open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bir ózgeriwshili sızıqlı teńlemeler

**Bir ózgeriwshili sızıqlı teńleme** dep berilgen teńlemede qatnasqan ózgeriwshi(belgisiz) aǵza birinshi dáreje menen qatnasqan hám ol jalǵız(birew) bolǵanda aytıladı.**Teńlemeniń sheshimi(koreni)** dep belgisiz aǵzanıń ornına alıp barıp qoyǵanda durıs teńlik payda etetuǵın sanǵa aytıladı.
**Mısal:**
Bir ózgeriwshili (bul teńlemede ózgeriwshi aǵza x)
 5x+7=32 
sızıqlı teńlemesi berilgen bolsın.
 5x=32-7
 5x=25
 x=25:5
 x=5
Sheshimdi tekserip kóriw ushın, ózgeriwshiniń bul tabılǵan mánisin berilgen teńleme alıp barıp qoyamız:
 5•5+7=32
Durıs teńlik payda boldı. Demek x=5 teńlemeniń koreni eken.
Qarsılas pısıqlawısh

Is-hárekettiń isleniwine qarsılaslıq mánide aytılatuǵın pısıqlawıshqa qarsılas pısıqlawısh delinedi.Qarsılas pısıqlawısh ne qılsa da? ne qılǵan menen?ne qılǵanına qaramastan? t.b. sorawlarǵa juwap beredi.Qarsılas pısıqlawısh tómendegi sóz hám sóz dizbeklerinen boladı: 1. Shárt meyilge da/de janapayınıń dizbeklesiwinen boladı. M ı s a l ı : Ol jatsa da (ne qılsa da?) uyqılay almadı. (Ó. A.) Ol ketse de (ne qılsa da?) uzaq tura almadı. (Ó. A.)2. Hal feyil hám hal feyildiń basqarıwındaǵı sózlerdiń dizbeginen boladı. M ı s a l ı : Ol esitip turıp úndemedi. (G. I.) Ol bile tura aytpadı. Ol bir aydan beri usıshańaraqtıń muǵallimi bola turıp, kempir ǵarrı arasındaǵı jánjeldi túsinbegenine ókindi. (T. Q.)3. -ǵan/-gen qosımtalı kelbetlik feyil hám kelbetlik feyilli toplamlarǵa tirkewish hám janapaylıq xızmettegi kómekshi sózlerdiń dizbeklesiwinen boladı. M ı s a l ı : Ol kózin ashqan menen dógeregin ońlap kóre almadı. Olar kóp bolǵanına qaramay tım-tıraqay qashtı. (Á. T.) Jayıńmenen islegenińde de seni quwıp jibere almaydı. (T. Q.)
Shárt pısıqlawısh

Is-hárekettiń isleniw shártin bildiretuǵın pısıqlawıshqa shárt pısıqlawısh delinedi.Shárt pısıqlawısh ne qılsa? ne qılsań? ne qılǵanda?qáytkende? ne qılmay? ne qılmaǵansha? t.b. sorawlarǵa juwap beredi.Shárt pısıqlawısh tómendegi sózler arqalı  bildiriledi:1. Shárt meyil hám shárt meyildiń basqarıwındaǵı sózlerden boladı. M ı s a l ı : Berseń alarsań, ekseń orarsań. Eńbek etseń emerseń. (Q.n.m.) Eger tabılmasa bul balanıń da, qoydıń da joq bolǵanı. (S. S.)2. Orın seplik qosımtalı kelbetlik feyil hám kelbetlik feyilli toplamnan boladı. M ı s a l ı : Ol kuzovtıń erneginen asılıp bekkem uslamaǵanda jıǵılıp ketetuǵın edi.(J. S.) Avtomatlastırǵanda miynettiń sapası túp tamırınan ózgeredi. («E. Q.»)3. -ǵan/-gen qosımtalı kelbetlik feyilge jaǵdaydasóziniń dizbeklesiwi arqalı bildiriledi. M ı s a l ı : Ol qatań ashıwlanǵan jaǵdayda kimdi bolsa da ayamaydı. (T.Q.)Shigitti erte ekken jaǵdayda onnan mol ónim alıwǵa boladı. (X. S.)4. Hal feyil hám hal feyilli toplamnan boladı. Mısalı: Sáwir bolmay táwir bolmas. (Naqıl) Mıńdı tanıǵansha birdiń atın bil. (Naqıl)

## Derekler
Sebep pısıqlawısh

Is-hárekettiń isleniw yamasa islenbew sebebin bildiretuǵın pısıqlawıshqa sebep pısıqlawısh delinedi.Sebep pısıqlawısh nege? ne sebepten? ne sebepli? nelikten? ne ushın? t.b. sorawlarǵa juwap beredi.Sebep pısıqlawıshı xızmetindegi sózler is-hárekettiń isleniwine sebepshi boladı.Sebep pısıqlawısh tómendegi sózler arqalı bildiriledi.1. Shıǵıs seplik qosımtalı atawısh sózlerden, sebep ráwishinen boladı. M ı s a l ı : 1. Onıń júzi quwanıshtanqızarıp ketti. (J. S.) 2. Eshkiniń qabırǵaları say-say bolıp, arıqlıqtan óliwge kelipti. (Q.x.e.) 3. Murat ılajsızdanqoylardı baydıń úyine aydap keldi. (S. A.)2. -ıp/-ip,-p hám -ǵanlıqtan/-genlikten qosımtalı hal feyil hám hal feyilli toplamlardan boladı. M ı s a l ı : 1. Ol qısınıp terley basladı. 2. Bir waqıtta ol ózine qarsıkiyatırǵan adamdı kórip gilt toqtadı. (T. Q.) 3. Ol súysinip oqıǵanlıqtan waqıttıń ótip ketkenin de sezbedi. (J. S.) 3. Shıǵıs seplik qosımtalı kelbetlik feyil, atawısh feyillerden hám sol feyillerdiń basqarıwındaǵı toplamlardan boladı. M ı s a l ı : 1. Ol albıraǵanınan bosaǵaǵa súrnigip ketti. 2. Biytanıs kisini kóriwden ekewiniń de húreyi ushıp qorqısıp qaldı. (T. Q.)4. Atawıshlar menen tirkewishler dizbeginen boladı. M ı s a l ı : 1. Ol qurdasın kórgen soń sóylesip qalǵan shıǵar. (T. Q.) 2. Uqıplı basshı dep sol ushın aytadı ǵoy. 3. Ol qıstawlı tapsırma menen júrip ketti.
Kinematika

