open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ǵalım Seytnazarov

**Ǵalım Seytnazarov** *(1927-1994)* — 1927-jılı Taxtakópir rayonında tuwıladı. Ǵalım Seytnazarov kórkem ádebiyatqa ótken ásirdiń 50-jılları talantlı shayır, qálemi jedel jurnalist, sheber prozaik jazıwshı sıpatında kirip keldi. Ol 1943-jıldan baslap óz miynat jolın baslawısh klaslarda muǵallim bolıp islewden baslaǵan hám 1944-jılı muǵallimler kursın, 1947-jılı Almatıdaǵı jurnalistika kursın oqıp pitkeredi. Ǵalım Seytnazarov 1953-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası boladı.

Ǵalım Seytnazarov talantınıń áyne jetilisken shaǵında 67 jasında qaytıs boldı

## Dóretiwshiligi
Belgili talant iyesiniń «Dáslepki dápter» (1960), «Erlik belgisi» (1961), «Razliftegi qos» (1968), «Sırlasıw» (1977), «Temir qazıq» (1982), «Tańlamalı shıǵarmalar» 1 tomlıq (1985) poeziyalıq toplamlar mene birge «Qızıl qum novellası», «Jalǵız atlı» gúrrińler, «Dawıllar arasınan», «Gújim haqqında qıssa» povestleri menen «Máwsimler muqamı» romanı basılıp shıqtı. Jazıwshı 1969-jılı Qaraqalpaqstanǵa miyneti singen mádeniyat xızmetkeri, 1977-jılı Ózbekstanǵa miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri, «Dawıllar arasınan» povesti ushın Berdaq atındaǵı Máleketlik sıylıqtı alıwǵa erisedi. Abu Rayxan Beruniy obrazın Ǵalım Seytnazarov óziniń «Temir qazıq» poemasında jaratıp beredi.
Tolıbay Qabulov

**Tolıbay Qabulov** — qaraqalpaq shayır hám jazıwshısı.

## Ómiri
1939-jılı 10-mayda Qaraózek rayonınıń Qarabuǵa awılında tuwılǵan. Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutın pitkergennen soń, «Qaraqalpaqstan» baspasınıń bólim baslıǵı, Respublikalıq Jazıwshılar awqamınıń juwaplı xatkeri, «Amiwdárya» jurnalınıń bas redaktorı, Qaraqalpaqstan Málimleme agentliginde aǵa redaktor lawazımında islegen. T. Qabulov 1976-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası boldı.

## Dóretiwshiligi
Qabulovtıń dóretiwshilik jılı 60-jıllardan baslanıp, lirikalıq qosıqlàr jazıw menen birge lirik-epikalıq janrda bir qatar balladalar, poemalar, balalar ushın ertek poemalar dóretti. Shayırdıń «Qarabuǵa» (1964), «Ashıǵıńman» (1968), «Diydar» (1972), «Patulla zir» (1974), «Sen tuwılǵan aqshamı» (1981), «Sen meni qutlıqla» (1989), «Pándiw-násiyat» (1995) sıyaqlı qosiqlar toplamları qaraqalpaq tilinde jarıq kórdi. Shayır óziniń pútkil dóretiwshilik táǵdirin qosıq penen baylanıstıradı hám bunı «Diydar» degen qosıǵındà «Diydar násip deydi, nesip etkey, Nesiybemdi meyli qosıq etkey» dep, óziniń ırısqı-nesiybesin qosıqtàn izlegen lirikalıq qaharmannıń kelbeti kórinip turadı. Shayirdıń lirikalıq qosıqlarınıń ideya-tematikası toplamnan toplamǵa ótken sayın bayıp, rawajlanıp barǵanlıǵın ańlaymız. «Sen meni qutlıqla» toplamına kirgen «Juwapkershilik» qosıǵında shayır xalqımızdıń bir perzenti sıpatında aldına qoyǵan azamatlıq wazıypasın durıs sezedi hám óz oqıwshısın da hárbir iske juwapkershilik penen qarawǵa saqıradı: Shayırdıń sońǵı jılları jazılǵan «Pándiw-násiyat» qosıqlàr toplamınıń atınan kórinip turǵanınday-aq, bul toplamǵa shayırdıń tálim-tárbiyalıq áhmiyetke iye birneshe lirikalıq qosıqları kirgizilgen.

## Derekler
Tájetdin Seytjanov

Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Tájetdin Seytjanov 1924-jılı 5-mayda Kegeyli rayonınıń «Kegeyli"» xojalıǵında tuwılǵan. Onıń jaslıq jılları ekinshi urıs jıllarına tuwra kelip, orta mektepti pitkergennen-aq Watan qorǵawǵa atlanadı hám 1942-45-jılları urısta boladı.

## Derekler
CZN Burak

**CZN Burak** yaki haqıyqıy atı **Burak Ózdemir** (1995-jıl 24-mart, Istanbul) — túrk aspazı, restoranshısı hám internet fenomeni.

## Ómiri
Burak Özdemir 1995-jıl 24-martda Túrkiyada tuwılǵan. Túrk aspazı CZN Burak. «CZN» Burak Özdemirdiń laqabı. Ákesiniń Lalelide Cinzano atlı toqımashılıq dúkanı bolıp bul sózdiń tez-tez nadurıs aytılıwınan «CZN» laqabı kelip shıqqan. Shańaraǵında 5 adam jasaǵan. Ákesi İsmail Özdemir, anası Didem Bozbura, qarındasları Uğur hám Aylin.

## Jumıs iskerligi
Burak Özdemir 2010-jıldan 2014-jılǵa shekem Dogus Holding kompaniyasında menejer bolıp islegen. Burak 2015-jıl sentyabrdeTurkiyadaǵı Hilton Garden restoranida awqatlar hám ishimlikler menejeri bolıp jumıs islegen. Házirde ol Hatay Medeniyetler Sofrasgasın basqaradı, bul bes bólimden ibarat bolǵan restoranlar bolıp olar: Taksim, Aksaray, Etiler, Dubay hám Tájikstandaǵı birneshe filiallarınan ibarat.

## Ataqlılıǵı
Onıń derlik mudamı kameraǵa mıyıq tartıw etken halda kóriwimiz múmkin. Túrk awqatların tayarlawı hám alardı qanaqlarǵa usınıwı Burak Özdemirni Instagram hám TikTok sıyaqlı platformalarda Internet juldızına aylandırdı. Czn Buraktı instagram tarmaǵında 41. 4 million adam gúzetip baradı. Onı taǵı ataqlı bolıwınıń sebebi kem támiynlengen yamasa mútájlerge óz járdemin ayamay, barınsha járdem qolın sozıwı.

## Baylıǵı
Burak Özdemirdiń tabısı $2-$3 million dollar átirapında. Búgingi kúnde onıń jeke baylıǵı 11, 2 mln. AQSh dollarına teń.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Rásmiy saytı
Fridrix Shiller

## Ómiri
Germaniyanıń ataqlı shayırlarınıń biri sıpatında Shiller jáhán ádebiyatınıń rawajlanıwına úlken úles qostı.

Onıń lirikalıq qosıqları tereń filosofiyalıq mazmun menen suwǵarılǵan. Jazıwshınıń adamlarǵa ómir baǵısh etetuǵın shıǵarmaları haqıyqatında da xalıqshıllıǵı gúressheńligi hám ádalatsızlıq ústemlik etken hákimiyat sistemasına qarsı keskin narazılıǵı menen ulıwma xalıqlıq ideallardı tájriyiplep beredi.

## Dóretiwshiligi
Shiller ayrıqsha kúshke iye gúressheń «Qaraqshılar» (1781), «Fiesko duzaǵı» (1783), «Zulımlıq hám muhabbat» (1784), tariyxıy temada jazǵan «Don Karlos» (1787), «Vallen-shteyin» (1799) romantikalıq tragediyaları, «Mariya Styuart» (1800), «Orlean qızı» (1802) hám de «Vilgelm Tell» (1804) sıyaqlı shıǵarmaların jaratıp, jáhán dramaturgiyası ǵáziynesin bayıttı. Fridrix Shiller 1759-jılı Vyurtemberg gercoklıǵında áskeriy shıpaker shańaraǵında tuwıladı. Ol oficerdiń balası bolǵanı ushın Vyurtemberg gercogı Karl Evgeniy shólkemlestirgen áskeriy akademiyaǵa oqıwǵa kiredi. Bolajaq shayır akademiyada oqıp júrgen jıllarınan baslap nemec sharayatınıń qarańǵı tárepleri menen soqlıǵısadı. Ózin aǵartıwshı alım dep kórsetiwge urınǵan Karl Evgeniy haqıyqatında zalım adam edi. Ol akademiyada qattı qollıq siyasatın ornatıp, hámmeni, atap aytqanda studentlerdi ǵárezlilik, baǵınıshlılıq ruwxında tárbiyalawǵa háreket qılar edi. Karl Evgeniy nemec ádebiyatına jek kóriwshilik penen qarar edi.Shiller studentlik jıllarında inglis hám francuz aǵartıwshılarınıń dóretiwshiligin úyrenedi. Óziniń zamanlasları bolǵan «Dawıl hám hújim» ádebiy háreketi wákilleriniń shıǵarmaları menen jaqınnan tanısadı. Russo, Lessing hám Shekspir sıyaqlı genial iskustvo danalarınıń shıǵarmalarınan suwsınlanadı.

