open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Demografiya

**Demografiya** ( — xalıq hám  — jazaman) — hár qanday pán obyekt sheńberindegi haqıyqatlıqtıń nızam hám nızamlıqların ashıp beriw, onıń izertlew maqseti esaplanadı. Soǵan qaray, demografiyanıń predmeti xalıqtıń tábiyiy tákirar payda bolıwınıń nızam hám nızamlıqların úyreniwden ibarat. Óz gezeginde, demografiya tómendegi pán tarmaqlarına bólinedi.

Demografiyalıq statistika — demografiyanıń tariyxıy tarmaǵı bolıp, xalıqtıń tákirar payda bolıwınıń tariyxıy nızamlıqların úyrenedi. Statistikalıq demografiyanıń wazıypası xalıqtıń tákirar payda bolıwına tiyisli materiallardı toplaw hám dáslepki qayta islew, demografiyalıq processlerdi statistikalıq analizlew hám baqlaw metodların islep shıǵıwdan ibarat.

Matematikalıq demografiya — demografiyalıq processlerdi modellestiriw hám boljaw hámde olar arasındaǵı baylanıslılıqtı úyreniwdiń matematikalıq usılların islep shıǵıw hám qollanıw menen shuǵıllanadı. Demografiyalıq modellerge tuwılıw, ólim, neke kesteleriniń anıqlıǵı, stacionar hám turaqlı xalıq modeli sıyaqlılar kiredi.

Tariyxıy demografiya — mámleketler hám xalıqlar tariyxındaǵı demografiyalıq processler jaǵdayı hám dinamikasın úyrenedi.

Etnikalıq demografiya — xalıqtıń tákirar payda bolıwınıń etnik qásiyetlerin izertleydi. Xalıqlar turmıs táriziniń etnik qásiyetleri, úrp-ádetleri, dástúrleri, shańaraqqa tiyisli qatnaslar quramı sıyaqlılar xalıqtıń tuwılıw dárejesi, ortasha ómir kóriwi hám salamatlıǵı jaǵdayına sezilerli tásir kórsetedi.

Ekonomikalıq demografiya — xalıqtıń tákirar payda bolıwınıń ekonomikalıq faktorların izertleydi. Ekonomikalıq faktorlar degende, jámiyet ómiriniń barlıq ekonomikalıq shárt-shárayatları hámde olardıń tuwılıw, ólim, nekeleniw dárejesine, xalıqtıń ósiw dárejesine tásiri túsiniledi.

Demografiyalıq pikirler áyyemgi dáwirlerge barıp taqaladı hám Áyyemgi Greciya, Áyyemgi Rim, Qıtay hám Hindstan sıyaqlı kóplegen civilizaciya hám mádeniyatlarda bar bolǵan. Demo- hám -grafiya qosimtasınan dúzilgen demografiya ataması xalıqtı uliwma úyreniwge qaratıladı.

Áyyemgi Greciyada bunı Gerodot, Fukidid, Gippokrat, Epikur, Protagor, Pol, Platon hám Aristoteldiń jazıwlarında tabıw múmkin. Rimde Ciceron, Seneca, Pliniy Elder, Mark Avreliy, Epiktet, Katon, Kolumella sıyaqlı jazıwshı hám filosoflar da bul haqqında áhmiyetli pikirler bildirgen. Orta ásirlerde xristian oyshılları demografiya boyınsha klassikalıq ideyalardı biykarlawǵa kóp waqıt ajırattı. Bul tarawǵa áhmiyetli úles qosqanlar Uilyam Konches, Lukalik Vartolomey, Auvergnelik Uilyam, Uilyam Pagula hám Ibn Xaldun sıyaqlı musılman sociologlar edi.

## Derekler
Nasır Maxmudov

**Nasır Maxmudovich Maxmudov** (1950, Ózbekstan SSR) — ózbekstanlı alım, ekonomika ilimleriniń doktorı, professor.

## Ómirbayanı
Nasır Maxmudov 1950-jılı tuwılǵan. 

1968—1973-jılları Tashkent toqımashılıq hám jeńil sanaat institutı studenti

1973—1974-jılları Marǵilan toqımashılıq texnikumı oqıtıwshısı 

1974—1975-jılları Buxara paxta kombinatı úlken ekonomisti

1975—1977-jılları Tashkent toqımashılıq hám jeńil sanaat institutı izleniwshisi 

1977—1980-jılları Kiev xalıq xojalıǵı institutı aspirantı 

1980—1984-jılları Tashkent xalıq xojalıǵı institutı ekonomikalıq kibernetika kafedrası assistenti

1984—1986-jılları Tashkent xalıq xojalıǵı institutı ekonomikalıq kibernetika kafedrası úlken oqıtıwshısı

1986—1991-jılları Tashkent xalıq xojalıǵı institutı ekonomikalıq kibernetika kafedrası docenti

1991—1993-jılları Tashkent mámleketlik ekonomika universiteti doktorantı 

1993—1995-jılları Tashkent mámleketlik ekonomika universiteti ilimiy keńesi xatkeri

1995—1996-jılları Tashkent mámleketlik ekonomika universiteti ilimiy ekonomikalıq xabarlar orayı baslıǵı

1996—1998-jılları Tashkent mámleketlik ekonomika universiteti gumruk isi kafedrası baslıǵı

1998—2001-jılları Tashkent mámleketlik ekonomika universiteti magistratura dekanı

2001—2003-jılları Tashkent mámleketlik ekonomika universiteti ilimiy jumıslar hám maǵlıwmat texnologiyaları boyınsha prorektorı

2003—2005-jılları Tashkent mámleketlik ekonomika universiteti magistratura dekanı

2005—2006-jılları Tashkent mámleketlik ekonomika universiteti ekonomikalıq informatika kafedrası baslıǵı

2006—2010-jılları Tashkent mámleketlik ekonomika universiteti ilimiy jumıslar boyınsha prorektorı

2010-jılı Tashkent mámleketlik ekonomika universiteti rektor wazıypasın waqıtsha atqarıwshısı

2010—2011-jılları Tashkent mámleketlik ekonomika universiteti ilimiy jumıslar boyınsha prorektorı

2011—2012-jılları Tashkent mámleketlik ekonomika universiteti Makroekonomika kafedrası baslıǵı

2020—2021-jıllarda Tashkent mámleketlik ekonomika universiteti makroekonomikalıq tallaw hám prognozlastırıw kafedrası professorı sıpatında jumıs islegen. 2021-jıldan Tashkent mámleketlik ekonomika universiteti makroekonomikalıq analiz hám prognozlastırıw kafedrası professorı.

## Ilimiy iskerligi
80 nen artıq ilimiy jumıslar, sonnan 7 oqıw qollanba hám ilimiy monografiya jáne broshyuralardıń avtorı bolıp, ilimiy jumısları tiykarınan Ózbekstanda sociallıq-ekonomikalıq proceslerdi modellestiriw, makroekonomikalıq kórsetkishlerdi prognozlaw, sanaat tarawların basqarıw sistemasınıń ekonomikalıq izertlewi, paxta hám jeńil sanaat kárxanaların turaqlı rawajlandırıw strategiyaların izertlew, sociallıq-ekonomikalıq proceslerdi mámleket tárepinen tártipke salıw hám basqa da sociallıq tiykarǵı mashqalalarǵa baǵıshlanǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Nosir Maxmudov Google Scholar
Qarajan baqsı

**Qarajan baqsı** (1884-1966) — qaraqalpaq xalıq baqsısı, ataqlı Berdaq shayırdıń aqlıǵı. Qarajan baqsınıń ómir súrgen jeri Aral teńiziniń túslik átirapı. Qarajannıń ustazı óziniń anası — Húrliman. Qarajan qaraqalpaq duwtar namalarınıń orginal variantların duwtarda shertedi. Onıń namaların shákirti Aytjan baqsı Xojalepesov dawam etip shertip, onı notaǵa saldırıp, házirgi qaraqalpaq xalıq namaların bayıttı.