* **Fizika** sózi grekshe "fyuzis" sózinen kelip shıqqan bolıp, ol tábiyat degen maǵananı ańlatadı. 
* **Mexanika** fizika pániniń bir bólimi bolıp, ol materiya háreketiniń eń ápiwayı kórinisleri-deneler (yamasa bazıbir dene bólekleri)diń bir-birine salıstırǵanda kóshiwlerin úyrenedi.
Mexanika 3 bólimnen turadı:
***1.** Dene háreketin usı háreketge tásir kórsetiwshi sebeblerdi esapqa almaǵan jaǵdayda úyreniwshi bólimi kinematika dep ataladı.
***2.** Dene háreketi hám usı háreketge tásir kórsetiwshi kúshler arasındaǵı baylanıstı úyreniwshi bólimi dinamika dep ataladı.
***3.** Kúshler tásirindegi deneler teńsalmaqlılıǵın statika bólimi úyrenedi.
*Kinematika bólimi
Materiallıq noqat háreketi

***Mexanikalıq qozǵalıs** dep deneniń basqa denelerge salıstırǵanda keńisliktegi awhalınıń ózgeriwine aytamız.
*Materiallıq noqat-belgili bir jaǵdayda ólshemlerin esapqa almasada bolatuǵın dene. Mısal ushın, Nókis qalasınan Tashkent qalasına jolǵa shıqqan jeńil avtomobildi, usı joldı basıp ótiw dawamında materiallıq noqat sıpatında qarawǵa boladı.
*Ilgerilemeli háreket-bul deneniń ıqtıyarıy eki noqatın tutastırıwshı tuwrı sızıq háreket dawamında óz-ózine parallelligin joǵaltpaytuǵın qozǵalıs.
***Traektoriya** degenimiz deneniń háreket dawamında keńislikte qaldırǵan izi yamasa sızǵan sızıǵı.
***Orın awıstırıw** dep dene qozǵalısınıń baslanǵısh hám aqırǵı noqatların(koordinataların) tutastırıwshı, baǵıtlanǵan kesindige aytamız.
*Dene traektoriyasınıń uzınlıǵına jol (deneniń basıp ótken jolı) deymiz.
Xalıq ráwiyatları

Qaraqalpaq xalqı awızeki ádebiyatqa oǵada bay 

Tórebek xanım hám basqalar.

Xalıq arasında usı kúnge shekem ótkendegi ataqlı 

adamlar haqqında ráwiyatlar saqlanıp keledi. Mısalı, 

Iskender Zulqarnayn, Shıńǵısxan, Ámir Temur, 

Nawayı, Hákim Ulıqpan t.b. tuwralı da dóretilgen 

ráwiyatlar bar.

Kóp ǵana ráwiyatlar ataqlı biyler, batırlar, jıraw, 

baqsı, shayırlar tuwralı da dóretilgen. Mısalı, Maman biy, Aydos biy, Erejep biy, Ernazar biy, Tóre,

biy,Turım biy, Amanbay batır, Ótesh batır Soppaslı 

Sıpıra jıraw, Nurabılla jıraw, Berdaq shayır hám taǵı 

basqalar haqqında. Usı atamadaǵı ráwiyatlardıń hámmesinde de haqıyqat tariyxta bolǵan, jasaǵan tariyxiy 

tulǵalardıń atlarına baylanıslı kórkem etip dóretilgen 

áńgimelerdi bayqaymız.

Solay etip, xalıq arasında dóregen ráwiyatlardıń 

birewleri bir xalıqtıń arasında keń taraǵan bolsa, al 

birewleri pútkil dúnya xalıqları arasında da tarawı 

múmkin.

Ráwiyatlar qanshelli dárejede qıyal hám kóterińkilik 

penen dóretiliwine qaramastan ózleriniń tariyxıylıǵı 

menen ayırılıp turadı. Mısalı, qaraqalpaq xalqınıń 

tariyxında jasap ótken Maman biy, Turım biy, Erejep 

biy sıyaqlı taǵı basqa da ataqlı biyleri haqqında, 

olardıń ómir jolındaǵı ayırım tariyxıy haqıyqatlıqlar 

kórkemlik penen bayanlanıp, qızıqlı ráwiyatlar dóregen. 

Bul ráwiyatlarda da olar tereń aqıl-oy, tapqırlıq, 

dilwar, sózge sheshenlik, batırlıq, sóz jarısında albırap 

saspaytuǵın sabırlılıq sıyaqlı qásiyetlerdi óz boyına 

jámlegen adamlar bolǵanlıǵı haqıyqatlıq penen sóz 

etiledi.
Stiv Djobs

Steve Jobs 1955-jıl 24-fevralda Kaliforniya shtatidagi Mountain view qalasinda tuwılǵan. Onıń jaslıq hám óspirimlik jılları bulmanda ótken. Jobs mektep degi balalardan talay parq qılatuǵın ediJobsdiñ haqıyqıy ata-anası jas studentler bolǵanı hám shańaraq qurmagani ushın gódekti baǵıp alıw ushın berip jiberedi. Pol hám Klara Jobslar bolsa onı baǵıp aladı. Balanıń túp ákesi Abdulfattoh Jan Dárwishlerdiń kiyimiliy, Siriyalik musulmon, túp anası Joanna Simpson bolsa amerikalıq. Olar keyinirek shańaraq quradi hám Dárwishlerdiń kiyimiliy siyasiy pánler, Simpson esa tilshunoslik tarawinda iskerlik júrgizedi. Mona Simpson, olardıń qızı hám Steve Jobstiñ siñlisi, búgin belgili jazıwshı hayal. Steve Jobstiñ olar menen munasábeti jaqsı edi. 2003-jıl Steve Jobsning asqazan asti bezinde rak payda boladı. Emlengeninen keyin aldın ózin talay jaqsı sezim etedi, lekin pútkilley dúzelip ketpeydi. 2009-jıl jigarini transplantaciya etdiradi. Biraq den sawlıǵın hesh jaqsılanbaǵannan 2011-jıl avgust ayında Applening bas direktorlı (CEO) lawazımınan túsedi hám basqarıw komitetiniń jetekshisi etip tayınlanadı. Steve Jobs 2011-jıl 5-oktyabrda 56 jasda odaǵı rakning jalalashi (metastazi) sebepli nápesi toqtap dúnyadan kóz jumdı.[6][7][8]

