open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
JavaScript kitapxanası

**JavaScript kitapxanası** - bul aldınnan jazılǵan JavaScript kodınıń kitapxanası bolıp, ol JavaScript tiykarındaǵı qollanbalardı, ásirese AJAX hám basqa da veb-oraylıq texnologiyalardı rawajlandırıwdı ańsatlastıradı. Olar veb-saytqa HTML ishine script tegin qollanıp tikkeley jaylastırılıwı múmkin.

## Kitapxanalar
JavaScript-ke bolǵan keńeytilgen talaplar menen, programmistlerge usınday dinamikalıq interfeyslerdi rawajlandırıw ushın ańsatıraq usıllar kerek boldı. Solay etip, JavaScript kitapxanaları hám JavaScript vidjet kitapxanaları islep shıǵıldı, bul baǵdarlamashılarǵa Ajax-tıń ayrıqsha qollanılıwlarına kóbirek dıqqat awdarıwǵa múmkinshilik berdi. Bul Microsoft hám Yahoo! sıyaqlı basqa kompaniyalar hám toparlardıń ózleriniń JavaScript tiykarındaǵı paydalanıwshı interfeys kitapxanaların rawajlandırıwına alıp keldi, olar usı kompaniyalar tárepinen islep shıǵılǵan veb-qollanbalarda qollanıladı. Ayırım JavaScript kitapxanaları JavaScript-ti CSS, PHP, Ruby hám Java sıyaqlı basqa veb-rawajlandırıw texnologiyaları menen ańsatıraq integraciyalawǵa múmkinshilik beredi, al basqaları bolsa qaytalanıwshı hám quramalı tapsırmalardı azıraq mashaqatlı etiw ushın kóbinese JavaScript funkciyaları túrinde utilitalardı usınadı. Kóplegen kitapxanalar orınlanıw ortalıqları arasındaǵı ayırmashılıqlardı anıqlaw ushın kod kirgizedi hám qollanbalardıń usınday sáykessizliklerge jol qoyıw zárúrligin saplastıradı.

Derlik barlıq JavaScript kitapxanaları licenziyasız tarqatıw, paydalanıw hám ózgertiwdi támiyinlew ushın ya ruqsat etiwshi, yamasa kopileft licenziyası astında shıǵarıladı.

## Freymvorklar
Angular sıyaqlı ayırım JavaScript kitapxanaları ulıwma JavaScript kitapxanalarında tabılmaytuǵın tolıq stek múmkinshilikleri hám qásiyetlerin kórsetkeni ushın freymvorklar retinde klassifikaciyalanadı.

## Paketler
Barlıq npm paketleri JavaScript kitapxanaları bolıp tabıladı, biraq barlıq kitapxanalar paketler emes. Npm Node.js orınlanıw ortalıqlarında paydalanılatuǵın paketler ushın paket basqarıwshısı xızmetin atqaradı. Degen menen, ayırım npm paketleri kitapxanadan hám Node.js orınlanıw ortalıqlarında, hám brauzerde paydalanıw ushın CDN qollawın usınadı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Komponentlerge tiykarlanǵan programmalıq injiniring

**Komponentlerge tiykarlanǵan programmalıq injiniring** *(KTPI, [[Inglis tili|ingl]]. Component-based software engineering)*, sonday-aq **komponentlerge tiykarlanǵan islep shıǵıw** (KTI) dep te ataladı, ‒ erkin baylanısqan hám qayta paydalanıwǵa bolatuǵın komponentlerden programmalıq támiynat sistemasın dúziwge baǵdarlanǵan programmalıq injiniringniń stili. Bul komponentler arasındaǵı máselelerdi ajıratıp qarastırıwǵa tiykarlanǵan.

Komponentlerdiń durıs dárejedegi ólshemin tabıw ushın, programma arxitektorları ózleriniń komponentlik dizaynların baǵdarlamashılar menen birge úziliksiz qayta islep shıǵıwı kerek. Arxitektorlar paydalanıwshılardıń talapların, juwapkershiliklerdi hám arxitekturalıq ózgesheliklerdi esapqa alıwı kerek.

## Itibarǵa alınatuǵın máseleler

Úlken komandalar tárepinen islep shıǵılǵan úlken kólemli sistemalar ushın, KTPInıń artıqmashılıqlarına erisiw ushın qatań tártip hám process talap etiledi. Úlken sistemalarda kóbinese úshinshi tárep komponentleri qollanıladı.

Sistema Unified Modeling Language (UML) járdeminde vizual túrde jobalanıwı múmkin. Hárbir komponent tórt múyeshli etip kórsetiledi, al interfeys bolsa usınılǵan interfeysti kórsetiw ushın konfet túrinde hám interfeysti paydalanıwdı kórsetiw ushın rozetka túrinde kórsetiledi.

Komponentke tiykarlanǵan paydalanıwǵa jaramlılıqtı tekseriw aqırǵı paydalanıwshı menen baylanısatuǵın komponentler ushın qollanıladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
IPhone OS 1

**iPhone OS 1** — Apple dıń mobil operaciyalıq sisteması iOS tiń birinshi úlken shıǵarılımı. Onı 2008-jılı 11-iyulde iPhone OS 2 ge almastırdı.

## Tariyxı

### Rawajlanıw tariyxı
iPhone OS 1.0 hám birinshi áwlad iPhone quralları rawajlanıwı birlesken háreket boldı. iPhone rawajlanıw komandasına tek Apple ishindegi xızmetkerler ǵana qatnasa alatuǵın edi. Bul tolıǵı menen qupıya proekt bolıp, komanda saylanǵan waqıtta, hátte olarǵa da ne ústinde isleytuǵını aytılmaǵan edi. Apple ishinde iPhone jaratıw boyınsha eki komanda islegen: biri iPodtı telefonǵa aylandırıw ústinde islegen bolsa, ekinshisi Mac OS X operaciyalıq sistemasın telefon sıyaqlı kishi qurılmalarda islewi ushın qısıw ústinde islegen. Jon Rubinstein basqarǵan komanda jeńil Linux-ke tiykarlanǵan versiyanı, ádette Acorn dep atalatuǵın versiyanı rawajlandırıw ústinde isledi, al Scott Forstall basqarǵan basqa komanda ARM chipsetinde jumıs isleytuǵın Mac OS X tiń qısılǵan hám optimallastırılǵan versiyasın, kod atı purple, rawajlandırıw ústinde isledi. Sol waqıtta iPhone komandasın basqarǵan Tony Fadell bılay dedi: "Bul komandalardıń emes, ideyalardıń básekisi edi, hám hámmemiz onıń ústinde islep atır edik". 16-17 hár qıylı koncepciya bar edi. Komandanıń kóp aǵzaları ele de hámme qattı klaviaturada, shiyshede emes, jazıwdı qáleydi degen pikirge isenetuǵın edi. Tolıq sensorlı ekrandı engiziw ideyası hámme ushın júdá jańa edi. Kóp paydalanıwshı interfeysleri, sonıń ishinde kóp sensorlı click-wheel prototiplestirildi. Kópler bunı waqıttı bosqa sarıplaw dep oylasa da, Apple bas direktorı Stiv Djobs operaciyalıq sistemanıń Mac OS X-ke tiykarlanǵan versiyası tańlanbastan aldın barlıq koncepciyalar/ideyalardı prototiplestiriwde turıp aldı.

### Kirisiw hám shıǵarılıw
iPhone OS 2007-jılı 9-yanvarda San-Franciskodaǵı Moscone Konvenciya Orayında ótkerilgen Macworld Konferenciya & Kórgizbesinde Stiv Djobs tárepinen berilgen tiykarǵı bayanatta dáslepki iPhone penen birge tanıstırıldı. Sol waqıtta Djobs tek iPhone "OS X de isleydi" dep ayttı, hám Chicago Sun-Times gazetasınıń kolumnisti Andy Ihnatko ǵa kóre, bul rásmiy brifinglerde hám rásmiy emes sáwbetlerde tastıyıqlanǵan.

iPhone OS 1.0 dáslepki iPhone menen birge 2007-jılı 29-iyunda shıǵarıldı.

iPhone OS 1.1.3 jańalanıwı iPod Touch paydalanıwshıları ushın 19.95 dollar boldı.

## Qosımshalar
iPhone OS 1 de App Store yamasa úshinshi tárep baǵdarlamashıları ushın nativlik qosımshalar jaratıwǵa arnalǵan Baǵdarlamalıq Támiyinlew Quralı (SDK) joq edi. Onıń ornına, Apple baǵdarlamashılardı Safari arqalı kiriwge bolatuǵın veb-qosımshalar jaratıwǵa baǵdarladı.