## Derekler
Gúlaysha Esemuratova

**Gúlaysha Esemuratova** *(Гүлайша Есемуратова; [[1930|1930-jıl]] [[18-fevral]] — [[2025|2025-jıl]] [[22-iyun]])* — Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı (2011), Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamı aǵzası.

## Ómirbayanı
Gúlaysha Esemuratova 1930-jılı 18-fevralda Shımbay rayonındaǵı Qasım Áwezov ijara xojalıǵında dúnyaǵa keldi.1951-jılı instituttı tamamlap dáslepki xizmet jolın xalıq aynası jurnalistlik xızmetten baslap, «Jetkinshek» hám «Jas Leninshi» (házirgi «Qaraqalpaqstan jasları») gazetalarında , sońınan «Ámiwdárya» jurnalında bólim basqarıwshısı bolıp isleydi. 1991-jılı Qaraqalpaqstan tariyxında birinshi márte «Aral qızları» atamasındaǵı hayal-qızlar jurnalı baspadan shıǵa basladı.Ol bir neshe jıllar dawamında usı jurnalda bas redaktor bolıp isleydi.

## Prozalıq kitapları

Avtordıń «Dasturqan», «Keste» (1969), «Xalmurat júrgish» (1972), «Ayday qız» (1980), «Arzıwlar qızım saǵan aytaman» (1980), «Dúwendegi dápter», «Jiyren» (1981), «Shıǵarmanıń I tomı» (1995), «Shıǵarmanıń II tomı» (1997), «Bári ómir haqqında» (III tom ) (2000), «Dáwirler nápesi» (IV tom ) (2009), Shıǵarmalarınıń V tomı (2018) atamasındaǵı kitapları baspadan shıǵa basladı.

## Sıylıqları
Gúlaysha Esemuratova 2011-jılı «Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı» ataǵın aldı.

## Derekler

## Sırtqı derekler
* «Jiyren» povestin júklep alıw
Gúlmurat shayır

Gúlmurat shayır ádebiyat tariyxında lirik shayır sıpatında  belgili orın tutadı. Shayır 1832-jılı tuwılıp, 1897-jılı qaytıs bolǵan. Onıń tuwılıp ósken jeri Aral teńiziniń túslik-shıǵıs jaǵalawı bolǵan. Bul jerler házir Moynaq hám Taxtakópir rayonlarınıń aymaǵı esaplanadı. Ol orta hallı shańaraqta tuwılıp turmıstıń barlıq awırmanlıqların bastan keshirgen.  

Gúlmurat óz dáwiriniń belgili shayırı Sarıbay menen dos hám zamanlas bolǵan. Ekewiniń bir-birine házil etip aytıs túrinde jazǵan qosıqları da bar. Bul qosıq óziniń sociallıq mazmunı boyınsha ayrıqsha áhmiyetke iye bolıw menen birge, eki shayırdıń ómirbayanına tiyisli maǵlıwmatlar beredi.Aytısta súwretleniwine qaraǵanda, Gúlmurat turmıstıń barlıq  

awırmanlıǵın kórgen hám óz dáwiriniń sawatlı adamlarınıń biri bolǵan. Óytkeni, onıń Sarıbay shayır menen aytısı bir-birine xat jazıw arqalı bolǵan. 

Gúlmurat óz qosıqlarında xalıqtıń awır turmısınıń ayanıshlı kórinislerin súwretleydi. Onıń qosıqlarında da sol dáwirdegi ayırım el basqarıwshılardıń zulımlıq háreketleri súwretlenedi. 

Gúlmurat shayırdıń «Qayda baraman», «Nadan ekenseń»,«Qayrawda jalǵız ǵaz» qosıqlarınan basqa da «Qurǵan qaqpanıma túlki túspedi», «Torı atım», «Qızları bar biziń eldiń» «Taz kebińe» degen qosıqları hám Sarıbay shayır menen aytısı bizge kelip jetken. 

Shayırdıń «Qızları bar biziń eldiń» qosıǵı xalıqtıń táriyip qosıqlarınıń úlgisinde jazılǵan. «Qurǵan qaqpanıma túlki túspedi» qosıǵı ańshılıq temasına arnalǵan. «Torı atım» qosıǵında bolsa shayır qolındaǵı jalǵız torı tayın maqtaydı.Shayırdıń basqa qosıqları menen bir qatarda bul qosıqları da Gúlmurattıń balıqshılıq, ańshılıq penen kún keshirgenligi haqqında maǵlıwmat beredi.
Sarıgúl Bahadırova

Ómirin ilimge baǵıshlaǵan jazıwshı – Sarıgúl Bahadırova

## Biografiyası
Jazıwshı hám ilimpaz Sarıgúl Bahadırova 1944-jılı Qaraózek rayonında tuwılǵan. 

Awıllıq orta mektepti 1962-jılı tamamlap, Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutına oqıwǵa kiredi.1967—70-jılları Tashkentte Ózbekstan Ilimler Akademiyasınıń aspiranturasında oqıdı
hám 1970-jılı «Házirgi qaraqalpaq gúrrińleri» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı. Sonnan baslap ol Ózbekstan Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan bóliminiń N. Dáwqaraev atındaǵı til hám ádebiyat institutında ilimiy xızmetker, bólim baslıǵı lawazımlarında isledi.
## Dóretiwshiligi
Sarıgúl Bahadırova 1985-jılı «Folklor hám qaraqalpaq sovet prozası» degen temada doktorlıq dissertaciya jumısın jaqladı. 1991-jıldan 2009-jılǵa shekem N.Dáwqaraev atındaǵı til hám ádebiyat institutınıń direktorı lawazımında isledi, házir húrmetli dem alısta. Ol 1996-jıldan baslap Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası. 

Sarıgúl Bahadırova «Hayallar» (1973), «Ómir sabaǵı» (1980), «Táǵdir» (1981—1989), «Keshikken soldat» (1982) povest hám romanlardıń, sonday-aq, bir qatar «Anama xat», «Bala—beldiń dimarı», «Aǵayin» hám t.b. gúrrińlerdiń avtorı. 

## Ilimiy jolı
S.Bahadırovanıń «Roman hám dáwir» (1978), «Folklor hám qaraqalpaq sovet prozası» (1984), «Kitabi dedem Qorqıt», «Qoblan», «Edige» hám «Házirgi ádebiyat haqqında oylar» (1992) atlı ilimiy miynetleri bar.

## Maqalaları
• Каракалпакский сказитель эпоса и его исполнения. IX. Uluslararası Türkoloji Kongresi. Türk Kültür ve Medeniyetnin Sürekliliği Bildiri Kitabı, -Түркістан, 2021.

Sarıgúl Bahadırova Beruniy atındaǵı Ózbekstan Respublikasınıń mámleketlik sıylıǵınıń laureatı.

XX ásirdiń 60 — 70-jılları qaraqalpaq ádebiyatında kórkem shıǵarmalar jazatuǵın hám sonıń menen birge, ilimiy-izertlew jumısların alıp baratuǵın kórkem sóz sheberleri dóretiwshilik maydanǵa keldi. Sarıgúl Bahadırovanı solardıń biri sıpatında atap kórsetiwge boladı.

