim retinde qollanıladı, degen menen geypara adamlar sońǵısın arnawlı túrde erjetpegenler arasındaǵı yamasa mektep ortalıǵındaǵı quwdalawǵa tiyisli qollanadı.

### Kiberstalking (Kiberańlıw)
Kiberstalking — bul jınayatshı jábirleniwshini ańlıw ushın elektron kommunikaciyalardı paydalanatuǵın onlayn quwdalaw forması. Bul ádette jábirleniwshiniń qáwipsizligine iseniwge bolatuǵın qáwip-qáterdi óz ishine alatuǵını sebepli kiberbullingtiń basqa formalarına qaraǵanda qáwiplirek dep esaplanadı. Kiberańlıwshılar qorqıtıw yamasa quwdalaw maqsetinde qaytalanatuǵın xabarlar jiberiwi múmkin, hám olar basqalardı da usılay islewge úgitlewi múmkin, tikkeley yamasa ózlerin jábirleniwshi retinde kórsetip, basqalardan olar menen baylanısıwdı soraw arqalı.

Bul elektron qurallardı paydalanıp birewdi ańlıw ushın basqa usıllardıń kópshiliginiń birikpesi bolıwı múmkin. Oǵan jábirleniwshiniń jaylasqan ornın tabıw, olardı spam menen quwdalaw yamasa sekstorciyanı qollanıw kiriwi múmkin. Bul jaǵdaydıń júz beriwine mısal retinde Tulsa qalasınan 30 jastaǵı Paris Deshonte Evittiń óziniń burınǵı sherikleriniń birin kiberańlıǵanın keltiriwge boladı. Bul haqqındaǵı jańalıq maqalasında bılay delinedi: «2018-jıldıń oktyabrinen baslap 2020-jıldıń oktyabrine shekem Evitt jábirleniwshini basqarıw hám qorqıtıw ushın elektron pochta, Facebook hám tekst xabarlardı paydalanǵan. Degen menen, onıń jábirleniwshige kórsetken zorlıq-zombılıǵı birneshe jıl aldın baslanǵan. 2012 hám 2019-jıllar aralıǵında Evitt jábirleniwshige fizikalıq zorlıq kórsetkeni, sonıń ishinde qılqındırıw, hújim etiw hám xabar beriwge tosqınlıq etkeni ushın 5 hár túrli jaǵday boyınsha ayıplanǵan. Evitt sonday-aq házirgi jınayatlar waqtında mámleketlik qadaǵalawda bolǵan». «(Atı kórsetilmegen jábirleniwshi) Evittiń onıń qáwipsizlik sezimin joq qılǵanın túsindirdi hám Evittiń onı baxıtlı kórgennen góre ólgenin maqul kóretuǵını haqqındaǵı málimlemesin talqılaǵanda emocional boldı. Ol sonday-aq: «Ol meniń balalarımnan hám mennen qanshelli uzaq alıs bolsa, eger bul múmkin bolsa, sonshelli emleniwge hám ómirimizdi dawam etiwge háreket etiwge kóbirek waqtımız bar» dep málimledi.

### Trolling
Internet trolları basqalardan reakciya alıw maqsetinde olardı qasaqana qozdırıwǵa yamasa renjitiwge háreket etedi. Trollar hám kiberbulling penen shuǵıllanıwshılardıń maqsetleri bárhama birdey bola bermeydi: geypara trollar kiberbulling penen shuǵıllansa, basqaları salıstırmalı túrde zıyansız shoqlıqlar menen shuǵıllanıwı múmkin. Troll ya óziniń kewil kóteriwi ushın, ya bolmasa haqıyqattan da dawkes adam bolǵanlıqtan buzıwshı bolıwı múmkin. Trollingke qorlaw, jalǵan jańalıqlar yamasa terrorlıq qáwip-qáterler kiredi.

### Jekkóriwshilik reydleri
Twitch hám basqa tikkeley efir xızmetlerinde jekkóriwshilik reydleri – bul strimdi kóplegen tamashagóylerdiń «reyd etip», chattı quwdalaw hám basqa jekkóriwshilik xabarları menen toltıratuǵın jaǵdaylar. Bul strimerge óz translyaciyasın alıp barıwǵa tosqınlıq etedi. Bul tamashagóyler ádette avtomatlastırılǵan botlar bolıp, bul olardı moderaciyalawdı hám bloklawdı qıyınlastıradı.

