open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Botanika baǵı

**Botanika baǵı**— tiri ósimlikler kolleksiyasini yig'adigan jáne ósimlikler dúnyası xillari hám baylıǵın úyrenetuǵın, botanika

salasındaǵı bilimlerdi úgit etetuǵın ilimiy izertlew, oqıwyordamchi hám materiallıqmaorif shólkemi. Botanika baǵı tiykarın alańda hám oranjereyalarda o'stirilib, ilimiy izertlew jumıslarında hám kórgezbelerde paydalaniletuǵın ósimlikler kolleksiyasi quraydı. Ósimliklerdi jaylastırıwda geografiyalıq, sistematik hám ekologiyalıq principlerden paydalanıladı. Kupchilik Botanika baǵı de dendrariylar hám taw ósimlikleri (alpinariylar), paydalı ósimlikler (dárivor, azıq-túlik, texnika, dekorativ hám basqalar ) uchastkaları boladı. Iri Botanika baǵı de 2—3 mıńlaǵan ósimlik túrleri o'stiriladi. Botanika baǵı dıń tiykarǵı ilimiy wazıypası — paydalı ósimliklerdi izlep tabıw, olardı kompleks úyreniw hám introduksiya etiwden ibarat.

Botanika baǵı tariyxan dáslepki ilimiy botanik oray esaplanadı. Olardan kóbisi botanikaning bir qatar bólimleri boyınsha izertlew júrgizetuǵın kompleks intlar esaplanadı ; basqaları arnawlı bir tema yamasa máseleler boyınsha qánigelesken boladı.

Botanika baǵı Evropada monastir baǵları tiykarında payda bolǵan. Dáslepki Botanika baǵı 14-asirde Italiyada (Salerno, 1309 ; venesiya 1333) payda bolǵan. 16— 17-ásirlerde Botanika baǵı Fransiya, Germaniya, Niderlandiya, Angliya, Shvesiya hám basqa mámleketlerde islengen, olarda tiykarlanıp dárivor ósimliklerdi úyreniw salasında izertlewler alıp barılǵan. Ullı geografiyalıq ashılıwlar dáwirinde Botanika baǵı lari basqa úlkelerden keltirilgen ósimliklerdi sınaqtan ótkeriw menen shuǵıllanadı. Botanika baǵı den eń irileri 25 mıń ósimlik túrine iye bolǵan Ksyu (London), Edinburg (35 mıń), K. Linney islegen Upsala (10 mıń), Utrext (10 mıń), Bryussel (13, 5 mıń), Berlin (18 mıń), Jeneva (15 mıń) hám basqa qalalarda bar. Amerika kontinentinde Botanika baǵı 18-ásirden tashkil etila baslandı. Bul kit'ada NyuYork (15 mıń), Bruklin (8 mıń), Monreal (20 mıń), RiodeJaneyro (7, 5 mıń) Botanika baǵı eń iri bomar bolıp tabıladı. 18—19 -ásirlerde Botanika baǵı lari Aziya hám Afrika mámleketlerinde tashkil etila baslandı. Olar arasında eń ataqlıları Kalkutta (Hindstan ), Bogor (Indoneziya ), Paradeniya (Indoneziya ) dagi Botanika baǵı esaplanadı. Patsha Rossiyası aymaǵında Botanika baǵı 19 -ásir den tashkil etila baslaǵan. Olar arasında eń túpkiliklileri Nikita (Qrim), Tbilisi, Batumi, Ukraina, Sibir Botanika baǵı hám Moskvada jaylasqan Rossiya Pánler akademiyasınıń Bas Botanika baǵı esaplanadı.

Ózbekstanda Botanika baǵı 1921-jılda Tashkent mámleket universiteti qasında islengen. Tashkent degi Botanika baǵı dúnyadaǵı eń iri Botanika baǵı qatarına kiredi.

* Ózbekstan Respublikasi Pánler akademiyasinıń Botanika instituti

## Derekler


* Botanicheskiye sadi mira (Kratkiy spravochnik) M., 1959; Rusanov F. N., Botanicheskiy sad AN UzSSR, T., 1963.
Feminizaciya

**Feminizaciya** (latınsha femina — hayal, urǵashı) — er adam organizminde ekilemshi jınıslıq belgilerdiń rawajlanıwı. F. — gormonal teń salmaqlılıqtıń aynıwı; adamlar, balıqlar, suwda hám qurǵaqlıqta jasawshılar, qus, sút emiziwshilerde baqlanǵan. F. nı pishilgen (qarań Axtalash) er adam haywanlarǵa analıq bezin kóshirip ótkeriw yamasa urǵashı jınıslıq gormonlar (esterogen) tásir ettirip, jasalma payda etiwi múmkin. Mıs, pishilgen qorazǵa analıq bezin kóshirip ótkerilgeninde ol jaǵdayda tawıq ushın tán bolǵan párler, taj, jınıslıq is-háreketler payda boladı. Pishilgen er adam sút emiziwshiler (tıshqanlar, maymıllar hám basqalar) de kóshirip ótkerilgen analıq bezi yamasa esterogen tásirinde sút bezleri rawajlanadı; urǵashılar ushın tán bolǵan jınıslıq instinktler payda boladı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Jipek jolı

**Jipek Jolı (Shımbay rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Shimbay rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Femistokl

**Femistokl** (eramızǵa shekemgi shama menen 525, eramızǵa shekemgi shama menen 460) — Afina sárkardası, demokratiyalıq topar basshısı, grek-parsı urısları dáwirinde (493-492-jıldan) bir neshe márte arxont hám strateg. Ulıwma grekler qarsılıq háreketin shólkemlestiriwde sheshiwshi rol oynaǵan. Afinanı teńizde húkimran mámleket bolıwına hám Delos awqamın dúziwge erisken.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Femlar

**Femlar** — Vizantiyada VII-XII ásirlerde áskeriy okruglar. F. dı sud, finans, áskeriy húkimetke iye bolǵan strategler basqargan. F. mámleketke kewilli láshkerler — stratiotlardı jetkerip bergen. VIII-XI ásirlerde F. mayda bólimlerge bólip taslanǵan, XII ásirde F. daǵı húkimet grajdanlardan shıqqan hámeldarlar — sudyalarǵa ótken; F. ornına iri shegara áskeriy aymaqlıq birlikler — dukatlar hám katepanatlar payda bolǵan. XIII ásirde F. Nikeya imperiyasın da saqlanıp qalǵan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Fenakit

**Fenakit** (grekshe phenax — jalǵanshı) — aral silikatları klasına tiyisli mineral. Ximiyalıq quramı Be2[Si04], onda VeO 42-45%. Trigonal singoniyada kristallanadı. Kristallar, ádette, mayda prizmatik, geyde romboedrik, sonday-aq, radial nur siyaqlı ... hám sferolitler formasında. Reńsiz, sarǵısh, aqshıl qızǵılt reń, kúlreń, aq. Shiyshe sıyaqlı jıltır. Tınıq, ashıq. Qattılıǵı 7,5-8, tıǵızlıǵı 2,9—3 g/sm3. F. magmatizmnen keyingi genetikalıq tiptegi kánlerde — pegmatit, greyzen, gidrotermal tamırlar hám metasomatitlarda ushraydı. Gidrotermal metasomatik tuwındılarda flyuorit, sulfidler hám slyudalar menen, atız shpatlı metasomatitlarda geyde gentgelvin menen associaciyada boladı. F. keleshekte Be alınatuǵın derek. Iri tınıq kristalları qımbat bahalı tas retinde isletiledi.
Fennoskandiya

**Fennoskandiya** — Evropada arqadaǵı tábiyiy úlke. Skandinaviya hám Kola yarım atawları hám Fin qoltıǵı, Ladoga hám Onega kóli jáne de Aq teńizdi birlestirip turıwshı shártli sızıqtanarqa.batıstaǵı aymaqlardı óz ishine aladı. Baltıq, Arqa Norvegiya, Barens hám Ok, teńizler qorshap turadı. Maydanı 1,5 mln. km². Aymaǵınıń úlken bólegi Baltıq qalqanı hám Skandinaviya tawlarınıń kaledon búrmelerinen ibarat. Relyefinde peneplenlasqan orta biyikliktegi tawlıqlar hám tegis tawlar tiykarǵı orındı iyeleydi, eń biyik ornı 2469 m (Galxyopiggen tawı). Baltıq teńizi jaǵaları keń tegislik. Skandinaviya tawlarında muzlıqlar bar. Relyefinde morenali qatar tóbeler hám áyyemgi muzlıq formaları saqlanıp qalǵan, ford kóp. Íqlımı ortasha, jazı salqın. Skandinaviya tawlarınıń batıs janbawırlarında jıllıq jawın 2000-3000 mm, shıǵısında 400-500 mm. Dáryaları suwlı, kóp astanalı. Batpaqlıq hám kól kóp. Aymaǵınıń 1/2 bólegi orman, tiykarınan, tayga, qublada aralas keń japıraqlı ormanlar. Topıraǵı arqada podzol, qublada sırlı podzol topıraq. Úlkede, tiykarınan, orman haywanları jasaydı. Temir, mıs, nikel káni, apatit kánleri bar. F. da Shveciya, Norvegiya, Finlyandiya hám Rossiya aymaǵınıń bir bólegi jaylasqan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Fenokopiya