Qarajan baqsı  Berdaqtıń jasaǵan zamanındaǵı xalıq namaların jaqsı shertken. Ol «Oygana», «Gúlzar», «Qızminayım» namaların shertkende qaraqalpaqlardıń basqa namalarınan ayrılıp turǵan. Ol óz repertuarında «Góruǵlı» dástanınıń túrli variantların aytqan. Ol qaraqalpaq baqsı eski zamanlardaǵı qaraqalpaq namaların házirgi zamanǵa alıp kelip notaǵa jazdırıp házirgi qaraqalpaq mádeniyatınıń ósiwine járdem etti.
Aytjan baqsı

**Aytjan baqsı** (1908-1954) — 1908-jılı burınǵı Shımbay uezdi Kókózek volost, «Shógirkól» degen jerde, hazirgi Taxtakópir rayonı territoriyasında qusshı-diyqan hsańaraǵında tuwıladı. Ol qaraqalpaqlardıń Qıtay tiyresi, kepesheriwshi ruwınan boladı. Ol jaslay ataqlı Berdaq baqsınıń (Berdaq shayırdıń) aqlıǵı Qarajan baqsıǵa shákirt bolıp izine eredi. Aytjan Qarajan baqsıdan dástanlar úyrenedi hám duwtarda saz úyrenip jaqsı sazende boladı.

Aytjan baqsı 1934-jıldan baslap ómiriniń aqırına deyin qaraqalpaq kórkem ónerin rawajlandırıwǵa xızmet etti. Teatrda, radio komitetinde isledi. Ol qaraqalpaq muzıka ónerin xalıq namaların notaǵa jazdırttı. 

Aytjan Xojalepesov uzaq jıllar xalıqǵa minsiz xızmet etkeni ushın «Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen artist» degen ataqqa iye boldı.
Piramidalar sawashı

**Piramidalar sawashı** (, , Imbaba sawashı) — 1798-jıl 21-iyulde 20 000 áskerli francuz armiyası hám 60 000 adamǵa jaqın turk-mısır armiyası ortasında júz bergen iri sawash (sawashta 21 000 adam qatnasqan).   Sawash Franciyanıń anıq jeńisi hám turk-mısır armiyasınıń qıyratılıwı menen juwmaqlandı.

## Tariyxı
1798-jıl 2-iyulde Osmaniyler iyelegen Mısırǵa kelip túsip, Aleksandriyanı iyelegennen keyin general Bonapart basshılıǵındaǵı francuz armiyası sahra boylap Qahira tárepke qaray júrdi. Olar Piramidalardan toǵız milya (14 kilometr) uzaqlıqta hám Qahiradan tek ǵana tórt milya (6,4 kilometr) uzaqlıqta húkimdar Mamluklar armiyası menen ushırastı. Mamluklar armiyasına eki gruzin mamluki Murat Bey hám Ibrahim Bey basshilıq etken hám olardıń qol astında kúshli hám joqarı dárejede tayarlanǵan atlı áskerler, sonday-aq, piyada ásker sıpatında isleytuǵın fellahlar láshkerleri bolǵan. 13-iyul kúni francuz barlawshıları Murat lageri jaylasqan jerdi tapqannan keyin, Bonapart dushpan áskerlerine qaray ilgerilewge buyrıq berdi hám Chobrakittegi qısqa sawashta olar menen urıstı. Franciya dala artilleriyası tárepinen flagman kemesi joq etilgennen keyin mamluklar shegindi. Sawash Franciyanıń kishi jeńisi menen tamamlandı.

## Derekler
Karlo Buonaparte

**Karlo Buonaparte** (, ; 1746-jıl 29-mart, Ayachcho, Korsika — 1785-jıl 24-fevral, Monpelye, Franciya patshalıǵı) — korsikalı advokat hám siyasatshı, keń tarqalǵan Bonapartlar shańaraǵınıń tiykarın salıwshı, francuz imperatorı Napoleon I nıń ákesi.

## Biografiyası
Karlo Buonaparte 1746-jılı 27-martta Ayachcho qalasında tuwıldı. Huqıqtanıwshı Juzeppe Buonaparte (1713-1763) úsh perzentiniń eń kishisi. Karlo dáslep ákesiniń izinen barıp, Piza universitetinde huqıqtan bilim aladı. Karlo on jeti jasqa shıqqanda tuwısqanları onı 13 jasar Leticiya Ramolino menen nekelestirdi.

1764-jılı Korsika respublikası baslıǵı Paskal Paolinıń járdemshisi bolip, ol onı Parij (Lyudovik XV) hám Rimge (papa Kliment XIII menen sóylesiwler ushın) diplomatiyalıq tapsırmalar menen jibergen. Franciya tárepinen Korsikanı basıp alıwı menen juwmaqlanǵan 1769-jılǵı kampaniyada Paolige adyutant bolǵan. Korsika ǵárezsizligi qulaǵannan keyin ol sırt elge kóship ketti, biraq tez arada qaytıp keldi hám Franciya tárepdarları partiyasına qosıldı.

Karlo Buonaparte Monpelya qalasındaǵı suwǵa barǵan waqtında rak keselliginen qaytıs bolıp, shańaraǵın kún kóriw múmkinshiligisiz qaldırǵan.

## Shańaraǵı hám balaları
1764-jıldıń 2-iyunınan baslap Leticia Ramolinoǵa úylengen. Olardıń 13 perzenti bolıp, olardıń 5 ul hám 3 qızı erjetken jasqa jetken: 
# Napoleone Bonaparte (1764/1765 — 1765-jıl 17-avgust)
# Mariya Anna Bonapart (1767-jıl 3-yanvar — 1768-jıl 1-yanvar)
# Jozef Bonapart (ital. Juzeppe) (1768-jıl 7-yanvar — 1844-jıl 28-iyul), Neapol patshası, keyinrek Ispaniya patshası.
# Napoleon I (ital. Napoleone) (1769-jıl 15-avgust — 1821-jıl 5-may), francuzlar imperatorı hám Italiya patshası.
# Mariya Anna Bonapart (1771-jıl 14-iyul — 1771-jıl 23-noyabr)
# Lyusyen Bonapart (ital. Luchano) (1775-jıl 21-may — 1840-jıl 29-iyun), Kanino hám Muzinyani knyazı.
# Eliza Bonapart (1777-jıl 13-yanvar — 1820-jıl 7-avgust), Toskaniyanıń ullı gercoginyası, Birinshi imperiyanıń divizion generalı hám Lukka hám Pombino húkimdar knyazı Feliks Paskal Bachiokkinıń zayıbı (1762-1841).
# Lui Bonapart (1778-jıl 2-sentyabr — 1844-jıl 25-iyul), Gollandiya patshası, Gortenziya Bogarnenıń (Jozefina Bogarnenıń qızı) kúyewi, 1852-1870-jılları francuzlar imperatorı Napoleon III nıń ákesi.
# Polina Bonapart (1782-jıl 24-mart — 1825-jıl 9-iyun), Gvastalla gersoginyası, Sulmon hám Rossano knyazı Kamillo Borgezenıń hayalı (1775-1832).
# Karolina Bonapart (1782-jıl 24-mart — 1839-jıl 18-may), Klev hám Berg ullı gercoginyası, Neapol Patshası, Neapol taxtında Jozef Bonaparttıń miyrasxorı, imperiya marshalı Ioaxim Myurattıń (1767-1815) zayıbı.
# Jerom Bonapart (1784-jıl 15-noyabr — 1860-jıl 24-iyun), Vestfaliya patshası.

## Derekler
Arzı Maxmudov

**Arzı Maxmudov** (1910-jılı tuwılǵan, 1970-jılı qaytıs bolǵan) — sovet hám ózbek mámleketlik partiya jetekshisi, Ózbekstan KP Samarqand wálayatlıq komitetiniń birinshi sekretarı (1959—1964).

## Ómirbayanı
Arzı Maxmudov 1910-jılı diyqan shańaraǵında tuwılǵan. Milleti ózbek.
Miynet jolın 1929-jılı Samarqand wálayatında mektep muǵallimi sıpatında baslaǵan. 1929—1956-jılları Jambay rayonlıq Keńesi atqarıw komitetiniń baslıǵı, Ózbekstan Kompartiyası (b) Paxtakor rayonlıq komitetiniń birinshi xatkeri, Ózbekstan KP (b) Samarqand wálayatlıq komitetiniń úshinshi xatkeri, Samarqand wálayatlıq Keńesi atqarıw komitetiniń baslıǵı, Ózbekstan KP (b) Qashqadárya wálayatlıq komitetiniń birinshi xatkeri, Ózbekstan Kompartiyası (b) Qaraqalpaqstan wálayatlıq komitetiniń birinshi xatkeri lawazımlarında jumıs alıp barǵan.
Keyin ala Samarqand wálayatı Keńesi atqarıw komitetiniń baslıǵı, Ózbekstan Kompartiyası Samarqand wálayatı komitetiniń birinshi xatkeri, Samarqand APJ atqarıw komiteti baslıǵınıń orınbasarı lawazımlarında jumıs alıp barǵan.
1941-jıldan 1958-jılǵa shekem VKP (b) aǵzası bolǵan. KPSS Oraylıq Komiteti janındaǵı qayta tayarlaw kursların pitkergen.