## Qollap-quwatlanǵan qurılmalar

* iPhone (1-áwlad)
* iPod Touch (1-áwlad)

## Versiya tariyxı

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
1-dekabr

1-dekabr **Qaraqalpaq tili bayramı kúni**. Bul sáne qaraqalpaq tiline mámleketlik til biyligi berilgen kún retinde elimizde keń túrde bayramlanadı. Ana tili — bul qarım-qatnas quralı bolıwı menen birge, neshe ásirler dawamında óziniń qádir-qımbatın joytpay, áwladlarǵa shekem jetip kelgen biybaha ǵáziyne bolıp tabıladı. Hárbir xalıqtıń ózine tán ózgesheligin, hárbir eldiń rawajlanıw basqıshların hám keleshegin belgilewde ana tildiń tutqan ornı ayrıqsha sanaladı. 

## Bayramlar
Qaraqalpaqstanda ‒ **Qaraqalpaq tili bayramı kúni**;

Qazaqstanda ‒ **Birinshi Prezident kúni**;

Oraylıq Afrika Respublikasında ‒ **Respublika kúni**;

Panamada ‒ **Muǵallimler kúni**;

Sonday-aq bul kún ‒ **Dúnya júzilik AIJS penen gúresiw kúni**. Dúnya júzilik AIJS penen gúresiw kúni hár jılı 1-dekabrde pútkil dúnya boyınsha belgilenedi. Bul kún 1988-jılı Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi (DDSSH) hám BMSH Bas Assambleyasınıń qararı tiykarında belgilengen. Bul kún densawlıqtı saqlaw máseleleri menen baylanıslı eń áhmiyetli xalıqaralıq kúnlerdiń birine aylandı hám xalıqtıń xabardarlıǵın arttırıw, kesellikten qaytıs bolǵanlardı eske alıw, sonday-aq emlew hám aldın alıw ilajların keńeytiw sıyaqlı jetiskenliklerdi belgilew múmkinshilikleriniń biri bolıp esaplanadı. 

1-dekabr kúni **Nevrologlar kúni** keń túrde belgilenedi — bul oraylıq hám shetki nerv sisteması kesellikleriniń aldın alıw hám emlewge qaratılǵan ádiwli shıpakerler, qánigeler hám ilimpazlardıń rásmiy emes kásiplik bayramı.

## Waqıyalar
1913 — Qubla yarım shardaǵı hám Latın Amerikasındaǵı birinshi jer astı temir jol sisteması Buenos-Ayres metrosı jumısın baslaydı.

1988 — BMSH aǵza mámleketleri tárepinen dúnya júzi boyınsha Dúnyajúzilik AIJS (SPID) kúni járiyalanadı.

2011 — Almatı metrosı ashıldı.

2019 — Uxan qalasında koronavirus infekciyasınıń tarqalıwı baslanadı.

2020 — Aresibo teleskopı qulaydı.

## Tuwılǵanlar
1709 — Franc Ksaver Rixter, Chex kompozitorı, skripkashısı hám dirijyorı (q. 1789)

1716 — Eten Moris Falkone, Franciyalı músinshi (q. 1791)

1743 — Martin Genrix Klaprot, Nemis ximigi hám akademigi (q. 1817)

1792 — Nikolay Lobachevskiy, Rus matematigi (q. 1856)

1800 — Mixay Vyoryoshmarti, Venger shayırı (q. 1855)

1847 — Djuliya A. Mur, Amerika shayırı (q. 1920)

1869 — Eligiush Nevyadomskiy, Polyak súwretshisi hám sınshısı (q. 1923)

1886 — Reks Staut, Amerika detektiv romanları jazıwshısı (q. 1975)

1898 — Siril Ritchard, Avstraliya-Amerika aktyorı hám qosıqshısı (q. 1977)

1900 — Karna Mariya Birmingem, Avstraliya súwretshisi, illyustratorı hám baspa óneri sheberi (q. 1987)

1913 — Meri Martin, Amerika aktrisası hám qosıqshısı (q. 1990)

1926 — Keyt Mitchell, Avstraliyalı aktyor (q. 2015)

## Derekler
Kúyikqala

**Kúyikqala**--- Qaraqalpaqstan Respublikasi Shimbay rayoniniń arqa tárepinde Qusqanataw átirapinda jaylasqan estelik bolip esaplanadi. Bul qalaniń maydani 41 gektar. Qala diywallari qam gerbishten órilip, 5-6 metrden ibarat. Kúyikqala Kerder elindegi eń úlken qalalardan biri bolip esaplanadi. 
Orta ásirlerde qalashaniń átiraplari Shortanbay (Kerder), Iyshanjap, Bekjap hám Arzijap kanallari menen suwǵarilǵan. 
Qalada temir eritiw, qola hám gúlálshiliq óndirisi bolǵan. Qusqanatawdaǵi Kúyikqalada jasaǵan xaliq qara úylerdiń tirnaǵina gerbish tósegen. Jáne de soni aytip ótiwimiz kerek, VI-VIII ásirlerge tiyisli astina gerbish tóselgen qara úydiń orni usi qaladan tabilǵan.
Qaraqalpaqfilm

**«Qaraqalpaqfilm» mámleketlik unitar kárxanası** ― hújjetli, kórkem-publicistikalıq hám multifikaciyalıq kinofilmlerdi súwretke alatuǵın kinostudiya.

## Tariyxı
1970-jılı «Oʻzkinoxronika» kinostudiyasınıń Qaraqalpaqstan filialı bolıp shólkemlestirilgen. Kinostudiyanıń birinshi direktorı belgili shayır, jazıwshı, dramaturg Jolmurza Aymurzaev. Dáslepki rejissyorı bolsa Satbay Aldanazarov, kino operatorı Naǵmet Dáwqaraev bolǵan.

1990-jılǵa kelip «Ózbekstan hújjetli hám ilimiy-kópshilik filmler» kinostudiyasınıń Qaraqalpaqstan filialı bazasında «Qaraqalpaqfilm» kinostudiyası dúzildi.

## Búgingi kúni

«Qaraqalpaqfilm» kinostudiyasına 2024-jıl 23-iyuldan baslap Ikram Abdikalikov Erejepbaevich direktor lawazımına tayınlandı.

Kinostudiya tárepinen usı kúnge shekem jámi 500ge jaqın hújjetli, kórkem-publicistikalıq hám multifikaciyalıq kinofilmler súwretke alınǵan.

## Jetiskenlikleri
* 1975-jılı Nókiste hújjetli filmlerdiń respublikalıq festivalı ótkerilip, kinoforumda «Abdullaev shıńı» filmi «Eń jaqsı hújjetli film» diplomın alıwǵa miyasar boldı.
* 1977-jılı Bashqurtstanda, 1981-jılı Tatarstanda, 1984-jılı Daǵıstanda bolıp ótken Qaraqalpaq mádeniyat kúnlerinde kinostudiya óz filmleri menen qatnasıp, «Húrmet jarlıq»ları menen sıylıqlandı.
* 1988-jılı Maxachqalada ótkerilgen III pútkilrossiyalıq filmler tańlawında «Aralqum» hújjetli filmi menen qatnasıp, «Eń jaqsı hújjetli film» diplomı menen sıylıqlandı.

## Filmler
* 1991-jılı ― «Elim degen er edi...» (hújjetli)
* 1998-jılı ― «Ziywar» (hújjetli), rejissyor T. Qálimbetov
* 2014-jılı ― «Ziywardıń shiyrin zibanı» (hújjetli), rejissyor B. Nızamatdinov
* 2014-jılı ― «Qaratereń», rejissyor Báwetdin Baymurzaev
* 2014-jılı ― «Qıssaxan jolı», rejissyor Tóreniyaz Qálimbetov
* 2024-jılı ― «Ájiniyaz» (kórkem-publicistika), rejissyor Qudrat Atajanov

## Derekler
Programmalıq támiynattı konstrukciyalaw

## Programmalıq támiynattı konstrukciyalaw
Programmalıq támiynattı konstrukciyalaw - bul programmalıq támiynattı jaratıw procesinde ámelge asırılatuǵın barlıq basqıshlar hám iskerliklerdi óz ishine algan ilimiy hám ámeliy taraw. Ol programmalıq támiynattıń joqarı sapalı hám nátiyjeli bolıwın támiyinlew ushın zárúr bolgan barlıq injenerlik usılları, ásbapları hám texnologiyaların óz ishine aladı. Programmalıq támiynattı konstrukciyalaw tek texnikalıq táreplerdi emes, al paydalanıwshınıń talapların, biznes talapların hám qáwip-qáterlerdi esapqa alǵan halda ámelge asırılatuǵın quramalı process. Onıń tiykarǵı maqseti - joqarı sapalı, nátiyjeli hám qáwipsiz programmalıq támiynattı jaratıw bolıp esaplanadı. Hárbir programmalıq támiynat joybarı óziniń qásiyetleri hám talaplarına iye bolıp, sonıń ushın konstrukciyalaw procesinde hár qıylı metod hám qurallar qollanıladı.