**Fenokopiya** (grekshe phaino — bolaman, tabaman hám latınsha copia — kóp) — fenotiptiń násillik bolmaǵan ózgeriwi (modifikaciya). Genotiptiń arnawlı bir ózgeriwi (mutaciya) ne uqsap ketedi, lekin násillenbeytuǵını menen onnan parıqlanadı. "F." terminin nemis genetigi R.Goldshmidt usınıs etken (1935). F. — fizikalıq yamasa ximiyalıq faktorlardıń rawajlanıp atırǵan organizmge tásiri nátiyjesi. Mıs, talidomid preparatın qabıl etken hámiledar áyellerden kóbinese mutant allellar payda etetuǵın fekomeliya (qolı japıraq sıyaqlı qısqarǵan) bópeler tuwılǵan. Ontogenezdiń arnawlı bir dáwirlerinde F. kóbirek kórinetuǵın boladı. Arnawlı bir faktor rawajlanıwdıń túrli dáwirlerinde hár túrlı F.; hár túrli faktorlar ontogenezdiń bir dáwirinde birdey F. payda etiwi múmkin. Mıs, rawajlanıwdıń dáslepki dáwirlerinde tawıq embrionı sarılıq qaltasına insulin inieyeksiya etilgeninde quyrıqsız shójeler, lekin sol gormon keyin kirgizilgende ústingi tumsıǵı kelte shójeler rawajlanıp shıǵadı. Bul eki túrli kemshilik genetikalıq mutaciya jolı menen de málim. F. sebebi arnawlı bir faktor tásirinde genotip ózgermesten ontogenezde payda bolatuǵın processlerdiń aynıwınan ibarat. F. alıw múmkinligi ontogenez processleriniń diskretligin hám arnawlı bir genler tásiriniń "kritikalıq dáwirleri" bolıwın kórsetedi. Bul jaǵday ontogenezde F. da genetikalıq informaciyanıń júzege shıǵıwın úyreniwde paydalanıwǵa múmkinshilik beredi.
Keńes (Shımbay rayonı)

**Keńes (Shımbay rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Shımbay rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Abaziya

**Abazıya** (grek. — biykar qosımshası) — nawqastıń ulıwma júre almay, hátte tik tura almay qalıwı; onıń ayaqları láń bolmasada, teń salmaqlılıqtı saqlay hám ulıwma ózin epley almaydı. Ol ornınan tik turıwı hám qádem qoyıwı menen-aq ayaqları islemey jıǵılıp túsiwi múmkin. Kesellik bas miy mańlay bóleginiń zaqım alıwı hám isteriyada baqlanadı.
## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Fenol

**Fenol**, karbol kislota, gidroksibenzol, C6 H5 OH — ayrıqsha iyisli, reńsiz kristall element. Saqlap qoyılǵanda aqshıl qızǵılt reńge kiredi. Molyar massası — 94,11 g/mol, suyıqlanıw temperaturası 40,9°C, qaynaw temperaturası 181,75°C, tıǵızlıǵı 1058 kg/m3. Spirt, efir, atseton, xloroformda jaqsı, suwda biraz eriydi. Kúshsiz kislota ózgesheligine iye, sıltılar menen fenolyatlardı payda etedi. F. taskómir smolasınan alınadı. F. dıń sanaat kóleminde sintezlep alınıwı izopropilbenzol gidroperoksidin kislotalar menen bóleklewge tiykarlanǵan. F. fenolformaldegid smolalar, kaprolaktam, pikrin kislota, túrli boyawlar hám pestitsidlar, dári elementlerı óndiriste qollanıladı. Terige tiygende kúydiredi: hawada 0,005 mg/l den kóp bolmawı kerek (Fenollarǵa qarań).

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Júzimbaǵ (Kegeyli rayonı)

**Júzimbaǵ (Kegeyli rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Kegeyli rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Fenolformaldegid smolalar

**Fenolformaldegid smolalar** — fenol menen formaldegidtiń polikondensatlanıwınan payda bolǵan ónimler. Baslanǵısh elementler muǵdarınıń qatnası hám ortalıqtıń rN ǵa (Vodorod kórsetkishke qarań) qarap reakciya nátiyjesinde tek qosımsha ximiyalıq reagentler qatnasıwında qatatuǵın fenolformaldegid smolalar (novoloklar) yamasa hesh qanday reagentler qatnasıwısız qatatuǵın fenolformaldegid smolalar (rezollar) payda bolıwı múmkin. Fenolformaldegid smolalar ıssıǵa hám suwıqqa shıdamlı, elektro izolyacion qásiyetke iye, spirt hám acetonda eriydi, reńi ashıq sarıdan toq qońır reńge deyin bolıp, quyash nurı tásirinde yamasa islep shıǵarıw processinde toq qońır, hátteki qara reńge ótedi. Fenolformaldegid smolalar fenoplastlar, jelimler hám laklar islep shıǵarıwda qollanıladı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Fenolftalein

**Fenolftalein**, Dioksiftalofenon, S20 N4 O4 — iyissiz, dámsiz, reńsiz kristall element. Molyar massası 318,33. Suyıqlanıw temperaturası 43°C. Suwda az, spirtte jaqsı eriydi. Fenoldı fenoltalein angidrid penen kondensatlanıp alınadı. F. trifenilmetan boyawlar toparına kiredi. Analitikalıq ximiyada kislota hám kaliy karbonatlardı titrlewde indikator retinde qollanıladı. Medicinada surgi dári retinde isletiledi. Sozılmalı ish qatıwda quramında 0,1g F. bolǵan tabletkalar (purgen) beriledi.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Karl Fridrix Gauss

**Gauss Karl Fridrix** (; 1777. 30. 4, Braunshveyg - 1855. 23. 2, Gyottingen qalası) — nemis matematigi, fizik, astronom, geodezist. 1807-jıldan Gyottingen universitetiniń professorı hám astronomık observatoriya direktorı. Algebranıń tiykarǵı teoremasini, yaǵnıy hár qanday algebralıq teńlemeniń keminde bir sheshiminiń bolıwın Gauss birinshi bolıp dálilegen. Gaussdıń differensial geometriya, geodeziya, potenciallar teoriyası, magnetizm, sheksiz qatarlar teoriyasına tiyisli ilimiy jumısları da zárúrli. Gauss noyevklid geometriya menen de shuǵıllanǵan. Gausdıń áwladları házirde ullı matematikler qatarında birgelikte izleniw jumısların alıp barmaqta. Buxaralıq Hamroyev Mirjaloldı da bul nemis matematikleri patshasına uqsatısar edi. Gaussdıń betler teoriyasına tiyisli kvadratlıq formalar teoriyası, betti iyiw nátiyjesinde tolıq qıysıqlıqtıń ózgermay qalıwın tastıyıqlaytuǵın teoremasi matematikanıń rawajlanıwında zárúrli.V.Veber menen birge elektromagnit birlikler tolıq sistemasın oylap taptı. Magnit induksiyasi ólshem birligi Gauss atı menen ataladı. Gauss 1833-jılda V. Veber menen birge Germaniyada birinshi bolıp elektromagnit telegraf qurǵan.

