AQSh bilimlendiriw sisteması

**[[Amerika Qurama Shtatları|Qurama]] Shtatlardaǵı** bilimlendiriw tálimniń bólek basqıshlarınan ibarat — mektepke shekem, baslawısh, orta hám joqarı. Úsh dárejede qadaǵalanadı hám finanslastırıladı: federal, shtat hám jergilikli húkimetler.

## Tariyx
1862-jılda Mámleket jerlerin mutqa beriw haqqındaǵı Morrill nızamları qabıl etildi hám bilimlendiriw sistemasına mámleket járdemi awıl xojalıǵı hám texnika pánlerin oqıtıw hám qurallı kúshlerde xızmet etiwge tayarlanıw ushın Universitetlerge mámleket jerlerin beriw arqalı baslandı. Nızam AQSh Kongressine 1857-jılda Vermont wákili Justin Morill (1810 -1898) tárepinen kiritilgen.

## Dúzilisi
Májburiy tálimdi baslaw múddeti hám jası shtattan shtatqa ayırmashılıq etedi. Olar 5 jastan 8 jasqa shekem shınıǵıwlardı baslaydı hám 18 jastan 19 jasqa shekem tamamlanadı.

Shama menen 5 jasta amerikalı balalar baslawısh mektepke baradı.Kóplegen shtatlarda nol klası qálegenshe bolıp tabıladı.Biraq, derlik barlıq amerikalı balalar baqshaǵa baradı. Amerika Qurama Shtatlarında balalar baqshaları bólek bar bolıp, olar shın mániste «mektepke shekemgi» dep ataladı.

Orta maǵlıwmatqa iye bolǵanlar jámiyetlik kolledjlerge barıwı múmkin. Statistikada bunday oqıw orınları eki jıllıq kolledjler (eki jıllıq kolledjler) dep ataladı, basqa atlar da keń tarqalǵan kolledj, kishi kolledj, texnikalıq kolledj yamasa qala kolledji. Bul mákemeler eki jıllıq oqıwdan keyin ilimiy dáreje beredi, Rossiya Federatsiyasınıń orta arnawlı tálimi yamasa basqa bir qatar mámleketlerde, sonday-aq Kanadada shákirt (shákirt) yamasa sayaxatshı (sayaxatshı ) ilmiy tájriybesi menen salıstırıladı. Biraq 9-klasstan keyin bunday tálim shólkeminde oqıwdı baslawıńız múmkin bolǵan Rossiya Federatsiyasınan ayrıqsha bolıp, siz tolıq orta bilim beriwdi tamamlaǵannan keyin ǵana AQSh kolledjine kiriwińiz múmkin.Tálimdi dawam etiwdiń taǵı bir múmkinshiligi — bul kolledj yamasa universitetlerge barıw bolıp tabıladı, ol jerde siz ádette tórt jıl ishinde bakalavr dárejesin alasız. Bakalavr dárejesine iye bolǵanlar magistr (2-3 jıl ) yamasa PhD (3 jıl hám onnan artıq ) dárejesin alıw ushın qosımsha oqıwları múmkin. Qabıllaw ushın bakalavriat dárejesinde arnawlı tayarlıq zárúr bolǵan bólek akkreditaciya etilgen fakultet jáne universitetler (aspiranturalar ) medicina ilimleri doktorı hám yuridika ilimleri doktorı ilimiy dárejelerin beredi.

## Baslawısh hám orta tálim
Balalardıń úlken bólegi mámleketlik mekteplerde oqıydı. Mısalı, 2013-jılda mektep jasındaǵı balalardıń derlik 87 procenti biypul mámleket mekteplerinde, 10 procentke jaqını menshikli mekteplerde, al 3 procenti bolsa úyde tálim alǵan. Biraq, AQShta dizimnen ótiw ornında bolmaǵan biypul mektepten paydalanıw qadaǵan etiledi, hátte ol «joqarı dárejeli» bolıp sezilse de. Kóplegen pullı menshikli mektepler diniy bolıp tabıladı. XIX ásirdiń ekinshi yarımında Irlandiyalı imigrantlar tárepinen islengen katolik mektepleriniń eń keń tarqalǵan tarmaǵı. Studentlerdi abıraylı universitetlerge kiriwge tayarlaw ushın kóbinese júdá qımbat hám geyde joqarı básekige shıdamlı basqa menshikli mektepler bar. Hátte Nyu-Xempshirdegi Phillips Exeter akademiyası sıyaqlı pútkil mámleket boylap studentlerdi tartatuǵın internet mektepleri bar.

## Derekler