Qısınıw

**Qısınıw** yamasa **qolaysızlıq** — bul jeńil dárejeden kúshli dárejege shekemgi qolaysızlıq penen baylanıslı emocional jaǵday, ol ádette birew sociallıq jaqtan qabıl etilmeytuǵın yamasa jaqtırılmaytuǵın háreketti basqalardıń kóz aldında islegende (yamasa oylaǵanda) seziledi. Kóbinese uyat hám ayıp penen birge toparlastırılǵan qısınıw «ózin-ózi seziniw emociyası» dep esaplanadı hám ol adamnıń oylarına yamasa minez-qulqına tereń unamsız tásir etiwi múmkin.

Ádette, ar-namıs yamasa abıray (yamasa basqa da joqarı qunlılıq ideyaları) joǵalıwınıń qanday da bir túsinigi qatnasadı, biraq qısınıw dárejesi menen túri jaǵdayǵa baylanıslı boladı.

## Sebepleri
Qısınıw jeke bolıwı múmkin, ol jeke máselelerge yamasa jeke kemshiliklerge ya bolmasa qátelerge yamasa uyalshaqlıqqa kereksiz dıqqat awdarıwdan payda boladı. Qısınıwdıń geypara sebepleri ótirik sóylep uslanıp qalıw yamasa qáte islew sıyaqlı jeke háreketlerden payda boladı. Kóplegen mádeniyatlarda jalańash yamasa durıs kiyinbegen jaǵdayda kóriniw qısınıwdıń ayrıqsha stressli forması bolıp tabıladı (kishipeyillikti qarań). Jeke qısınıw sonday-aq basqalardıń háreketlerinen payda bolıwı múmkin, olar qısınǵan adamdı sociallıq jaqtan qolaysız jaǵdayǵa qoyadı — mısalı, ata-ananıń balanıń súwretlerin doslarına kórsetiwi, birewdiń onıń sırtqı kelbeti yamasa minez-qulqı haqqında kemsitiwshi pikir aytıwı, óziniń ósektiń qurbanı bolǵanın biliw, basqa adam tárepinen qabıllanbaw (sonday-aq qorlawdı qarań), dıqqat orayına aylanıw (mısalı, tuwılǵan kúnin belgilep atırǵanlar, jańa turmıs qurǵanlar), yamasa hátte basqa birewdiń qısınǵanın kóriw.

Jeke qısınıw ádette qızarıw, terlew, nervozlıq, tutlıǵıw hám tınıshsızlanıwdıń qanday da bir kombinaciyası menen birge júredi. Geyde qısınǵan adam qısınıwın kúlimsirew yamasa nervlik kúlki menen jasırıwǵa háreket etedi, ásirese etiket jaǵdaylarında. Bunday juwap ayırım mádeniyatlarda kóbirek ushırasadı, bul túsinbewshilikke alıp keliwi múmkin. Jáne de jaǵdaydıń qabıl etilgen áhmiyetliligine baylanıslı ashıw sezimleri de bolıwı múmkin, ásirese eger adam basqa birewdiń qasaqana qısındırıp atırǵanın oylasa. Juwaplardıń bir qatar túrleri bar, eń jeńili qısındıratuǵın háreketti áhmiyetsiz yamasa hátte kúlkili dep qabıl etiwden baslap, kúshli qáweterleniw yamasa qorqıwǵa shekem.