## Derekler
Fenomenalizm

**Fenomenalizm** — filosofiyalıq táliymat; tikkeley biliw obiekti sezimlerdiń ózinen ǵana ibarat degen kózqarasqa tayanadı. Bul táliymat wákillerin filosofiya tariyxında bir zatqa hám ortasha F. tárepdarlarına ajıratıp úyrenedi. Bir zatqa fenomenalizm konsepciyası dúnya "ideyalar" kompleksi, "sezimler kompleksi dep esaplaytuǵın (Tuyıqlı, empiriokriticizm) subiektiv idealizm aǵımına yamasa dúnyanı biliw múmkinligin biykar etiwshi agnosticizm júrgizedi. Bunday konsepciya tárepdarları pikirine qaraǵanda, "sezimler artında neler jasırınlıǵın biliwimiz múmkin emes" (Yum). Ortasha fenomenalizm wákilleri arasında sezimlerde sáwlelenetuǵın obiektlerdiń real bar ekenligin tán alıwshı hám bunday obiektlerdi (Lokk sıyaqlı) materiallıq obiektler dep esaplaytuǵın materialistlerdi de, bul obiektlerdi bilip alıw múmkin bolmaytuǵın "zat ózinde" boladı dep esaplaytuǵın kant agnosticizm tárepdarların da (Kant, Mill, Spenser) ushıratıw múmkin. Fenomenalizm XIX-XX ásirlerde ótken barlıq pozitiv táliymatlarǵa da say bolıp tabıladı. Fenomenalizm neopozitivizm aǵımında lingvistikalıq hám ulıwma semiotikalıq formada kórinetuǵın boladı, sebebi bul aǵımnıń tiykarǵı dawası tájiriybeni "obiektli" yamasa "fenomenalistik" tilde jetkizip beriwden ibarat esaplanadı. Fenomenalizm inglis Amerika neorealizmına da say bolıp tabıladı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Fenomenologiya

**Fenomenologiya** (fenomen hám logiya) — 1) filosofiyalıq pán; filosofiya tariyxında túrlishe: sezinip biliwdi sın pikir etetuǵın pán retinde (I.G.Lamberg, I.Kant), filosofiyanıń payda bolıwı, sananı tariyxıy izertlew formaların úyrenetuǵın táliymat retinde (G.Gegeldiń "Ruwxlanıw fenomenologiyası"), psixikalıq fenomenlerdi bayanlaytuǵın psixologiyanıń bir bólimi retinde (F.Brentano, A.Meynong) aytıladı; 2) filosofiyalıq aǵım, onıń principlerin XX ásir basında E.Gusserl táriyplep bergen. Ol bir tárepten, fenomenologiya racional empirizm hám pozitivizm menen baylanıslı ekenligin belgilese, ekinshi tárepten bolsa, naturalistlik obiektivizm hám skeptikalıq relyativizmdi sın pikir etedi. Fenomenologiyanı joǵalǵan hám umıtılǵan qádiriyatlardı tabıwǵa kómek beretuǵın filosofiyalıq arxeologiya dep biledi. Fenomenologiya ekzistensializm hám házirgi zaman filosofiyasındaǵı basqa aǵımlardıń dáreklerinen biri bolǵan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Fenolyatlar

**Fenolyatlar** — fenol molekulasınıń gidroksil toparındaǵı vodorod atomı metall atomına almasqan ónimler.
Ulıwma formulası (RO) n Me (bul jerde R — aril radikalı, p — metalldıń oksidleniw dárejesi). Kaliy karbonat hám kaliy karbonatlı metallardıń tuwındıları ion baylanıslı birikpeler bolıp, gidrolizge ushıramastan suwda eriydi, organikalıq eritiwshilerde erimeydi, ushpaydı. Fenolyatlar suw, fenol hám kaliy karbonatlı metallar gidroksidleri menen adduktlardı payda etedi. Kóp valentli metallardıń fenolyatları ximiyalıq ózgesheliklerine kóre tiyisli alkogolyatorlarǵa júdá jaqın turadı. Kóp atomlı fenollardıń Fenolyatları yamasa nitro, amino hám basqa aralas funkciyalı fenollardıń Fenolyatları ishki kompleks birikpeler bolıp tabıladı. Fenolyatları fenollarǵa gidroksidler (reakciya suwlı eritpede alıp barıladı) yamasa metall galogenidler, alkogolyatlar, karboksil atlar, sulfidler tásir ettiriw jolı menen alınadı (suwsız ortalıqta). Aromatlı oksi kislotalar óndiriste, polimerlanıw katalizatorları retinde, organikalıq sintezlerde qollanıladı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Nurlı bostan (Kegeyli rayonı)

**Nurlı bostan(Kegeyli rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasina qaraslı awıl. Kegeyli rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Amanlıq gúzarı (Nókis qalası)

**Amanlıq gúzarı (Nókis qalası)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı máhálle. Nókis qalası quramına kiredi.

## Derekler
Feod

**Feod** (latınsha feodum) — orta ásirlerde Batıs Evropada senor tárepinen óziniń feodallarǵa miyraslıq múlk retinde sawǵa etilgen jerler (yamasa belgilengen dáramat). Bunıń ornına feodallar áskeriy, saray (senorial sudta qatnasıw, senoriyanı basqarıw hám basqalar) xızmetlerin orınlawları, úrp-ádetke qaray, tiyisli tólem pulın tólewi kerek bolǵan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Feodosiy I

**Feodosiy I**, Ullı (Theodosius) (shama menen 346-395) — Rim imperatorı (379-jıldan). 380-jıl ortodoksal xristianlıq húkimranlıǵın ornatqan, arianlar hám majusiylardı quwǵan. Onıń dáwirinde Olimpiada oyınları (majusiylarǵa tán dep) biykar etilgen. Aleksandriya kitapxanası hám majusiylardıń kóplegen ibadatxanaları jandırıp jiberilgen.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Feodosiya

**Feodosiya** — Ukrainanıń Qrım Respublikasındaǵı qala. Qrım yarım araldıń qubla-arqa jaǵasında. Simferopoldan 116 km shıǵısta. Qara teńiz jaǵasındaǵı port, temirjol stanciyası, balneologiyalıq ıqlım kurortı. Xalqı 75 mıń adam shamasında (2001).

Feodosiyaǵa eramızǵa shekemgi VI ásirdiń ortalarında tiykar salınǵan. Ekinshi jáhán urısınan keyin qala qayta tiklendi, kurort oraylarınan birine aylandı. Jazı ıssı, qısı jıllı, jılına 360 mm jawın jawadı. Emlew quralları: ıqlım, teńizde shomılıw, mineral bulaq suwınan ishiw, Ajikól balshıǵı. Qalada azıq-awqat (sút, temeki hám basqa zavodlar), qurılıs materialları, metallsazlıq sanaatı bar. Mebel, ofset, oyınshıq fabrikaları bar. Úlketanıw muzeyi, I.K.Ayvazovskiy atındaǵı (Feodosiyada tuwılǵan) kartinalar galereyası, orıs jazıwshısı A.S.Grinniń kórkem ádebiyatqa baylanıslı memoriallıq muzeyi iskerlik kórsetedi. XIV-XV ásirlerge tiyisli genuyalıqlar qorǵanı qaldıqları, Ioann Predtecha, Stefan, Arxangellar, Sergiy shirkewleri (hámmesi XIII-XIV ásirler), Muftiy Jome meshiti (XVII ásir) sıyaqlı arxitekturalıq estelikleri saqlanǵan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Fenotip

**Fenotip** — organizmniń barlıq sırtqı belgileri hám ózgeshelikleri jıyındısı. F. genotip hám sırtqı ortalıq shárayatlarınıń óz-ara tásiri nátiyjesinde júzege shıǵadı. "Fenotip" terminin Daniyalı genetik V.Logansen usınıs etken (1903). Fenotipte barlıq genotipik múmkinshilikler ámelge asa bermeydi, sebebi bul process arnawlı bir shárayatta genotip kórinetuǵın bolıwınıń menshikli bir jaǵdayı esaplandı. Usınıń nátiyjesinde hátte bir máyekten rawajlanǵan, genotipi birdey bolǵan egizler hár qıylı shárayatta óskeninde olarda sezilerli fenotipik ayırmashılıqlardı baqlaw múmkin. Mikroevolyuciya processinde tábiyiy tańlanıw individlerdiń Fenotipi boyınsha baradı. Sol sebepli populyaciyalar ishinde shegarası genotip tárepinen belgilep beriletuǵın, keń reakciya normasına iye bolǵan individler, qatań genotip penen belgilenetuǵın, kerekli Fenotipke iye bolǵan individler saylanadı. Genotipik ózgeriwsheńlik gúzetilmegen jaǵdaylarda Fenotip boyınsha tańlaw nátiyje bermeydi. Buǵan V.Logansenniń sap liniyalarda ótkergen tańlaw tájiriybesi ayqın mısal boladı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Quyashlı (Kegeyli rayonı)