## Jetiskenlikleri
1984 - jılı Abu Rayxan Beruniy atındaǵı Ilim hám texnika tarawı boyınsha Ózbekistan mámleketlik sıylıǵınıń laureatı. 1993 – jılı Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken ilim ǵayratkeri. 2005 – jılı «Professor» ilimiy ataǵına iye boldı. 2006 – jılı Xalıq miyrasın saqlaw boyınsha N. Rerix atındaǵı xalıqaralıq sıylıqtıń laureatı.
Piza minarası

**Piza minarası** - Italiyanıń Piza qalasında jaylasqan. Qurılısı 1173-jıl avgustta baslanǵan. Minara 1370-jılda qurıp pitkerilgen. Minara 296 yaki 294 tekshege iye. Jetinshi etajda arqaǵa  qaraǵan tekshede eki ese azıraq qàdem bar.
Minara XII àsirde qurılıs waqtında, strukturanıń awırlıǵın durıs kòtere almay, astındaǵı topıraqqa shògip qalǵan. XIV àsirde qurılıstıń pitiwi sebepli awıwı jànede jamanlastı. 1990-jılǵa kelip iyiliw 5,5 gradusqa jetti. 1993-jıldan 2001-jılǵa shekemgi bolǵan dàwirde dúzetiw jumısları nàtiyjesinde jaǵdayı biraz jaqsılandı, bul ese iyiliwdi 3,97 dàrejege qısqarttı. Negizgi proekttiń avtorı kim ekenligi belgili emes. Biraq tariyxıy qoljazbalarǵa qaraǵanda bul Bonanno Pisano bolıwı múmkin dep shamalanadı. Búgingi kúnde minaranıń qulawı dàslep payda bolǵanba yaki topıraqtıń pàseyiwi nàtiyjesinde payda bolǵanba belgisiz. Minaranı vertikal tàrizde qurıw rejelestirilgen edi. Minara qurılısı 199 jıl dawamında 3 basqıshta àmelge asırıldı. 1173-jıl 9-avgustta minaranıń fundamenti qoyıldı. 1987-jılda Piza YuNESKOnıń Jàhàn miyrası dizimine kiritildi.

## Derekler
Qızıl kitapqa kiritilgen balıqlar

Qızıl Kitapǵa kiritilgen balıqlar.

2009 -jılda baspadan shıǵarılǵan " Qızıl Kitap" ga balıqlarning 17 túri kiritilgen.

Olar:

1. Aral bahrisi (bekire)

2. Sirdaryo gúrekburuni (filbuyin)

3. Amudarya kishi gúrekburuni (toshbakra)

4. Amudarya úlken gúrekburuni

5. Qorakóz (aq sazan)

6. Tashkent yuzasuzari

7. Shortansifat aq marqa (kalbaliq, shortanmarka)

8. Aral móylabdori ( suzanbaliq)

9. Turkiston móylabdori (shimbaliq)

10. Párik (nishterkanot)

kukbóyini (kukuktura)

12. Aral tikenagi

13. Turkiston ılaqashası 

14. Aral sulaymonbaliǵi

15. Amudarya gulbaliǵi

16. Aral sanchari (tikenbaliq, ıyt balıq )

17. Chotqol shaytanbaliǵi (toshbuqasi
Lala Seydanova

**Lala Seydanova** — Qaraqalpaqstan telekanalında bas redaktor.

## Ómirbayanı
1972- jılı 6-noyabrde Tashkent oblastınıń Bostanlıq rayonında tuwıldı. Lala Seydanova 1979-jılı Kegeyli rayonı XBB qaraslı A.Begimov atındaǵı baslawısh mekteptiń 1-klasına oqiwǵa barıp, 1989-jılı 11-sanlı orta mekteptiń 10-kladın tabıslı tamamladı. 1994-jılı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti jurnalistika qánigeligin pitkerdi.

## Dóretiwshiligi

Miynet jolın 1994-jılı Qaraqalpaqstan telekanalında «Balalar hám jaslar ushın kórsetiwler redakciyası»nda redaktor bolıwdan basladı. 2002-jıldan aǵa redaktor, 2013-jıldan bas redaktor boldı.

## Jetiskenlikleri

2016-jılı «MTRK sovrini» tańlawında «Jıl baǵdarlaması sáwlelendirilgen eń jaqsı kórsetiw» nominaciyası boyınsha jeńimpaz boldı. 2017-jılı «Ardaqlaw» sıylıǵına «Eń jaqsı telebaslawshı» nominaciyasına múnásip dep tabıldı. 2022-jılı kásiplik bayram múnásibeti menen 2-dárejeli "Soǵlom avlod uchun" ordeni menen sıylıqlandı.
## Dárekler
# Qaraqalpaqstanlı belgili jurnalist hayal-qızlar. 2019. Tashkent.
__INDEX__
__JAÑABÖLİMSİLTEMESİ__

## Derekler
Arıwxan Turekeeva

**Arıwxan Turekeeva** — baspasóz jurnalisti, "Qaraqalpaqstan jasları" gazetasınıń juwaplı xatkeri.

## Biografiyası
Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq bilimlendiriw aǵlası, "Qaraqalpaqstan jasları gazetası" gazetasınıń juwaplı xatkeri. 1971-jılı 11-noyabrde Nókis qalasında tuwıldı. 1994-jılı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń jurnalistika qániygeligin pitkerdi. Miynet jolın 1995-jılı "Aral qızları" jurnalında juwaplı xatker bolıwdan basladı. 2001-jılı "Qaraqalpaqstan jasları" gazetasınıń "Jaslar turımısı hám mashqalaları" bóliminiń baslıǵı, 2022-jıldan baslap juwaplı xatker lawazımında islep kelmekte.

## Kitapları
"Muxabbat hesh nárseni tańlamaydı" (2000-jılı), "Miyrim" (2004-jılı), "Meniń atam" (2016-jılı), "Táǵdir sınaǵı" (2018-jılı) kitapları baspadan shıqtı.

## Jetiskenlikleri
Arıwxan Turekeeva 2001-jılı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Húrmet jarlıǵı, 2004-jılı "Prezident sawǵası"n  alıwǵa miyassar boldı. 2011-jılı "Jıldıń eń belsendi jurnalisti" tańlawınıń jeńimpazı boldı hám "Ózbekstan Respublikası xalıq bilimlendiriw aǵlası" kókirek nıshanları menen sıylıqlandı. 2016-jılı "Eń ullı, eń áziz" tańlawınıń Qaraqalpaqstan Respublikası jeńimpazı, 2018-jılı "Jıl hayalı" tańlawında xoshametlenedi. 1998-jıldan Ózbekstan Jurnalistler dóretiwshilik awqamnıń aǵzası.

## Derekler
Lázzat Esemuratova

**Lázzat Esemuratova** - Qaraqalpaqstan telekanalında redaktor.

= Ómiri hám dóretiwshiligi =
1983-jılı 15-avgustta Nókis qalasında tuwıldı. 2004-jılı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti jurnalistika qániygeligin pitkerdi.2004-jıldan Qaraqalpaqstan telekanalında redaktor bolıp islemekte.

= Jetiskenlikleri =
* 2012—jılı «Jıldıń eń belsendi jas jurnalisti» tańlawınıń jeńimpazı boldı.
* 2014—jılı «Altın qálem» Milliy tańlawınıń «Radioda mıńjıllıq rawajlanıw máqsetleri temasın sáwlendirgeni ushın» , 
* 2016—jılı Ózbekstan Kásiplik Awqamı federaciyası Keńesiniń «Salamat ana hám bala jılındaǵı eń jaqsı material ushın» xoshametlendi.
* 2017—jılı «Tumandagi va mahallamdagu ekologik holat» tańlawındaǵi eń jaqsı videorolik jónelisi boyınsha 2-orın, 
*«Moynaq hám Araldıń qayta tikleniwi» xalıq aralıq ekofestivalda «Eń jaqsı videorolik» tańlawınıń jeńimpazı dep tabıldı.
* Baspasóz hám xabar agentligi, Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniyat ministrligi Ekologiya hám qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw komiteti Xalıq bilimlendiriw ministrliginiń húrmet jarliqları menen sıylıqlandı.

= Búgingi kúnde =
Búgingi kúnde Ózbekstan telekanalında «Náwpir», Qaraqalpaqstan telekanalında «Arnawlı ekolayf», «Qızlar ushın» kórsetiwleriniń redaktorı.«Nókis FM» radiokanalında esittiriwler tayarlaydi.

## Dárek
Esemuratova S. Qaraqalpaqstanlı belsendi jurnalist hayal-qızlar. Tashkent-2020.

## Derekler
Besame Mucho

**Bésame Mucho** — 1940-jılı Consuelo Velázquezdıń jigirma bes jasında jazǵan Meksika qosıǵı. "Bésame Mucho" sóziniń mánisi qaraqalpaq tilinde "Meni kóp súy" degenge keledi. Velázquez bul qosıqtı jazǵan waqıtqa deyin hesh súyispegenin aytqan.