## Iskerligi
1929—1939-jılları mektep muǵallimi (Qaradárya, Bulungur, Jambay rayonı), mektep direktorı (Ózbekstan SSR Jambay rayonı), Jambay rayonı xalıq bilimlendiriw bólimi baslıǵı (Samarqand wálayatı)

1940—1943-jılları Jambay rayonlıq Keńesi atqarıw komitetiniń baslıǵı

1943—1946-jılları Ózbekstan Kompartiyası (b) Paxtakor rayonlıq komitetiniń birinshi sekretarı

1946-jıl Ózbekistan KP (b) Samarqand wálayatı komitetiniń úshinshi sekretarı
1946—1950-jılları Samarqand wálayatı Keńesi atqarıw komitetiniń baslıǵı

1950—1952-jılları Ózbekstan KP (b) Qashqadárya wálayatı komitetiniń birinshi sekretarı

1952—1956-jılları  Ózbekstan Kompartiyası (b) Qaraqalpaqstan oblastlıq komitetiniń birinshi sekretarı

1958—1959-jılları Samarqand wálayatı Keńesi atqarıw komitetiniń baslıǵı,

1959—1963-jılları Ózbekstan Kompartiyası Samarqand wálayatı komitetiniń birinshi sekretarı

1963—1964-jılları Ózbekstan Kompartiyası Samarqand wálayatı komitetiniń birinshi sekretarı

1964-jıldan Samarqand APJ atqarıw komiteti baslıǵınıń orınbasarı.
SSSR Joqarǵı Sovetiniń 4 hám 6-shaqırıqlarınıń deputatı.

## Sıylıqları
*Lenin ordeni
*Watandarlıq urıs ordeni.
*Miynet Qızıl Bayraq ordeni
*Qızıl juldız ordeni
*Húrmetli nıshan ordeni

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Mahmudov Arzi
Vladimir Vısockiy

**Vladimir Semyonovich Visockiy** (; 1938-jıl 25-yanvar — 1980-jıl 25-iyul) — rus sovet shayırı, jazıwshısı hám aktyorı. Tagankadaǵı Moskva drama hám komediya teatrında aktyor (1964-1980). 30-ǵa jaqın filmlerde súwretke túsken. Visockiy dóretiwshiliginde 400 den artıq qosıqlar bar: kúlgili hám komediyalıq, lirikalıq qosıqlar, romantikalıq balladalar h.t.b. Ásirese, onıń qúdiretli zawıq hám haqıyqat tuyǵısı menen suwǵarılǵan, kúshli ishki sezimler menen dóretilgen dóretpeleri kópke tanımalı. Visockiy birneshe márte Ózbekstanda bolǵan hám Tashkent, Nawayı, Shırshıq sıyaqlı qalalarda koncertler bergen (1973, 1979).

## Derekler
Richard Wagner

**Wilhelm Richard Wagner** (Vilgelm Rixard Vagner, 1813-jıl 22-may, Leypsig — 1883-jıl 13-fevral, Veneciya) — nemec opera kompozitorı, dirijyor, dramaturg (óz operaları librettolarınıń avtorı), filosof, revoluciyashı. Vyursburgde xormeyster (1833), Magdeburg, Kenigsberg, Riga, Drezden teatrlarınıń muzika basshısı (1834-49).

1849-jılǵı Drezden qozǵalańına qatnasqanı ushın 13 jılǵa súrgin etilgen. Keyin Shvecariya hám Bavariya (Myunxen, Bayreyt) da jasap, dóretiwshilik penen shuǵıllanǵan, dirijyor sıpatında kópǵana Evropa mámleketlerinde gastrolde bolǵan. Bayreyt opera teatrın shólkemlestirgen (1876). Dáslepki shıǵarmalarında («Periyler», 1834; «Gollandiyalıq ushıwshı», 1841; «Tangeyzer», 1845) nemec romantikalıq opera (K.M. Veber) dástúrlerin dawam ettirgen. «Loengrin» operasında (1848) jańa usılǵa burılıw sáwlelengen. Keyingi shıǵarmalarında («Tristan hám Izolda», 1859; «Nibelung júzigi» tetralogiyası, 1856-74; «Parsifal», 1882) tamamlanǵan ariya, ansambl, xor hám balet saxnalarınan waz keship, olardıń ornına erkin formadaǵı muzıkalıq monolog hám dialoglardı kirgizgen. Sonıńday-aq orkestrdiń muzıkalıq kórsetiliwine ayrıqsha áhmiyet berilgen, onıń kórkem wazıypaları sheńberi keńeytirilip, operadaǵı muzikalıq dramalıq keskinlikti kúsheytirgen. Wagnerdiń opera reforması kompozitorlarınıń dóretiwshiligine tásir etken.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Fleshlight

**Fleshlight** — orayı Texastıń Austin qalasında jaylasqan jasalma qın markası.

Fleshlight 1998-jıl iyulda Steve Shubin tárepinen islep shıǵılgan hám Interactive Life Forms kompaniyası tárepinen satılǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Saytı
Roald Amundsen

**Roald Amundsen** (16-iyul, 1872 — 18-iyun, 1928) — Norvegiyalı polyus sayaxatshısı hám izertlewshi. 1911-jılda 14-dekabrde birinshi bolıp qubla polyusge jetken. 

**Amundsen Rual** (1872.16.7 — 1928) — norveg polyus sayaxatshısı. Birinshi márte 1903-06 jıllarda «Yoa» kemesinde Arqa-batıs teńiz jolı arqalı Grenlandiyadan Alyaskaǵa ótti. Kanada Arktikasındaǵı King-Vilyam atawında eki jıl dawamında áhmiyetli geomagnit baqlawlar alıp bardı. A. 1904-jıl Butiya-Feliks yarım atawında Arqa magnit polyusın tekserdi hám sol átiraptaǵı 100 ge jaqın atawlardı birinshi bolıp kartaǵa túsirdi. 1911-jıl «Fram» kemesinde Antarktikaǵa ekspediciya uyımlastırdı. Sol jılı 14-dekabrde tariyxta birinshi bolıp (R. Skottdan bir ay aldın) Qubla polyusge jetip bardı hám ol jerden qaytıwda Koroleva Mod taw dizbegin (bálentligi 4550 m) ashtı. A. 1926-jılı 12 - 13 - mayda birinshi márte Antarktika ústinen  "Norvegiya" dirijablinde Shpicbergen - Arqa polyus - Alyaska marshruta boyınsha ushıp ótti. 1928-jılda Umberto Nobile ekspediciyası apatshılıqǵa ushıraǵannan keyin, A. ekspediciyashılarına járdem kórsetiw ushın 18-iyunda gidrosamolyotda ushıp baratırǵanda ol da Barens teńizinde apatqa ushırap biydárek joǵalǵan. A. óziniń sayaxatları haqqında birneshe shıǵarmalar jazǵan. A. nıń rus tilinde: «Muz okeanı ústinen ushıp ótiw» (L., 1927, L. Elsvort penen birgelikte jazılǵan), «Mod» kemesinde Aziyanıń arqa jaǵası boylap ekspediciya (1929), «Qubla polyus» (1937), bes tomlı shıǵarmalar toplamı (L., 1936 - 39), «Meniń ómirim» (M., 1959) hám basqa shıǵarmaları baspadan shıqqan. Antarktida jaqınındaǵı bir teńiz hám Amerika polyus stanciyası (Amundsen - Skott) hámde taw dizbegi, qoltıq, suw astı saylıǵı (Arqa muz okeanında) A. atına qoyılǵan.

## Derekler

ÓzME.Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neil Armstrong

Neil Alden Armstrong (aytılıwı: Nil Olden Armstrong; 5-avgust, 1930 — 25-avgust, 2012) amerikalı astronavt, , injener, universitet professorı hám Ay sırtındaǵı birinshi insan bolǵan. Kosmanovt bolmastan aldın Armstrong Amerika Qurama Shtatları Teńiz kúshleri oficeri bolǵan hám Koreys urısında qatnasqan. Urıstan keyin ol Dryden Párwaz Izertlewleri Orayında ushıwshı-sınawshı bolıp, 900 den artıq párwaz qılǵan. Purdue Universitetin tamamlap, tálimdi Qubla Kaliforniya Universitetinde dawam ettirgen.