## Derekler
Muǵdar-dáreje pısıqlawısh

Is-hárekettiń isleniw muǵdarın, sanın, shamasın bildiretuǵın sózlerge muǵdar-dáreje pısıqlawısh dep ataladı.Muǵdar-dáreje pısıqlawıshı qansha? neshe? neshe ret?qanshadan? t.b. sorawlarǵa juwap beredi. Muǵdar-dáreje pısıqlawıshı, kóbinese muǵdar ráwishinen, san hám awırlıq mánidegi sózlerden boladı. Mı s al ı: Bizler olardı kóp kúttik. Onıń túri azıraqózgergen. Olar az waqıt únsiz otırdı. Olar ele úsh jıloqıydı. Men alǵa qaray tórt-bes qádem júrdim. (J. S.)Bir jıldıń ishinde paxta atızınıń zúrááti 3,2 centner kóbeydi. («E. Q.»)
Paqsa jay

Paqsa jay 
## Tayarlaw hám salıw usılları
Qam ılaydan salınatuǵın paqsa jay ushın dáslep jayga jetkendey muǵdardaǵı saz topıraqlı jer tereń etip awdarılıp, ol jaqsı qandırılıp, suwǵarıladı. Eger topıraq jaqsı qanbasa, onı pisirgen waqıtta jaqsı birikpeydi hám ıdırap, paqsada turmaydı. 
## Jer tırnaq
Jay salınatuǵın orın piship bolınǵanınan keyin onıń átirapına qandırıp suwǵarılgan ılay tasıp alınadı hám ol ayaq penen baskılaw, jene shokkish 
formasında auır agashtan sogılgan tokpak penen urıp 
pisiriledi. Ílaydıń piskenligi onıń betiniń jıltırawınan bilinedi xem ol kepshe menen kesip alınganda sozılmalı bolıp, paqsaǵa atkanda uzilmeydi, ıdıramaydı. 
Dáslepki pisken ılay jer tırnaqqa qalanadı. Jer tırnaqtıń eni 80 sm, biyikligi 20 sm kóleminde boladı. Ol salınıp bolıǵannan keyin 4 — 5 kun keptiriwge koyıladı. 
Sheńgel yamasa qamıs tırnaq. Ata-babalarımız jaydıń tırnaǵı ushın ızǵarǵa shıdamlı sheńgel yamasa qamıstan paydalangan. Ol kepken jer tırnaktıń ustine kalıńlıǵı 
50— 60 sm shamasında túbiri sırtka qaratılıp, bir-birine ayqastırıp jatqızıp shıǵıladı. Bul jatqızılǵan tırnaqlar ustine ılay órilgennen keyin biyikligi 20 sm 
shamasına deyin páslep, nıgızlanadı. 
Paqsa. Sheńgel yamasa qamıs tırnaqtıń ustine baskılap hám toqpaq penen urılıp pisirilgen ılaydan paqsa koyıladı. Paqsanıń eni 70 sm boladı. Ílay kepshe menen atıladı. Ílay atkan adamlar atarman, al paqsanı óriushiler neshman dep ataladı. 
Birinshi paksanıń biyikligi bir metr boladı. Órilgen 
ılay karama-karsı usta terepinen uzın saplı kepshe menen 
sulıulap taralıp barıladı. Paqsanı taraytuǵın usta tarashman dep ataladı.
Birinshi paksa pitkennen keyin ol bir xepte yaki om 
kunge keptiriute koyıladı. Usılayınsha ekinshi, ushinshi 
paksalar eriledi. Ushinshi paksansh eni ec jokarısında 
40—45 santimetrge tec boladı. 
Kapınıc orınları jer tırnaktıc ornınan baslap ko- 
yılıp ketedi. Kapı tusetugın orınga shecgel yamasa kamıs 
tırnak teselmeydi. Ol jer tırnaktan baslanadı. 
Kapı ekinshi paksa pitiuge 20—25 santimetr kalganda 
enine ılayshlı kesilgen ak tal agash penen bastırıladı. 
Onı sh arkı rauı c dep ataydı. 
Ushinshi paksada tert kez yamasa altı kezli aynaga ar- 
nalıp, eynek orın koyılıp ketedi xem ol ushinshi paksa 
pitiuge 20—25 santimetr kalganda kapı sıyaklı etip 
sharkırauık penen bastırıladı. 
Perdiyual. Ush paksa tolsh pitkennen keyin onıń tóbesine agash shıgarılıp, ústine párdiywal eriledi. Párdiywal diyualga jatkızılgan agashlardı uslap turıu ushın 
xızmet etip, onıc belentligi agashtı jaugannan keyin 10— 
15 sm belentlik derejesinde boladı. 
Jaydıń tóbesi aq terek agashı menen bastırıladı. 
Agashlar bólmeniń ulken kishiligine karay 5, 7, 9, 11, 13 
agashtan tuura keliwi múmkin. Írım etiliwinshe hesh bir 
bólme jup agash penen bastırılmaydı. 
Argıt hámm nigirik. Qaraqalpaqlar kebinese tert bel- 
meli jay salgan. Onıń kirer awızdaǵı bòlmesi hámme ból- 
melerden úlken bolıp, ol aywan dep atalǵan. 
Ayuandı anaw-mınaw aq terek enlemeydi. Sonıń ushın 
ol del ortasınan uzınına diametri 40— 50 sm, ushınıc 
eni 20— 25 sm den kem bolmagan ulken akterek penen bastırılıp qoyıladı. Bul agash argı t dep ataladı. Argıtka 
eki terepten bir-birine karama-karsı etip onsha juuan
Maman biy