## Programmalıq támiynattı konstrukciyalaw procesi
Programmalıq támiynattı konstrukciyalaw procesi programmalıq ónimniń hár qıylı táreplerin qamtıp aladı, sonıń ishinde:

# Programmalıq támiynat arxitekturası: Programmalıq támiynat sistemasınıń strukturasın hám onıń quramlıq bólimlerin joybarlaw. Bul, máselen, modul yaki komponentlerdiń qalay shólkemlestiriliwi, olar arasındaǵı baylanıslar hám magliwmatlar aǵımı.
# Funkcional dizayn: Programma jumis iskerligin támiyinlew ushin kerek bolatuǵın funkciyalardı anıqlaw hám tártipke salıw.
# Texnikalıq dizayn: Programmalıq támiynattıń texnikalıq táreplerin, máselen, onıń islew tezligi, optimallıǵı, qáwipsizligi hám isenimliligin támiyinlewge qaratılgan metodlar.
# Testlew hám sınaqtan ótkeriw: Programmanı jaratıwda tiykarǵı basqıshlardan biri bolıp, onıń qáteliklerden hám kemshiliklerden ajıraǵanlıǵın tekseriw, sonday-aq, tolıq ónimniń sıpatın bahalaw.

= Derek =
# «Chapter 3: Software Construction», *Guide to the Software Engineering Body of Knowledge Version 3.0*. IEEE Computer Society, 2014
Matlab sisteması operatorları

MATLAB sisteması operatorları - bul baǵdarlamanıń orınlanıw procesinde hár túrli ámellerdi orınlaw ushin paydalanılatuǵın arnawlı sintaksis operatorları.

#### MATLAB sisteması operatorları úsh kategoriyaga bólinedi:

* arifmetikalıq operatorlar - esaplawlardı orınlaydı hám arifmetikalıq ańlatpalardı dúziw imkaniyatın beredi;

* qatnas operatorları - sanlı operandlardı salıstırıw imkaniyatın beredi;

* logikalıq operatorlar - logikalıq anlatpalardı dúziw imkaniyatın beredi.

#### Arifmetikalıq operatorlardıń orınlanıw tártibi

##### (.') (.^) (') (^)

##### (+) (-)

##### (.*) (./) (.\) (*) (/) (\)

##### (+) (-)

##### (:)
MATLAB sistemasınıń arifmetikalıq operatorları birdey ólshemli massivler menen isleydi. Vektorlar hám tuwri tórtmúyeshli massivler ushın eki operand da birdey ólshemge iye boliwi kerek (skalyarlar buǵan kirmeydi).

#### Qatnas operatorları: < > <= >= == ~
Munasıbet operatorları teń ólshemli yeki massivtiń elementleri boyınsha salıstırıwdı orınlaydı. Vektorlar hám tuwri tórtmúyeshli massivler ushın eki operand da birdey ólshemge iye boliwi kerek (skalyarlar buǵan kirmeydi).

#### Logikalıq operatorlar: & | ~
Logikalıq operatorlar teń ólshemli massivlerdi elementleri boyınsha salıstırıwdı ámelge asıradı. Vektorlar hám tuwri tórtmúyeshli massivler ushın eki operand da birdey ólshemge iye boliwi kerek (skalyarlar buǵan kirmeydi).

Bul operatorlar MATLAB programmalastırıw tilinde keń qollanıladı hám túrli programmalıq ámellerdi orınlawǵa járdem beredi.

## Derek

# MathWorks.
# Higham, D.J., & Higham, N.J. (2016). MATLAB Guide. Society for Industrial and Applied Mathematics.
# Attaway, S. (2013). MATLAB: A Practical Introduction to Programming and Problem Solving. Butterworth-Heinemann.
Perdebay Nájimov

**Nájimov Perdebay Aymanovich** — 1963-jılı 3-martta Qaraózek rayonı aymaǵında tuwıldı. Qaraqalpaq.

1985-jılı NMU filologiya fakultetiniń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bólimin pitkerip Nókis rayonı mekteplerinde muǵallim bolıp isledi. 1988-1991-jılları QMU aspiranturasında oqıdı. 1992-jılı ÓzIA KB N.Dáwqaraev atındaǵı TTAI kishi ilimiy xızmetker bolıp isledi. 2020-jıldıń sentyabr ayınan baslap Ájiniyaz atındaǵı NMPI baslawısh tálim metodikası kafedrasında oqıtıwshı bolıp islep kiyatır.

1994-jılı 15-dekabrde Nókiste **«Qaraqalpaq tilinde teńewlerdiń struktura-semantikalıq ózgeshelikleri»** degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı.

2020-jılı 20-mart kúni 10.00.03 – Qaraqalpaq tili qánigeligi boyınsha **«Qaraqalpaq tiliniń sóz jasalıw sisteması»** degen temada filologiya ilimleriniń doktorı (DSc) ilimiy dárejesin alıw ushın usınılǵan dissertaciyasın qorǵadı.

P.A.Najimov házirgi waqıtta ÓzR IA QB Qaraqalpaq gumanitar ilimler ilim-izertlew institutında Qaraqalpaq til bilimi bóliminiń baslıǵı bolıp isleydi.

## Miynetleri
* Структурно-семантический особенности сравнения в каракалпакском языке. АКД. Н., 1994 20 б.
* Қарақалпақ тилинде теңеўлер. «Қарақалпақстан» баспасы. Нөкис, 2014.
* Способы словообразования в каракалпакском языке. Наука, образование и культура (Россия, г.Иваново) № 10 (13), 2016 (в печати). Стр.28-30
* Қорақалпоқ тилининг сўз ясалиш тизими. Ф.ф.д. (DSc) диссертацияси автореферати. Нукус, 2020.
## Ádebiyatlar
* Бекбергенов А., Пахратдинов Қ. Қарақалпақ тилин изертлеўшилер. Биобиблиографиялық очерклер. —Нөкис, «Қарақалпақстан», 2000. 52 бет, ISBN 5-8272-0196-0
Jınıslıq qatnas

**Jınıslıq qatnas, seks, jınıslıq quwısıw yamasa birigiw, vaginal seks** jınıslıq ráhátleniw yamasa kóbeyiw maqsetinde júrgiziletuǵın fizikalıq qatnas bolıp, er adamnıń jınıs organınıń hayaldıń qozǵalǵan qınına kiriwin óz ishine aladı. Sonday-aq, anal jınıslıq birigiw, oral jınıslıq birigiw, barmaqlaw, tildi paydalanıw sıyaqlı basqa penetraciya qáwpin óz ishine alǵan jınıslıq is-háreketler de gomoseksual yamasa geteroseksual bolıwına qaramastan jınıslıq birlesiw esaplanadı.

## Jınıslıq qatnastıń basqa maqsetleri
Adamlar, delfinler hám bonobo maymılları tek ǵana kóbeyiw maqsetinde jınıslıq qatnasqa kirispeydi. Jınıslıq lázzet hám qanaatlanıw sezimi ádette bul qatnasıqlardıń tiykarǵı sebebi bolıp esaplanadı. Sonıń ushın urǵashı tiri, máyek tuwıw qábiletin joǵaltqan yamasa ulıwma joq bolsa da, bul juplıqlardıń qatnasıwına tosqınlıq etpeydi. Adamlar da, delfinler de, bonobolar da tek kóbeyiw maqsetinde jınıslıq qatnas jasamaydı. Bul janlılarda jınıslıq baylanıstıń maqseti kóbeyiwden basqa sociallıq mútájlikler hám basqa da jeke mútájlikler bolıp tabıladı. Seks keńirek sociallıq strukturalardı qáliplestiriw hám sociallıq turmısta óz ornına iye bolıw ushın individler arasındaǵı jıllı baylanıstı bekkemleydi.