Amerika Qurama SHtatları ÁSkeriy Hawa Kúshleriniń "Adam Kosmosta" hám Boeing kosmos párwazı joybarlarında qatnasıp atırıp, Armstrong Nasa astronavtları korpusına 1962-jılı qosıldı. Onıń birinshi kosmoslıq párwazı 1966-jılı Gemini 8 missiyası bolıp, onda ol David Scott penen eń dáslepki márte keme birlesiwin ámelge asırdı.

Armstrongnıń ekinshi hám aqırǵı kosmoslıq párwazı 1969-jılı iyulda Apollo 11 kemesinde Ayǵa ushıwı boldı. Bul missiyada Armstrong hám Buzz Aldrin Ay sırtına qonıp, 2½ saat izertlewler alıp bardı, bul waqıtta orbitadaǵı modulda Michael Collins qalǵan edi. Armstrong Collins hám Aldrin menen birgelikte AQSH Prezidenti Richard Nixon tárepinen Azatlıq Prezidentlik medalı, Jimmy Carter tárepinen Kongress Maqtaw kosmoslıq Medalı (1978), 2009-jılı bolsa Kongress Altın Medalı menen sıylıqlanǵan. 

2012-jılı 25-avgustda Armstrong arteriya tosılıwı sebebinen dúnyadan ótti.

ARMSTRONG (Armstrong) Nil (1930.5.8, Ogayo shtatındaǵı Uapakone-ta sh.) - AQSH astronavt ushıwshısı. 16 jasında ushıwshılıq huquqın alǵan. 1955-jılda Lafayett qalasındaǵı (Indiana shtatı) Perdu universitetin tamamlap, aviaciya texnigi qánigeligin iyelegen. Áskeriy teńiz flotı bólimlerinde xızmet qılǵan. Lyuis izertlew orayında sınawshı-ushıwshı bolǵan. A. 1962-jıldan baslap astronavtlar toparında. 1966-jılı 16-martda A. "Jeminay-8" kosmik kemesiniń komandiri sıpatında (J. Skott penen) kosmosqa ushtı. 1969-jılı 16-24 iyulda "Apollon -11" kosmik kemesiniń komandiri sıpatında E. Oldrin hám M.Kollinz benen birge tariyxta birinshi márte ayǵa ushtı hám ol jerde 21 saat 36 minut boldı. A. Ayǵa birinshi qádem qoyǵan (1969-jıl 21 iyulde) insan. Dásturdi tabıslı orınlap Jerge qaytqan.  

## Ádebiyatlar
OʻzME. Birinshi tom. Toshkent, 2000-jıl

## Derekler
(unspecified title)
(unspecified title)
„Space legend Neil Armstrong dies“. CNN. Qaraldı: 26-avgust 2012-jıl.

## Siltemeler
* Neil Armstrong  Shańaraq aǵzaları jaratqan sayt
* Астронавты не умирают по субботам, *[[Lenta.ru]]*
FairPlay

**FairPlay** — bul Apple Inc. tárepinen videolar, kitaplar hám qosımshalardı hám tariyxıy jaqtan muzıkanı qorǵaw ushın islep shıǵarılǵan cifrlı huqıqlardı basqarıw (DRM) texnologiyaları shańaraǵı.

## Muzıka
FairPlay diń dáslepki versiyası iTunes Store daǵı muzıkanı qorǵaw ushın jaratılǵan hám házirgi waqıtta belsendi túrde paydalanılmaytuǵın jalǵız FairPlay versiyası bolıp tabıladı.

### Texnikalıq maǵlıwmatlar
FairPlay MP4 multimedia fayl formatına shifrlanǵan AAC audio qatlamı retinde integraciyalanǵan. FairPlay menen qorǵalǵan fayllar shifrlanǵan AAC audio qatlamı bar ádettegi MP4 konteyner faylları bolıp tabıladı. Qatlam AES algoritmi járdeminde shifrlanadı. Audio qatlamdı deshifrlaw ushın kerekli tiykarǵı gilt te MP4 konteyner faylında shifrlanǵan túrde saqlanadı. Tiykarǵı giltti deshifrlaw ushın kerekli gilt «paydalanıwshı gilti» dep ataladı. Paydalanıwshı jańa kompyuterdi iTunes arqalı dizimnen ótkizgende, qurılma Appledıń serverlerinen ruqsat soraydı, usılayınsha paydalanıwshı giltin aladı. Fayldı oynatıwǵa urınǵanda, fayl ishinde saqlanǵan tiykarǵı gilt paydalanıwshı giltine sáykes keledi hám eger tabıslı bolsa, oynatıwǵa ruqsat beredi. FairPlay muzıkanı sheksiz sanlı iPodlarǵa sinxronlastırıwǵa hám treklerdi sheksiz sanlı CD-lerge jazıwǵa múmkinshilik beredi, degen menen belgili bir pleylist ózgertiwsiz tek 7 márte ǵana jazılıwı múmkin (bul sheklewdi qosıqtıń ornın ózgertiw arqalı aylanıp ótiwge boladı). Oynatıw iTunes arqalı ruqsat etilgen bes kompyuter menen sheklengen; bir kompyuterdiń ruqsatın alıp taslap, onıń ornına basqasın ruqsat etiwge boladı. 2004-jıldıń aprel ayına shekem sheklewler on pleylist jazıwı hám úsh kompyuter edi; Apple dawıs jazıw kompaniyalarınıń talapları sebepli pleylist shegarasın jetige shekem qısqarttı.

### Máseleler
2012-jıldıń iyul ayında FairPlay qorǵawı menen dóretilgen qosımshalarda mashqala payda bolıp, binar fayllardıń buzılıwına hám islemey qalıwına alıp keldi.

iOS qurılması kompyuterge jalǵanǵanda, ortadaǵı adam hújimi túrindegi kemshilikten paydalanıp, qálegen baǵdarlama paketlerin (sonıń ishinde zıyanlı baǵdarlamalardı da) ornatıw múmkin.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Jacques Cartier

**Jacques Cartier** (1941-jıl 31-dekabrde tuwılǵan) — francuz izertlewshisi. Amerikadaǵı francuz kolonizatorlıǵına tiykar salǵan. Jacques Cartier 1541-1542-jıllarda Arqa Amerikanıń shıǵıs jaǵalawlarına jámi úsh sayaxattı ámelge asıradı.

## Biografiyası

Jacques Cartier 1491-jılda Brittani shıǵıs jaǵalawınıń arqa shetinde jaylasqan Sen-Malo portında tuwılǵan. Abıroylı teńizshi bolǵan Kartiyer 1520-jılda óziniń ataqlı shańaraǵınıń aǵzası Meri Ketrin hám Granchesge úyleniwden aldın ózinin sociallıq abıroyın jaqsılaydı.

## Ádebiyatlar
* Jacques Carties: *[http://www.gutenberg.org/etext/12356 Voyage de J. Cartier au Canada]*

## Derekler
Uta Abe

**Uta Abe** ( *Abe Uta*; 2000-jıl 14-iyul, Kobe) — yaponiyalı dzyudoshı, 5-dana Kodokan (2022), 2020-jılǵı Olimpiada oyınları chempionı, 52 kilogrammǵa shekemgi salmaq kategoriyasında bes márte 2018, 2019, 2022, 2023, 2025-jıllarda jáhán chempionı.

## Biografiyası
Uta Abe — dzyudoshı, Olimpiada hám 4 márte jáhán chempioni Xifumi Abenıń qarındası.

Abe IJF (Xalıqaralıq dzyudo federaciyası) Gran-prisinde jeńimpaz bolǵan eń jas dzyudoshı boldı: ol 2016-jıldıń fevral ayında Dyusseldorf Gran-prisinde birinshi orındı iyeledi.