Maman biy óz zamanınıń júdá aqıllı adamı 
bolǵan. Onnan danalıq sózlerdi esitip turıwdı adamlar árman etedi eken.
Medirese saldırıp atırǵan bir baydıń awılına
kiyatırǵn Maman biy baydıń úyine barmay, qaytıp 
ketkende, bay onıń izinen barıp, ne ushın kelmey 
ketkenliginiń sebebin soraydı. Sonda Maman biy 
qasındaǵı eki joldasınıń ıqtıyarına qaratpay onı alıp ketkenligin aytqanda, bay bunıń mánisine túsinbeydi. 
Siziń qasıńızda eki joldasıńız kórinbeydi ǵoy,— dep 
isenbeslik bildiredi.
Sonda Maman biy qasındaǵı «ǵarrılıq» penen 
«jarlılıq» degen eki joldasın aytıp túsindirgende, 
ne derin bilmey, sózden jeńilgen bay úyine qaytıp 
ketedi. Bunda Maman biy: «Sóz tapqanǵa sharam 
joq», — degendey, joq jerden dálilli sóz tàwıp, isinip, ókpelep kiyatırǵan baydan biymálel qutılǵan.
Qaraqalpaqlar Jańadáryadan Xorezmge kóship kelerinde ruqsat alıw ushın, Xiywanıń xanı Mádreyimge 
birneshe adanların jiberedi. Bul adamlar xanǵa barıp: 
«Bizlerdi óz puqaralarıńız etip alıń»,— dep soraydı. 
Sonda xan: «Men sizler menen sóylespeymen. Maǵan 
sizlerdiń basshıńız kerek. Sizlerdi kóshkende baslap 
júretuǵın, aqıl beretuǵın, basshılıq etetuǵın adam 
bar. Maǵan sol adam kelsin», — dep kelgen adamlardı 
qaytarıp jiberdi.
Xanǵa kelgen adamlar bul awhaldı eliniń basshısı, 
aqıl bereri Maman biyge aytadı. Ol waqıtları Maman 
biy qar tayǵan edi. Solay bolsa da, Maman biy 
atlanıp xanǵa ketipti.
Maman biy xannıń aldına barǵan waqıtta xan 
oǵan: «Sizge ‚meniń úsh sorawım br»,—depti. Maman 
biy: «Aytıńız», — depti.
—Sózdiń anası ne? Suwdıń anası ne? Joldıń anası 
ne? — depti xan.
— Sózdiń anası — qulaq. Suwdıń anası — bulaq. 
Joldıń anası — tuyaq. Siziń sorawlarıńızdıń juwabı usı boladı, — dep durıs sheshipti.
Xannıń sorawın sheship bolǵannan keyin: «xanımız, 
siziń xanlıǵıńızǵa shaǵımım bar», — depti.
Xan:
— Ne ushın, sebebin aytıń? — dep soraptı.
Sonda Maman biy:
— Sebebi kózińiz benen kórmey, qulaǵıńız benen 
esitpey-aq jazıqsız janlardı darǵa asa beresiz. Qulaq penen kózdiń arası tórt eli-aq ǵoy, taqsır, — depti.
Maman biydiń júdá aqıllı ekenligin túsingen xan 
arjàlaǵın ayttırmay-aq:
—Men túsindim. Siziń xalqıńız meniń puqaralarım 
boladı. Siz sol xalıqtıń basshısı bolasız, — dep Maman biydi sarpaylap qaytarıptı.

## Derekler
Ǵázzel

Ǵázzel (arabsha —ashiqliq sóz, ıshqti bildiriw, hayallardı baǵindiriw)
- Shıǵıs ádebiyatında eń keń tarqalǵan lirik janr "Ǵázzel" ataması dáslep VIII - IX ásirlerde arab ádebiyatında payda bolǵan. Soń Orta Aziya hám Shıǵıs xalıqları ádebiyatlarına ótip, X ásirde parsı ádebiyatına, XIV ásir baslarında túrkiy ádebiyatına kirip kelgen. Kólemi 3 bayttan 19 baytqa shekem belgilengen. Biraq 21, hátteki 27 baytlı ǵázzellerde ushıraydı.
Ǵázzel aa, ba, va, ga, da hám t.b tárizde boladı, basınnan axırı bir wázinde jazıladı. 
Dáslep ǵázelge at qoyılmaǵan, keyin ala bul dástúrge aynalǵan.Ǵázel dáslep ishqiy temada jazılǵan bolsa da, keyinirek onıń tema sheńberi keńeyip bardı hám de sociallıq-siyasiy, filosofiyalıq -etikalıq, (pannasiyat) hám yumorliq ǵázeller júzege keldi. Ǵázel dúzilisine kóre 4 ǵárezsiz túrge ajraladi : ǵárezsiz baytlarden dúzilgen (tártipsiz) ǵázel; yakpora ǵázel; waqıyaband ǵázel.; musalsal ǵázel. Mánisi tárepinen bolsa orifona, aslamona hám rindona ǵázellerge bólinedi.
15-ásirden ǵázel ózbek poeziyasında tiykarǵı hám jetekshi janrǵa aylandı. Nawayi ózbek tilinde 2600 den artıq ǵázel jaratıp, bul janrdiń ideologiyaliq-tematikalıq sheńberin keńeytirdi, onı turmısqa jaqınlastirdi, realistik principlerdi kúsheytti. Keyinirek ózbek poeziyasında Hamza, Sholpan, Hurshid, Ǵafur Ǵulam, Sabir Abdulla, Habibiy, Charxiy, Chustiy, qalıs, Vosit Sádulla, Jumaniyaz Jabbarov, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Jamol Kámal hám basqalar ǵázeldi jańasha sharayatta dawam ettirdi jáne onıń tema sheńberin bayitti, usınıń menen birge, dástúriy ishqi ashıqlıq temasında da kóplegen kórkem bárkámal ǵázeller jarattı (taǵı qarań Qosıq dúzilisi, Qosıqshiliq); 2) musilman Shıǵıs mádeniyatınan keń orın alǵan eski muzıka janri. Dáslep (más, Abdulqodir Marogiy kórsetiwinshe, 14—15-ásirlerde) «náwbet» dep atalıwshı quramalı forma daǵı janrdiń ekinshi bólegi retinde, tiykarınan, parsı tilindegi qosıqlar menen atqarılip, 2 sarxona hám bozgóyptan ibarat bolǵan.
Amir Temur

