Siyra

**Al-Sīra al-Nabawiyya** (), ádette, **Sīrah** dep qısqartıladı hám **payǵambarlıq ómirbayanı** dep awdarıladı, - musılman tariyxshıları tárepinen jazılǵan Islam payǵambarı Muxammed haqqındaǵı dástúriy ómirbayanlar bolıp tabıladı. Quran hám ''ḥadīs'' ádebiyatınan tısqarı, Muhammedtiń ómiri hám Islamnıń dáslepki tariyxı haqqındaǵı tariyxıy maǵlıwmatlardıń tiykarǵı bólegi áyne sol dereklerden alınadı.

Islamdaǵı dáslepki tariyxshılıqtıń tiykarın quraǵan maǵlıwmatlardıń áhmiyetli ózgesheligi sonda, olar tolıq maǵlıwmatlarsız, sol dáwirde ádewir abıraylı bolǵan qıssaxanlar (*qāṣṣ*, kóplikte: *quṣṣāṣ*) tárepinen tártipsiz túrde jetkerilgen ráwiyatlardıń jemisi edi. Sonıń menen birge, Islam tariyxınıń eń dáslepki dáwirlerin úyreniw - dereklerdiń jetispewshiligi sebepli qıyınlasadı. Ráwiyatlar dáslep magāzī dep atalǵan qaharmanlıq dástanlar kórinisinde bolǵanThe earliest sources we have on the life of Muḥammad are the maghāzī, but they are far from being a consistent literary genre because they encompass a mix of different types of texts: lists of martyrs, poetry, Qurʾānic explanations, anecdotes resembling those found in the Bible, and of course accounts of military expeditions.https://doi.org/10.1163/9789004466739_005, keyin ala olarǵa tolıq maǵlıwmatlar qosılıp, redaktorlanıp, siyra toplamlarına aylandırılǵan.

Eń basınan-aq, Payǵambar kelbetin iláhiy járdem arqalı qáliplesken jawınger-qaharman sıpatında jaratıw barısı baqlanadı; bul bolsa Ummawiyler dinastiyası basınan ótkergen sátsizlikler dáwirindegi áskeriy talaplar hám ideal qaharman tipologiyasına sáykes kelgen. Waqıttıń ótiwi menen Muxammedtiń statusı áskeriy shaxs sıpatındaǵı ornınan áste-aqırın iláhiy járdem alatuǵın birden-bir hám oraylıq shaxs dárejesine kóterildi. Bul process Muhammedke baǵıshlanǵan hádislerdiń Islam huqıqın qáliplestiriwdegi áhmiyeti artıp barıwı menen parallel ráwishte ótti.

## Siyra boyınsha dáslepki toplamlar
Tómende sīra hám maghāzī ráwiyatların toplaw hám jámlewge qánigelesken dáslepki hádis toplawshılardan ayırımları atap ótilgen:
* ʿUrwa ibn al-Zubayr (ólgen 713) Ol Ummawiy xalifaları Abd al-Malik ibn Marwan hám al-Walid I diń payǵambar dáwirinde júz bergen ayırım waqıyalarǵa baylanıslı sorawlarına juwap xatlar jazǵan. Abd al-Malik maghāzī ádebiyatın maqullamaǵanlıǵı sebepli, bul xatlar gúrriń formasında jazılmaǵan. Onıń bul temada óz aldına kitap jazǵanı málim emes.
* Wahb ibn Munabbih (ól. 725-737-jıllar aralıǵında). Oǵan bir neshe kitaplar tiyisli, biraq olardıń hesh biri bizge shekem jetip kelmegen. Onıń ayırım dóretpeleri *Ibn Ishaq, Ibn Hisham, Ibn Jarir at-Tabariy* hám *Abū Nuʿaym al-Iṣfahānī* shıǵarmalarında keltirilgen citatalar arqalı saqlanıp qalǵan.
* Ibn Shihāb al-Zuhrī (ól. ) - siyra ádebiyatındaǵı oraylıq shaxslardan biri bolıp, ol hádisler (ahadith) hám tariyxıy xabarlardı (akhbār) jıynaǵan. Onıń axbarları ráwiyatlar shınjırı - isnadlardı da óz ishine aladı. Ol Ummawiyler sarayı tárepinen qollap-quwatlanǵan hám onnan eki kitap jazıw soralǵan: biri shejire haqqında, ekinshisi maghāzī haqqında. Birinshisi biykar etilgen, al maghāzī haqqındaǵı shıǵarması joǵalǵan yamasa pútkilley jazılmaǵan bolıwı múmkin.
* Musa ibn ʿUqba, az-Zuhriydiń shákirti, shákirtlerine sabaq beriw ushın paydalanılǵan *Kitāb al-Maghāzī* atlı shıǵarmanı jazǵan. Bul shıǵarma joytılǵan, biraq jaqında Kitāb al-Maghāzīdiń bir qoljazbası qayta tabılǵan. Onıń ayırım ráwiyatları saqlanıp qalǵan, biraq olardıń dál soǵan baylanıstırılıwı tartıslı másele.
* Muxammed ibn Ishaq (ól. 767 yamasa 761) - az-Zuxriydiń jáne bir shákirti bolıp, Payǵambar ómirine baylanıslı áhmiyetli biografiyanıń tiykarın quraǵan awızeki ráwiyatlardı jıynaǵan. Onıń ráwiyatları bir qatar derekler arqalı, ásirese, Ibn Hisham hám Ibn Jarir at-Tabariy miynetleri arqalı bizge shekem jetip kelgen.

## Derekler