## Derekler
Jınıslıq qálew

**Jınsıy qálew** - jáne libido depte tanılǵan, jınsıy qatnasıqqa degen kúshli qálew yamasa motivatsiya. Oǵan júdá quramalı faktorlar, yaǵnıy atap ayıtqanda biologiyalıq, psixologiyalıq, jámáátshilik hám mádeniy kontextler tásir etiwi múmkin.
Tapansha

**Tapansha** (francuzsha pistolet, nemisshe pistole) - bul jaqın jerge atatuǵın kishkene qol mıltıq yaǵnıy pistolet. "Tapansha" sózi orta ásir francuz tilindegi "pistolet" (shama menen 1550-jıl) sózinen kelip shıqqan, ol kishi qural yamasa pıshaq mánisin ańlatqan hám inglis tilinde birinshi ret shama menen 1570-jılı, Evropada dáslepki qol quralları islep shıǵarıla baslaǵanda payda bolǵan. 

## Terminologiya
Tapansha atlıq, Jaqın jerge atatuǵın kishkene qol mıltıq yaǵnıy pistolet, revolver. Mısalı: ...jasırıp qoyǵan tapanshası menen úyrekti attı.
## Derekler
Ferǵana qaraqalpaqları

1723-Jılı Qalmaqlar Orta Sirdaryanı basıp alǵannan soń Qaraqalpaqlar ekige bólinip ketedi, Birinshi bólegi Joqarǵı Sirdaryaǵa, ekinshi bólimi tómengi Sirdaryaǵa.
Sol menen Qaraqalpaqlar, Joqarǵı qaraqalpaqlar hám Tómengi qaraqalpaqlar dep atala baslaydı.
Joqarǵı Qaraqalpaqlar Qazaq xanlıǵı tásirine túsip qaladı.

## Bul maqala ele tolıq jazılmadı
Elektron aqsha ótkeriw

**Elektron aqsha ótkeriw** (ingl. *Electronic funds transfer; EFT; sonday-aq *'Elektron qarjı ótkeriw** yamasa **Elektron qarjı awdarıw**'') — bul [[Kompyuter|kompyuterge]] tiykarlanǵan sistemalar arqalı bir bank esap-sanaǵınan ekinshisine, bir finanslıq mekeme ishinde yamasa bir neshe mákemeler arasında aqsha ótkeriw.

Qarjı ótkeriw processi ulıwma finanslıq mekemeler arasında jiberilgen bir qatar elektron xabarlardan ibarat bolıp, hárbir mákemege tranzakciyanı juwmaqlaw ushın zárúr bolǵan debet hám kredit esap jazıwların ámelge asırıwdı baǵdarlaydı. Elektron aqsha ótkeriw jiberetuǵın klient payda alıwshıǵa yamasa qabıllawshı klientke tólewdi ámelge asırıw maqsetinde elektron kórsetpeni jibergende baslanadı.

== Process ==
1978-jılǵı Amerika Qurama Shtatlarınıń Elektron Qarjı Awdarıwı Nızamına muwapıq, bul "tutınıwshınıń esap-sanaǵın debetlew yamasa [[Kredit|kreditlew]] ushın finanslıq mekemege buyrıq beriw, kórsetpe beriw yamasa wákillik beriw maqsetinde elektron terminal, telefon, kompyuter (sonıń ishinde onlayn-banking) yamasa magnitli lenta arqalı ámelge asırılatuǵın qarjı awdarıwı".

EFT tranzakciyaları eller hám hár qıylı tólem sistemaları boyınsha bir qansha atamalar menen belgili. Mısalı, [[Amerika Qurama Shtatları|Qurama Shtatlarda]] olar "elektron chekler" yamasa "e-chekler" dep atalıwı múmkin. Ullıbritaniyada "BACS tólemi", "bank awdarıwı" hám "bank tólemi" terminleri qollanıladı, [[Kanada|Kanadada]] "e-Transfer" qollanıladı, al bir qansha basqa [[Evropa Awqamı|Evropa]] ellerinde "giro awdarıwı" ulıwma termin bolıp esaplanadı.


== Túrleri ==

**Elektron qarjı ótkeriw (EFT)''' — bul bir neshe hár túrli ótkeriw usılların óz ishine alatuǵın ulıwma termin:

* Avtomatlastırılǵan kliring palatası (ACH) tólemleri dástúriy karta tarmaqları arqalı emes, al ACH tarmaǵı arqalı qayta islenedi. Barlıq EFT tólemleri ACH tarmaǵı arqalı qayta islenbeydi, biraq barlıq ACH tólemleri EFT bolıp esaplanadı.
* Avtomatlastırılǵan bankomat (ATM) arqalı ótkeriwler
* Tólewshi tárepinen baslanǵan qarjılardı tikkeley salıw yamasa alıw
* Biznestiń tovarlar yamasa xızmetler ushın tólem alıw maqsetinde tutınıwshınıń bank esap-sanaǵınan tikkeley debetlewi
* Onlayn-banking arqalı elektron esap-faktura tólemi, ol EFT yamasa qaǵaz chek arqalı jetkeriliwi múmkin
* QR kod tólemi — bul POS terminalı yamasa Cifrlı shıjlan arqalı skanerlengen QR kodın paydalanıp baslanǵan tólem
* Telefon arqalı baslanǵan ótkeriwler (Pochta buyırtpası/Telefon buyırtpası)
* Satıw noqatında elektron qarjı ótkeriwi (EFTPOS) — tólem terminalı arqalı ámelge asırılǵan kredit yamasa debet karta tranzakciyalarınan kelip shıqqan ótkeriwler
* Veb/Internet arqalı onlayn tólemler (Elektron kommerciya tólem sisteması)
* Xalıqaralıq bank tarmaǵı arqalı pul ótkeriwi, mısalı, Pútkil dúnya júzilik bankler aralıq finanslıq telekommunikaciya jámiyeti (SWIFT)
* Haqıyqıy waqıt rejimindegi tólemler

## Derekler

* Electronic Funds Transfer Association
* USA Federal Trade Commission &ndash; Electronic Funds Transfer Act
* Australian Government &ndash; AUSTRAC Electronic funds transfer instruction (EFTI)

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Civilizaciya

**Civilizaciya** () — puqaralıqqa, mámleketke tiyisli, civilizaciyalıq 1) keń mániste — sanalı janzatlar bar ekenliginiń hárqanday forması; 2) mádeniyat sóziniń sinonimi. Bul termin kóbinese materiallıq mádeniyat mánisinde de qollanıladı; 3) mádeniyattıń zaman hám mákanda shegaralangan táriyxıy tipi (Mısır civilizaciyası, Mesopotamiya civilizaciyası hám basqalar); 4) jabayılıq hám jawızlıqta keyingi sociallıq rawajlanıw basqıshı. "C." túsinigi XVIII ásirde "mádeniyat" túsinigi menen tıǵız baylanıslı halda payda bolǵan. Francuz filosof-aǵartıwshıları ádillikke tiykarlangan jámiyetti civilizaciyalasqan jámiyet dep bilgen. Kópshilik filosoflar "C." degende jámiyettiń materiallıq-texnikalıq jetiskenliklerin, "mádeniyat" degende bolsa tek ǵana oniń ruwxıy qádiriyatların túsingen. Olardıń ayırımları bul túsiniklerdi bir-birine qarama-qarsı qoyǵan. Máselen, O.Shpenglerdiń pikirinshe, "C." hárqanday mádeniyat rawajlanıwınıń belgili bir juwmaqlanǵan basqıshın bildiredi. C.nı bunday dáwir awdarılıwı sıpatında túsiniw mádeniyatınıń bir pútinligi hám tábiyiylıǵına qarama-qarsıdur.

Civilizaciya — jámiyettiń rawajlanǵanlıq dárejesin kórsetiwshi túsinik, mádeniyat, ilim, texnika, din hám basqalardı óz ishine aladı. Civilizaciya insan jámiyetiniń sanalı ekenligine itibar berip, onı basqa hárqanday sanasız jámiyetten ajıratadı.