Ámir Temur
Tuwılǵan waqtı hám ornı:1336-jıl 9-aprel,Shaxrisabz
Dúnyadan ótken waqtı hám ornı:1405-jılı fevral Otırar
Balaları:Miran Shax,Shaxrux,Umar Sheyx,Bikijan,Giyas-ad-din Jáhángir
Boyı:173 sm
Ómirlik joldası:Saray Múlk Xanım 
Anası:Takina xatun
Orfoepiya

Hárbir xalıqtıń dáslep awızeki sóylew 
tili qáliplesedi. Awızeki sóylew tiliniń 
tiykarında onıń jazba tili payda boladı.
Sózlerdi ádebiy tildiń normalarına 
sáykes aytıw qaǵıydaların úyrenetuǵın ilim 
orfoepiya delinedi. Kóbinese, sózlerdiń 
aytılıwı menen jazılıwı bir-biri menen 
sáykes keledi, ayırım jaǵdaylarda ǵana 
kerisinshe bolıwı múmkin. Maselen, basshı—bashshı, azanǵı—azańǵı, túngi—túńgi, kúlki—kúlkù, bólek—bólók sózleriniń dáslepkisi—jazılıwı, keyingisi—aytılıwı.
 
Orfoepiya—grekshe orthos — «durıs», epos— «sóylew» degen sózlerden kelip shıqqan.
Zamarrıqlar

Zamarriqlardin. duzilisi. Zamarriqlardi mikologiya pani nedi. Zamarniqlar aldin ósimlikler dunyasina jatatugin edi.Ilimpazlar zamarriqlardi teren izertlew natiyjesinde olardı óz aldina dunya sipatinda ajiratqan. Zamarriqlar bakteriyalardan pariqlanip, eukariot organizm bolip esaplanadi.

. Zamarriqlar erkin hareketlene almaydi haywanlarga uqsap geterotrof aziqlanadi. Zamarriqlardin jasawi ushin iziqliq, temperatura da igalliq jetkilikli boliwi kerek. Jaqtiliq  shárt emes Zamarriqtini (072, Jaqtiliq boliwi  : 1) ashitqi zamarrigi súyri-sopaq ti bolip, olardan nan jabiwda paydalaniladi. Domalaqlangan sa qurgatilip, hawasi sorip alingan paketlerde ashitqi korinisinde shiganladi. Ashitqi zamarrigi qantli eritpege salinsa  burtiklenip kóbeyedi. Qamir iylew waqtinda ashitqi qosilsa belgili waqittan keyin koterilip, ashiydi. Ashitilgan qamirdan tayarlangan nan 6 nimleri da porsildaq baladı (22-suwret).pilis zamarriqlari — eger nan celofan qalta ishinde bir neshe p ketse, ústin appaq túk (pilis) basadi. Atirapimizdagi hawada pili zamarriginiñ sporalari barha uship juredi. Nan ashiq turǵanda onin ar tusedi. Celofan qalta ishinde bolsa olar ushin qolay tuwiladi. Sporadan zamarriqtin denesi rawajlanadi. Sporalar sporangiy jasil yaki qaraltim renige kiredi (23-suwret). Sporangiy anilip, ishindegi minlagan sporalar atirapqa shashiladi. Bul nannin buzadı. Onnan shiqqan toksinler adamnin uwlı zaharleniwine alip keliwi múmkin. Biraq, pilis zamarriginin ayırım turlerinen bakteriyalarǵa ntibiotik dari aliniwi múmkin.

3) qalpaqshali zamarriqlar kobinese aziqliq zat retinde paydalaniladi. Jewge jaramli zamarriqlarga qazı quyriq (shampinion), aq qazıqarin zamarrigi da basqalar kiredi. Olardı awqat tayarlawdan aldin 5-7 minut qaynatip, suwın togip taslaw kerek, Sebebi, zamarriqlar qaynatilganda quramindagi uwlı zatlı zatlar suwga shigip ketedi. Uwlı zatlı turlerine qızıl muxomor, tárepke jalgan qozıqarin zamarriqlari kiredi. Olardi jegen adam uwlı zaharleniwi múmkin

, 3. Parazit zamarriqlarga qarakuye, zañ, Verticillium zamarriqlari kiredi
Bul zamarriq osimliktin otkiziwchi boliminde parazitlik etip, japiraqlarinin da paqalinin soliwina alip keledi. Zan (tat) zamarrigi 6 simlikte tatqa uqsagan daq payda etedi. Eger parazit zamarriqlarga qarsi óz  waqtinda gures alip barilmasa alar tez tarqalip, ósimliklerdi nabit etedi
Temperatura