Consuelo Velázquez qosıqtı jazar eken, 1911-jılı Ispanya kompazitorı Enrique Granados tárepinen nama jazılǵan Goyescas suitindegi "Quejas, o la Maja el Ruiseñor" (Shaǵım etiwshiler yaki Jas qız benen Búlbil) pianino qosıǵı hám kompazitordıń 1916-jılǵı saxnaǵa qoyǵan Goyescas operasında orın alǵan usı atamadaǵı ariyadan ilhamlanǵanın táriyip etken.

Emillo Tuero qosıqtı eń birinshi ret plak qılǵan qosıqshı. Bul qosıq birneshe qosıqshınıń, ásiriese, Beatlestiń albomın bezegen. Beatles 1962-jılı barlıq janlı konsertlerinde usı qosıqtı atqarǵan. Bésame Mucho Beatlestiń hújjetli filmi Let it Bede de orın alǵan.

Bul qosıq yaki melodiya Miami Vice, Season Three Episode, "Viking Bikers From Hell" sıyaqlı birneshe filmde kóringen.

"Bésame Mucho"nıń basqa tillerge awdarılǵan "Kiss Me Much", "Kiss Me a Lot", "Kiss Me Again and Again" "Embrasse-Moi", "State  Ma Bozkavaj" hám "Szeretlek én" degen awdarmaları bar.

## Qosıqtıń teksti
* '''Tıńlaw '''

## Atqarǵanlar
"Besame Mucho" qosıǵı búgingi kúnge shekem kóplegen qosıqshılar tárepinen atqarılǵan.
Tólegen Aybergenov

**Tólegen Aybergenov** — qazaq shayırı, alımı, tariyxshısı hám oqıtıwshısı.
Tólegen Aybergenov 1937-jılı 8-mart kúni Qaraqalpaqstan Respublikası Qońırat rayonında kolxozshı shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Orta mektepti petkergennen-soń, Nızamiy atındaǵı Tashkent pedagogika institutınıń tariyx-filologiya fakultetine oqıwǵa tapsırǵan hám 1959-jılı tamamlaǵan.
Instituttı tamamlap, ol óz awılına qaytadı hám rus tili hámde ana tili tariyxı pánlerinen sabaq beriwdi baslaydı.

Tólegen Aybergenov 1967-jıl 29-avgust kúni Nókis qalasında jazıwshılar delegaciyasında bolǵan waqıt álemnen ótken. Nókis qalasında jerlengen. Tólegen Aybergenovtı sońǵı mánzilge gúzetiw ushın kóp jıllıq dostı Mukagali Makatayev ushıp kelgen.

Tólegen Aybergenovtıń dáslepki qosıqları 1957-jılı baspada payda bola basladı. Dáslepki kitabı «Árman saparı» 1963-jılı jaratılǵan. Onnan keyin 1965-jıli onıń ekinshi kitabı — «Ómіrge sayaxat» shıqqan. Shayırdıń úshinshi kitabı «Qumdaǵı minaralar» kitabı dúnya júzin shayırdıń óliminen bir jıldan soń, yaǵnıy, 1968-jılı kórgen. Dóretiwshiniń saylandı shıǵarmaları bolsa 1987-jılı rus tilinde «Mir sozvezdiya» atı menen basıp shıǵarılǵan. Bul shıǵarması ushın T. Aybergenov óliminen soń 1974-jılı ádebiyat, kórkem óner hám arxitektura jónelislerinde Qazaqstannıń Lenin komsomolı sıylıǵına ılayıq dep tabılǵan.

## Derekler
Unitar mámleket

**Unitar mámleket** (latınsha *unitas* - "birlik") — bul mámlekettiń dúzilis hám basqarıw forması bolıp, bunday mámleket quramında suverenitetlik elementlerine iye basqa mámleketlik strukturalar bolmaydı, al onıń aymaqlıq birlikleri (wálayatlar, aymaqlar, rayonlar, guberniyalar hám basqalar) birden-bir oraylıq húkimetke boysınadı.

Unitar mámleket aymaǵında, qaǵıyda boyınsha, birden-bir konstituciya ámelde bolıp, birden-bir nızam shıǵarıwshı, sud, pul hám salıq sistemaları ámel qıladı. Dúnya mámleketleriniń kópshiligi unitar basqarıw formasına iye.
Prezidentlik respublika

**Prezidentlik respublika** — prezidenttiń roli kúshlirek bolǵan respublika basqarıw forması.

Bunday respublika prezidenttiń mámleket shólkemleri sistemasındaǵı zárúrli roli, onıń qolında mámleket baslıǵı hám húkimet baslıǵı wákilliklerin birlestiriwi menen xarakterlenedi. Ol dualistik respublika dep te ataladı hám usınıń menen eki hákimiyattıń anıq bóliniwi faktın aytıp ótedi: kúshli atqarıwshı húkimet prezident qolında hám nızam shıǵarıwshı húkimet parlament qolında.
Furqat Yusupov

**Yusupov Furqat** — Kruz.uz saytınıń tiykarshısı.

## Biografiya
1992-jılı 11-dekabr kúni Xorezm wálayatı, Xiva qalasında tuwılǵan. 1999-jılı Xiva rayonındaǵı 4-sanlı mekteptiń 1-klasına qabıllandı. 2003-jılı Nókis qalasındaǵı 37-sanlı mektepti oqıwdı dawam ettirdi. 2008-jılı mektepti tabıslı tamamlap QMU qasındaǵı 1-sanlı akademikalıq liceyde oqıwdı dawam ettirdi. 2011-jılı bolsa QMU Qaraqalpaq filologiyasi fakulteti, jurnalistika tálim baǵdarına oqıwǵa kirdi.

## Dóretiwshiligi
2008-jıldan baslap «Erudit-sport» hám «Interfutbol» gazetalarına maqala hám qosıqlar jaza basladı. 2011-jıldan baslap bolsa Namangan qalasında baspadan shıǵatuǵın «Interfutbol» gazetasınıń sırtqı xabarshısı retinde iskerlik júrgize basladı. Sol kúnge shekem onıń «Interfutbol» gazetasında 91, «Erudit-sport» gazetasına 61, «Chempion» gazetasında 2, «Ásir futboli» gazetasında 1, «Qaraqalpaq universiteti» gazetasında 6 maqalası basıp shıǵarıldı. Sonıń menen birge 3 ilimiy maqalası, atap aytqanda solardıń birewi Sankt-Peterburga shıǵatuǵın ilimiy jurnalda basıp shıǵarıldı.
Ol internet jurnalistikasi menen de shuǵıllandı. «www. interfutbol. uz», «www. uff. uz», «www. stadion. uz», «www. chempionat. uz», «www. fchisor. uz», «www. oazis. uz», «www. suńqarlar. uz», «www. megamedia. uz», «www. uznet. biz», «www. fi. uz», «www. uzbekarsenal. at. ua», «www.pikir. uz», «fip. ucoz. ru», «gazetaNet», «www. ájayıp. com», «www. ıshqıpaz. biz», «www. kewilli. com», «www.jpg. uz», «www. bildirgishi. uz», «www. fk. uz», «manunited. uz», «chelsi. uz», «arena. uz», «intersport. uz», «milliy. biz» sıyaqlı 20 dan artıq saytlarda 200 den artıq maqala, qosıq hám gúrrińleri shıqtı. «Uff.uz» saytında «Football times» blogın júrgizdi.
Internettegi jeke blogi **furqatyusupov.blogspot.com**

## Jetiskenlikleri
2012-jıl «Keleshek dawısı» jaslar tańlawında, «Ádebiyat hám publitsisitika» baǵdarınıń «Publicistika» nominaciyasında Nókis qalalıq basqıshında 3-orındı, Qaraqalpaqstan Respublikası basqıshında bolsa jeńimpazlıqtı qolǵa kiritip Respublika basqıshına jollanba aldı. 19-26-dekabr sánelerinde Tashkent qalasında bolıp ótken Respublika basqıshında jeńimpazlıqtı qolǵa kirgizdi.
2012-jıl «Qatarlasqa -qatarlas» joybarınıń «Biz saw turmıs tárizi tárepdarımız» seminar-treninginde qatnasıp sertifikat menen sıylıqlandı. Ol Sporttıń futbol túrine qızıǵadı. 2010-jılı futbol boyınsha «Bárkámal áwlad» sport oyınları Nókis qala final basqıshında 1-orındı qolǵa kirgizdi. 2013-jılı bolsa «Keleshek dawısı» stipendianti atandı.

## Derekler
Arıslanbek Asqarov

**Arıslanbek Asqarov** *(tolıq atı Asqarov Arıslanbek Muratbaevich [[13-fevral]] [[1992-jıl]])* — qaraqalpaq estrada qosıqshısı.