Ol 2018-jılı Bakude ótkerilgen jáhán chempionatında qatnasıp, 18 jasında birinshi márte jáhán chempionı ataǵın qolǵa kirgizgen. Uta dúnyanıń eń jaqsı dzyudoshısı ataǵın qolǵa kirgizgen tariyxtaǵı úshinshi eń jas dzyudoshı boldı. Abe dáslep polshalı dzyudoshı Karolina Penkovskayanı, keyin shveycariyalı Fabien Kocherdi jeńdi. Keyin ala ol braziliyalı Jessika Pereyra ústinen jeńiske eristi, yarım finalda franciyalı Amandin Byushardı 40 sekundtan kem waqıt ishinde jeńip shıqtı. Finalda Abe watanlası hám sol waqıttaǵı jáhán chempionı Ai Sisimege qarsı gúres alıp bardı hám altın medaldı qolǵa kirgizdi.

2019-jılı Tokioda ótkerilgen Olimpiadaǵa shekemgi jáhán chempionatında ol finalda rossiyalı Natalya Kuzyutinanı jeńip, altın medaldı qolǵa kirgizdi.

2020-jılǵı Olimpiada oyınlarında 52 kilogrammǵa shekemgi salmaq kategoriyasında final bellesiwinde franciyalı Amandin Byushardı jeńip, altın medaldı qolǵa kirgizdi.

2023-jıldıń may ayında Qatar paytaxtında ótkerilgen jáhán chempionatında 52 kilogrammǵa shekemgi salmaq kategoriyasında yaponiyalı dzyudoshı finalda ózbekstanlı Diyora Keldiyorovanı jeńip, chempion boldı.

2024-jıl 28-iyul kúni Parijde ótkerilgen Olimpiada oyınlarında 1/16 bellesiwlerde ózbekstanlı sportshı Diyora Keldiyorovaǵa 1:10 esabında jeńilip, Olimpiada chempionı ataǵın qoldan jiberdi. Uta Abe turnir favoritı, házirgi Olimpiada chempionı hám tórt márte jáhán chempionı, bes jıl dawamında dzyudo boyınsha jáhán jarıslarında jeńiliske ushıramaǵan edi. Uta Abe sońǵı márte 2019-jıl noyabr ayında franciyalı Amandin Byusharǵa 47 jeńislerden aldın jeńiliske ushıraǵan edi. Jeńilisten soń 24 jaslı yaponiyalı sportshı kóz jasına boyalıp, matqa betin basıp jatıp qaldı. Ol ornınan turǵannan keyin de jılawın toqtatpadı, trener bolsa onı jubatıw ushın barlıq ilajlardı kórdi.

2025-jıldıń iyun ayında Budapeshtte ótkerilgen jáhán chempionatında 52 kilogrammǵa shekemgi salmaq kategoriyasında altın medaldı qolǵa kirgizdi. Chempionlıq ushın bellesiwde kosovolı qarsılası Distriya Krasnichi ústinen jeńiske eristi.

## Derekler
Xifumi Abe

**Xifumi Abe** (; 1997-jıl 9-avgust, Kobe) — yaponiyalı dzyudoshı, 5 dzyudo danası iyesi, 66 kilogrammǵa shekemgi salmaq kategoriyasında 4 márte jáhán chempionı. -66 kg salmaq kategoriyasında eki márte Olimpiada chempionı (2020 hám 2024-jıllar). 2020-jılǵı Olimpiada chempionı Uta Abenıń ájaǵası.

## Biografiyası
Ol dzyudo menen shuǵıllanıwdı 6 jasında Hyogo Boys Kodamakaida dzyudo boyınsha jarıslardı televizorda kórgenligi sebepli baslaǵan.

Abe 2014-jılı 18 jasqa shekemgi hám 2014-jılı Fort-Loderdeyli qalasında 21 jasqa shekemgi jaslar arasında ótkerilgen jáhán chempionatında eki gúmis medalın qolǵa kirgizgen. Birneshe hápte ótkennen keyin, sol jılı ol London Olimpiadasınıń bronza medalı iyesi hám úsh márte jáhán chempionı Masashi Ebinumanı jeńip, Dzigoro Kano kubogın qolǵa kirgizip, óziniń dáslepki iri xalıqaralıq turnirinde jeńimpaz boldı.

2016-jılı Yaponiya chempionatında ol yarım finalda Masashi Ebinumani jáne jeńip, chempionlıqtı qolǵa kirgizdi. Usı jeńiske qaramastan, Rio-de-Janeyrodaǵı Olimpiada oyınlarında Yaponiya bayraǵın qorǵaw ushın Masashi Ebinuma saylandı. Iyul ayında Abe Tyumendegi jańa «Úlken dubulǵa» turnirinde jeńimpaz boldı hám jıl aqırında Jigoro Kano kubogin qolǵa kirgizdi.

2017-jıldıń fevral ayında Parijde ótkerilgen turnir tariyxındaǵı eń jas jeńimpaz boldı.

2017-jılı Budapeshtte ótkerilgen jáhán chempionatında ol barlıq qarsılasların jeńip, altın medaldı qolga kirgizedi. Jıl aqırında ol Jigoro Kano kubogında úshinshi márte jeńimpaz boldı.

2018-jılı ol Ekaterinburgtaǵı «Úlken dubulǵa»da jeńimpaz boldı hám keyin 2015-jıldan berli birinshi márte Zagreb Gran-prisinde mongol sportshısı Altansuxi Dovdonga jeńildi.

2018-jılı Bakude ótkerilgen jáhán chempionatında finalda 66 kilogrammǵa shekemgi salmaq kategoriyasında óziniń barlıq bellesiwlerinde jeńiske erisip, jáhán chempionatında ekinshi altın medaldı qolǵa kirgizgen.

2019-jılı Tokioda ótkerilgen jáhán chempionatında bronza ushın bellesiwde italiyalı sportshı Manuel Lombardonı jeńip, bronza medalın qolǵa kirgizdi.

2021-jılı Tokio oyınlarında Olimpiada chempionı boldı.

2023-jıldıń may ayında Qatar paytaxtında ótkerilgen jáhán chempionatında 66 kilogrammǵa shekemgi salmaq kategoriyasında yaponiyalı dzyudoshı finalda jerlesimi Dzyosiro Maruyamani jeńip, chempion boldı.

2024-jılı Parijde ótkerilgen jazǵı Olimpiada oyınlarında 66 kilogrammǵa shekemgi kategoriyada Olimpiada altın medalın qolǵa kirgizip, eki márte Olimpiada chempionı boldı. Finallıq bellesiwde ol braziliyalı qarsılası Vilyam Limunı jeńip shıqtı.

2025-jıldıń iyun ayında Budapeshtte ótkerilgen jáhán chempionatında 66 kilogrammǵa shekemgi salmaq kategoriyasında bronza medalın qolǵa kirgizgen. Úshinshi orın ushın bellesiwde kubalı Orlando Polanko qarsılasın jeńip shıqtı.

Yaponiya sport ilimiy universitetiniń jawıngerlik ónerleri fakultetin tamamlaǵan. 2019-jılı «Asahi TV» telekanalınıń úlken sport jetiskenlikleri ushın arnawlı sıylıǵı hám Kobé arnawlı sport sıylıǵınıń laureatı boldı.

Ol dzyudoshı Tadaxiro Nomuranı ózine úlgi dep biledi. Dzyudoshınıń tajsha usılı seoynaga bolıp tabıladı.

## Derekler
Distriya Krasnichi

**Distriya Krasnichi** (1995-jıl 10-dekabr, Pech, Kosovo) — kosovolı dzyudoshı -48 kg salmaq kategoriyasında 2020-jılǵı Olimpiada oyınlarınıń chempionı, 52 kg salmaq kategoriyasında 2024-jılǵı jazǵı Olimpiada oyınlarınıń gúmis medal iyesi. 2021, 2024 hám 2025-jıllarda úsh márte Evropa chempionı. Evropa hám jáhán chempionatlarınıń jeńimpazı.

## Biografiyası
1995-jılı tuwılǵan. Ol jeti jasında aǵasınıń baslaması menen dzyudo menen shuǵıllanıwdı baslaǵan.

2018-jılı Izrailda ótkerilgen Evropa chempionatında 52 kilogrammǵa shekemgi salmaq kategoriyasında finalda rossiyalı Natalya Kuzyutinaǵa jol berip, gúmis medaldı qolǵa kirgizdi.

2019-jılı Tokioda bolıp ótken Olimpiadaǵa shekemgi jáhán chempionatında bronza ushın gúresiwde ispaniyalı sportshı Laura Martinesti jeńip, bronza medalın qolǵa kirgizdi.