**Quyashlı (Kegeyli rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Kegeyli rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Feofan Grek

**Feofan Grek** (shama menen 1340-1405-jıldan keyin) — orıs súwretshisi, miniatyura hám monumental kórkem óner ustası; ikona kórkem óneri rawajlanıwında áhmiyetli rol oynaǵan hám de ayrıqsha mektep jaratqan. F.G. dóretpelerine kóterińki ruwxlanıw, obrazlarına emocional dramalıq násiyatlaw, dinamikalıq kompoziciya, anıq sızılma, qatań kolorit, elegant isenimli súwretler tán. Tiykarınan, Vizantiya hám Áyyemgi. Rusda islegen. Konstantinopol, Feodosiya, Novgorod, Nijniy Novgorod, Moskvada 40 qa jaqın shirkewlerdi freska, ikona, miniatyuralar menen bezegen. Moskva Kremldaǵı Blagoveshchensk ibadatxanasına Andrey Rublev menen ikonalar ("Spas", "Havoriy Pavel", "Ullı Vasiliy" hám basqalar jaratqan; Moskvada ustaxana ashqan, "Donli Bibi Maryam" ikonasi usı jerde jaratılǵan dep shamalanadı (1380 yamasa 1392). F.G. dóretiwshiligi júdá kóp rus súwretshilerine kúshli tásir kórsetken.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Feofilakt Simokatta

**Feofilakt Simokatta** (7 a) — Vizantiya tariyxshısı. Imperator Irakliy (610-641) diń máslahátshisi. F.S. nıń tiykarǵı shıǵarması "Tariyxlar" (yaki "Jáhán tariyxı") — imperator Mavrikiy húkimranlıǵı dáwirin (582-602) bayan etiwshi zárúrli derek. Ol jaǵdayda Vizantiyanıń eftalipler, ásirese, Túrk xoqanlıǵı menen munásibetleri haqqında maǵlıwmatlar bar.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Gauss teoreması

**Gauss teoreması** — elektrostatikanıń tiykarǵı teoremasi. Tuyıq sirt arqalı ótip atırǵan elektr maydan kúshleniwiniń E aǵımı menen sol sirt ishinde jaylasqan zaryad q úlkenligi arasındaǵı baylanısıdı ańlatadı. Tuyıq sirt arqalı ótip atırǵan aǵıs Y sol bettiń hámme elementleri arqalı ótip atırǵan aǵıslar jıyındısına teń:N = Ye EnliSj = 4 ld.

 G. t. Kulon nızamı (qozǵalmas noqatlıq zaryadlardıń vakuumda óz-ara tásirlesiw nızamı ) nen kelip shıǵadı. G. t. ni K. Gauss usınıs etken.

## Derekler
ÓzMe, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Fergana oyl

**"FERGANA OYL"** ("Fergana Oil" — "Ferǵana nefti") — XIX-ásir aqırında aǵalı-ini Nobeller tárepinen Rossiyada islengen xalıq aralıq neft birlespesiniń Ferǵana oypatlıǵındaǵı jergilikli bólimi, kompaniya; 1917-jıldaǵı Oktyabr awdarıspaǵına shekem Ferǵana oypatlıǵına Kavkaz hám Cheleken (Túrkmenstan) nen keltirilgen neftti qayta islew, neft izlew jumısları, neft qazıp alıw hám basqa da jumıslar menen shuǵıllanǵan. Onıń iskerliginde AQSh hám Angliya kapitalı da jetekshi rol oynaǵan. "Fergana oyl" kompaniyası Ferǵana oypatlıǵında Chimyan, Maylısay, Qızılqıya sıyaqlı dáslepki neft kánlerin ashqan. Vannovskaya házirgi (Oltiariq) temir jol stanciyasında neftti qayta islew zavodın qurǵan. Oǵan oypatlıqtaǵı neft kánleri, neft ónimleri menen sawda etiwshi, sonıń menen birge, neftti qayta isleytuǵın kárxanalar qaraǵan. 1918-jılda taw-kán sanaatı nacionalizaciyasi tiykarında "Fergana oyl" dıń barlıq múlki sovet mámleketi qolına ótken.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Abay tegisligi

**Abay sahrası** — Altaydaǵı tekto-nik saylıq. Arqasınan Terekti dizbegi hám qublasınan Xolzun dizbegi menen oralǵan; bul sahradan Koksa hám Abay dáryaları aǵıp ótedi (Katun dáryası háwizi). Uzınlıǵı 25 km. Teńiz betinen ball. 1100 m. Topıraǵı qara topıraq. Bir bólegi egislik, tiykarınan jaylaw.
## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashken 2000-jıl
Ferganit

**Ferganit** (Ferǵana oypatlıǵında tabılǵan, atı sonnan) — uranlı slyudalar toparına tiyisli ekilemshi litiyli mineral. Ximiyalıq quramı U3[vOJ6N2O. Qattılıǵı 22,5, tıǵızlıǵı 3,3 g/sm'. Romb singoniyada kristallanadı. Japıraq hám qabırshaq formasında, ashıq sarı kristallar kórinisinde ushıraydı. Oǵada radioaktiv, sham sıyaqlı jıltıraydı. Uranlı shógindi hám magmatikalıq jınıslardıń unıraw zonasında payda boladı. Ferganit AQSh tıń Kolorado shtatı hám basqa da orınlarda tabılǵan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Abaújkér

**Abaújkér** — Vengriyanıń Borsod-Abaúj-Zemplén rayonındaǵı awıl.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Kóshe kartası (venger tilinde)
Darvas

**Darvas** (ruminsha: Darvaș) — Vengriyanıń shıǵıs bóliminde Arqa Ullı tegislik kontinenti Hajdu-Bixar okrugi aymaǵındaǵı awıl.

## Geografiyası
Ol 42,31&nbsp;km 2 (16 kv milya)  iyelegen hám 677 adam (2001) xalıqqa iye.

## Derekler
Ǵárezsizlik gúzarı (Qaraózek rayonı)

**Ǵarezsizlik gúzarı (Qaraózek rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Qaraózek rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Mádeniyat (Qaraózek rayonı)

**Ma'deniyat (Qaraózek rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Qaraózek rayonına qaraslı awıl. Awıl birneshe bólimlerden ibarat: Ma'deniyat (orayı), Gerbish zavod, Bessarı awıl, Qaramoyın, Sharwa, Tawıq ferma, Penskoy, Qurbaqa awıl hám basqa birqansha bólimlerden quralg'an.

## Tariyxı hám jaylasıwı
Mádeniyat awılı Qaraózek rayonınıń arqasında jaylasqan. Awıl 20-ásirdıń ekinshi yarımında dúzilgen, atın “ma'deniyat” —  yag'nıy mádeniy turmıs, bilim hám tarbiya, eldiń mádeniy rawajlanıwı menen baylanıstırılǵan.

## Ishki sanaat hám jumıs tu'rleri
Awıl xalqı tiykarınan diyxanshılıq hám sharwashılıq (malshılıq) penen shuǵıllanadı. Sońǵı jıllarda xalıq arasında isbilermenlik — sawda, xizmet kórsetiw, ónim almastırıw sıyaqlı jumıslar da tez pát penen óspekte.

Awılda supermarketler, zapchas dúkánlar, avtomobil ońlawshı oraylar, shóje satıw punktleri jumis isleydi. Qosımsha aytǵanda online magazinler de payda bolǵan, jetkizip beriw (dostavka) xızmeti menen. Mısal ushın tortlar, kiyim-kenshekler hám kerekli buyumlar jetkerilip beriwshi punktler bar.

## Bilimlendiriw
Awılda 8-sanlı ulıwma orta bilim beriw mektebi iskerlik kórsetpekde. Jas balalar ushın mámleketlik hám menshik túrdegi mektepke shekemgi bilimlendiriw shólkemleri bar.

## Derekler
Sarazm (Pánjakent)

Sarazm — Pánjekent rayonındaǵı Sarazm jámiyetlikine qarawlı qalanıń bir bólegi. Sarazmdan qala orayına shekem 20 km.

## Xalqı
Xalqı − 2085 adam

## Derekler
P
Tojikiston joy nomlari reestri 

2013. — 332 s. — ISBN 978-99947-33-54-5
Sebistan

**Sebistan** — Tájikabad rayonındaǵı Shırınchashma jámiyetine qaraslı qalanıń bir bólegi. Sebistonnan aymaq orayına shekem 7&nbsp;km, qala orayına shekem 15&nbsp;km.