### Spam
Spam — bul bir neshe akkauntlar jaratıw hám kózlengen maqsetke ǵalabalıq xabarlar jiberiw háreketi. Spam júz beriwi múmkin bolǵan keń tarqalǵan jaǵday - ajırasıwdan keyin. Eger bir joldas obsessiv bolsa, olar óziniń burınǵı joldasına bir neshe platformalarda xabarlar jiberiwi múmkin. Bul kóbinese alıwshı tárepinen bloklanǵanına qaramastan júz beredi. «Quwdalaw xabarlarına qarsı policiya ne isley aladı?» atlı maqalada bılay delingen: «Hár qanday quwdalawdıń nızamsız ekenin hám oǵan jeke ózi, telefon arqalı, tekstli xabarlar arqalı, sociallıq media arqalı yamasa basqa hár qanday usıl arqalı quwdalaw kiretuǵının este saqlań. Kiberbullingke baylanıslı jámiyetti bunday jaǵdaydan qorǵawǵa arnalǵan ayırım nızamlar bar».

### Basqa birewdiń atın kórsetiw
Basqa birewdiń atın kórsetiw  — bul ózin basqa adam retinde kórsetiw háreketi. Eger jınayatshı ózin jábirleniwshi retinde kórsetse, olar jábirleniwshiniń abıroyına zıyan keltiretuǵın nárselerdi aytıwı yamasa is-háreket islewi múmkin. Oǵan Twitter akkauntına buzıp kiriw hám dezinformaciya tarqatıw kiriwi múmkin. Bir belgili mısal — Sony Music-tiń Twitter akkauntı buzılıp, tómendegi málimleme járiyalanǵanda: «Britni Spirs tosınnan qaytıs boldı! Biz sizge jaqın arada tolıǵıraq aytamız. #RIPBRITNEY.» Spirs, shın mánisinde tiri hám saw edi.

### Doksing
Doksing — bul jábirleniwshiniń mákan jayı, telefon nomeri hám tolıq atı-familiyası sıyaqlı jeke maǵlıwmatların járiyalaw háreketi. Doksing úlken ıqlasbentleri bar fandomlardaǵı ıqlasbentler óz kumirlerin qorǵawda dım asıra siltep, kiberbulling aymaǵına kirgende júz beriwi múmkin. K-pop muzıka janrınıń ekstremal ıqlasbentleri geyde básekiles muzıka toparlarınıń ıqlasbentlerine doksing qollanadı. Bul ásirese Blackpink toparınıń ıqlasbentleri Twice ıqlasbent-akkauntınıń iyesine doksing qollap, onı emlewxanaǵa jibergen waqıyasında kórsetildi. Bul tap Twice aǵzası Blackpink aǵzasın húrmetlemewine baylanıslı bolǵan.

### Jınıslıq quwdalaw
Onlayn jınıslıq quwdalaw kiberbullingtiń bir túri bolıp tabıladı. Jınıslıq quwdalawdıń bir forması bolıp tabılatuǵın sekstorciya - bul adamdı intim súwretlerdi bólisiwge májbúrlew, yaǵnıy aqsha tólenbese, olardı járiyalaw menen qorqıtıw háreketi. Bul shantajdıń ózgeshe bir túri. Jınıslıq quwdalaw menen kiberbulling arasındaǵı shegara anıq emes.

Ayırım adamlar óz klaslasların jalańash súwretleri ushın shantaj etip, uyaltıwshı informaciya járiyalaw menen qorqıtadı. Olar sonday-aq ósh alıw pornografiyasın paydalanadı hám ósh alıw ushın jalańash súwretlerdi járiyalaydı. Bul Chexalistegi W.F. West joqarı mektebiniń 16 jasar oqıwshısı 100 den aslam jábirleniwshini, olardıń kópshiligi óz klaslasları bolǵan jaǵdayda júz berdi. Onda jábirleniwshilerdiń 900 den aslam foto hám videoları bar edi.

## Qollanılǵan usıllar
Izertlewler elektron kommunikaciyanı asıra qollanıw dep esaplanatuǵın nárselerdi tanıw hám olarǵa qarsı gúresiwge járdem beretuǵın tiykarǵı kórsetpelerdi anıqladı.
* Kiberbulling zıyan keltiriw niyetinde qaytalanatuǵın minez-qulıqtı óz ishine aladı.
* Kiberbulling quwdalaw, kiberstalking, qaralaw (abıroy hám doslıqqa zıyan keltiriw ushın qatal mısh-mıshlar hám ótiriklerdi jiberiw yamasa jaylastırıw), ózin basqa birew sıyaqlı kórsetiw hám shetletiw (birewdi onlayn topardan qasaqana hám qatallıq penen shetletiw) arqalı ámelge asırıladı.