2020-jılı noyabr ayında Chexiya paytaxtında ótkerilgen Evropa chempionatında Distriya turnir bronza medalın qolǵa kirgiziwge eristi. Sherek finalda bolajaq Evropa chempionı francuz Shirin Bukliǵa utıldı.

2021-jıldıń aprel ayında Portugaliya paytaxtı Lissabonda bolıp ótken Evropa chempionatında 48 kilogrammǵa shekemgi salmaq kategoriyasında Distriya finalǵa shıǵıp, kontinent chempionı boldı. Finalǵa shıqqan ukrainalı dzyudoshı Darya Beloded bellesiwge shıqpadı.

Krasnichi 2020-jılǵı jazǵı Olimpiada oyınlarında Kosovonı qorǵadı, bul onıń karyerasındaǵı debyut boldı. Jarıs nátiyjelerine muwapıq, ol 48 kilogrammǵa shekemgi salmaq kategoriyasındaǵı final bellesiwinde yaponiyalı Funa Tonakidi jeńip shıǵıp, altın medaldı qolǵa kirgizdi.

Parijde ótkerilgen 2024-jılǵı jazǵı Olimpiada oyınlarında -52 kg salmaq kategoriyasında Distriya finalda ózbekstanlı sportshı Diyora Keldiyorovadan jeńilip, gúmis medaldı qolǵa kirgizdi.

2025-jıldıń aprel ayında Podgoric qalasında ótkerilgen Evropa chempionatında 52 kg salmaq kategoriyasında altın medaldı qolǵa kirgizdi. Finallıq bellesiwde italiyalı qarsılası Odetta Juffridanı jeńdi.

2025-jıldıń iyun ayında Budapeshtte ótkerilgen jáhán chempionatında 52 kilogrammǵa shekemgi salmaq kategoriyasında gúmis medaldı qolǵa kirgizdi. Jeńimpazlıq ushın bellesiwde yaponiyalı qarsılası Uta Abeǵa jol berdi.

## Derekler
Ateizm

**Ateizm** -  qudaydıń barlıǵına isenimniń joqlıǵı. Teizmdi qollamaytuǵın hárqanday dúnyaqarasqa ateizm delinedi, biraq, bul durıs emes, sebebi bunday qaras nonteizm dep atalıp, ateizmnen parıqlanıwı múmkin. Barlıq ateistler dinsiz, degen pikir tolıǵı menen durıs emes, bazı dinler (buddizm siyaqlı) "quday" túsinigine mútáj emes, usı tiykardan, bunday din wákilleri de ateist deliniwi múmkin.

Ózin ateist, dep ataǵan shaxslardıń kópshiligi ǵayrıtábiyiy hádiyselerge skeptikalıq jantasıp, qudaylardıń barlıǵına empirikalıq dáliller joqlıǵın úgitleydi. Bunnan tısqarı, ateizm paydasına filosofiyalıq, sociallıq hám tarıyxıy argumentler keltiriledi. Kópshilik ateistler sekulyarizm, humanizm, racionalizm hám naturalizm siyaqlı filosofiyalıq qaraslarǵa iye bolǵanı menen, barlıq ateistlerde birdey boysınıwshı dúnyaqaras joq.

## Etimologiyası
Áyyemgi grek tilinde atheos (ἄθεος, bolımsızlıq qosımshası ἀ + θεός („quday“)) "qudaysız" mánisin ańlatadı.
 
## Tariyxı
Ateizm ataması XVI ásirde Franciyada kelip shıqqan bolsada , qudaylardıń barlıǵına isenim bildirmegen dúnyaqaras hám filosofiyalıq aǵımlar alǵashqı jámiyet dáwirlerinde bolǵan. Quday, ruwx túsinikleri oylap tapqan hám jámiyetti buǵan isendiriwge háreket etken shamanlar, sıyqırshılar h.t.b din jaratıwshılarınıń ózleri buǵan isenbegen bolıwı múmkin. Tariyxıy hújjetlerde kórsetilgen ateistikalıq qaraslardaǵı filosofiyalıq mektepler b.e.sh. VI ásirde Hindstanda payda bola baslaǵan.

### Dúnyadaǵı ateistler
Házirgi waqıtta dúnyadaǵu`ateistler sanıń esaplaw qıyın jumıs, sebebi "ateist" hár túrli ańlatıladı.Sonıńday-aq qudayǵa isenbeytuǵın hárqanday shaxs ózin "ateist" dep atamaydı (ol yaki bul sózdi bilmeydi, yaki jámiyet qarsılıǵına ushırawdan qorqadı). Bul barada "dinsiz" ataması isletiledi. Dinsizler dúnya xalqınıń 16% (1,1 milliard) quraydı
.

## Sırtqı siltemeler

* Ateizm haqida sahifa va forum
* Yaxshi idrok, Pol Anri Tiri Holbax. Kitobning archive.orgda skanerlangan versiyasi. (turkcha)
* Ateistforum.org (turkcha)
* Ateism.ru (ruscha)

## Derekler
Fundamentalizm

**Fundamentalizm**  keń mánide — belgili bir táliymat aqidalarınıń ózgermeytuǵınlıǵın járiyalaytuǵın, isenimdi aqılıy dálillerden  ústin qoyatuǵın, ilahiy kitaplardaǵı ayatlar qanday mániste bayan etilgen bolsa, sol mániste qabıllanıwın talap etetuǵın, áyne waqıtta olardı materiallıq mánide ańlatıwdı maqulllamaytuǵın, din tiykarların ózgertpey durıs orınlawdı talap etetuǵın sociallıq, diniy jónelisler. Tar mánide — protestantizmdegi ortodokslıq aǵımlar. 1910-jıllarda AQShtıń qubla shtatlarında payda bolǵan. OLar xristianlıqtıń dásturiy aqidalarına, ásirese, «Bibliya»nıń jetikligine isenimdi bekkemlewdi, onı sózbe-sóz túsiniwge, túsindiriwge qattı ámel etiwdi talap etedi. 1919-jılı Filadelfiyada Jáhan xristian fundamentalistleri associaciyasına tiykar salındı. XX ásirdiń 70-jıllarınan fundamentalizm sózi islamǵa qarata qollanıla baslandı. Islam fundamentalizmi «Quran» hám hádislerdi sózbe-sóz ańlatıwdı hám eń dáslepki islamǵa qaytıwdı úgitleydi.
Monoteizm

**Monoteizm** yamasa **jeke qudaylıq** (mono... hám  grekshe treos — quday) — jalǵız quday haqqındaǵı qaraslarǵa tiykarlanıwshı diniy isenimler. Kóp qudaylıq (politeizmniń) qarama-qarsısı. Xristianlıq, iudaizm hám islam monoteizmge tiykarlanǵan dinler bolıp esaplanadı.

## Monoteizm túrleri
Absolyut monoteizm — Qudaydıń jalǵız hám sheriksiz ekenligin tán alıw (Islam dini buǵan tolıq mas keledi).

Inklyuziv monoteizm — Quday birew, biraq basqa «qudaylar» da onıń kórinisleri yaki atları sıpatında qabıllanadı (hind filosofiyasında ushıraydı).

Henoteizm — jalǵız qudayǵa sıyınıw, biraq basqa qudaylardıń barlıǵın biykarlamaw.

## Derekler
Politeizm

**Politeizm** (poli… hám grekshe theos – quday), kópqudaylıq — kóp qudaylarǵa sıyınıw. Birneshe qudaylarǵa iseniw hám olardı túrli wazıypalar, ózgeshelikler yaki tábiyat hádiyseleri menen baylanıstırıw ideyası. Monoteizmniń qarama-qarsısı. Áyyemgi Mısr, Greciya, Rimdegi dinler Politeizmge tiykarlanǵan dinler bolıp esaplanadı.

## Politeizm túrleri
Klassikalıq politeizm — Áyyemgi Greciya, Rim, Mesopotamiya, Mısr mádeniyatlarındaǵı sistemalar.

Tábiyiy politeizm/animizm — tábiyattaǵı dárya, taw, terek h.t.basqalarǵa ruwx yaki quday sıpatında qaraw.

Henoteizm — kóp qudaylarǵa iseniledi, biraq birewin basqalarınan abzal kóriw (mısalı, málim bir dawirde bir qudayǵa ibadat qılıw).

Monolatriya — basqa qudaylardıń barlıǵı tán alınadı, biraq tek birewine ibadat qılınadı.