## Xalqı
Xalqı − 296 adam

## Derekler

Tadjikistan jay atları reestri. 2013. — 332 s. — ISBN 978-99947-33-54-5
Ferganskaya pravda

**Ferganskaya pravda** ("Ferǵana haqıyqatı") — Ferǵana wálayatı hákimliginiń sociallıq-siyasiy gazetası. Orıs tilinde háptede 5 márte shıǵadı, dáslep "Znamya svobodi" ("Erkinlik bayraǵı"), "Shit naroda" ("Xalıq qalqanı"), "Izvestiya" ("Informaciya"), "Proletarskaya misl" ("Proletar pikiri"), "Krasnaya Fergana" ("Qızıl Ferǵana"), "Sovetskoye slovo" ("Sovet sózi"), "Znamya truda" ("Miynet bayraǵı") atlarında basıp shıǵarılǵan. 1938-jıldan házirgi atamada. Gazetaǵa túrli dáwirlerde G.Pavlyuchenko, G.Vershinin, F.Doronin, B.Renev, A.Alyabyev hám basqalar redaktorlıq etken. 1993-jıl 9 -noyabrde "Ferganskaya pravda" redakciyası "Ferǵana haqıyqatı" gazeta redakciyasına qosıldı. Gazeta wálayatta alıp barılıp atırǵan social-ekonomikalıq reformalardı keń kórsetip baradı. Tirajı 3 mıńǵa jaqın (2004).

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Abaújszolnok

**Abaújszolnok** (Rusyn) — Vengriyanıń Borsod-Abaúj-Zemplén okrugındaǵı awıl.

## Derekler

* Kóshe kartasi (vengercha)
Safarbayan (Temurmálik rayonı)

Andoza:MA

**Saparboyon — Temurmalik rayonı quramındaǵı awıl. Saparboyonnan máhelle orayına shekem 8&nbsp;km, rayon orayına 35&nbsp;km. Xalqı 655 kisi (2017), tájikler.**

## Esletpe

## Derek

* Tajikstan Respublikasının basqarıw bóliniwi - 2017. - 580 b. — ISBN 978-99947-33-68-2
Romit (Vahdat rayonı)

**Romit** — Vahdat rayonı aymaǵında jaylasqan Romit awılına qaraslı awıl xalıq punkti esaplandı. Romitdan qala orayına shekem bolǵan aralıq 37&nbsp;km. Xalqı 3077 adamdi qurap (2017), tiykarǵı bólegi tájikler bolıp tabıladı.

## Derekler
1.Tájikstan jay atlarI -D: SIEMT ,2013-jil—332 b.--ISBN 978-99947-33-54-5
Roj (Panjakent)

Roj- Panjakent rayonındaǵı Amandora jámiyetine qaraslı qalanıń bir bólegi. Rojdan qalası orayına shekem 23&nbsp;km.

## Xalıq
Xalıqı-1152 adam

## Derekler
Tajikıstan jay atları reestrı

## rekler

2013. — 332 s. — ISBN 978-99947-33-54-5
Ruziobnok

Róziobnok — Awıl Pánjekent rayonı jámáát Yoriy awılındagi. Róziobnokdan qala orayına 47&nbsp;km.

## Xalqi
Xalqi −656 adam

## Derekler
Tájikstan orin atlari" reestri
Ruknabad

**Ruknobod** (2012 jilg'a shekem Sovetobod) — Panjakent rayoni awil hám topar Vorõ awili orayi. Ruknoboddan qala orayina shekem 35&nbsp;km.

## Xalqi
Xalqi−6678 adam

## Derekleri
Tojikiston jay atlari reestri
Savda (Temurmalik)

**Savda** — Temurmalik qalası quramındaǵı awıl. Savdadan máhálle orayına shekem 11&nbsp;km, rayon orayına shekem 38&nbsp;km. Xalqı 689 adam(2017), tajikler.

## Esletpe

## Derek

* Tajikistan Respublikasınıń aymaqlıq bóliniwi - 2017. - 580 b. — ISBN 978-99947-33-68-2
Savr (Panjakent)

**Savr ** — Panjakent rayonındaǵı Xalifa Hasan jámiyetine qaraslı aymaq. Savrdan qala orayına shekem 10&nbsp;km

## Xalqı
Xalıq sanı-930

## Derekler
Tájikstan jer atları reestri
Rajababad

**Rajabobod- Pánjekent rayonındaǵı**arazm jámiyetlikine qarawlı qalanıń bir bólegi. Erejepoboddan qala orayına shekem 12&nbsp;km.

## Xalqı
Xalqı − 599 kisi

## Derekler
Tadjikistan jay atları reestri
Ruhafzo (Temurmalik)

**Ruhafzo** (Temurmalik) (tájikshe: Ruhafzo (deha, n. Temurmalik)) — Tajikistan Respublikasınıń Temurmalik rayonı, Bahmanro'd qalasına qaraslı qalanıń bir bólegi. Aymaqtan qala orayına shekem 30&nbsp;km, rayon orayina shekem 20&nbsp;km.

## Xalqı
Xalqı - 231 adam

## Derekler
Saxiyon

Saqıyon — Vahdat rayonı aymaǵında jaylasqan Bazarbay Murınov awıl puqaralar jıyınına qaraslı awıl xalıq punkti esaplanadı. Saxiondan qala orayına shekem 8&nbsp;km. Xalqı 1083 kisi (2017), tiykarlanıp tájikler bolıp tabıladı.
Rudakiy rayonı

Ro'dakiy rayonı (tájikshe: nohiyai Rӯdakӣ) — Tajikistandıń aymaqlıq birligi, respublikaǵa boysınıwshı rayon.

## Tarıyxı

### Sovet dáwirine shekemgi tariyxı
Áyyemgi zamanlardan berli házirgi Ro'dakiy rayonı jaylasqan aymaqta tiykarǵı shınıǵıwı sharbashılıq hám dıyxanshılıq bolǵan adamlar jasaǵan. Túrli dáwirlerde jergilikli jer jáne onıń xalqı So'g'd, Baqtriya, Sosoniylar mámleketi, Kushon patshalıǵı, Samaniyler mámleketi (IX-X ásirler), Gáziynexanaviylar sultanlıǵı (X-XII ásirler), Mo'g'ullar mámleketi, Temuriylar imperiyasi, Shayboniylar, Ashtarxoniylar basqarıwındaǵı Buxara xonligi hám de Buxara amirligi (XvIII-XX ásir basları ) quramında bolǵan.

Rayon aymaǵında IX-XII ásirlerge tiyisli tómendegi tariyxıy -arxeologik jaylar anıqlanǵan: Chorgultepa hám Tojxon, atap aytqanda Chorgultepa, Oli Sabanlar, Obi Shıpa, Ko'ktosh, Ǵarrıı Qayıs hám Bachamazor awılları ; Gúlistan — Mavlaviy, Geshirkor, Tezgar, Pálekon awılları menen; Ráhátiy — Machiton, Nilkon, Teppayi Samarqandi, Simiganj awılları menen; Chorteppa — Kempir-qorǵan, Shaynak, Mortepa, Chortepa awılları menen; Bolsanboy — Namazgoh, Bibihuram, Xo'ja Tutbuloq, sonıń menen birge, Qorǵan -Kofarnixon[1].

### Sovet dawiri tariyxi

*
Rovadin

**Rovadin** — Pánjekent rayonındaǵı Sarazm jámiyetine qaraslı qalanıń bir bólegi. Rovadinnan qala orayına shekem 50&nbsp;km.

## Xalqı
Xalqı — 1091 adam.

## Derekler
Sabzazar

Adilabat

Tájikobod rayonındaǵı Láńgerishoh jámiyetligine qaraslı qalanıń bir bólegi. Odilobodtan qalanıń bir orayina  shekem 2&nbsp;km, qala orayına shekem 22&nbsp;km

## Xalqi
Xalqi− 2436 adam

## Derekler
Tajikistan Orin atlari reestri 

2013. — 332 s. — ISBN 978-99947-33-54-5
Sangpar (Panteizm rayonı)

**Sangpar** — Aymaǵında jaylasqan Saqıy Ismoilov APJ ga qarawlı awıl xalıq punti esaplanadı. Sangpardan qala orayına shekem 18&nbsp;km. Xalqı 1052 adam (2017-jıl ), tiykarlanıp tájikler bolıp tabıladı.