Temperatura ekologiyalıq faktor sıpatında tiri organizmlerdiń tirishiliginde áhmiyetli orın iyelep, ósimlik hám haywanlar tirishiliginde zat almasıw, bioximiyalıq hám fiziologiyalıq proceslerdiń júz beriwi hám tezligine
tásir etedi. Tiri organizmlerdiń Jer sharı boylap tarqalıwında, olardıń mi-nez-qulqı, háreketleriniń payda bolıwında temperaturanıń ornı bar.Temperatura sutka dawamında jıl máwsimleri menen baylanıslı halda
máwsimlik hám geografiyalıq zonallıq tárepten ózgeriwsheń faktor. Tiri organizm ushın temperaturanıń shıdamlılıq shegarası beloklar,tirishiliktiń áhmiyetli fermentleri iskerliginiń buzılıwına denaturaciyaǵa alıp keliwitemperatura menen belgilenedi.
Temperatura 0°C dan tómenlegende suwdıń muzlawı sebepli muz kristalları payda boladı. Bul óz náwbetinde kletka membranasınıń jaraqatlanıwına
jáne kletkanıń nabıt bolıwına alıp keledi.
Túrli organizmler normal tirishilik etiwi múmkin bolǵan temperatura ortasha 0°C dan +50°C ǵa shekem bolıp esaplanadı. Biraq planetamızda organizmlerdiń tirishilik iskerligi úlken temperatura diapozonında boladı. Qurǵaq-
lıqta eń minimal temperatura –70°C, maksimal temperatura +55°C, teńizdegi minimal temperatura –3°C, maksimal temperatura +35°C ǵa teń bolsa,
dushshı suwda temperatura +5°C dan +7°C ǵa shekem, jaz aylarında +20°Cdan +35°C ǵa shekem, geotermal (yunan tilinde «geo» – jer, «terme» – ıssı)
suw dereklerinde +25°C dan +90°C ǵa shekem boladı.
Górek miyweler

Górek miyweler bir neshe miywe japıraqtan quralǵan. Tuqım piskennen keyin górekler júyinen ashıladı. Ǵawasha, lala, tıshqanshóp, báńgidiywana, mıńdiywana hám 
bàysheshektiń miywesi górek miywege kiredi.
Sobıq miyweli ósimlikler

Noqat, másh, lobiya, burshaq hám aq akaciyalar **sobıq miyweli ósimlikler** esaplanadı. Sobıq miywe bir miywe 
japıraqlardan payda bolıp, miywe pisken waqıtta júyinen ashıladı. Hárbir úleske ishki jaqtan tuqımlar jabısıp turadı.
Tuqım

**Tuqım** — ósimliklerdiń kóbeyiw organı. Ol urıq, endosperm hám qabıqtan ibarat. Hárbir ósimliktiń tuqımı ózine tán dúzilgen boladı. Ósimlikler tuqım úlesine qaray bir hám eki tuqım úlesli ósimliklerge bólinedi.
Qozaq miywe

**Qozaq miywe** (kapusta, qurtdene, rediska, túrpi) eki miywe japıraqtan payda boladı, piskennen soń eki úleske ajıraladı. Úlesler arasında juqa tosıq bolıp, oǵan tuqımlar 
birigedi. Qozaqsha miywe dúzilisi menen qozaq miywege uqsaydı, tek boyı kelterek boladı.
Qanatshalı miywe

Ayırım (zarań, gújim, sumtalǵa uqsas) dekorativ tereklerdiń miywesi qanatshalı boladı. Sonıń ushın olar *qanatshalı miywe* dep ataladı.
Muhammed Yusup

## Biografiyası
Ózbekstan xalıq shayırı Muhammed Yusup 1954-jılı Ándijan wálayatı Marhamat rayonındaǵı Qawınshı awılında tuwılǵan. Ol Tashkenttegi  Rus tili hám ádebiyatı institutında bilim alǵan. Muhammed Yusup jámiyetshilikke talantlı lirik shayır sıpatında tanıldı.  

Ol tań qalarlıq obrazlarǵa tolı poemalardıń avtorı edi.

## Dóretiwshiligi
Shayır óziniń dóretiwshilik miynet jolında birqansha poeziyalıq toplamların shıǵardı. Atap aytqanda «Tanıs terekler» (1985), «Búlbilge bir gápim bar» (1989), «Ishqı kemesi» (1981), «Aspanıma alıp ketemen», «Ózińnen kúymesin xalqım» poeziyalıq kitapları, 2001 — 2002-jılları «Tańlamalı shıǵarmaları» jıynaǵı basılıp shıqtı. 

Muhammed Yusup ózbek ádebiyatın rawajlandırıwdaǵı  miynetleri ushın 1996-jılı «Doslıq» ordeni, 1998-jılı Ózbekistan xalıq shayırı húrmetli ataǵı menen sıylıqlandı.
Hákimiyat

**Hákimiyat-**bul adamlar, materiallıq obyеktler, aymaqlardı basqarıw, buyrıq bеriw imkaniyatı. Ol avtoritеt, sóz, is-háreket, sonday-aq, májbúretiw járdeminde ámelge asırıladı.

Ózbеkstan Rеspublikası Кonstituciyasınıń 7-statyasında хalıq mámleketlik hákimiyattıń birden-bir deregi ekenligi haqqındaǵı qaǵıyda bekkemlep qóyılǵan. Ózbеkstanda mámleketlik hákimiyat хalıq mápleri tiykarında hám tek Ózbеkstan Rеspublikası Кonstituciyası menen wákillik berilgen organlar hám de Кonstituciya tiykarında qabıl etilgen nızamshılıq penen ámelge asırıladı.Кonstituciyada kórsetilmegen tártipte hákimiyat organları isin toqtatıw yaki biykarlaw, mámleketlik hákimiyat wákilligin bеriw, jańa 

hákimiyattıń parallеl dúzilmesin dúziw Кonstituciyaǵa qarsı esaplanadı hám nızam bóyinsha juwapkerlikke tartıladı.
Eki tuqım úlesli ósimlikler

Eki tuqım úlesli ósimlikler tuqımınıń urıǵı eki tuqım úlesli boladı. Urıq tamırsha, paqalsha hám eki kishkene japıraqshadan dúzilgen. Solay etip, eki tuqım úlesine iye 
bolǵan ósimlikler eki tuqım úlesli ósimlikler dep ataladı.
Bir tuqım úlesli ósimlikler

Bir tuqım úlesli ósimliklerdiń tuqımı eki tuqım úlesli ósimliklerden keskin parıqlanadı. Bir tuqım úlesli ósimliklerdiń tuqımı, urıq qabıǵı, urıq (baslanǵısh tamırsha, paqalsha hám búrtikshe hám bir tuqım úles) endospermnan quralǵan. Olarǵa biyday, arpa, sulı, mákke sıyaqlı ósimlikler kiredi.
Organikalıq tóginler