"Civilizaciya" sózi latınshada puqaralarǵa tiyisli, sociallıq degen mánilerdi anlatadı. Bul túsinik ilimge francuz filosofları tárepinen salıstırmalı jaqın waqıtta — eki ásir aldın kirgizilgen bolıp, pikirlew hám erkinlik húkim súrgen jámiyetlerdi sıpatlaw ushın qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, civilizaciya rawajlanǵan mámleketlerdegi ekonomikalıq hám sociallıq-huqıqıy qatnasıqlardıń aqılǵa uǵras shólkemlestirilgen dúzimi sipatında talqılanadı. Jámiyet rawajlanıwın civilizaciya kózqarasınan úyreniwde civilizaciyalardıń almasıw teoriyası áhmiyetli orın tutadı. Bul teoriya tárepdarları tómendegi 7 basqıshtan ibarat civilizaciyanı ajıratıp kórsetedi:

# dawamlılıǵı 30-35 ásirdi óz ishine alǵan neolit dáwiri;
# dawamlılıq múddeti 20-23 ásirdi óz ishine alǵan shıǵıs qulshılıq dáwiri (bronza ásir);
# dawamlılıq múddeti 12-13 ásirdi óz ishine alǵan antik dáwir (temir dáwiri);
# dawamlılıǵı 7 ásirdi óz ishine alǵan erte feodal dáwiri;
# dawamlılıǵı 4,5 ásirdi óz ishine alǵan industriallasıwǵa shekemgi dáwir;
# dawamlılıǵı 2,5 ásirdi óz ishine alǵan industrial dáwiri;
# dawamlılıq múddeti 1,3 ásirdi óz ishine alǵan joqarı industriallasıw dáwiri.

Bul atap ótilgen basqıshlardan kórinip turıptı, bul teoriyada hár qıylı kózqaraslar hám qatnaslardıń aralasıw jaǵdayına jol qoyılıp, jámiyet rawajlanıwınıń basqıshların ajıratıwdıń anıq bir ólshemi yamasa belgisi joq.
Ayman Nájimov

**Ayman Nájimov** — Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen xalıq bilimlendiriw xızmetkeri, filologiya ilimleriniń kandidatı, professor.

1935-jılı 20-martta Qaraózek rayonınıń Qarakól awıl keńesinde tuwıldı. 1957-jılı QMPI qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetin pitkerip, 1957-1966-jılları Qaraózek rayonınıń Kalinin atındaǵı orta mektebinde muǵallim bolıp isledi.

1966-jıldıń dekabrinen baslap NMPI, NMU qaraqalpaq tili kafedrasında dáslep oqıtıwshı, sońınan docent bolıp isledi. 1990-1992-jılları NMPI baslawısh bilim beriw metodikası kafedrasınıń baslıǵı, 1992-jıldan baslap ómiriniń aqırına deyin usı instituttıń qaraqalpaq tili kafedrasın basqardı.

1998-jılı 12-mayda Nókiste qaytıs boldı.

## Ilim jolı
1971-jılı noyabrde Almatıda Qazaqstan IA Til bilimi institutında «Qaraqalpaq tilindegi jup hám tákirar sózlerdiń jasalıw usılları» degen temada kandidantlıq dissertaciya jaqladı. 1979-jılı docent, 1992-jılı professor ataqların aldı.

A.Nájimov, kóbinese qaraqalpaq tilindegi sóz jasalıw, leksika máselelerin, ádebiy shıǵarmalardıń tilin izertledi. Ol xalıq bilimlendiriw tarawındaǵı hám ilim izertlew jumıslarındaǵı tabıslı miynetleri ushın «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen xalıq bilimlendiriw xızmetkeri» ataǵın aldı hám Ózbekstan xalıq bilimlendiriw aǵlası boldı.

## Miynetleri

* Способы образования парных и парно-повторных слов в каракалпакском языке. АКД. Н., 1971. 30 б.; 
* Қарақалпақ тилинде жуп ҳәм тәкирар сөзлер. Н., 1979. 112 б.; 
* Ҳәзирги қарақалпақ тили синтаксиси. Н., 1990 100 б.

## Ádebiyatlar
* Бекбергенов А., Пахратдинов Қ. Қарақалпақ тилин изертлеўшилер. Биобиблиографиялық очерклер. —Нөкис, «Қарақалпақстан», 2000. 52 бет, ISBN 5-8272-0196-0
Ámiwdarya bólimi

**Ámiwdarya bólimi** - Sirdarya wálayatı quramındaǵı administrativ birlik.Orayı Petro-Aleksandrovsk qalası, Házirgi Tórtkúl qalası.
Jer maydanı 111 500km2.
Xalq sanı 194 500 adam.

## Táriyxı

Ámiwdarya bólimi 1873-jılı Gendimian Shártnaması boyınsha Rossiya Imperiyasına ótken jerlerden dúzilgen.

1887-Jılı Sirdarya wálayatı quramına kirgizilgen.
1881-1891-Jılları Baba Kóklen Kóterilisi boldı.Bul kóterilis Shayıq-Abbaz-Wáliy, Biybazar hám Nókis bolıslıqlarında bolıp ótken.

1920-Jıldıń Aqrap(Oktyabr) ayında TúrkistanASSRı quramında Ámiwdarya wálayatına aylandırılǵan.

1924-Jılı Qazaq-Qaraqalpaq Wálayatı menen biriktirilip Qaraqalpaq Avtonom Wálayatı dúzilgen.

## Xalqı

1897-Jılǵı Rossiya Imperiyasında ótkerilgen xalıq sanaw nátiyjesi boyınsha Ámiwdarya bólimi xalqın 1897-jılı 194 500 adam quraǵan. Olardan

47,9-Qaraqalpaqlar
24,2-Qazaqlar
17,7-Ózbekler
7,1-Basqa túrkiy milletler
1,6-Orıslar(Ruslar)

## Administrativ bóliniwi

Ámiwdarya bólimi jer maydanı 
111 500 km2 quraǵan.
Ámiwdarya bólimi 2 uchastkıge bólingen:
Shımbay uchastkasında 12 bolıslıq bolǵan:
Nókis,
Shımbay,
Kegeyli,
Kókózek,
Besjap,
Nawpır,
Esim,
Dawqara,
Kókkól,
Tallıq,
Qońırat,
Jańabazar,

Shoraxan uchastkasında 7 bolıslıq bolǵan:
Shoraxan,
Tórtkúl,
Sarıbiy,
Shayıq-Abbaz-Wáliy,
Biybazar,
Mıńbulaq,
Tamdı.
Túrkistan Legionı

**Túrkistan Legionı** — Ekinshi jáhán urısı waqtında Germaniya tárepte urısqan ózbek, qazaq, qırǵız, túrkmen milletlerinen dúzilgen áskeriy legion (bólim).
Aytmurat Turabaev

**Aytmurat Turabaev** (1925-jıl, Kegeyli rayonı — 2016-jıl 18-mart) — qaraqalpaq tili ilimpazı, leksikograf.

## Ómir jolı
1925-jılı Kegeyli rayonında tuwıldı. Ata-anasınan jetim qalıp 1935-38-jılları respublikanıń balalar úyinde tárbiyalandı. 1938-jılı Tórtkúldegi muzıka mektebinde, 1939-41-jılları Leningrad konservatoriyası janındaǵı muzıkalıq uchilishede oqıdı. 1940-jılı Leningrad tank uchilishesine kirip, onda muzıkant sıpatında xızmet etti. Sol waqıttan 1950-jılǵa deyin hár qıylı áskeriy orkestrlerde muzıkant bolıp xızmet atqardı. 1950-jılı Tushinodaǵı (Moskva qalasında) jumısshı jaslar mektebin tamamlap armiyadan demobilizaciyalandı. 1950-52-jılları Kegeyli rayonınıń mekteplerinde rus tili hám ádebiyatınan sabaq berdi. 1956-jılı QMPI rus tili hám ádebiyatı fakultetin pitkerip, Respublikalıq muǵallimlerdiń bilimin jetilistiriw institutında rus tili hám ádebiyatı kabinetiniń metodisti bolıp isledi. 1957-59-jılları ÓzIA Qaraqalpaqstan kompleksli ilim izertlew institutında kishi ilimiy xızmetker, al 1959-69-jılları ÓzIA QF TTÁI sózlikler hám terminologiya sektorında úlken xızmetker bolıp isledi. Onnan keyingi jılları NMU, Ájiniyaz atındaǵı NMPI rus tili kafedrasında oqıtıwshı bolıp isledi.

Aytmurat Turabaev 2016-jılı 18-martta dúnyadan ótti

## Ilim jolı
1972-jılı Tashkentte ÓzIA Til hám ádebiyat institutında «Túrkiy-russha sózliklerde feyil formalarınıń leksikografiyalıq jaqtan beriliwi» degen temada kandidantlıq dissertaciya jaqladı.