Synkretizm — túrli dinler yaki pantheonlardıń birlesiwi (mısalı, Rim qudayları grek qudayları menen birlestirilgen).

## Panteonlar
Mesopatamiya: Anu, Enlil, Enki, Marduk.

Áyyemgi Mısr: Ra, Osiris, Isis, Horus, Anubis.

Áyyemgi Greciya: Zeus, Hera, Athena, Apollo, Artemis.

Áyyemgi Rim: Jupiter, Juno, Mars, Venus.

Nordik (Skandinaviya): Odin, Thor, Freyja, Loki.

Hind dinindegi hárqıylılıq: Brahma, Vishnu, Shiva, Devi hám basqalar — (hind filosofiyasında monistikalıq yaki advaita (Brahman) túsinikleri bar; sol ushın onı tolıǵı menen klassikalıq politeizm dep ataw barlıq jaǵdaylarda da durıs kelmeydi.

Yaponiya túrli kamiler — tábiyiy yaki ata-babalar ruwxları (mısalı, Amaterasu).

## Derekler
IPod+HP

**Apple iPod+HP** — HP arqalı tarqatılatuǵın, Hewlett-Packard brendi menen shıǵarılǵan iPodlar tarmaǵı.

2004-jıl 8-yanvarda sol waqıttaǵı HP bas direktorı Karli Fiorina Tutınıwshı Elektronikası Kórgizbesinde Apple iPod+HP kelisimin járiyaladı. Kelisimniń bir bólimi retinde, Apple óziniń iPodın HP ushın islep shıǵarıwı kerek edi hám iTunes barlıq HP Pavilion hám Compaq Presario kompyuterlerine aldınnan ornatılatuǵın boldı. iPod+HP liniyasındaǵı birinshi qurılma tórtinshi áwlad iPod bolıp, ol 20 hám 40 GB kóleminde qoljetimli boldı. Apple iPod+HP dáslep óziniń úy kompyuterleriniń reńin tolıqtıratuǵın «HP Kók» reńinde bolıwı kerek edi.

Keyinirek HP liniyaǵa iPod mini, iPod photo hám iPod shuffledı qostı. Bular Apple ónimleri emes, al rásmiy HP ónimleri bolǵanlıqtan, Apple Store Genius Barları Apple iPod+HP iPodların ońlawǵa ruqsatı joq edi hám olar birdey dizaynǵa iye bolıwına qaramastan, ońlaw ushın HP Rásmiy Xızmet Kórsetiw Orayına jiberiliwi kerek boldı.

## Kelisimniń juwmaqlanıwı
2005-jıl 29-iyulda, Fiorinanıń májbúrli túrde jumıstan shıǵıwınan keyin, HP Apple menen kelisimdi toqtatatuǵının xabarladı. Kelisim toqtatılǵanına qaramastan, kelisimniń bir bólimi HP-ge 2006-jıldıń avgust ayına shekem básekiles cifrlı muzıka pleyerin (MP3 pleyer) islep shıǵarıwına tosqınlıq etti. HP 2006-jıl 6-yanvarǵa shekem, HP HP hám Compaq brendli úy kompyuterlerine Rhapsody-di ornatıw ushın RealNetworks penen sheriklikti járiyalaǵanǵa shekem, úy kompyuterlerine iTunesti aldınnan ornatıwdı dawam etti.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
ISync

**iSync** — bul Apple Inc. tárepinen islep shıǵarılǵan, házirgi waqıtta toqtatılǵan qosımsha bolıp, ol iCal hám Adress Book maǵlıwmatların Bluetooth arqalı yamasa USB baylanısı arqalı SyncML qosılǵan mobil telefonları menen sinxronlaydı. Ol birinshi ret 2003-jıl 2-yanvarda, fusionOne kompaniyasınan licenziyalanǵan texnologiya menen shıǵarıldı. Kóplegen (2007-jıl oktyabrge shekemgi) qurılmalardı qollap-quwatlaw integraciyalanǵan edi, jańa qurılmalar óndiriwshi hám úshinshi tárep iSync Plaginleri arqalı qollap-quwatlanǵan.

## Tariyxı
iSync birinshi beta versiyası 2002-jılı 28-sentyabrde shıǵarıldı.

2003-jıl iyunda The Register basılımı iSync 1.1 qátesiniń telefon nomerleri joq kontaktlardıń sinxronlanǵan telefonlardan óshirilip ketiwine alıp keliwi múmkinligin xabarladı. iSync 3004 portın paydalanadı, bul port Mac OS X qorǵanıw diywalı iske qosılsa bloklanıwı múmkin edi.

Mac OS X 10.4 shıǵarılıwınan aldın, iSync paydalanıwshınıń Safari bet belgilerin házir toqtatılǵan Apple .Mac jazılıw xızmeti menen de sinxronlaytuǵın edi.

Mac OS X 10.4 ten baslap, iSynctiń kópshilik dáslepki sinxronizaciya funkciyaları Sync Services freymvorkına kóshirildi, baǵdarlamashılar onı óz qosımshalarına sinxronizaciyanı kirgiziw ushın paydalana aladı. Biraq, iSync qollap-quwatlanatuǵın mobil telefonlardı ornatıw, konfiguraciya etiw hám sinxronlastırıw ushın juwapkershiligin saqlap qaldı. iTunes 4.8 shıǵarılǵannan berli, iPodlardı sinxronlastırıw ushın paydalanıwshı interfeysi iTuneske tapsırıldı, degen menen baylanıs informaciyasındaǵı qarama-qarsılıqlardı sheshiw hám áhmiyetli ózgerisler (>5%) iSync panelin kórsetedi. MobileMe (burın .Mac) menen sinxronizaciya keyin MobileMe Sync domeni boldı, oǵan Sistema Sazlawlar paneli arqalı kiriwge boladı.

iSync Mac OS X 10.7 (Lion) versiyasında alıp taslandı. Degen menen, tiykarǵı freymvork Lion hám 10.8 (Mountain Lion) de ele bar bolǵanlıqtan, 10.6 (Snow Leopard) ornatıwı yamasa rezerv nusqası járdeminde iSync funkciyasın qayta tiklewge boladı.

## Qurılmanıń úylesimliligi
2005-jılı iSync iPodlar, jeke cifrlı járdemshiler (PDA), mobil telefonlar hám basqa qurılmalardı qollap-quwatladı; iSync Motorola, Nokia, Panasonic, Sony Ericsson, Siemens hám Sendo telefonların qollap-quwatladı.

iSync shıǵarılıwınan aldın, Palm óziniń sinxronizaciya programmalıq támiynatın, Mac ushın Palm Desktop-tı shıǵarǵan edi, ol kóp ótpesten toqtatıldı. Apple iSync-ti Palmnıń HotSync protokolı menen sáykeslestiriw ushın Palm Conduit dep atalatuǵın óziniń programmalıq támiynat quralın jarattı. iSync 2.0 Palm Conduit-tı tikkeley integraciyaladı. 2009-jılı Palm Pre HotSync-ten bas tartqannan keyin, Apple Mac OS X Snow Leopard-taǵı iSync 3.1-den Palm qollap-quwatlawın toqtattı.

BlackBerry OS, Palm OS hám Windows Mobile (Pocket PC) qurılmaları iSync tárepinen rásmiy túrde qollap-quwatlanbaǵan, biraq olar ele de úshinshi tárep iSync plaginlerin paydalanıw arqalı sinxronlawǵa boladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
ITunes LP

**iTunes LP** (shıǵarılıwınan aldınǵı baspasózde **Cocktail** kod atı menen belgili) — bul Apple Inc. tárepinen 2009-jıl 9-sentyabrde tanıstırılǵan interaktiv albom muqabası formatı. Ol úsh tiykarǵı dawıs jazıw kompaniyası tárepinen islep shıǵılıp atırǵan CMX formatına uqsas hám iTunes 9-dan iTunes 12-ge shekemgi programmalıq támiynatta isleydi, bul paydalanıwshıǵa muzıka menen birge multimedia elementlerin kóriwge múmkinshilik beredi. Bul format sonıń menen birge iTunes Store dúkanındaǵı tańlanǵan filmler menen qosımsha kontentti (iTunes Extras dep ataladı) biriktiriw ushın da qollanıladı.

iTunes LP júklep alıwları **.itlp** keńeytpesi bar menshikli fayl formatın paydalanadı, bul tiykarınan HTML, CSS, JavaScript, CSS animaciyaları hám plists faylların paydalanatuǵın arnawlı konvenciyalarǵa sáykes keletuǵın VebArxiv bolıp tabıladı. Bul texnologiya iTunes LP fayllarında **TuneKit** dep ataladı. 2009-jılı 28-noyabrde iTunes LP SDK kópshilikke shıǵarıldı.