**Organikalıq tóginler** topıraqta shirip, onıń halatın jaqsılaydı hám ónimdarlıǵın asıradı, ósimlikler ushın zárúr bolǵan zatlardı payda etedi.
Mineral tóginler

**Mineral tóginler**. Bul tóginler ximiya zavodlarında arnawlı tayarlanadı. Mineral tóginler hár qıylı boladı. Olar azotlı (selitra), fosforlı hám kaliyli.
Sud

**Sud** – ádil sudlawdı ámelge asırıwǵa haqılı birden-bir mámleketlik hákimiyat organı esaplanadı.Sudyalar sheshiwshi qararlar hám húkimlerin mámleket atınan shıǵaradı. Bul nárse sheshiwshi qarar hám húkimler barlıq tárepten, sonıń ishinde, mámleketlik organlar tárepinen sózsiz orınlanıwı shárt ekenligin ańlatadı. Ózbekstan Respublikasında sud hákimiyatı konstituciyalıq, hákimshilik,

puqaralıq, xojalıq hám jınayat sudlawı arqalı ámelge asırıladı.Sudlar arasındaǵı bunday bólistiriw sudqa tiyislilik, yaǵnıy is kórip shıǵılatuǵın konkret sudtıń belgileniwi dep ataladı.
Fotosintez

Ósimliklerde quyash nurı tásirinde hám xlorofill dánesheleri qatnasında anorganikalıq zatlardan organikalıq zatlar payda bolıwı, hawaǵa kislorod bólinip shıǵıw procesi fotocintez delinedi. Fotocintez grekshe sóz bolıp — «fotos»— jaqtılıq hám «sintez» — qosıw, birlestiriw mánisin ańlatadı.
Zatlar almasıwı

Ósimlik toqımalarında ótetuǵın zat hám energiyanıń bunday ózgerisi *zatlar almasıwı* delinedi. Zatlardıń almasıwı barlıq tiri organizmler sıyaqlı ósimliklerdiń de áhmiyetli qásiyetlerinen biri esaplanadı.
Vegetativ kóbeyiw

Ósimliklerdiń tamır, tamırpaqal, túynek, piyazbas, nart hám japıraqtan kóbeyiwine vegetativ kóbeyiw delinedi.
Tamır nartları

Qaraqat, terek, shipovnik, shiye, boyan, jantaq sıyaqlı ósimliklerdiń tamırındaǵı búrtiklerden jańa nartlar payda boladı. Bul nartlar tamır nartları delinedi.
Sabıw

**Sabıw** degende, bir ósimliktiń belgili bir bólimin ekinshi ósimlikke hár qıylı usıllar menen ornatıw túsiniledi. Sabıwdıń júdá kóp usılları (búrtik, sına sabıw) bar.
Úylesiwshi anıqlawısh

Iyelik sepliktegi sóz arqalı bildirilgen anıqlawısh úylesiwshi anıqlawısh delinedi.Úylesiwshi anıqlawısh anıqlanıwshı sóz benen tartım qosımtası arqalı baylanısadı.Úylesiwshi anıqlawısh iyelik sepliginde qollanıl-ǵanlıqtan kimniń? neniń? qay jerdiń? degen sorawlarǵa juwap beredi. M ı s a l ı : 1. Ábdikárimniń ǵazı joq bolıp ketken. (A. B.) 2. Araldıń salqın samalı esip tur. (A. B.)Úylesiwshi anıqlawısh orın tártibi jaǵınan anıqlanıwshı aǵza menen jaqın, qatar turıp ta yamasa aralarında basqa sózler kelip, uzaq turıp ta baylanısadı: 1. Reyimbaydıń baylawlı turǵan eki atı anda-sanda oqıranıp qoyadı. (S. S.) 2. Jazdıń búgingi aysız aqshamıbiraz salqın edi. (T. Q.)Úylesiwshi anıqlawısh tómendegi sóz shaqaplarınan boladı:1) atlıqtan: Bul ónimler, ásirese Qarjawbaydıńatızınan kóbirek alındı. (Q. J.);2) almasıqtan: Hárbir padashı ózleriniń malların túwellep atır. (Q. J.)3) sanlıqtan: Besewiniń minez-qulqı, haqıyqattan da bir-birine jaqın.4) kelbetlik feyilden: Jıynalǵanlardıń kewlin alıw ushın hárbirine kewilli juwap qaytarıwǵa háreket etedi.
Sına sabıw

**Sına sabıw**, tiykarınan erte báhárde, tereklerde shire háreketi baslanıwdan aldın (fevral ayınıń aqırınan aprel ayına shekem) islenedi. Sabıw ushın maqsetke muwapıq sorttan (sabıq ústi) jıllıq nartlar shire háreketi baslanbastan aldın kesip alınıp, arnawlı salqın jerlerde saqlanadı.
Metonimiya

Metonimiya-qanday da bir predmettin yaki qubilistiń atamasi ekinshi predmet yaki qubilis penen baylanisina qaray sol atama menen qayta ataliwina (grekshe «metanymia» qayta ataw) atamiz
Volontyor

Volontyorlıq — bul basqalardı oylawdhi, olardıń baxıt hám ıǵbalı, manfaati ushın janbazona xizmat etiwshi, sol, menen birgelikte qálegen, biyminnet, begaraz, social áhmiyetke ega faoliyatni ámelge asırıwshı shaxs esaplanadı. Sonıń menen birge, ol Siz sıyaqlı aktiv, kewilli, aq kongil, mehriban, itibarlı, maktab oqıwshısı, student, yoki ápiwayı jumısshı bolıwı múmkin, yaǵniy oday insan (valantyorlıq ) lar ushın " járdem" sózi tekǵana bahasız, bálki bólek mánis hám de áhmiyetke iye esaplanadı.

volontyorlik faqatgina qaǵazda ámeldegi bolǵan ápiwayı proekt emas. Bul tekǵana túrli qalalardan, bálki turli mámleketlerden hám pútkil kontinentlerdan odamlarni birlestiretuǵın, dúnya kólemindegi eń iri social joybarlardan bolıp tabıladı. Xalıq aralıq forum, almasinuv programmaları, chempionatlar, sammitler, Olimpiadalar hám basqa minglab joybarlar dúnya boylab jaqsı islik yolini tańlaǵan insanlar sanıni ko'paytirmoqda.