Ilimpaz, tiykarınan, qaraqalpaq tili leksikografiyasınıń máseleleri menen shuǵıllandı. Ol «Qısqasha russha-qaraqalpaqsha sózlikti» (M., 1962), «Russha-qaraqalpaqsha sózlikti» (M., 1967) dúziwde, redaktorlawda hám baspadan shıǵarıwda úlken xızmet etti. Ol sonday-aq «Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi», «Qaraqalpaq tiliniń orfografiyalıq sózligi», «Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq sózligin» dúziwde de qatnastı.

## Sıylıqları
1977-jılı oǵan «Qaraqalpaqstan ASSRına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri» húrmetli ataǵı berildi. 1996-jılı ol tórt tomlıq «Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligin» dúziwde qatnasqanı ushın Ózbekstan Respublikasınıń ilim hám texnika tarawındaǵı Beruniy sıylıǵınıń laureatı boldı.

## Miynetleri
* «Leksikograficheskoe oformlenie glagolnıx form v tyurksko-russkix slovaryax» (T., 1971).

## Ádebiyatlar
Áziza Aymurzaeva

**Áziza Aymurzaeva** (1945-2016) – qaraqalpaq tili ilimpazı.

## Ómir jolı
1945-jılı Taxtakópir rayonında tuwılǵan. 1967-jılı QMPI tariyx-filologiya (qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bólimi) fakultetin pitkerip, 1967-69-jılları instituttıń qaraqalpaq tili kafedrasında oqıtıwshı bolıp isledi. 1969-1972-jılları TashMU aspiranturasında ishten oqıdı. 1972-1976-jılları QMPI qaraqalpaq tili kafedrasında oqıtıwshı bolıp isledi. 1977-1983-jılları ÓzIA Qaraqalpaqstan filialı N. Dáwqaraev atındaǵı TTÁIda úlken laborant boldı. 1983-1990-jılları NQU qaraqalpaq tili kafedrasında oqıtıwshı, sońınan úlken oqıtıwshı bolıp isledi.

## Ilim jolı
1985-jılı 24-iyunde ÓzIA Til hám ádebiyat institutında «Házirgi qaraqalpaq tilindegi kelbetlik hám kelbetlik feyildiń substantivlesiwi» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı. 1994-jıl oǵan docent ataǵı berildi.

### Miynetleri
* «Substantivaciya imen prilagatelnıx i prichastiy v sovremennom karakalpakskom yazike» (T.,1985);
* «Házirgi qaraqalpaq tilindegi kelbetlik hám kelbetlik feyildiń substantivlesiwi» (N.,1992).

## Ádebiyatlar
Konstrukciyalawdıń tiykarǵı elementleri

**Konstrukciyalaw (konstruktorlıq)** -bul hár qanday ónim yamasa obektti joybarlaw procesinde qollanılatuǵın tiykarǵı elementler hám qaǵiydalardıń jıyındısı. Bul elementler hár qanday joybardıń tabıslı hám nátiyjeli bolıwı ushın zárúr.

## Konstrukciyalaw túsinigi
Konstrukciyalaw - injenerlik, arxitektura hám texnologiya tarawlarında jana ónim, imarat yaki mexanizm jaratıw procesi. Bul process injenerlik bilimler, matematikalıq modellestiriw, materiallar qásiyetleri hám dizayn qaǵıydaların birlestiredi.

### Konstrukciyalawdıń tiykarǵı elementleri
Konstrukciyalaw procesi tómendegi tiykargı elementlerden ibarat:

### 1. Talaplar hám sheklewlerdi anıqlaw
Konstrukciya jaratılıp atırgan obyekt yaki ónim ushin tiykarǵı talaplar hám sheklewler anıqlanadı. Bularga tómendegiler kiredi:

* Funkcional talaplar: ónim ne ushin mólsherlengenligin anıqlaw.
* Texnikalıq talaplar: islew sharayatları, quwat, tezlik, júk kóteriw sıyaqlı qásiyetler.
* Ekologiyalıq talaplar: ónimniń qorshagan ortalıqqa tásiri.

### 2. Materiallar tańlaw
Ónimniń ózgeshelikleri hám islew sharayatlarına sáykes materiallar tanlanadı. Materiallar tańlawda tómendegi faktorlar esapqa alınadı:

* Bekkemlik
* Elastiklik
* Korroziyaǵa shıdamlılıq
* Baha hám barlıq

### 3. Konstrukciya geometriyası hám formasın joybarlaw
Figura hám geometriyalıq ólshemler ónimniń nátiyjeliligin arttırıw ushın úlken áhmietke ie. Bul basqıshta tómendegiler kórip shıǵıladı:

* Islesiw qolaylıǵı
* Ergonomika
* Sırtqı kórinis

### 4. Mexanikalıq elementlerdi esaplaw
Konstrukciyalaw procesinde júk hám kúsh tásirin esaplaw, statikalıq hám dinamik turaqlılıqtı támiyinlew zárúr. Bul basqıshqa tómendegiler kiredi:

* Kernew hám deformaciya esap-sanaqları
* Mexanikalıq buwınlardıń turaqlılıǵın tekseriw
* Mexanizmniń uzaq múddetli islewin bahalaw

### 5. Óndiris texnologiyasın anıqlaw
Konstrukciya islep shigarıwda qollanılatuǵın texnologiyalar hám úskeneler anıqlanadı. Bul basqısh tómendegilerdi óz ishine aladı:

* Óndiris procesiniń beyimlesiwsheńligi
* Qayta islew imkaniyatları
* Energiya hám resurslardı únemlew

### 6. Sınaw hám optimallastırıw
Konstrukciya tayarlangannan keyin sınaqtan ótkeriledi hám kerekli ózgerisler kirgiziledi. Sınaw nátiyjesinde ónimniń sapası hám nátiyjeliligi bahalanadı.

## Konstrukciyalawda zamanagóy jantasıwlar
Keyingi jılları konstrukciyalaw procesinde tómendegi zamanagóy usıllar keń qollanılmaqta:
* " 'Kompyuter járdeminde joybarlaw (CAD) " ': joybarlaw procesin avtomatlastıradı hám joybardıń anıqlıǵın arttıradı.
* " '3D baspalaw " ': prototipler jaratıwda tezlikti arttıradı.
* " 'Turaqlı konstrukciyalaw " ': qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw principlerin esapqa aladı.

## Juwmaq
Konstrukciyalaw procesi quramalı bolıp, hárbir basqıshta puqta oylanǵan qatnastı talap etedi. Tiykarǵı elementlerdi duris tańlaw ónimniń sapasın, nátiyjeliligin hám paydalanıwshı talaplarına sáykes keliwin támiyinleydi.

## Derekler
# A. A. Ivanov, "Konstrukciyalaw tiykarları," Moskva, 2018.
# B. Karimov, "Muhandislik loyihalash texnologiyalari," Toshkent, 2020.
# ISO 9001:2015 - Sıpat menedjmenti sisteması.
Dasturlew tilinde qatarlar qosındısı hám kóbeyimin esaplaw

## MATLAB da Qatarlar qosındısı hám Kóbeymesin esaplaw

"MATLAB " programmalastırıw tili matematikalıq esaplawlar ushin keń qollanıladı. Bul maqalada MATLAB da qatarlar qosındısı hám kóbeymesin esaplaw usılları kórip shıǵıladı.

### Qatarlar menen islew

MATLAB da qatarlar bir ólshemli massiv sipatında aniqlanadi. Tómende qatarlar menen islew ushin tiykargı funkciyalar keltiriledi:
* " 'Qosındını esaplaw: "'`sum` funkciyası qatar elementleriniń qosındısın qaytaradı.
* " 'Ósindini esaplaw: "'`prod` funkciyası qatar elementleriniń kóbeymesin qaytaradı.