## Derekler
Sarisangpul

**Sarisangpul ** — Panjakent tumanidagi Sarazm jamiyetine qarasli aymaq. Sarisangpuldan qala orayina shekem 64 km.

Xalqi − 788 kisi.

## Derekler

Tájikstan orin atlari reestri
Maysazar (Panjakent)

**Maysazor -**Pánjekent rayonındaǵı So'jina jámiyetlikine qarawlı qalanıń bir bólegi. Maysazordan qala orayına shekem 5&nbsp;km.

## Xalqı
Xalqı − 884 kisi

## Derekler
Tadjikistan jay atları reestri
Abat mákan (Taqıyatas rayonı)

**Abat mákan** (Taqıyatas rayonı) — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Taqıyatas rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Csárdaszállás

**Csárdaszállás** — Vengriyanıń qubla-shıǵısındaǵı Ullı tegislik regionındaǵı Békés okrugına qaraslı awıl.

## Geografiyası
Awıl 54,17&nbsp;km² maydandı iyelegen hám xalqı 372 adamnan ibarat bolǵan(2015).

## Derekler
Gátér

**Gátér** — Vengriya qublasındaǵı Ullı tegislik regionında, Bacs-Kiskun okrugındaǵı awıl.

## Geografiyası
Ol  maydandı iyelegen hám 919 dana xalqı bar(2015).

## Derekler
Tagobixalq

**Tagobixalq** — Pánjekent rayonındaǵı Voró jámiyetine qaraslı qalanın bir bólegi. Tagobixalqdan qala orayına shekem 35 km.

## Xalqı
Xalıq -574 adam

## Derekler
Tajigistan jay atları reestri  2013. — 332 s. — ISBN 978-99947-33-54-5
Tanobchii Bolo (Temurmalik)

**Tanobchii Bolo (Temurmalik)** (tojikcha: Танобчии Боло(деҳа, н. Темурмалик)) — Tájikstan Respublikasınıń Temurmalik rayonı, Bahmanród qalasına qaraslı bir bólegi. Dahadan qala orayına shekem 1 km, rayon orayına shekem 5 km. 

## Xalqı

Xalıq -1710adam

## Derekler
Esztár

**Esztár** — Vengriyanıń shıǵıs bólimi Arqa Ullı tegislik regionı Hajdu-Bixar okrugi aymaǵındaǵı awıl .

## Geografiyası
Ol  maydandı iyelegen hám 1335 dana xalqı bar (2015).

## Derekler
Hunya

**Hunya** — Vengriya qubla-shıǵısındaǵı Ullı tegislik regionı Békés okrugına qaraslı awıl.

## Geografiyası
Awıl 32,59&nbsp;km² maydandı iyelegen hám xalqı 649 adamnan ibarat bolǵan(2015).

## Derekler
Csabaszabadi

**Csabaszabadi** — Vengriyanıń qubla Ullı tegisliginiń Békés okrugındaǵı awıl.

## Geografiyası
Awıl 32,71&nbsp;km² maydandı iyelegen, xalqı 380 adamnan ibarat bolǵan(2002).
Gulbaǵ (Vahdat rayonı)

**Gulbogʻ** —Panteizm rayonı Báhár xalıq punktine qarawlı awıl. Gulbog'dan qala orayına shekem 15&nbsp;km; avtomobil jolı. Xalqı 675 dana (2017), milleti tájikler

## Ekonomika
Awılda baslanǵısh mektep, medicina punkti, bes kúnlik meshit, menshikli dúkanlar bar. Hojikatagon awılı daǵı ulıwma orta bilim beriw mektepte oqıwshılar oqıwdı dawam ettirmoqda. Ekonomikasınıń tiykarǵı tarmaqları : bog'dorshilik, sharbashılıq hám palız eginlerishilik. Gulbog' jerleri tiykarlanıp bulaqlardan suwǵarıladı.

## Derekler

* Tadjikistan jay atları reestri Д.: SIEMT, 2013. - 332 b. — ISBN 978-99947-33-54-5
Xojapanj (Panjakent rayonı)

**Xojapanj** —Pánjekent rayonındaǵı Amondara jámiyetine qaraslı qalanıń bir bólegi . Xojapanjdan qala orayına shekem 17 km.

## Xalqı
Xalqı−767 adam

## Derekler
Tájikstan jay atı reestri 

2013. — 332 s. — ISBN 978-99947-33-54-5
Xonaqo (Panjakent)

**Xonaqo** —Pánjekent rayonındaǵı Xurmiy jámiyetine qaraslı qalanıń bir bólegi. Xanaqodan qala orayına shekem 8 km.

## Xalqı
Xalqı− 532 adam

## Derekler
Tájikstan jay atı reestri
Csabacsűd

**Csabacsűd** — Vengriyanıń qubla-shıǵısındaǵı Ullı tegislik regionı Békés okrugındaǵı awıl.

## Geografiyası
Awıl 66,88&nbsp;km2 maydandı iyelegen, xalqı 2130 adamnan ibarat bolǵan(2002).
Xumgaron (Panjakent)

**Xumgaron** — Pánjekent rayonındaǵı Amandora jámiyetlikine qarawlı qalanıń bir bólegi. Xumgarondan qala orayına shekem 20 km.

## Xalqı
Xalqı − 784 adam.

## Derekler
Tájikstan jay atı reestri
Xumgaron (Panjakent rayonı)

**Xumgaron** —Pánjekent rayonındaǵı Kosatarosh jámiyetine qaraslı qalanıń bir bólegi.Xumgarondan qala orayına shekem 20&nbsp;km. Xalqı 784 kisi (2017), tájikler.

Xumgaron «Zarafshon» altın islep shıǵarıw zavodı janında jaylasqan. Awıl xalqı tiykarınan sharwashılıq penen shuǵıllanadı. Bul awılda dıyxanshılıq da keńnen tarqalǵan. Awılda mektep, 6 dúkan, meshit, medicina punkti bar. Kelesi jıllarda altın islep shıǵaratuǵın neftdı qayta islew zavodı qurılıwı munasábeti menen bul awıl xalqınıń kóshiriliwi kútilip atır. Xumgaron — Pánjekent rayonındaǵı Kosatarosh jámiyetine qaraslı qalanıń bir bólegi. Xumgarondan qala orayına shekem 20&nbsp;km. Xalqı 784 adam (2017), tájikler.

Xumgaron «Zarafshon» altın islep shıǵarıw zavodı janında jaylasqan. Awıl xalqı tiykarlan sharwashılıq penen shuǵıllanadı. Bul awılda dıyxanshılıq da keńnen tarqalǵan. Awılda mektep, 6 dúkan, meshit, medicina punkti bar. Keyıngı jıllarda altın islep shıǵaratuǵın neftdı qayta islew zavodı qurılıwı munasábeti menen bul awıl xalqınıń kóshiriliwi kútilip atır. Sanginboy Turaev, Omonqul Rahmonov, Neʼmatullo Rahmonov, Xushveg Mirzoev, Abdurahim Sattorov, Muxtorali Imomov, Qurbon Rahimov, Begnazar Rahimov, Rajabali Qodirov, Xudoyberdi Zoirov, Aʼzamqul Shamsiev, Olimjon Rahmonov, Aʼzamqul Shamsiev, Olimjon Rahmonov, Nurmah Xoliqov, Muxammaddon Rahmonov, Nurmax Xoliqov, Muxammaddon Turaevk, ., Mahmadrasul Sattorov, Abduhamid Sattorov, Nurullo Sattorov, Muhammadiy Rahmonov hám basqalar úles qosdılar. Xumgaron awılı áwlesı átirapdaǵı awıllar áwlelerige qaraǵanda áyyemgi tariyxga iye. Ótken dáwirde Shing, Bedak, Ganji Roxa hám Jomchashma awıllarınıń marhum xalqı Xumgaron awılı áwlesıne kómilgen. Dereklerde aytılınıwına qaraganda, awıldan shıqqan birinshi shaxs Mırza dep atalǵan. Búgin awılda Mırza áwladları jasaydı. Abduhalim Sattorov sıpatlaması menen Simxor áwlesiniń átirapı tartıp alındı. Ishimlik suw tarmaǵı da sol ullı zat hám onıń jiyeni is -háreketi menen qurılǵan. Háptenin birinshi kúni televideniyesi Madaniy -kóngilochar programmalar bólimi baslıǵı redaktor orınbasarı Sino Xoliqov Xumgaron awılında tuwılǵan. Xumgaron awılı dóretiwshileri dóretiwi tiykarında bólek kitap baspadan shıǵarıldı. Xumgaronda ótken zaman dástúrleri, atap aytqanda, toqımashılıq, kiyizdózlik, tıgıwshilik, etikshilik, sıbawshılıq, naǵıs oyıwshılıq, sebetdózlik hám taǵı basqa kórkem ónerleri xalıq tárepinen saqlanıp qalǵan. QarawılǵAto awıldıń tariyxıy mákanlarınan biri esaplanadi. Arxeologlar bul jerden tariyxıy hújjetlerdi taptılar.