2011-jılı MTV onlayn sıylıqlaw kórsetiwinde artistlerge, ıqlasbentlerge hám novatorlarǵa arnalǵan O Music sıylıqların tanıstırdı. OMAnıń dáslepki kategoriyalarınıń biri «Eń jaqsı iTunes LP» boldı. Bul kategoriyanıń jeńimpazı Pinktiń «Greatest Hits... So Far!!!» albomınıń delux basılımı boldı.

Apple 2018-jıldıń mart ayınan keyin jańa iTunes LP jiberiwlerin qabıllawdı toqtattı. Bar bolǵan LP-ler 2018-jıldıń qalǵan waqtında dúkannan alıp taslandı. Burın iTunes LP bar albomdı satıp alǵan klientler qosımsha kontentti iTunes Match arqalı ele de júklep ala aladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
ITunes Originals

**iTunes Originals** — tek Apple iTunes Store dúkanı arqalı qoljetimli bolǵan cifrlı relizler seriyası. Ol Apple kompaniyasınıń «Live From» hám «Single of Week» baǵdarlamaların da islengen iTunes atqarıwshı direktorı Aleks Lyuk tárepinen islep shıǵarılǵan. Hárbir reliz bir atqarıwshınıń muzıkasın óz ishine aladı. Relizler ádette jigirmadan aslam trekten (geyde otızdan aslam) ibarat bolıp, olarǵa atqarıwshınıń shıǵarǵan iskerliginen alınǵan muzıka, arnawlı túrde iTunes Originals ushın jazılǵan jańa jazbalar (hám burın shıǵarılǵan, hám geyde shıǵarılmaǵan qosıqlardan) hám atqarıwshınıń tariyxı menen dóretiwshiligin úyrenetuǵın yamasa keyingi qosıqtı talqılaytuǵın awızeki trekler kiredi. Ayırım relizlerde sonıń menen birge burın shıǵarılǵan hám iTunes Originals ushın dáslepki jaratılǵan videolar da bolǵan. Albomlar ushın eksklyuziv túrde jazılǵan qosıqlar ádette dawıs jazıw studiyasında tikkeley efirde jazıp alınadı.

Kópshilik iTunes Originals albomları Amerika Qurama Shtatlarınıń iTunes Store dúkanında qoljetimli, al basqa mámleketlerdiń muzıka dúkanlarındaǵı qoljetimlilik hárbir relizge baylanıslı ózgerip turadı. Geyde tek basqa mámleketlerde ǵana qoljetimli Originals boladı; bir belgili mısal – bul Ulfuls toparınıń yaponsha relizi, ol 2005-jıldıń avgust ayında iTunes sol mámlekette birinshi ret iske qosılǵannan keyingi dáslepki tórt kún dawamında Yaponiyada eń kóp júklep alınǵan albom boldı. Olar shın mánisinde tolıq metrajlı relizler bolsa da (kópshiligi hátte 80 minutlıq Kompakt Disktiń uzınlıǵınan da uzaǵıraq), treklerdiń kópshiligi ya burın shıǵarılǵan jazbalar, qayta jazbalar, ya awızeki sóz bolǵanı sebepli, relizler ádette atqarıwshı ushın «tiykarǵı albom relizi» dep esaplanbaydı.

2006-jılǵa kelip, on bes iTunes Originals albomı Billboard Top Digital Albums chartına kirdi, sonıń ishinde The Fray, Ben Harper, Rob Thomas hám Fiona Apple sıyaqlılar bar. 2005-jıldıń eń kóp satılǵan tek cifrlı albomı iTunes Originals – Sarah McLachlan boldı.

Eń sońǵı shıǵarılǵan iTunes Originals 2010-jılı shıqqan iTunes Originals – Weezer boldı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
ITunes Ping

**iTunes Ping** yamasa ápiwayı ǵana **Ping** — bul Apple Inc. tárepinen islep shıǵarılǵan hám basqarılatuǵın programmalıq támiynatqa tiykarlanǵan, muzıkaǵa baǵdarlanǵan sociallıq tarmaq hám usınıs sisteması. Ol 2010-jıl 1-sentyabrde, iTunestıń onınshı iri reliziniń bir bólimi retinde járiyalandı hám iske qosıldı. Xızmet 23 mámlekette  1 million aǵza menen iske túsirildi.

Xızmet paydalanıwshılarǵa atqarıwshılardı baqlawǵa hám doslar menen atqarıwshılardıń qısqa, operativ postların kóriwge múmkinshilik berdi. Ping ge sonıń menen bir qatarda iPhone hám iPod Touch ushın iTunes arqalı da kiriwge bolatuǵın edi.

Apple xızmetti 2012-jıl 30-sentyabrde rásmiy túrde toqtattı hám onı iTunes-tegi Facebook hám Twitter integraciyası menen almastırdı.

## Tariyxı

### Ataması
2010-jıl 1-sentyabrde Ping rásmiy túrde járiyalanǵannan keyin, golf úskeneleri óndiriwshisi PING kompaniyasınıń tiykarǵı kompaniyası Karsten Manufacturing, Apple kompaniyasınıń sociallıq tarmaǵınıń atına baylanıslı málimleme járiyalap, Karsten Manufacturing kompaniyasınıń Apple menen kelisimge kelgenin, oǵan sáykes Apple «Ping» sawda belgisin óziniń iTunes qosımshası menen baylanıslı paydalanatuǵının bildirdi.
Atama sonıń menen birge shamalı shatasıwlarǵa da sebep boldı, sebebi Ping paydalanıwshıları tárepinen qollanılıp atırǵan «to ping» termini, Ping tarmaq utilitası menen birge qollanılatuǵın, biraq baylanısı joq, keń tarqalǵan kompyuter termini bolıp tabıladı.

### Járiyalanıwı
Ping Apple bas direktorı Stiv Djobs tárepinen «Facebook hám Twitter iTuneste ushırasqanday» dep járiyaladı, biraq «Ping Facebook emes» hám «Twitter emes» dep aytıp, onıń ornına onı «basqa nárse... hámmesi muzıka haqqında» dep táriyipledi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Fen klassifikaciyası

Ce-yun Fen hár túrli kompyuter arxitekturaların klassifikaciyalaw ushın parallellik dárejesin paydalanıwdı usınıs etti. Ol bit hám sóz dárejesindegi izbe-iz hám parallel operaciyalarǵa tiykarlanǵan.

## Parallellik dárejesi haqqında

### Maksimal parallellik dárejesi
Kompyuter sisteması tárepinen bir waqıt birligi ishinde qayta islenewi múmkin bolǵan ekilik cifrlardıń maksimal sanı maksimal parallellik dárejesi P dep ataladı. Eger bir processor bir waqıt birliginde P bit qayta islep atırǵan bolsa, onda P maksimal parallellik dárejesi dep ataladı.

### Processordı paydalanıw
Processordı paydalanıw \mu retinde anıqlanadı
\mu = \frac{P_a}{P}

Processordı paydalanıw tómendegishe anıqlanadı: Maksimal parallellik dárejesi arifmetikalıq hám logikalıq bloktıń strukturasına baylanıslı. Joqarı parallellik dárejesi joqarı parallel ALU yamasa qayta islew elementin kórsetedi. Ortasha parallellik hám apparatlıq támiynatqa, hám programmalıq támiynatqa baylanıslı. Joqarı ortasha parallellikke bir waqıtta isleytuǵın programmalar arqalı erisiwge boladı.

## Klassifikaciya túrleri
Fen klassifikaciyası boyınsha, kompyuter arxitekturasın tórtke bóliwge boladı. Klassifikaciya yadta saqlanǵan mazmunnıń qayta isleniw usılına tiykarlanǵan. Mazmun ya maǵlıwmat, ya kórsetpeler bolıwı múmkin.

* *Sóz izbe-iz bit izbe-iz (WSBS)*
* *Sóz izbe-iz bit parallel (WSBP)*
* *Sóz parallel bit izbe-iz (WPBS)*
* *Sóz parallel bit parallel (WPBP)*

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__