### Qatarlar qosındısı hám kóbeymesin esaplaw

Tómendegi misallar MATLAB kodlarında qatarlar qosındısı hám kóbeymesin esaplaw procesin súwretleydi:


```matlab
% Qatardi aniqlaw
A = [2, 4, 6, 8, 10];

% Qatar elementleriniń qosındısın esaplaw
qatar_qosındısı = sum (A);
disp (['Qatar qosındısı: ', num2str (qatar_qosındısı) ]);

% Qatar elementleriniń kóbeymesin esaplaw
qatar_kóbeymesi = prod (A);
disp (['Qatar kóbeymesi: ', num2str (qatar_kóbeymesi) ]);
```


### Matematikalıq túsinik

* " 'Jamındısı: "'Qatardıń hárbir elementi qosıladı. Máselen, `A = [2, 4, 6]` bolsa:
\text{Jámi} = 2 + 4 + 6 = 12
* " 'Ólshemi: "'Qatardıń hárbir elementi kóbeytiledi. Máselen, `A = [2, 4, 6]` bolsa:
\text{Ólshemi} = 2 \cdot 4 \cdot 6 = 48

### Ayrıqsha jagdaylar

* Eger qatar bos bolsa (`[]`):
** `sum ([]) ` nátiyjesi `0`.
** `prod ([]) ` nátiyjesi `1`.
* Eger qatarda nol mánis bolsa:
** `prod` funkciyası nátiyjesi `0` boladı.

### MATLAB kodınıń tolıq islewi

Tómendegi kod paydalanıwshı kirgizgen qatar ushın qosındı hám kóbeymeni esaplaydı:


```matlab
% paydalanıwshıdan qatar kirgiziwdi soraw
A = input ('Qatar elementlerin kirgiziń (máselen: [1, 2, 3]): ');

% Qatar qosındısı
qatar_qosındısı = sum (A);
disp (['Qatar qosındısı: ', num2str (qatar_qosındısı) ]);

% Qatar kóbeymesi
qatar_kóbeymesi = prod (A);
disp (['Qatar kóbeymesi: ', num2str (qatar_kóbeymesi) ]);
```


### Juwmaq

MATLAB da qatarlar qosındısı hám kóbeymesin esaplaw júdá ápiwayı hám qolaylı. Bul funkciyalar kóbinese statistikalıq analizler hám injenerlik tarawlarında qollanıladı.

## Derekler
* MATLAB Documentation
* Sum function
* Prod function
* Steven C. Chapra, \"Applied Numerical Methods Using MATLAB\"
* Stephen J. Chapman, \"MATLAB Programming for Engineers\"
Kodlaw

## Kodlaw
" 'Kodlaw "'(inglis tilinde: 'encodinǵ) - maǵlıwmatlardı basqa bir formatqa ótkeriw procesi bolip, bul process kóbinese maglıwmatlardı jetkerip beriw, saqlaw yaki qayta islew maqsetinde ámelge asırıladı. Kodlaw procesi programmalastırıwda, telekommunikaciyada hám málimleme texnologiyalarında keń qollanıladı.

## Tariyxı
Kodlastırıw usılları tariyxıy túrde maǵlıwmatlardı qorǵaw hám nátiyjeli jetkerip beriw ushın islep shıǵılǵan. Mısalı, Mors álipbesi dáslepki telegraf signalların jetkerip beriw ushın kodlaw sisteması bolgan. Kompyuterlerdiń rawajlanıwı menen zamanagóy kodlaw standartları, máselen, ASCII, Unicode hám UTF-8 keń qollanıla basladı.

## Túrleri
Kodlawdıń bir neshe túrleri bar:

* " 'Tekst kodlaw "'- tekstlerdi kompyuterde saqlaw hám uzatıw ushin qollanıladı (máselen, UTF-8 yaki ASCII).

* " 'Audio kodlaw "'- hawazlı maǵluwmatlardı saqlaw hám jetkerip beriw ushın qollanıladı (mısalı, MP3 yaki AAC).

* " 'Video kodlaw "'- videonı basıw hám jetkerip beriw ushın qollanıladı (mısalı, H.264 yamasa HEVC).
* " 'Data encoding "'- uliwma maǵlıwmatlardı nátiyjeli saqlaw hám jetkerip beriw ushin qollanıladı (máselen, Base64 yamasa JSON).

## Kodlaw hám dekodlaw procesi
Kodlaw procesi bir formattaǵı maǵlıwmatlardı basqa formatqa aylandıradı. Bul process tómendegishe isleydi:

1. Magliwmat derekten alınadı. 2. Magliwmat arnawlı algoritmler járdeminde basqa formatqa aylandırıladı.

Dekodlaw procesi bolsa kerisinshe isleydi, yaǵnıy kodlangan maǵlıwmattı dáslepki formatına qaytaradı.

## Kodlawdıń qollanılıwı
Kodlaw texnologiyası tómendegi tarawlarda qollanıladı:

* Telekommunikaciya: Magliwmatlardı tarmaq arqalı nátiyjeli hám qáwipsiz jetkerip beriw.

* Programmalastırıw: Paydalanıwshı interfeyslerinde túrli kodlaw standartlarınan paydalanıw.

* Maǵluwmatlar bazası: Tekstler hám basqa maǵlıwmatlardı saqlawda kodlaw formatları.

## Belgili kodlaw standartları

* ASCII - Amerika informaciya almasıw standartı.
* Unicode - hárbir belgi ushin universal kodlaw sisteması.
* UTF-8 - Unicode formatının qısqartılgan versiyası.

## Derekler

* "Introduction to Data Encoding." 

* "History of Encoding Standards."
M-funkciyanıń qadaǵalawı

**M-funkciyanıń basqarılıwı** — bul matematikalıq funkciyalar yamasa mexanikalıq sistemalardıń háreketlerin basqarıw hám olarǵa tásir kórsetiwdi qadagalaw procesi. Bul qadaǵalaw usılı kóplegen ilim hám texnika tarawlarında, sonıń ishinde, avtomatika, robototexnika hám injenerlikte qollanıladı.

## M-funkciyanıń teoriyalıq tiykarı
M-funkciyanıń qadaǵalawı matematikalıq modeller hám basqarıw teoriyasına tiykarlanadi. Bul funkciyalar hár túrli quramalı sistemalardıń háreketlerin sıpatlaw ushın qollanıladı. Baqlaw procesinde M-funkciyanıń tómendegi tiykarǵı ózgeshelikleri yesapqa alınadı:
* " 'Sızıqlılıq " ': sistemanıń juwabı berilgen kiriw mánislerine proporcional boladı.
* " 'Stabil jaǵday " ': sistemanıń waqit ótiwi menen bir tegis islewi.
* " 'Dinamikalıq is-háreket " ': waqıtqa baylanıslı parametrlerdiń ózgeriwi.

## M-funkciyanıń basqarılıwı qalay isleydi?
M-funkciyanı qadaǵalaw procesi tómendegi basqıshlardan ibarat:
* " 'Model jaratıw " ': obyekt yaki sistemanı matematikalıq model kórinisinde sipatlaw.
* " 'Funkciyanı anıqlaw " ': M-funkciyanıń baslanǵish halatı hám tiykargı parametrlerin belgilew.
* " 'Kontrolyor jaratıw " ': sistema ústinen basqarıwdı támiyinleytuǵın mexanizm yaki algoritm islep shiǵiw.
* " 'Nátiyjeni optimallastırıw " ': sistemanıń is-háreketlerin analizlew hám kerekli ózgerislerdi kirgiziw.

### Misal: Avtomobilde tezlikti baqlaw
Avtomobildiń tezlikti qadaǵalaw sisteması (misalı, kruiz-kontrol) M-funkciyanıń qadaǵalaw principine tiykarlanadi. Bul sistemada:
* Tezlik " 'kirisiw signalı "'sipatında isletiledi.
* Dvigatel hám tormoz sistemaları " 'baqlaw obyekti "'esaplanadı.
* Kerekli tezlikke erisiw ushin sistema " 'juwap signalın "'optimallaydı.

## M-funkciyanıń qollanılıwı
M-funkciyanıń qadaǵalawı tómendegi tarawlarda keń qollanıladı:
* " 'Avtomatika " ': túrli sanaat proceslerin avtomatlastırıw.
* " 'Robototexnika " ': robotlardıń háreketlerin basqarıw.
* " 'Aviaciya hám kosmonavtika " ': samolyot hám kosmik apparatlar háreketlerin basqarıw.
* "Energetika": elektr tarmaqları hám óndiris sistemalarınıń turaqlı islewin támiyinlew.

## Zamanagóy jantasıwlar
Házirgi waqitta M-funkciyanıń baqlawda tómendegi zamanagóy texnologiyalar qollanılmaqta:
* "Jasalma intellekt": baqlaw sistemaların úyreniw hám avtomatlastırıw ushin qollanıladı.
* " 'Mashina úyreniwi " ': M-funkciya parametrleri tiykarında sistemanıń háreketlerin optimallastırıw.
* " 'IoT (Internet of Things) " ': sistemalar arasında magliwmat almasıwı hám basqarıwdı jaqsılaw.