Qısınıwdıń keshirim soraw yamasa jarastırıw funkciyasın atqaradı degen ideya Goffmannan baslandı, ol qısınǵan adam «keminde bul faktke tınıshsızlanıp atırǵanın kórsetedi hám basqa waqıtta ózin ılayıqlı kórsetiwi múmkin» dep pikir bildirgen. Semin hám Mansted qısınıwdıń sociallıq funkciyaların kórsetti, onda satıw displeyin awdarıp taslaǵan adam («jaman háreket») - qayta tiklew háreketine qaramastan - eger ol qısınǵan bolıp kórinse, biypárwa bolıp kóringen jaǵdayǵa qaraǵanda basqalar tárepinen kóbirek jaqsı kórildi. Qısınıwdı seziw qábileti topar yamasa mádeniyat ushın da funkcional bolıp kóriniwi múmkin. Qısınıwǵa beyim emes adamlardıń antisociallıq háreketlerge kóbirek qatnasıwı múmkin ekeni kórsetilgen - mısalı, kóbirek qısınıwdı kórsetken jasóspirim ullardıń agressiv/huqıq buzıwshı háreketlerge qatnasıw itimallıǵı azıraq ekeni anıqlanǵan. Sol sıyaqlı, agressiv/huqıq buzıwshı háreketlerge kóbirek qatnasıwǵa beyim ullar kórsetken qısınıw, agressiv emes ullar kórsetken qısınıwdıń úshten birinen de az bolǵan. Solay etip, qısınıwǵa beyimlilik (yaǵnıy, basqalar tárepinen qalay bahalanatuǵını haqqında tınıshsızlanıw) topar yamasa mádeniyat ushın disfunkcional bolǵan háreketke tormoz retinde xızmet etiwi múmkin.

### Kásiplik qısınıw
Qısınıw sonday-aq **kásiplik** yamasa **rásmiy** bolıwı múmkin, ásirese belgilengen is-háreket baǵdarına isenim bildiriwshi málimlemelerden keyin, yamasa dálillerdi qasaqana esapqa almawdan keyin. Qısınıw rásmiy wazıypalar yamasa jumıs ornı obektleri, úlken muǵdardaǵı aqsha yamasa materiallar, yamasa adam ómiriniń joǵalıwı menen baylanıslı jaǵdaylarda aytarlıqtay artadı. Sebeplerge mısal retinde húkimettiń ámelge aspaǵan jámiyetlik siyasatı, korrupciyalıq ámeliyatlar yamasa ádepsiz minez-qulıqtıń áshkara bolıwı, jeke ádetleri jámiyetlik tekseriwge ushıraǵan yamasa nızamlı háreketlerge ushıraǵan ataqlı adam, yamasa qattı jeke qısındıratuǵın jaǵdaylarǵa túsip qalǵan lawazımlı tulǵalar kiredi. Hátte kishi qáteler yamasa esaplawdaǵı qáteler de, eger dáliller yamasa kórsetpelerdi qasaqana esapqa almaw bolǵanı anıqlansa, ádewir úlken rásmiy qısınıwǵa alıp keliwi múmkin.

Barlıq rásmiy sátsizlikler de rásmiy qısınıwǵa alıp kele bermeydi, hátte eger jaǵdaylar qatnasqan adamlar ushın azǵana jeke qısınıwǵa alıp kelse de. Mısalı, siyasiy saylawda az ayırmashılıq penen jeńiliw kandidat ushın azǵana jeke qısınıwǵa sebep bolıwı múmkin, biraq ádette kásipte húrmetli jeńilis dep esaplanadı hám solay etip zárúr túrde kásiplik qısınıwǵa alıp kelmeydi. Sol sıyaqlı, ilimpaz óziniń gipotezalarınıń biri qáte ekeni dálillense, jeke túrde kewli qalıwı hám qısınıwı múmkin, biraq ádette nátiyjede kásiplik qısınıwǵa ushıramaydı. Soǵan qarama-qarsı, ilimiy tastıyıqlawdı qollap-quwatlaytuǵın jalǵan maǵlıwmatlardıń áshkara bolıwı ilimiy jámiyetshilikte kásiplik qısınıwǵa alıp keliwi itimal. Kásiplik yamasa rásmiy qısınıw kóbinese jámiyetlik ashıw-ıza bildiriw, qatnasıwdı biykarlaw yamasa aqıbetlerdi minimallastırıwǵa urınıwlar menen birge júredi. Geyde qısınǵan subekt baspasóz málimlemelerin shıǵaradı, tómen dárejeli xızmetkerlerdi alıp taslaydı yamasa olardan uzaqlasadı, hesh nárse bolmaǵanday dawam etiwge urınadı, tabıstan ayırıladı, kóship ketedi yamasa jámiyetlik kóriniwden joǵalıp ketedi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__