## Ómiri
1992-jılı 13-fevralda Bozataw rayonında tuwılǵan. 1996-jılı Xojeli rayonına kóship kelgen. Shańaraqta 2 ul perzent. Balalıǵı Xojeli rayonında ótti. 

## Dóretiwshiligi
Muzıka mektebinde oqıǵan. Akkardion ásbabında Rawshan Matirazova qolında 5 jıl tálim alǵan. Soń Nókis mádeniyat hám kórkem óner kollejinde akademiyaliq vokal jónelisinde oqip, Qaraqalpaqstanǵa xızmet kórsetken  kórkem-óner ǵayratkeri ustazı Abat Qalievten 3 jıl dawamında akademiyaliq vokaldan tálim aldı hám kollejdi pitkeredi. Kompozitor Nájimatdin Muxammedinov penen birge házirgi kúnge deyin islep kelmekte. Kollejde oqıp júrgende kóp ǵana tańlawında qatnasqan. «Mártler maydanı» tańlawında Nawrız Tilewov, Bayram Perdebaevlar menen janlı hawazda qosıqlar atqarǵan. 2014-jıldan berli Qaraqalpaq mámleketlik filarmoniyasında jumıs islep kelmekte.

## Qosıqları
«Nazlarıń barda», «Saǵındım»,  «Miymandur», «Júregimde qalǵan qız», «Ishqı sezim», «Eslep tur», «Seni qızǵanaman», «Qaraslarıń» hám taǵı basqa qosıqları menen ıqlasbentler qálbinen orın iyeledi.

## Derekler
Malika Jumamuratova

**Malika Jumamuratova** — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti docenti, filologiya ilimleriniń kandidatı.

## Biografiya
1956-jılı 10-avgustta Nókis qalasında tuwıldı. 1976-jılı Tashkent mámleketlik universitetiniń jurnalistika qánigeligin pitkerdi. Miynet jolın 1978-jılı "Jetkinshek" gazetasınıń xabarshısı bolıwdan basladı. 1992-jılı kandidatlıq dissertaciyasın qorǵadı. 1993-2000-jıllarda Berdaq atındaǵı qaraqalpaq mámleketlik universiteti jurnalistika kafedrası baslıǵı lawazımında isledi. Rossiya Federaciyası, Malayzia hám Qazaqstan mámleketlerinde bilimin jetilistirdi. Ózbekstan Jurnalistler Awqamınıń aǵzası.

## Kitapları

2017-jılı "Joqarı oqıw ornınıń eń jaqsı pedagogı" tańlawınıń jeńimpazı boldı. 
**"Jurnalistika hám ádebiyat", 
**"Sóz marjanın tergenler", 
**"Ashıq xabar sistemalarında informaciya-psixologiyalıq qáwipsizlik"** (Z.Orazımbetova menen birgelikte) 
oqıw qollanbalarınıń avtorı. Házirde Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti jurnalistika kafedrasınıń docenti.

## Derekler
I (latın)

**I** háribi sózdiń barlıq esitilgen orınlarında jazıla beredi: **ini, ilgek, imarat, tis, terim, bilim, irimshik, ilim, túlki, júweri, kisi** t.b. Al, **kino, ekonomika, lirika** sıyaqlı sózlerde **i** háribi sozılıńqı dawıslını ańlatadı. Bul aytılǵan eki jaǵdayda da **i** háribi jazıladı.

## Derek
J (latın)

**J** háribi sózlerdiń basında, ortasında hám siyrek jaǵdayda aqırında da jazıladı: **jaz, jan, jaylaw, jáhán, jańa, jamǵır, jaǵa, jeń, jiyde, jurnal, jez, shóje, góje, hújjet, tiraj, taj, Minaj, ilaj, mútáj** t.b..

**1.** Qaraqalpaq álipbesiniń dawıssız sesin bildiretuǵın onınshı háribi (kirilde). **2.** Til aldı, ızıń (frikativ) dawıssız sestiń tańbası, **J** háribi burın sózdiń aqırında siyrek qollanılıp kelgen bolsa, al házir jiyi qollanılatuǵın boldı.

## Derek
Q (latın)

**Q** háribi kóbinese juwan dawıslılar menen bir buwında kelip, sózlerdiń barlıq jerlerinde jazıladı: **qaq, qala, qara, qayıq, qatıq, qaymaq, qonaq, qamshı, qamıs, qaysar, qaqpaq, soqpaq, shoqqı, shaqqı, aqlıq** t.b. Sonday-aq, q háribi **qádir, qábir, qáhát, qálem, qálip, qáde, qánige, qáte, qáwli** sıyaqlı sózlerde jińishke dawıslılar menen bir buwında jumsaladı.

**1.** Qaraqalpaq álipbesiniń on besinshi háribi (kirilde).

**2.** Qaraqalpaq tiliniń únsiz dawıssız sesleriniń biri hám usı sesti bildiretuǵın fonema, tańba.

## Derek:
K (latın)

**K** háribi tiykarınan jińishke dawıslılar menen bir buwında kelip, sózlerdiń barlıq orınlarında aytıladı hám jazıladı: **kóz, kók, kún, kásip, kitap, kúlki, kórkem, kiyik, keme, keli-kelsap, kiyim, kán, kámal, kran, kólik, kórik, kiyiz, keklik, ilik** t.b. Sonday-aq, jekke-siyrek **karta, kompas, kareta, kran, kabel, kafe** sıyaqlı sózlerde juwan dawıslılar menen de bir buwında jumsaladı.

**1.** Qaraqalpaq álipbesiniń on tórtinshi háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw (grafikalıq) tańbası. **K, k** háripleri sózlerdiń basında, ortasında hám aqırında da jazıla beredi. **2.** Tildiń ortası tańlaydıń ortasına tiyiw, jabısıw arqalı jasalatuǵın únsiz dawıssız ses — fonema. Bular únli-únsiz bolıp jubaylasıp júredi: **p — b, t — d, f — v, k — g, q — ǵ** (QQTS).

## Derek
L (latın)

**L** háribi sózlerdiń barlıq esitilgen jerlerinde jazıladı: **lala, dala, qala, lap, láblebi, pálle, ǵálle, pille, al, sal, awıl, pil, bil, til, salma, talaq, baldaq, lenta, laborant, ılaqa, ılay, material, gúl** t.b..

**1.** Qaraqalpaq álipbesiniń on altınshı háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. **L** sesi sózdiń basında da, ortasında da, izinde de qollanıladı (Қарақалпақ тили грамматикасы).

**2.** Til ushınıń ústingi tislerdiń jaqqa kirgen jerindegi quwıslıqqa (alveollarǵa) taqalıwınan payda bolatuǵın únli dawıssız ses, fonema. Sóylegende **L** sesi til ústińgi tislerdiń jaqqa kirgen jerindegi quwıslıqqa tiyedi (R.Beknazarova).

## Derek
M (latın)

**M** háribi sózdiń barlıq esitilgen jerlerinde jazıladı: **mal, may, mol, mala, muz, murın, mektep, keme, aman, samal, múmkin, gúmbez, ilham, tam, qálem, kólem, ilim, magnit, makaron, Murat, Miyras** t.b..

## Derek
O (latın)

**O** háribi kóbinese túpkilikli sózlerdiń dáslepki buwınında, ózlestirme sózlerdiń basında, ortasında hám aqırında da aytıladı hám jazıladı: **ol, oqıwshı, oraq, oramal, ot, otın, otaq, qol, qonaq, jol, qozı, tolqın, Omar, oda, opera, okrug, order, ocherk, okean, radio, kino, video, azot, palto, foto** t.b..

**O I at.** **1.** Qaraqalpaq álipbesiniń jigirmanshı háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. **2.** Erinniń dóńgeleniwi arqalı payda bolatuǵın erinlik, ashıq, juwan dawıslı ses, fonema.

**O II t.s.** Tańlanǵanda, quwanǵanda, renjigende hám basqa da ruwxıy halatlarda aytıladı. *O, -dedi Atajanov meniń soraǵanıma tań qalǵan sıyaqlı tús bildirip, -siz onı ele bilmeysiz be? (J.Seytjanov). – O, mańlayımda parlap janǵan shoq juldızım (Ó.Xojaniyazov).*

**O III alm.** Sóylew tilinde **«ol»** almasıǵınıń ıqshamlanǵan túri.

## Derek
Ó (latın)

**Ó** háribi kóbinese sózlerdiń birinshi buwınında jazıladı: **ójire, ósimlik, ópepek, kóylek, bódene, kóleńke, ógiz, sóz, kóp, kómir, tósek, bórek, ótirik, Ótemis, Ótebiyke, Tólegen, Tórebay** t.b. Al, siyrek jaǵdayda **átkónshek, átshók, áshekóy, maysók** sıyaqlı sózlerde ekinshi buwında da jazıladı.