Kiberbulling jiberiwshi menen basqa baylanıspawdı qálegenin aytqan adamǵa elektron xatlar yamasa tekst xabarların jiberiwdi dawam etiw sıyaqlı ápiwayı bolıwı múmkin. Ol sonday-aq qaytalanatuǵın qorqıtıwlar, jınıslıq mazmundaǵı eskertiwler, kemsitiwshi atamalar (yaǵnıy jekkóriwshilik sózler) yamasa jala jabıwshı jalǵan ayıplawlar, onlayn forumlarda adamdı mazaq etiw obyektine aylandırıp oǵan qarsı birigiw, adam haqqındaǵı saytlarǵa buzıp kiriw yamasa vandalizm etiw, hám kózlengen maqsetke alınǵan adamnıń abırayın túsiriw yamasa kemsitiw maqsetinde jalǵan málimlemelerdi fakt retinde járiyalaw sıyaqlı jámiyetlik háreketlerdi óz ishine alıwı múmkin. Kiberbulling tek ǵana basqalardıń sanasında jekkóriwshilik payda etiw yamasa basqalardı kózlewge alınǵan adamdı jaqtırmawǵa yamasa onı onlayn qaralawǵa qatnasıwǵa kóndiriw niyetinde internette adam tuwralı mısh-mıshlar jaylastırıw menen shekleniwi múmkin. Ol hátte jınayat qurbanların jeke identifikaciyalaw hám olardı jala jabıwshı yamasa masqaralaytuǵın materiallardı járiyalaw dárejesine deyin barıwı múmkin.

Kiberbullerler veb-saytlarda yamasa forumlarda jábirleniwshilerdiń jeke maǵlıwmatların (mısalı, haqıyqıy atı, úy mákan-jayı, yamasa jumıs ornı/mektebi) ashıp kórsetiwi múmkin — bul doksing dep ataladı, yamasa ózin basqa birew sıyaqlı kórsetip, kózlewge alınǵan adamnıń atınan onı qaralaytuǵın, abırayın túsiretuǵın yamasa mazaq etetuǵın materiallardı járiyalaw maqsetinde jalǵan akkauntlar, kommentariyalar yamasa saytlar jaratıwı múmkin. Bul kiberbullerdi anonim qaldırıwı múmkin, bul bolsa olardı uslawdı yamasa jazalawdı qıyınlastıradı, degen menen barlıq kiberbullerler óz anonimligin saqlamaydı. Yarım-anonim chat veb-saytlarınıń paydalanıwshıları kiberbullingke ushıraw qáwpi joqarı boladı, sebebi bul jerde kiberbullerdiń anonim qalıwı ańsat. Eger aytılǵan nárse zıyan keltirse, doslar arasındaǵı tekst yamasa tez xabarlar hám elektron xatlar da kiberbulling bolıwı múmkin.

Sońǵı waqıtlarda smartfonlar hám mobil qosımshalardıń kóbeyiwi kiberbullingtiń qoljetimli formasın payda etti. Bul platformalar arqalı kiberbullingtiń internetke turaqlı kiriw múmkinshiligi sebepli stacionar internet platformalarına qaraǵanda jiyirek júz beredi dep kútilmekte. Sonıń menen birge, kameralar menen Internetke kiriwdiń kombinaciyası hám usı zamanagóy smartfon texnologiyalarınıń jedel qoljetimliligi basqa platformalarda ushıraspaytuǵın kiberbullingtiń arnawlı túrlerin payda etedi. Mobil qurılmalar arqalı kiberbullingke ushıraǵanlar tek basqa jerlerde qorqıtılǵanlarǵa qaraǵanda keńirek kiberbulling usılların basınan keshiriwi múmkin.

Ayırım jasóspirimler kiberbulling dep kategoriyalanǵan geybir waqıyalardıń ápiwayı ǵana drama ekenin aytadı. Dana Boyd bılay dep jazadı: «jasóspirimler mudamı sol sózdi [drama] áhmiyetsiz házillesiwden baslap, qızǵanıshtan kelip shıqqan awır qatnasıq agressiyasına shekemgi hár túrli jeke adamlar arasındaǵı qarama-qarsılıq formaların súwretlew ushın qollandı. Eresekler bul háreketlerdiń kópshiligin bulling dep atawı múmkin bolsa da, jasóspirimler olardı drama dep qabılladı».