## Xalqı
Xalqı −784 adam

## Derekler
Tájikstan jay atı reestri
Xurmiy

**Xurmiy** — Pánjekent rayonındaǵı Moǵiyon awılı quramına kiredi. Maydanshası Moǵiyondan qala orayına shekem 44 km.

## Xalqı
Xalqı−2109 adam

## Derekler
Tájikstan jay atları reestri
Xurramzamin (Temurmalik)

**Xurramzamin (Temurmalik)(**

(tájikshe: Хуррамзамин (деҳа, н. Темурмалик)) — Tájikstan Respublikasınıń Temurmalik rayonı, Bahmanroʻd qalasına qaraslı bir bólegi. Dahadan qala orayına shekem 11 km, rayon orayına shekem 24 km.

(tájikshe: Хуррамзамин (деҳа, н. Темурмалик)) — Tájikstan Respublikasınıń Temurmalik rayonı, Bahmanroʻd qalasına qaraslı bir bólegi. Dahadan qala orayına shekem 11 km, rayon orayına shekem 24 km.

## Xalqı
Xalqı — 416 adam.

## Derekler
Yakkasada

**Yakkasada ** — Pánjekent rayonındaǵı Sarazm jámiyetine qaraslı qalanıń bir bólegi. Yakkasadadan qala orayına shekem 16 km.

## Xalqı
Xalqı − 2264 adam

## Derekler
Tájikstan jay atları reestri
Zavron

**Zavron** —Tadjikistan arqa aymaǵındaǵı Sóǵd wálayatında jaylasqan awıl esaplanadı. Pánjekent qalasındaǵı Loiq Sherali máhellesi quramına kiredi.

## Derekler
Zindovud

**Zindovud** — Awıl Pánjekent rayonı jámáát Mog'iyon awılı quramına kiredi. Zindovuddan qala orayına shekem 67&nbsp;km.

## Xalqı
Xalqı − 244 adam

## Derekler
Tajikstan jay atları reestrı

2013. — 332 s. — ISBN 978-99947-33-54-5
Jılanlar

**Jılanlar** (Ophidia yamasa Serpentes) - qabırshaqlılar genje gruppası. Áyyemgi jılan qazilma qaldıǵi (uzınlıǵı 11 m ge shekem ) por (Mendeleev kestesiniń III toparında turıwshı ximiyalıq element)dáwirinen málim. Jılannıń áwladı eshki emerlerge uqsas kesirtkeler bolǵanlıǵı shama etiledi. Denesi jińishke hám uzın, uzınlıǵı 8 sm den 10 m ge shekem, múyiz sıyaqlı qalqan hám qabırshaqlar menen oralǵan. Ayaq qamarı súyekleri bolmaydı, ayırım jılanlarda shanaq hám arqa ayaqları rudimenti saqlanıp qalǵan. Omırtqaları 141 den 435 ke shekem. Tós súyegi bolmaydı, qabırǵaları jıldam. Kózin taza qabaqlar qaplap turadı. Qulaq tesigi hám naqıra perdesi bolmaydı, ortańǵı qulaǵı ápiwayı dúzilgen. Tili uzın, ekige ayırılǵan, yakobson organı bar. Bas skeletining júz súyekleri sozılıwshań shemirshekler arqalı óz-ara birikken bolıp, iri oljanı jutıp atırǵanda awızınıń keń ashılıwına múmkinshilik beredi. Tisleri jińishke, ótkir, keyinge qayrılǵan; oljanı uslap turıw ushın xızmet etedi.

Zaharli jılannıń joqarǵı jaqlarında uwlı tisleri boladı. Tisler sırtındaǵı emal yamasa ishindegi nay arqali uw bezinen zahar olja denesine aǵıp keladi. Ishki organlari asimmetrik jaylasqan.

Ókpesi, ádette, bitke; sidik sharı bolmaydı. Erkeginiń quyıǵıw organlari bir jup qaltashalardan ibarat bolıp, anal tesiginen arqalawda, terisiniń astında jaylasqan. Bir jılda bir neshe márte terisi túleydi, bunda terisiniń sırtqı qabatı shulıq sheshkendey sıypalıp sırǵanap túsedi.

Jılannıń 3000 ǵa jaqın túri 13 toparǵa bólinedi.Tiykarǵı toparları:suw jılanları,aspidler,teńiz jılanları,qara jılanlar,oyıqbaslılar,soqır jılanlar,qalqanquyrıqlılar.Jer júzinde,Antarktidadan tısqarı,hámme orında ushırasadı.Ádette,jer betinde qalıń ot-shópler arasında,tereklerde,kóp túrleri shóllerde, ayırımları suwda jasaydı.Jırtqısh,oljanı tiriley yaki aldın záhárlep yamasa denesi menen orap óltirip keyin jutadı.Máyek qoyadı,ayırımları máyekten tiri tuwadı.Jılan tábiyatta kemiriwshiler,mollyuskalar hám shıbın shirkeyler sanın qısqartıp turıwda úlken áhmiyetke iye.

Jılannıń záhárinen medicinada paydalanıladı.Ayırım jılan terileri sherim islew sanaatında da qollanıladı Ayırım jılanlar ómir ushın qáwipli,biraq olar birinshi bolıp hújimge ótpeydi.

Ózbekstan aymaǵında jılannıń 20 ǵa jaqın túri tarqalǵan, olardan kapcha jılan, koʻlbor jılan, dala qara jılanı, qalqantumsıq,charx jılanları záhárli esaplanadı. Koʻpshilik túrleriniń sanı keskin azayıp baratır. Xalıq aralıq tabiyattı qorǵaw jámiyeti Qizil kitabına 16 tur hám kenje túri kiritilgen.

## Derekler
Joqarıdaǵı maqalada Ózbekstan milliy ensiklopediyası(2000-2005)maǵlıwmatlarınan paydalanılǵan.
Ziddiy (Panjakent rayonı)

" — Awıl Pánjekent rayonı jámáát Yoriy awılı dagi. Ziddiydan qala orayına shekemgi aralıq 32&nbsp;km.

**ına 32&nbsp;km.**

## Xalqı
Xalqı−1325 adam

## Derekler
Tajikstan jay atları reestri

2013. — 332 s. — ISBN 978-99947-33-54-5
Yos

**Yos** — Vahdat rayonı aymaǵında jaylasqan Romit QFYge qaraslı awıl xalıq punktı esaplanadı Yosdan qala orayına shekem 20&nbsp;km. Xalqı 210 adam (2017-jıl), tiykarınnan Tàjikler.

## Derekler
Maqset

**Maqset**

(filosofiyada ) — insan ámeliy iskerliginiń aldınan oylanǵan nátiyjesi. Maqset insanlarǵa tán bolıp, onı keleshektiń joybarı, dep tariyplew múmkin. Mútajlik, máp, motiv individ yamasa social gruppa turpayı, iskerliginiń zárúrli strukturalıq bólimleri bolsa, maqset. iskerlik baǵdarın belgileytuǵın element bolıp tabıladı. Maqsettiń qáliplesiwine sub'yekttiń mútajlik hám mápleri kúshli tásir ótkeredi. Maqsettiń real hám noreal, qısqa múddetli hám uzaq múddetke mólsherlengen, tiykarǵı hám ekinshi dárejeli hám basqa túrleri bar. Real maqsetler sub'yektiniń múmkinshilikleri, átirap ortalıqtıń jaǵdayı hám obiektiv nizamlıqlardı esapqa alsa, noreal maqsetler tek ǵana sub'yekttiń árman -tileklerin ańlatadı, átirap daǵı jaǵdaynı esapqa almaydı.i.