**Ó at.** **1.** Qaraqalpaq álipbesiniń jigirma birinshi háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. **2.** Erinniń súyirleniwinen payda bolatuǵın jińishke, ashıq dawıslı ses, fonema.

## Derek:
P (latın)

**P** háribi sózlerdiń barlıq orınlarında aytıladı hám jazıladı: **parta, paxta, perde, pal, pán, pana, párman, apa, sıpa, qapı, shapan, palapan, paraxod, planeta, pochta, polat, puqta, puqara, pútin, qap, tap, sap, kitap** t.b..

**P at.** **1.** Qaraqalpaq álipbesiniń jigirma ekinshi háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. **2.** Erinniń bir-birine tiyiwi arqalı payda bolatuǵın dawıssız ses.

## Derek
R (latın)

**R** háribi sózlerdiń ortasında hám aqırında esitiliwinshe jazıladı: **arba, ara, tarı, arpa, ıras, ırash, ıray, ırısqı, urıq, qurıq, jarıs, qarıq, sarı, ar, tar, tomar, Pirnazar** t.b. Sózlerdiń basında qısqa **ı, i, u, ú** dawıslıları esitilse de, ol jazıwda saqlanbaydı: **ret, reń, rásmiy, roman, razı, raxmet, Raziya, Reyim, Rayxan, Ramet, Rústem** t.b..

**R** **1.** Qaraqalpaq álipbesiniń jigirma úshinshi háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. **2.** **R** háribin aytqanda awız tolıq ashılıp, tildiń ústińgi tańlayǵa tiyiliwiniń nátiyjesinen dawıssız ses payda boladı. **3. R** háribi sózdiń basında: **radio, raxmet, rásiwa,** ortasında: **barlıq, orta, arshın, apparat,** aqırında: **metr, litr, cilindr** bir jazıladı, bazıbir jaǵdaylarda **R** háribi sózlerdiń ortasında: **ǵarrı, sarras, parra, hárre** sıyaqlı sózlerde ekewi de saqlanıp, qatar jazıladı.

## Derek
S (latın)

**S** háribi sózlerdiń barlıq orınlarında aytıladı hám jazıladı: **san, sada, sabır, suw, súwret, sabaq, sabal, salıq, asaw, Asan, Asqar, qasıq, dos, qos, tas, qarıs, qalıs, Taqıyatas** t.b..

**S** **1.** Qaraqalpaq álipbesiniń jigirma tórtinshi háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. **2.** **S** háribin aytqanda awız tolıq ashılıp, tildiń ústińgi tańlayǵa tildiń tiyiwi nátiyjesinen dawıssız ses payda boladı. **3. S** háribi sózdiń basında: **saat, sabaq,** ortasında: **usta, tımsal,** aqırında: **talwas, uyqas** jazılıp, bazıbir jaǵdaylarda **S** háribi sózlerdiń ortasında: **qassap, qıssa,** aqırında: **klass, process** sıyaqlı sózlerde ekewi de saqlanıp, qatar jazıladı.

## Derek
T

**T** háribi sózlerdiń barlıq esitilgen orınlarında jazıladı: **taw, tas, tana, taza, tárezi, atız, talant, qutı, tut, sút, kút, ataw, azat, qant, ant, bánt, Taxtakópir** t.b..

**1.** Qaraqalpaq álipbesiniń jigirma besinshi háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. **2.** **T** háribin aytqanda awız áste ashıladı da, tildiń ushı tiske tiyip, dawıssız sesti payda etedi. **3. T** háribi sózdiń basında: **tas, talaq,** ortasında: **qatar, shatır,** aqırında: **xızmet, qanazat** sıyaqlı sózlerde jazılsa, al bazıbir jaǵdaylarda sózdiń aqırında: **kilovatt** t.b. sózlerde ekewi qatar, saqlanıp jazıladı.

## Derek
N (latın)

**N** háribi sózlerdiń barlıq esitilgen jerlerinde jazıladı: **ana, nan, nama, naqıl, naǵıs, tana, náwshe, nálshe, dene, mákan, kún, qulan, jılan, qan, qanar, neft, nasos, notarius, nota, Naǵmet, Nagıyma, Nazarbay** t.b..

**1.** Qaraqalpaq álipbesiniń on segizinshi háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. Keyingi **ng, nm, nd** dawıssızlarına pitken sózlerge affiksler tikkeley jalǵana beredi (ҚҚТОС).

**2.** Til ushı alveollarǵa tiyiw arqalı payda bolǵan únli dawıssız ses. Sóz aqırındaǵı **n** sesi **m** sesine almasıp esitilse de, sózdiń túbiri saqlanıp **n** jazıladı (ҚҚТОС).

## Derek
Ń

**Ń ** háribi sózdiń ortasında hám aqırında jazıladı: **ań, tań, seń, soń, toń, kóń, teń, sheńgel, teńge, deńgene, shúńgil, dońız, ańız, jańa, Jańıl, Jańabay, Teńel, keńse, ańsat, jańǵaq, jańǵırıq, jońıshqa** t.b..

Qaraqalpaq tilinde **ń** háribinen baslanatuǵın birde-bir sóz joq. Al **qazaq tilinde** bul háripten baslanatuǵın jalǵız sóz bar.

## Derek
U (latın)

**U** háribi kóbinese sózdiń dáslepki buwınında jazıladı: **usta, uyqı, uya, ultaraq, ullı, ul, qurılıs, bulaq, qudıq, qulın** t.b. Al, ayırım jaǵdaylarda **maqul, maqluq, bárqulla** sıyaqlı sózlerdiń ekinshi buwınında sonday-aq, eki sózdiń birigiwinen jasalǵan adam atlarında úshinshi buwında da jazıladı: **Aytmurat, Dáwletmurat, Ázizmurat.
**
Al, **universitet, institut, galstuk, ustav, jurnal, fartuk, cirkul** sıyaqlı ózlestirme sózlerde sozılıńqı aytıladı. Bul aytılǵan eki jaǵdayda da **U** háribi jazıladı.

**1.** Qaraqalpaq álipbesiniń jigirma altınshı háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. **2.** **U** háribi **qulın, julın, juldız, qundız** sózlerinde til artı qısqa aytılatuǵın dawıslı sesti bildirse, **kommunizm, fizkultura** sıyaqlılarda sozılıńqırap aytıladı, yaǵnıy bul eki jaǵdayda da **U** háribi jazıladı.

## Derek
Ú (latın)

** Ú ** háribi tiykarınan bir buwınlı sózlerde yamasa kóp buwınlı sózlerdiń birinshi buwınında jazıladı: **úke, júzik, sútilmek, úy, úyrek, kún, tún, tús, kúlki, kúndiz, úlgi, útir, túlki, gúmis** t.b.

Siyrek jaǵdaylarda **dástúr, májbúr, májgún** t.b. sıyaqlı sózlerde, sonday-aq qospa sózlerde keyingi buwınlarda da jazıladı: **Sarıgúl, Úmitgúl, Tórtkúl, Aygúl** t.b..

## Derek
V (latın)

**V** háribi **vagon, voleybol, vanna, vatman, volt, vazelin, velosiped, vokzal, valyuta, vulkan, avtobus** t.b. sıyaqlı ózlestirme sózlerde jazıladı.

## Derek
W (latın)

**W** háribi sózlerdiń barlıq esitilgen orınlarında jazıladı: **Watan, waqıt, wade, wákil, wáj, wáliy, wálayat, wásiyat, qawın, jawın, awlaq, sawda, hawa, súwen, awqam, jawlıq, quwraq, aw, baw, suw, taw, saw, altaw, qosıw, bóliw** t.b..

**1.** Qaraqalpaq álipbesiniń jigirma segizinshi háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. **2.** **W** háribi qos erinniń alǵa qaray sozılıwınan payda bolatuǵın dawıssız ses.

## Derek
Y (latın)

**Y** háribi sózlerdiń barlıq esitilgen orınlarında jazıladı. Sózdiń, buwınnıń basında: **ya, yar, yaqshı, yamasa, yapırmay, yarım, Yaqıp, yapon, yumor, yosh, yod, yubiley, yurist, yusticiya;** sózdiń ortadında hám aqırında: **ay, jay, may, tay, toy, qoy, bay, say, bayraq, qoyan, tayaq, túye, biye, Baykal** t.b..

**1.** Qaraqalpaq álipbesiniń on úshinshi háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. **Y** háribi bas buwında siyrek ushırasadı, kóbinese sózdiń ortasında hám sońǵı buwınlarında jazıladı. **Yosh, súyew, kúyew, torǵay, saray, shalǵay** hám t.b. **2.** Til aldınıń alǵı tańlayǵa jaqınlasıwınan jasalatuǵın dawıssız ses.

## Derek
Z (latın)

**Z** háribi sózlerdiń barlıq orınlarında qollanıladı hám jazıladı: **zar, zor, zaman, zárúr, zıyan, zıyat, zerger, azada, gúz, gúze, júzim, atız, qaǵaz, zúráát, zavod, zoologiya, lebiz, segiz** t.b..

**1.** Qaraqalpaq álipbesiniń on birinshi háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. **2.** Til aldı, ızıń (frikativ) dawıssız ses.

## Derek
Sh (latın)

**Sh** háribi sózlerdiń barlıq orınlarında aytıladı hám jazıladı: **shash, shóp, shól, shana, shákirt, shertek, shigit, shiyshe, Shımbay, Tashkent, shanıshqı, qashaw, ashıq, ashshı, qoshqar, basshı, qosshı, qash, tınısh, qurash, qulash, shay, sháynek, yashik, shyotka** t.b..

**1.** Qaraqalpaq álipbesiniń otız tórtinshi háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. **2.** Awızdıń kerilip ashılıwı hám tildiń tańlaydıń ústińgi betine tiyiwinen jasalatuǵın dawıssız sesti payda etedi. 3. **Sh** háribi sózdiń basında, aqırında, bazda **ashshı, dushshı** sıyaqlı sózlerde qosarlasıp kelip, bul ekewi de jazıladı.

## Derek
C (latın)

**С** háribi qabatlasqan **ts** sesleriniń aytılıwına uqsas bolǵan únsiz dawıssız sesti bildiredi hám shet tillerden ózlestirilgen sózlerde jazıladı: **centner, cement, cex, cirkul, concert, docent, kontituciya, procent, cilindr** t.b. Al, **ketse, jetse, tartsa, jatsa, ótse** t.b. sıyaqlı sózlerde **ts** háripleriniń birikpesi saqlanıp jazıladı.

**1.** Qaraqalpaq álipbesiniń otız ekinshi háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. **2.** Til ushınıń tiske tiyip, awızdıń sál ashılıwı hám hawanıń awız quwıslıǵınan shıǵıwınan jasalatuǵın dawıssız ses. 3. **C** háribi: **revolyuciya, socializm, konstituciya, concert, cilindr, procent, cex, center, cirkul, cement** hám t.b. usı sıyaqlı sózlerde **ts** sesleriniń birikpesi ornına jazıladı.

## Derek
Ch (latın)

**Сh** háribi qabatlasqan tsр sesleriniń aytılıwına uqsas bolǵan únsiz dawıssız sesti bildiredi hám shet tillerden ózlestirilgen sózlerde jazıladı: **chek, chex, pochta, ocherk, chemodan, champion, chekanka, Chili** t.b..

**1.** Qaraqalpaq álipbesiniń otız úshinshi háribi (kirilde) hám sol háriptiń jazılıw tańbası. **2.** Til ushınıń ústińgi tańlayǵa tiyip, awızdıń sál ashılıp, hawanıń awız quwıslıǵınan shıǵıwınan jasalǵan dawıssız ses. 3. **Ch** háribi: **chek, chay, ocherk, chaynik, chayxana, pochta** hám t.b. usı sıyaqlı sózlerde **tch** sesleriniń birikpesi ornına jazıladı.

## Derek:
Hertford (Arqa Karolina)

**Hertford** AQShtıń Arqa Karolina shtatında jaylasqan qala bolıp esaplanadı. Perquimans County okrugi quramına kiredi.

## Xalqı
2130 adam xalıq jasaydı (2006).

## Geografiyası
Maydanı – 7,1 km2. Sodan 7,0 km2 qurıqlıq, 0,1 km2 suw maydanı bolıp esaplanadı. Teńiz betinen 0 m biyiklikte jaylasqan.
Flemington (New Jersey)

**Flemington** AQShtıń New Jersey shtatında jaylasqan qala. Hunterdon County okrugi quramına kiredi.

## Xalqı
4267 adam xalıq jasaydı (2006).

## Geografiyası
Maydanı — 2,8 km2. Sodan 2,8 km2 qurǵaqlıq, 0,0 km2 bolsa suw maydanınan turadı. Teńiz qáddinen ortasha 26 m biyiklikte jaylasqan.

## Derekler
Qurbanbay Záretdinov

**Qurbanbay Záretdinov** — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik akademiyalıq muzıkalı teatrınıń bas dirijyorı, Ózbekstan kórkem óner ǵayratkeri, Qaraqalpaqstanǵa xızmet kórsetken kórkem óner ǵayratkeri, Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı **Qurbanbay Záretdinov** 1951-jılı tuwıladı. 1975-jılı M.Ashrafiy atındaǵı Tashkent mámleketlik konservatoriyasın tamamlǵan. Maǵlıwmtı boyınsha qánigeligi: xor dirijyorı.
## Iskerligi
 
1968-1970-jılları Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı teatrı xor artisti.

1970-1975- jılları M.Ashrafiy atındaǵı Tashkent mámleketlik konservatoriyası studenti.

1975-1981- jılları J.Shamuratov atındaǵı Nókis mámleketlik kórkem óner kolledji oqıtıwshısı hám direktor orınbasarı.

1981-1989-jılları Qaraqalpaq mámleketlik filarmoniyası orkestr dirijyorı.

1984-1985-jılları Sankt-Peterburg Kichi opera hám balet teatrı dirijyor stajeri.

1989-1990-jılları Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalıq akademiyalıq teatrında bas xormeysteri.

1990-2003-jıllar Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalıq teatrı bas dirijyorı.

1992-2005-jılar Qaraqalpaqstan Respublikası kompozitorlar awqamı baslıǵı.

2003-2005-jıllar Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalıq teatrı bas xormeysteri.

2005-jıl Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı teatrınıń bas dirijyorı.
## Dóretpeleri
«Tumaris», «Báhár», «Búlbúl», «Ustaz», «Nazlımxan sulıw» hám basqa shıǵarmalardıń avtorı. «Ájiniyaz» operasında, «Ayjamal» baletinde, «Maysaranıń hiylesi», «Aleko» operalarında hám teatrda saxnalastırǵan barlıq muziklıq spektakllerde dirijyorlıq etip, tamashagóylerdi hayran qaldırdı. Ol Qazaqstan, Daǵıstan, Bashqurstan Respublikalarında, Tashkent qalasında, Xorezm wálayatında ótkerilgen mádeniyat-doslıq kúnleriniń, festivallardıń, Ózbekstan Respublikası Ǵárezsizlik, Nawrız ulıwma xalıqlıq bayramardıń, iri mádeniy konferenciyalar, úlken teatrlastırılǵan koncertlerdiń belsendi qatnasıwshısı. 2008-jılı Ashxabad qalasında ótkerilgen muzıkalıq festivalınıń qatnasıwshısı.

2013-jılı Tashkent qalasında teatr jámááti menen gastrol saparında bolıp "Alpamıs" spektakli dirijyorı, 2014-jılı Respublikamızdıń barlıq qala gám rayonlarında orkestr artistleri menen balalar muzıka hám kórkem óner mekteplerinde gastrol saparlarında, 2016-jılı Tashkent qalası A.Nawayı atındaǵı Ózbekstan mámleketlik úlken teatrında "Ájiniyaz", "Tumaris" operaları, "Assalam Tashkent aqshamı" simfonikalıq orkestrı koncerti menen qatnasıp tamashagóylerdiń itibarına sazawar boldı.
2013-jılı saxnalastırılǵan "Tumaris" operası hám 2015-jılǵı "Qırq qız" baletiniń avtorı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniyat hám sport isleri ministrliginiń 2015-jıl juwmaǵı boyınsha "E'tirof" tańlawınıń "Jıldıń eń jaqsı kompozitorı" nominaciyasınıń iyesi.

## Derekler
Tamara Doshumova

**Tamara Ǵanievna Doshumova** (Тамара Дошумова; 1954-jıl 10-mart, Nókis) — qaraqalpaq qosıqshısı. Qaraqalpaqstan (1977), Ózbekstan (1980) hám Tatarstan (1981) xalıq artisti.

## Ómir hám miynet jolı
Tashkent mámleketlik teatr hám súwretshilik kórkem-óneri institutınıń drama hám kino aktyorı fakultetin tamamlaǵan (1986). 1968—1996-jılları Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleketlik filarmoniyasi qasındaǵı «Ayqulash» ansambliniń jeke atqarıwshısı, 1996-jıldan «Ámiw tolqını» ansamblinde qosıqshı bolıp jumıs islegen. Kúshli, nápesi keń, bálent hám jaǵımlı dawısqa iye. Repertuarınan qaraqalpaq xalıq («Nalıw», «Ǵulpaq» hám t.b), Xorezm («Bolmaydı» hám t.b) qosıqları, qaraqalpaq hám de ózbek kompozitorleri dóretpeleri («Kewil kewilden suw isher», N. Muhammeddinov; «Qosıǵıma óziń qanat bolasań», «Seniń bul dúnyada bar ekeniń», «Yar etpe», X. Turdıqulov; «Besik jırı» M. Jiyemuratov; «Jollarım», M. Ashrafiy hám t.b) orın alǵan. Hamza atındaǵı Ózbekstan Mámleketlik sıylıǵı laureati (1981).

## Derekler
Deeringothamnus (Jalǵan pánje)

**Deeringothamnus** ("jalǵan pánje" atı menen belgili) — Annonaceae shańaraǵına tiyisli eki túrge iye gulli ósimliklerdiń urpaǵi. Watanı — Florida. Ekewi de Amerika Qurama Shtatlarınıń joǵalıp ketiw qáwipi astındaǵı túrleri federal dizimine kiritilgen.

## Túrleri

* *Deeringothamnus pulchellus*
* *Deeringothamnus rugelii*

## Sırtqı siltemeler

* Plant systematics
* PPP-index
* Catalogue of Life
## Derekler
23-may

23-may kún tarıyxı

–Dunyajúzlik tasbaqalar kúni

–Yamaykada miynet kúni

1707-jılı haywanat dunyası klassifikaciyasın dúzgen shved alımı Karl Linney dunyaǵa kelgen

1729-jılı Italiyalı publisist hám satirik jazıwshısı Djuzeppe Parini dunyaǵa kelgen

1877-jılı Ruminiya knyazlıǵı Turkiyadan tolıq gárezizligin járiyaladı

1915-jılı Italiya Avstriya-Vengriyaǵa urıs ashtı hám Birinshi jáhán urısına kirdi 

1922-jılı Uolt Disney óziniń Laf-o-Gram Films kompaniyasın jarattı, bıraq ol tez arada bankrot boldı

1944-jılı Germaniya Federativ Respublikası dep daǵaza etildi

1938-jılı Sovet hám Rossiya sport talqılawshısı, aldıńǵı furbolshı hám qorǵawshısı Vladimir Pereturin dunyaǵa kelgen

1951-jılı Sovet hám Rossiya shaxmatshısı, jáhán chempionı, xalqaralıq grossmeyster Anatoliy Karpov dunyaǵa kelgen

1990-jılı «Qazaqstan Sovet Socialistik Respublikası Prezidenti abıroyı hám qádir qımbatın qorǵaw haqqında»ǵı nızam qabıl etildi

1992-jılı Nanganda Babaraxim Mashrab muzeyi hám háykeli saltanatlı ashılıw máresimi bolıp ótti

1996-jılı Germaniyanıń Bonn qalasında ingliz,nemis,fransuz hám rus tillerinde baspadan shıqqan «Islam Karimov–jańa Ózbekstan Prezidenti» kitabınıń kórgezbe máresimi bolıp ótti

2006-jılı Ózbekstan Respublikası birinshi Prezidenti Islam Karimov Aqsarayda Germaniya Federativ Respublikası nemis ekanomikası shıǵıs komiteti basshısı Klaus Mangoldti qabıl etti
Zaynap Dayıbekova

Zaynap Kazbekovna Dayıbekova (2002-jıl 19-noyabr, Qaraqalpaqstan) — qaraqalpaqstanlı qılıshpaz, Ózbekstan saylandı komandası aǵzası. 2020-jılǵı jazǵı Olimpiada oyınları qatnasıwshısı.

## Erisken jetiskenlikleri
2018-jılda BAÁde óspirimler ortasında ótkerilgen qılıshbazlıq boyınsha Aziya chempionatında bronza medalın qolǵa kirgizdi.

2019-jılı Tashkent qalasında (Ózbekstan) ótkerilgen qılıshbazlıq boyınsha óspirim qızlar ortasındaǵı Jáhán kubogında ol finalda túrkiyalı Nisonur Erbildi 15:12 esabında jeńiliske ushıratıp, altın medaldı qolǵa kirgizdi.

2021-jılda qılıshbazlıq boyınsha Aziya-Okeaniya licenzion turnirinde Zaynap Dayıbekova Tokioda (Yaponiya) bolıp ótetuǵın Jazǵı Olimpiada oyınlarına licenziya qolǵa kirgiziwge eristi. Finalda licenziya ushın keshken bellesiwde ol Aigerim Sarıbaydı (Qazaqstan) 15:6 esabında jeńiliske ushırattı. 2021-jıl 30-iyun kúni Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Jaslar kúni bayramı munasábeti menen Zaynaptı Shuhrat medalı menen sıylıqladı. Sol jılı Kairde (Mısır) qılıshbazlıq boyınsha óspirimler ortasındaǵı jáhán chempionatında ol jetinshi orındı iyeledi.

XXXII jazǵı Olimpiada oyınlarında Zaynap óz shıǵıwların yaponiyalı Tika Aoki ústinen 15:9 esabında jeńisi menen basladı. Ol ekinshi basqıshta Aziya gúmis medalı iyesi, qıtaylı Shao Yaqidı 15:10 esabında jeńiliske ushırattı. 1/8 finalda ol taǵı korealı Yun Ji Sudı 15:12 esabında jeńiliske ushırattı. Sherek finalda ol jáhán hám Evropa chempionatlari jeńimpazı vengriyalı Anna Marton menen ushrastı, biraq 11:15 esabında jeńiliske ushıradı.

2021-jılda Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Zaynaptı Olimpiada háreketin rawajlandırıwǵa qosqan úlken úlesi ushın «Mártlik» medalı menen sıylıqladı.

## Derekler
Malay arxipelagı

**Malay arxipelagı** (, ) — dúnyadaǵı eń úlken arxipelag. Qubla-shıǵıs Aziya (Hindiqıtay) hám Avstraliya aralıǵında jaylasqan hám júdá keń aymaqqa tarqalǵan atawlar toparı. Malayziya atawları kóbinese Shıǵıs Hindstan atawları mánisinde de qollanıladı. Sonday-aq, Shıǵıs Hindistan atawları túsinigi tariyxıy jaqtan keńirek aymaqtı óz ishine aladı.

Hind hám Tınısh okeanlarında jaylasqan arxipelaglarda 20 000 ǵa jaqın ataw hám atawlar bar. Malayziya atawları dúnyadaǵı eń keń aymaqqa tarqalǵan atawlar bolıp esaplanadı. Bul atawlar Indoneziya, Filippin, Singapur, Bruney, Malayziya mámleketlerinen Saravak hám Sabah, Labuan federal okrugı, Shıǵıs Timor hám Papua-Jana Gvineya aymaǵınıń bir bólegin yamasa pútkil bólegin óz ishine aladı. Papua-Jana Gvineya Aziyada jaylaspaǵanlıǵı hám basqa mámleketlerden mádeniy ózgeshelikleri sebepli Malayziya atawları táriypine kirgiziliwi máselesi tartıslı bolıp esaplanadı.
Malay tili

**Malay tili** (óz atı: *Bahasa Melayu*) — avstroneziya tillerinen biri (Malayya-Polineziya bólimi, batıs toparı). Bul tilge qarata 1970-1990-jıllarda Malayziyada "malayziya tili" ataması da isletilgen.

Sumatra atawında, Malay yarım atawında, Kalimantan atawınıń qırǵaq boyındaǵı aymaqlarında, sonıń menen birge, bir qatar kishi atawlarda tarqalǵan.

Jazıwı latın álipbesine tiykarlanǵan.

## Derekler
* K. Alexander Adelaar. Where does Malay come from? Twenty years of discussions about homeland, migrations and classifications / Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia. — 2004-01-01. — Vol. 160, iss. 1. — P. 1–30. — ISSN 2213-4379 0006-2294, 2213-4379. — doi:10.1163/22134379-90003733.