### Sociallıq mediada
Kiberbulling Facebook, Myspace hám Twitter sıyaqlı sociallıq media saytlarında júz beriwi múmkin. «2008-jılǵa kelip, 12 hám 17 jas aralıǵındaǵı jaslardıń 93%-i internette boldı. Haqıyqatında, jaslar uyqıdan basqa hár qanday iskerlikke qaraǵanda media menen kóbirek waqıt ótkeredi». Sońǵı on jıllıqta kiberbullingtiń kóbeyiwin kórsetti, ol elektron pochta, tez xabar almasıw, sociallıq media, onlayn oyınlar sıyaqlı elektron kommunikaciya texnologiyaların qollanıw arqalı yamasa uyalı telefonǵa jiberilgen cifrlı xabarlar yamasa súwretler arqalı júz beretuǵın bulling retinde kategoriyalanadı.

Kiberbullingtiń dástúrli bullingke qaraǵanda kóbirek mazasızlıqqa hám awır aqıbetlerge alıp keletuǵını kórsetildi, hám ol jámiyetlik hám mámleketlik siyasatta aytarlıqtay dıqqatqa iye bolıp, izertlewshiler hám mápli táreplerden kóbirek itibar talap etedi. Sońǵı bir neshe on jıllıqta kiberbulling boyınsha izertlewlerdiń tez ósip atırǵanına qaramastan, kiberbullingtiń rolleri hám oǵan baylanıslı qáwip/qorǵaw faktorların ajıratıp qarastırǵan izertlewler az.

Sociallıq media saytları menen baylanıslı kóplegen qáwipler bar, hám kiberbulling úlken qáwiplerdiń biri bolıp tabıladı. Ótken jılı [qashan?] bir million bala Facebookta quwdalawǵa, qorqıtıwǵa yamasa basqa kiberbulling formalarına ushıradı, al onlayn qatallıqtı kórgen sociallıq media paydalanıwshı jasóspirimlerdiń 90 procenti sociallıq mediadaǵı jaman minez-qulıqtı itibarǵa almaǵanın, al 35 procenti bunı jiyi islegenin aytadı. Sociallıq tarmaq saytlarında qatal minez-qulıqtı kórgen sociallıq media paydalanıwshı jasóspirimlerdiń toqsan bes procenti basqalardıń jaman minez-qulıqtı itibarǵa almaǵanın kórgenin, al 55 procenti bunı jiyi kórgenin aytadı. «Facebook depressiyası» sıyaqlı terminler arnawlı túrde sociallıq medianı kóp paydalanıwdıń nátiyjesi retinde, bunda kiberbulling úlken rol oynaytuǵını haqqında aytılǵan.

Sońǵı jıllarda balalar keńnen qoljetimli bolǵan texnologiyalar sebepli kiberbulling jáne de keń tarqaldı. Jasóspirimler kiberbulling ushın eń kóp qollanatuǵın qosımshalar — Instagram, Twitter hám Snapchat. Kiberbullingti toqtatıw qıyınlastı, sebebi ata-analar hám muǵallimler onıń qashan hám qayerde bolıp atırǵanın bilmeydi. 2006-jılǵı izertlewge qaraǵanda, jasóspirimlerdiń 45% hám óspirimlerdiń 30% mektepte bolǵan waqtında kiberbullingke ushıraǵan. Bul oqıwshılardıń uyalı telefonlar yamasa kompyuterler sıyaqlı onlayn qurılmalarǵa qoljetimliligi menen baylanıslı boldı. Jasóspirimler onlayn rejimde bir-birine qorqınıshlı nárselerdi aytadı hám olar bir ret aytılıp, onlayn járiyalansa, onıń joǵalıp ketpeytuǵının túsinbeydi. Úy burın jasóspirimler ushın qáwipsiz jer bolǵan, biraq házir bala - YouTube, Ask.fm yamasa tekst xabar arqalı bolsın - kiberbulling qurbanına aylanıw qáwpinde qalmaqta.

2013-jılǵı Pew Research izertlewlerine qaraǵanda, sociallıq medianı paydalanatuǵın on jasóspirimniń segizi házir ózleri haqqında burınǵıǵa qaraǵanda kóbirek informaciya bólispekte. Oǵan olardıń jaylasqan jeri, súwretleri hám baylanıs informaciyası kiredi. Balalardı qorǵaw ushın jas, tuwılǵan kún, mektep, telefon nomeri hám basqa da jeke informaciyanı qupıya saqlaw áhmiyetli.

Kiberbulling sonday-aq belgili bir toparlarǵa tiyisli veb-saytlar arqalı basqa bir adamǵa yamasa toparǵa qarsı qaratılǵan hújimlerdi talap etiw arqalı da júz beriwi múmkin.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__