## Derekler
Abay (Beruniy rayonı)

**Abay (Beruniy rayonı)**  — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Beruniy rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Abdullabiy

**Abdullabiy**  — Ózbekstan Respublikasınıń Ándijan waláyatına qaraslı awıl. Jalaqudıq rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Ájiniyaz (Qońırat rayonı)

**Ájiniyaz (Qońırat rayonı)**  — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Qońırat rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Erazgavors (Armeniya)

** Yerazgavors **— Armanıstannıń Shirak wálaytı Akhuryan rayonındaǵı awıl.

## Derekler

## Manbalar
Buxaranıń tariyxıy orayı

**Buxoro tarıyxıy orayı**

Ózbekstannıń Oraylıq Aziya mámleketinde YuNESKO dizimine kiritilgen Jáhán miyrasları obiekti bolıp tabıladı. Pútkil dunya miyrasları obiekti Buxara qalasınıń tariyxıy orayın (Shahriston) óz ishine aladı.

Buxara 2000 jastan asqan qala. Sóǵd qala -mámleketlerinen biri bolsaplanadı. Arablar tárepinen Orta Aziya islamlastırılǵannan soń Sameniyler saltanatınıń waqıtaxtı bolǵan Buxara sawda hám ónermentshiliktiń gúllep-jasnaǵan orayı hám islam dininiń ruwxıy polisine aylandı. Sameniyler húkimranlıǵı tawsılǵannan keyin, Buxara qoraxaniyler húkimdarlıǵı astında ozıniń siyasiy áhmiyetin joǵalttı, biraq materiallıq gúllep-jasnawda dawam etti. 1220 -jılda qala Shinǵisxan áskerleri tárepinen basıp alındı hám wayran etildi, 1370-jılda Ámir Temur tárepinen qayta qurılǵan qalanı taǵı monǵollar basıp aldı. Shaybaniyler húkimdarlıǵı dáwirinde Buxara 1533-jılda Ózbek xanlıǵınıń waqıtaxtı bolıp, sandan berli «Buxara xanlıǵı» dep júritiledi.

Buxara Oraylıq Aziyadaǵı orta ásirlerdegi islam qalasınıń eń jaqsı úlgilerinen biri bolıp, qala dúzilisi buzilmagan. Shınǵısxan hám Temurdıń manǵollar basqınınan aldınǵı ayırım qaldıqlardı bolsapqa almaǵanda, Eski qala tiykarınan XvI ásir jetkiliklilerında Shaboniylar dáwiriniń qalasazlıq hám arxitektorlıǵınan dárek beredi.

## Dizimge alıw
1991-jılda Pútkil dunya miyraslar komiteti Buxaranıń tariyxıy orayın YuNESKOnıń Pútkil dunya miyrasları dizimine kirgiziw sheshimin keyinge qaldırdı. 1993-jılda Pútkil dunya miyraslar komitetiniń keleshektegi jıynalısı. Bul Ózbekstandaǵı ekinshi Jáhán miyrasları obiekti hám mámleket Sovet Birlespesinen ǵárezsizlikke eriskeninen keyin birinshi boldı. Ózbekstandaǵı birden-bir Jáhán miyrasları obiekti Ishan qorǵan Sovet dáwirinde YuNESKOnıń Pútkil dunya miyrasları dizimine kiritilgen edi.

Sayt ele de Sovet Birlespesi tárepinen usınıs etilgen shámbelıq dizimde bolǵanlıǵı sebepli, Ózbekstan Respublikasınan ozıniń shámbelıq dizimin usınıw sóralǵan. 1994-jıl oktyabr ayında Ózbekstan alardı usınıs etdi, sonnan keyin Pútkil dunya miyraslar komiteti Buxaranıń tariyxıy orayı YuNESKOning Pútkil dunya miyrasları dizimine kiritilgenligin tastıyıqladi

## Derekler
Jalǵızsada (Temurmalik)

**Jalǵızsada** — Jalǵızsadan máhelle orayına shekem 12&nbsp;km, rayon orayına 30&nbsp;km. Xalqı 887 adam (2017), tájikler.

## Derekler
Abdulloobod

**Abdulloobod** — Vahdat rayonı aymaǵında jaylasqan Karim Ismoilov QFYga qaraslı awıl xalıq punkti esaplanadı.

## Geografiyalıq jaylasıwı
Abdullooboddan qala orayına shekem bolǵan aralıq 12&nbsp;km avtomobil jolı uzınlıǵında. Xalqı 727 adam (2009 -jıl ), tiykarǵı bólegin lolılar quraydı. Awılda baslanǵısh mektep hám menshikli dúkanlar bar. Awıl xojalıǵınıń tiykarǵı tarmaqları : paxtashılıq hám palız eginlerin jetilistiriw. Egin maydanları Kofarnixon dáryasınan suwǵarıladı.

## Derekler
Qaraqalpaqstan Respublikası mámleketlik gerbi

**Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleketlik gerbi**  — Ózbekstan Respublikası quramındaǵı suveren respublika — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń rásmiy nıshanlarınan (bayraǵı hám gimni menen birge) biri. Qaraqalpaqstan gerbi 1993-jıl 9-aprelde respublika Joqarı Keńesiniń XII sessiyasında mámleketlik gerbi haqqındaǵı nızamı qabıllanǵanda tastıyıqlanǵan. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Mámleket gerbi Qaraqalpaqstan Respublikasınıń suverenli mámleket ekenligin ańlatadı. Gerb ataqlı sovet, qaraqalpaq hám ózbek xudojnigi Jollıbay Izentaev sızılması menen Ózbekstan gerbi tiykarında jaratılǵan.

Qaraqalpaqstan gerbi Ózbekstan gerbine júdá uqsaydı hám ámelde onı bóleklerge bólip, kóshirip alǵan. Bul bolsa eki respublikanıń birliginen dárek beredi. Qaraqalpaqstan gerbinde toq aspan kók tawlar ústinen shıǵıp atırǵan quyash hám respublikanıń áyyemgi tariyxı hám mádeniyatınıń tımsalı bolǵan zardushtiylerdiń Shılpıq qalası, Ámiwdárya hám Aral teńizi súwretlengen bolıp, olardıń oń tárepinde salı masaqları, shep tárepinde bolsa ashılǵan paxtanıń ǵóreklerinen ibarat gúldáste menen oralǵan. Gerbtiń joqarı bóleginde qırları toq sarı reńde bolǵan kók segizmúyeshlik, onıń ishinde aq reńdegi juldız hám yarım ay súwretlengen. Gerbtiń orayında qanatları jayılǵan ápsanawiy qus Qumay sáwlelengen. Gerbtiń tómengi bólegindegi gúldástede respublika mámleketlik bayraǵına hám orayında «QARAQALPAQSTAN» (yamasa «ҚАРАҚАЛПАҚСТАН») jazıwı jaylasqan. Paxta hám salıdan ibarat gúldáste Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan bayraqları túsirilgen lentalar menen baylanısqan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* 
* 

## Jáne qarań

* Qaraqalpaqstan bayraǵı
* Ózbekstan gerbi
Ózbekstan Respublikası mámleketlik gerbi

**Ózbekstan Respublikasınıń mámleketlik gerbi** — Ózbekstan Respublikası rásmiy mámleketlik nıshanı. 1992-jıl 2-iyulda qabıl etilgen. Mámleketlik gerb — mámleket ǵárezsizliginiń nishanlarınan biri bolıp tabıladı.

## Kórinisi
Mámleket gerbi domaloq kóriniske iye bolıp, bul formanıń shep tárepi ırısqı-nesiybe tımsalı — biyday masaqlarınan, oń tárepi bolsa ózbek xalqınıń dańqın dúnyaǵa taratgan biybaha baylıǵımız — paxtanıń ǵórekleri ashılǵan ǵoza shaqalarınan ibarat lentaǵa oralǵan. Uzaqtaǵı tawlar hám dáryalar tábiyat kórinisinde gúllegen oypatlıq boylap quyash nurların shashıp turadı, bul bolsa Ózbekstannıń quyashlı mámleket ekenligin de ańlatadı. Gerbtiń joqarı bóleginde Ózbekstan azatlıǵınıń tımsalı retinde segizmúyeshlik kórinisindegi juldız, onıń ishki bóleginde yarım ay hám juldız súwretlenip, mámleket xalqınıń kóp bólegi islam dinine sıyınıwı, orayında — baxıt hám erkinlik tımsalı— qanatların jayǵan Qumay qusı súwretlengen. Gerbtiń tómengi bóleginde Ózbekstan Respublikası mámleket bayraǵın ańlatıwshı lentaǵa «Ózbekstan» dep jazılǵan.

## Jáne qarań
* Ózbekstan gerbleri
* Ózbekstan bayraǵı
* Ózbek SSR Gerbi
* Ózbekstan

## Derekler