## Juwmaqlaw
M-funkciyanıń qadaǵalawı - bul matematikalıq modeller hám basqarıw algoritmlerin birlestiretuǵın kompleksli process. Bul qadaǵalaw usılı texnika hám ilim tarawlarında joqarı nátiyjelilikke erisiwde áhmietli rol oynaydı.

## Derekler
# A. N. Karpov, "Nazorat sistemalarining asoslari," Moskva, 2015.
# B. M. Ahmedov, "Avtomatikalıq basqarıw teoriyasi," Tashkent, 2018.
# ISO/IEC 62264 - Sistemalardı basqarıw hám integraciyalaw standarti.
Matricalardı siyreklestiriw

**Matricalardı siyreklestiriw** - matricalardaǵı nol elementlerdi nátiyjeli saqlaw hám esaplaw proceslerin optimallastırıw usılı. MATLAB bul procesti qollap-quwatlaydı hám siyrek matricalar menen islew imkanın beredi.
## Siyrekletiw
Matritsani siyrek formada jasaw:
A = sparse ([1 2 3], [1 2 3], [10 20 30], 4, 4);
Bul kod 4x4 ólshemdegi siyreklestirilgen matritsani payda etedi, onda tek úsh nol emes element bar.
Tolıq matritsani siyreklestiriw:
B = sparse (A);
## Ámeller
MATLAB matricalardı siyreklestiriw arqalı túrli matematikalıq ámellerdi nátiyjeli orinlaw imkaniyatın beredi:
"'Qosiw hám Aliw ': Ápiwayı matricalar sıyaqlı.
" 'Kóbeytiw " ': Skalyar yamasa basqa matrica menen.
" 'Transpoziciya " ':
AT = Á;
" 'Jámi esaplaw " ':
S = sum (A);
## Optimallastırıw
Matricalardı siyreklestiriwde tómendegi usıllar nátiyjeli esaplanadı:
" 'Fill-in kemeyttiriw "'- artıqsha elementlerdiń payda bolıwınıń aldın alıw.
Matricalardı siyreklestiriwde tómendegi usıllar nátiyjeli esaplanadı:
" 'Fill-in kemeyttiriw "'- artıqsha elementlerdiń payda bolıwınıń aldın alıw.
" 'Kompakt saqlaw "'- yadtan paydalanıwdı azaytıw.
" 'ILU hám Cholesky faktorlastırıw "'- nátiyjeli esaplaw usılları.
## Qollanılıwı
Matricalardı siyreklestiriw ilimiy esaplawlar, injenerlik máseleler, grafikalıq islew beriw, mashinanı úyreniw hám differencial teńlemelerdi sheshiwde keń qollanıladı.
## Juwmaq
MATLAB matricalardı siyreklestiriw arqalı yadtan paydalanıwdı azaytıw hám esaplaw proceslerin tezlestiriw imkaniyatın beredi.
## Derekler
MathWorks MATLAB hújjetleri
Algebra hám sızıqlı algebra boyınsha ilimiy maqalalar
MATLAB ta kompleks sanlar

## MATLABda Kompleks Sanlar

" 'Kompleks sanlar "'- haqıyqıy hám abstrakt bólimlerden ibarat bolgan sanlar bolip, MATLAB ortalıǵında olardı qollanıw júdá qolaylı. MATLAB kompleks sanlardı avtomatikalıq túrde qollap-quwatlaydı hám olar ústinde túrli matematikalıq ámellerdi orinlaw imkaniyatın beredi.

### Kompleks sanlardı jaratıw

MATLAB da kompleks sanlardı jaratıw ushin " 'i " yaki " 'j " belgilerinen paydalanıw múmkin:


```matlab
z1 = 3 + 4i; % Kompleks san
z2 = 2 - 5j; % i yamasa j háribi qollanılıwı múmkin
```


Eger i yamasa j ózgeriwshi sipatında paydalanılsa, abaylı boliw kerek. Standart kompleks birliklerden paydalanıw ushin tómendegishe jaziw múmkin:


```matlab
z = complex (3, 4); % 3 + 4i di jaratadı
```


### Kompleks sanlar ústinde Ámeller

MATLAB kompleks sanlar menen arifmetikalıq hám matematikalıq ámellerdi orinlawga imkan beredi:

* Orınlaw hám alıw:

```matlab
z3 = z1 + z2;
z4 = z1 - z2;
```


* Kóbeytiw hám bóliw:

```matlab
z5 = z1 * z2;
z6 = z1 / z2;
```


* Modul hám argument:

```matlab
r = abs (z1); % Kompleks sannıń moduli
theta = angle (z1); % Argument (faza múyeshi)
```


* Konyugatsiya hám haqıyqıy/abstrakt bólimler:

```matlab
z_conj = conj (z1); % Kompleks konyugatsiya
real_part = real (z1); % Haqiqiy bólegi
imag_part = imag (z1); % Abstrakt bólimi
```


### Kompleks sanlardıń Ekspansial hám trigonometriyalıq anlatpaları

Kompleks sanlar Eyler formulasına tiykarlanıp eksponensial túrde de anlatılıwı múmkin:


```matlab
z_exp = r * exp (1i * theta); % Eksponensial ańlatpa
```

Sonday-aq, trigonometriyalıq kóriniste de jazıw múmkin:


```matlab
z_trig = r * (cos (theta) + 1i * sin (theta));
```


### Kompleks sanlardıń qosımshası

Kompleks sanlar ilimiy hám injenerlik esaplawlarda keń qollanıladı:

* Elektronika hám signal qayta islewinde
* Differencial teńlemelerdi sheshiwde
* Fizika hám kvant mexanikasında

## Juwmaq

MATLAB kompleks sanlar menen islew ushin qolaylı ortalıqtı usınadı. Olar ústinde arifmetikalıq hám trigonometriyalıq ámellerdi orınlaw, vizuallastırıw hám ilimiy esaplawlarda qollanılıwı múmkin.

## Derekler

* MATLAB rásmiy hújjetleri
* Anton, H. (2020). " Complex Numbers in Engineering." XYZ Publications.
Aq-Say (Toń rayonı, Polat Mámbetov awıl okrugı)

**Aq-say** — Qırǵızstannıń Íssıkól wálayatı Toń rayonındaǵı awıl. Polat Mámbetov awıl okrugı aymaǵına kiredi.

## Xalqı
Xalqı ― 1910 adam (2009-jıl). 

## Derekler
Dáwlen Aytmuratov

**Dáwlen Aytmuratov** — shayır, dramaturg hám alım.

## Ómir jolı
Dáwlen Aytmuratov 1933-jılı 3-mayda Qusxana tawınıń qubla tárepinde, Erkindárya aymaǵında tuwılǵan.

1962-jılı Moskvadaǵı A.M. Gorkiy atındaǵı ádebiyat institutın tamamlap, 1962-1973-jılları «Ámiwdárya» jurnalınıń bólim baslıǵı bolıp isleydi, «Jetkinshek» gazetasında xızmet atqaradı. 1974-1976-jılları Almatıda «Qazaqfilm» kinostudiyasında, 1976-jıldan baslap N. Dáwqaraev atındaǵı Til hám ádebiyat institutında ilimiy xızmetker, aǵa ilimiy xızmetker lawazımlarında isleydi.

D. Aytmuratov 1969-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Shayırdıń dáslepki qosıqları 1958-jıldan baslap jarıq kórdi. Onıń baspada «Qosıq hám tımsallar» (1960), «Aǵar dárya» (1965), «Tımsallar» (1975), «Men shınlıqtı súydim, olsız hesh nársede qádir yoq» (1990) degen toplamları hám «Yalǵanshınıń isi», sońınan «Aqmaqlıq dúnyasında» (1990) atlı komediyası járiyalandı hám «Pir qaqqan» komediyası teatr saxnasına qoyıldı.

### Ilim jolı
D. Aytmuratov tariyx, til bilimi tarawında 1986-jılı «Tyurkskie etnonimi» atlı kólemli izertlewin bastırıp shıǵardı.

### Awdarma
Ol Е.Rotterdamskiy, T. Shevchenko, M.Yu. Lermontov, S.A.Esenin, V. V. Mayakovskiy, A.Nawayı, Hafız, Sh. Rustaveli shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdardı.

## Jetiskenlikleri
D.Aytmuratov «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri» húrmetli ataǵına iye.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык маглыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет.