Óli teńiz

**Óli teńiz** (; yáki ; ) basqa atlar menen de belgili, shıǵısı Iordaniya, batısı Batıs jaǵalawı hám qubla-batısı Izrail menen shegaralasqan qurǵaqlıqtaǵı duzlı kól. 

2025-jıl jaǵdayına bola, kóldiń beti teńiz qáddinen 439,78 metr (1,443 fut) tómende jaylasqan bolıp, onıń jaǵalıqları jer júzindegi eń tómen jer biyikligi esaplanadı. Tereńligi 304 m, dúnyadaǵı eń tereń giper duzlı kól. Duzlılıǵı 342 g/kg yamasa 34,2% (2011-jılda) dúnyadaǵı eń duzlı suw basseynlerinen biri bolıp, okeanǵa salıstırǵanda 9,6 ese duzlı hám tıǵızlıǵı 1,24 kg/litr, bul júziwdi júziwge uqsatadı. Óli teńizdiń tiykarǵı, arqa basseyni uzınlıǵı 50 kilometr (31 mil) hám keńligi 15 kilometr (9 mil).

Óli teńiz mıń jıllar dawamında Jer Orta teńizi basseyni átirapınan keliwshilerdi ózine tartıp kelgen. Ol dúnyadaǵı dáslepki salamatlandırıw orınlarınan biri bolıp, Egipet mumiyalawı ushın asfalt, tóginler ushın potash sıyaqlı hár qıylı ónimlerdi jetkerip bergen. Búgingi kúnde turistler teńizdi Izrail, Iordaniya hám Batıs jaǵa sızıqlarında zıyarat etedi.

Óli teńiz tezlik penen sheginip barmaqta, búgingi kúnde onıń maydanı 605 km2 (234 mi2) bolsa, 1930-jılı 1050 km2 (410 mi2) boldı. Onıń recessiyasın azaytıw ushın bir neshe kanal hám qubırlar boyınsha usınıslar bildirilgen, máselen, "Qızıl teńiz-Óli teńiz suw transportı" joybarı islep shıǵılǵan.

## Atalıwı
Inglis tilindegi "Óli teńiz" ataması arab tilindegi atamanıń, grek hám latın tilindegi áyyemgi atamalardıń kalkalawı bolıp, kóldiń júdá shorlanıwı sebepli suw haywanatınıń azlıǵına baylanıslı aytıladı. Inglis tilindegi táriyxiy atlar: Duz teńizi, Sodom kóli, onıń joq etiliwi haqqındaǵı bibliyalıq gúrriń, Asfalcitler kóli grek hám latın tillerinen alınǵan.

"Óli teńiz" ataması geyde evrey ádebiyatında Yām HamMāvet (ים המוות), "Ólim teńizi" túrinde ushırasadı. Biraq, kóldiń eń kóp tarqalǵan ataması injil házirgi evrey tilinde, sonday-aq, onıń eń eski ataması - "Duz teńizi" (ivritshe: ים המלח, romansha: Yām HamMelaḥ). Kóldiń injilde tilge alınǵan basqa evrey tilindegi atları Araba teńizi (ivritshe) hám Shıǵıs teńizi (ivritshe) esaplanadı. Talmudta ol "Duz teńizi" yamasa "Sodom teńizi" dep ataladı.

Arab tilindegi atı al-Bahr al-Mayyit (البحر الميت). Ol arab tilinde "Lut teńizi" (arabsha: بحر لوط, romansha: baḥr Lūṭ, بُحَيْرَة Buhayrat, بَحْرَة Bahret, yamasa بِرْكَة لوط Birket Lūṭ) dep te ataladı. Ayrımlar arab tilinde Zoara teńizi (بَحْر صُوغَر) dep ataǵan.

Kóldiń tábiyiy halda erkin júzip júriwshi bitumı menen áyyemgi sawdanıń úlken kólemi sebepli, áyyemgi grek hám rim geografiyasında onıń ádettegi atları Asfalt kóliniń qanday da bir kórinisi bolǵan áyyemgi grek tilinde:Ἀσφαλτίτης; latınsha:Lacus Asphaltites yamasa Asfalt teńizi (, ).

Sonday-aq, "Óli teńiz" dep te atalǵan (Áyyemgi grek tilinde:Nekrá Thálassa; latınsha: Mare Mortuum). Jáne bir áyyemgi atı "Yahudiy teńizi" (latinsha: Iudaicum mare), bul atama II ásir Rim táriyxshısı Tatsit tárepinen qollanılǵan.

## Geografiyası

Óli teńiz — shıǵısında Iordaniya, batısında Palestinanıń Izrail basıp alǵan Batıs jaǵası hám Izrail menen shegaralasqan duzlı kól. Bul suw ótpeytuģın kól, yaǵnıy suw shıǵaratuǵın aǵıslar joq.

Óli teńiz Iordaniya rift oypatlıǵında jaylasqan bolıp, bul geografiyalıq obyekt Óli teńiz transformasiyası (DST) nátiyjesinde payda bolǵan. Bul shep tárepke qaray háreketleniwshi transforma úzilisi Afrika plitası hám Arabstan plitası arasındaǵı tektonikalıq plitalar shegarası boylap jaylasqan. Sonday-aq, Túrkiyadaǵı Shıǵıs Anatoliya jarılıw zonası hám Sinaydı qubla ushı teńizindegi Qızıl teńiz jarılıwınıń arqa tárepi aralıǵında ótedi.

Óli teńizge suw hár qıylı dereklerden, kópshiligi kishi yamasa úzlikli túrde, sonıń ishinde:

* Iordan dáryası, arqada xalıqaralıq shegara
* Arava aǵısı (Wadi Arava), qublada xalıqaralıq shegara
* Wadi Mujib (Arnon Stream), Iordaniya, Karak gubernatorlıǵı
* Wadi Darga (Wadi Darajeh, Nahal Darga, yáki Nahal Dragot), West Bank
* Wadi al-Hasa (Brook of Zered), Jordan, Karak gubernatorlıǵı hám Tafilah gubernatorlıǵı arasındaǵı shegara
* Nahal Arugot (Wadi Areijeh yáki Wadi Argot), Ein Gedi, Israel
* Wadi Wala, Iordaniya tárepi
* Wadi Zarqa Ma'in, Iordaniya tárepi
* Nahal Tur, West Bank
* Nahal Og, West Bank
* Jer astı suwınıń sızıǵı
* Tikkeley jawın-shashın

(Wadi - arab tilindegi kishi yamasa úzik-úzik aǵıslı dárya ańǵarınıń ataması; Nahal - evrey tilindegi ekvivalenti. Inglis tilindegi bir suw basseyni atamalarında bul eki atama birdey qollanıladı.

Wadi Hassanıń suwı házir Iordaniyada tolıq paydalanıladı.  Galiley teńizi arqalı ótetuǵın Iordaniya dáryası ádewir ózgertilgen. Házirgi waqıtta óli teńizge aǵatuǵın suwdıń tek altıdan bir bólegin ǵana, yaǵnıy tikkeley jawın-shashın muǵdarınan az muǵdarda beredi.

Sonday-aq, Óli teńizdiń astı hám átirapında kishkene kóp jıllıq bulaqlar bolıp, olardıń shetlerinde háwiz hám ıdıslar payda boladı.

Iordaniya oypatlıǵınıń qubla bóliminde teńiz qáddinen 420 m tómende jaylasqan Vadi Mujib oypatlıǵı biosfera qorıqxanası bolıp, maydanı 212 km. Óli teńizdiń arqa bóliminde jılına derlik 100 mm (4 in) hám qubla bóliminde derlik 50 mm (2 in) jawın jawadı. Óli teńiz zonasınıń qurǵaqshılıǵı Iuda tawlarınıń jawın sayası tásirine baylanıslı. Óli teńizdiń shiģısındaǵı bálentliklerge Óli teńizdiń ózine qaraganda kóbirek jawın jawadı.

## Geologiyası

### Formaciya teoriyaları
Óli teńizdiń teńiz qáddinen tómen jaylasıwınıń kelip shıǵıwı haqqında bir-birine qarsı eki boljaw bar. Eski boljaw boyınsha, Óli teńiz Qızıl teńiz riftiniń yamasa hátte Shıǵıs Afrikanıń Ullı rift oypatlıǵınıń dawamı bolǵan haqıyqıy rift zonasında jaylasqan. Sońǵı boljaw boyınsha, Óli teńiz basseyni Óli teńiz transformasiyası boyınsha "basqıshpa-basqısh" úzilis nátiyjesi bolıp, ol jer qabıǵınıń keńeyiwin hám sonıń aqıbetinde shógiwdi payda etedi.

### Sedom laguni
Pliocenniń aqırı-pleystocenniń baslarında házirgi Iordan dáryası alabı, Óli teńiz hám Arqa Vadi-Arabanı Jer Orta teńiz suwları tárepinen qayta-qayta suw basqan. Suwlar geologlar tárepinen Sedom laguni dep atalatuǵın, házirgi Jezreel alabı arqalı teńiz benen baylanısqan tar, qıysıq qoltıqta payda bolǵan. Oypatlıqtaǵı suw tasqınları tektonikalıq hám klimat sharayatlarınıń uzaq múddetli ózgeriwine baylanıslı túrde kelgen hám ketken.

Sedom laguni arqada Galiley teńizinen óli teńizdiń házirgi qubla shetinen qubladaǵı 50 km ge shekem maksimal dárejede sozılıp, keyingi kóller bul keńlikten asıp ketpegen. Xula oypatlıǵı biyikligi hám onı Galiley teńizi basseyninen ajıratıp turıwshı Korazim blokınıń joqarı bosaǵası sebepli bul suw basseynleriniń hesh qaysısınıń quramına kirmegen.

### Duz kánleri
Sedom laguni tiykarınan tas duzınan ibarat evaporitlerdi shóktirdi, nátiyjede házirgi Sedom tawı aymaǵındaǵı eski basseyn túbinde 2,3 km (1,43 mi) qalıńlıqqa jetti.

### Kóldiń payda bolıwı

Kafridiń aytıwınsha, neogenniń aqırģı dáwirinde, yaǵnıy pliocende (a. 2,5 mln. jıl aldın) evstatikalıq teńiz qáddi házirgi teńiz qáddinen 50-100 m biyiklikte bolǵan. Usı tárizde Jer Orta teńizin Iordaniya rift oypatlıǵı menen baylanıstırıwshı arqa oypatlıqlardı suw basqan, bul bolsa qıysıq tárizli lagunanıń payda bolıwına alıp kelgen. Bul joqarı evstatikalıq teńiz qáddi jaģdayı keyin ala juwmaqlanıp, okean bul aymaqtı basıp óte almadı. Solay etip, uzın laguna teńizge shıqpaytuǵın kólge aylanıp, joqarı puwlanıw tezligi sebepli - rift oypatlıǵınıń tómengi, qubla bólimine shegindi. Biraq, Mordexay Shteyn payda bolıw procesin ele anıqlanbaǵan dep esaplap, kesh Pliocen-erte Pleystocen procesi haqqında aytqan. Bunda tektonika Jer Orta teńizinen burınǵı qoltıq yamasa lagunaga suw kirip keliwin tosıwda da rol oynaǵan bolıwı múmkin.

Sedom lagunınan keyin keletuǵın birinshi táriyxtan aldınǵı kól Amora kóli dep ataladı (ol erte pleystotsen dáwirinde payda bolǵan bolıwı múmkin; onıń shógindileri Amora (Samra) formatsiyasına aylanǵan (e.sh. 200-80-jıllar). Keyin Lisan kóli (e.sh. 70-14 jılları) aqırında Óli teńiz ataması berilgen.

## Klimatı
Óli teńizde ıssı shól klimatı (Kóppen klimat klassifikaciyası BWh), jıl boyı quyashlı aspan hám qurǵaq hawa bar. Bul jerde ortasha jıllıq jawın-shashın muǵdarı 50 mm den az hám jazda ortasha temperatura 32 den 39 °C (90 den 102 °F) ǵa shekem boladı. Qıstıń ortasha temperaturası 20-23 °C (68-73 °F) átirapında. Bul aymaqta ultrafiolet nurlanıw, ásirese UVB (eritrogen nurlar) kúshsiz. Atmosfera basımınıń joqarılıǵın esapqa alıp, hawada teńiz qáddindegi kislorod koncentraciyasına qaraganda kislorod muģdarı biraz joqarı (jazda 3,3%, qısta 4,8%) boladı. Óli teńizdegi barometrik basımlar 1061 hám 1065 hPa aralıǵında ólshengen bolıp, joqarı biyikliktegi salamatlıq effektleri menen klinikalıq jaqtan salıstırılǵan. (Bul barometrik ólshem teńiz qáddindegi 1013,25 hPa standart atmosfera basımınan shama menen 5% joqarı, bul dúnya okeanınıń ortasha kórsetkishi yamasa ATM). Úlken suw basseyni klimatqa jumsartıwshı tásir kórsetkeni sebepli? Óli teńiz átirapındaǵı temperatura[a tásir kórsetedi. Qısta teńiz temperaturası qur[aqlıq temperaturasınan joqarı boladı, jaz aylarında bolsa kerisinshe. Bul suwdıń massası hám salıstırmalı jıllılıq sıyımlıǵınıń nátiyjesinde boladı. Hár jılı ortasha 192 kún 30 °C dan joqarı boladı.

## Tirishilik formaları

Teńizdiń "ólik" dep atalıwına sebep, onda júdá az muģdarda bakteriyalar hám mikroblı zamarrıqlar bolsa da, shorlıqtıń joqarılıǵı balıqlar hám suw ósimlikleri sıyaqlı makroskopiyalıq suw organizmleriniń jasawına imkan bermeydi.

Suw tasqan waqıtlarda Óli teńizdegi duz muǵdarı ádettegi 35% ten 30% ke hám onnan da az bolıwı múmkin. Ol jawın-shashınlı qıs sebepli waqıtsha janlanadı. 1980-jılı sonday jawın-shashınlı qıstıń birinen keyin ádettegi toyǵın kók reńli Óli teńiz qızıl reńge kirdi. Quddus Evrey universitetiniń izertlewshileri bul jerde Dunaliella atlı suw otları kóp ekenligin anıqlaǵan. Dunaliella óz náwbetinde karotinoid saqlawshı (qızıl pigmentlengen) galobakteriyalardı azıqlandırdı, olardıń qatnasıwı reńniń ózgeriwine sebep boldı. 1980-jildan baslap basseyn qurgaq bolıp, suw otları hám bakteriyalar ólshewli muǵdarda qaytıp kelmedi.

2011-jılı Izrail hám Germaniyanıń Beer Sheva qalasınan bir topar ilimpazlar suw astında súńgiw arqalı óli teńiz túbindegi jarıqlardı anıqlap, suw betin baqladı. Bul jarıqlar arqalı dushshı hám duzlı suwlar kirip keledi. Olar jarıqlar átirapındaǵı biofilmlerden úlgi alıp, bakteriyalar hám arxeylardıń kóplegen túrlerin taptı.

## Derekler

## Qosımsha oqıw

* The World Bank, 2013, "The Red Sea – Dead Sea Water Conveyance Study Program", and source of basic data on the Dead Sea.
* Yehouda Enzel, et al., eds (2006) *New Frontiers in Dead Sea Paleoenvironmental Research*, Geological Society of America,  
* Niemi, Tina M., Ben-Avraham, Z., and Gat, J., eds., 1997, The Dead Sea: The Lake and Its Setting: N.Y., Oxford University Press, 286 p.
* World Bank, Poverty Reduction and Economic Management Department, Area C and the Future of the Palestinian Economy, October 2, 2013

## Sırtqı siltemeler
* ( and )
*