Ozbekiston jasları umumjahon assotsiatsiyasining asosiy maqseti - Ozbekiston Respublikasınıń puqarası bolǵan hám shet el mámleketlerde oqiyotgan hám de miynet qılıp atırǵan jaslar menen jumıs aparıw, olardıń huqıq hám máplerin qorǵaw, sonıń menen birge qálegen miynet principlerı tiykarında olardıń az goyalari hám ǵayratların ámelge asırıw bolıp tabıladı. Házirgi kúnde shet el mámleketlerde Assotsiatsiya az koordinatorlarga iye olar qálegen, beminnat, biypul óz watanlasları baxıt hám ıǵbalı, mápi ushın janbazona xizmet etiwip atır.
Búrtik sabıw

Sabıwlardan eń kóp tarqalǵanı búrtik sabıw. Sabıw ushın kesip alınatuǵın búrtikli qálemsheler sabıq ústi dep ataladı. Sabıw ushın ósirilgen tuqım nál sabıq astı delinedi.
Salıq

Salıq – barlıq yuridikalıq hám fizikalıq shaxslar mámleket yamasa jergilikli byudjetke ámelge asıratuǵın ulıwma májbúriy tólemlerdiń bir túri esaplanadı.Salıqlardı belgilew, júrgiziw hám tólew menen baylanıslı barlıq 
qatnasıqlar Ózbekstan Respublikasınıń Salıq kodeksi menen basqarıladı.Bul Kodekske muwapıq salıq sisteması Ózbekstan Respublikasınıń barlıq 
aymaǵında salıq tólewshiler ushın birden-bir bolıp tabıladı. Ózbekstan Respublikası Salıq kodeksiniń 5-statyasına muwapıq, salıq nızamshılıǵı salıq tólewdiń májbúriylik, salıqqa tartıwdıń ádillik, salıq nızamshılıǵınıń
járiyalılıq hám salıq tólewshiniń haqlıǵı prezumpciyası principlerine tiykarlanadı.
Salıqqa tartıw tikkeley – esapqa alınǵan daramattan yaki mal-múlk bahasınan hám de janapay boladı, yaǵnıy tovar hám xızmetler nırqın,akciz saliǵın, bajxana bajların hám taǵı basqalardı asırıw arqalı óndiriledi.
Buyrasabaqlar

Tiykarǵı túpten ósip shıqqan súyreliwshi jas paqalı buyrasabaqlar delinedi. Jazda qolay sharayatta buyrasabaqtaǵı búrtiklerden japıraq hám tamırlı kishkene ósimlik túbi rawajlanadı.
Diego Armando Maradona

**Diego Armando Maradona** — argentinalı futbolshı. 1960-jıl Argentinanıń Lanus qalasında tuwılǵan. «Argentinos Juniors», «Boca Juniors», «Barcelona», «Napoli», «Sevilla», «Newell's Old Boys» sıyaqlı komandalarda 10 nomerde top súrgen. 2020-jıl 25-noyabrde qaytıs bolǵan.

## Derekler
Sinekdoxa

Sinekdoxa-pútinniń bólsheginiń ornina pútinniń,birliktiń ornina kópliktiń,kópliktiń ornina birliktiń almasip qollaniliwi(grekshe “synecdoche-ugiw,birgelikte ańlaw)
Takina xatun

Takina xotun, Tegina begim. Tegina Mohbegim (shama menen 1318 — 1353, hoázirgi Shahrisabz) — Amir Temurdıń anasi. Amir Muhammad Taragʻaydıń ómirlik joldası.

Takina xotun 16 jasında Kesh amiri Muhammad Taragʻaybekke uzatılǵan (1334). Keyinchelik jaratılǵan "Qissai Temur" ("Malfuzoti Temuriy"), "Temur qissasi" hám Tashkentlik tariyxshi Salohiddin Toshkandiydiń "Temurnoma" (1908) shıǵarmasında Takina xotun ómirine tiyisli ayrım maǵlıwmatlar bar. "Temurnoma"da bolajaq sáhib-qiran Amir Temurdiń dunyaǵa keliwi (1336-jıl 9 aprelde) taqdirning iláhiy hukimi sıpatında súwretlengen. Amir Temurdıń keleshekta ullı insán bolıp jetisiwinda anasınıń úlesi úlken bolǵan. Takina xotun ómirlik joldasınıń óliminen aldın (1360)dandunyadan ótken (1353).

Sáhibqiran Amir Temur keyinshelik anasi hám ákesi jerlengen Keshdegi shańaraqlıq xilxona ústine ájayip maqbara qurdırǵan. Amir Temurdıń úlken ulı Jahongir Mirzo 20 josinda dunyadan ótkennen keyin (1376), onı ata-anasınıń qabiri qasına jerlegen. Sáhibqiran anası húrmetine atap, Keshda ataqlı Aqsaroydı qurǵan.
Tımsal janrı

**Tımsal janrı**
Kórkem ádebiyat janrlarınıń biri. Aqıl beriw, úgit-násiyat mazmunına iye boladı. Tımsal kóbinese allegoriyalıq (astarlap aytıw) usılın kóbirek kollanadı.

Qaraqalpaqsha atama tımsaldıń ózi de tımsallap aytıw yaǵnıy astarlap aytıw degen mánisten kelip shıqqan. Tımsal hár qıylı bolıwı múmkin. Mısalı, tımsal-ertek, tımsal-áńgime, tımsal-qosıq, hátteki tımsal-povest' yamasa tımsal-drama h.t.b Tımsalǵa hayўanlar, quslar, ósimlikler personaj sıpatında kirgiziledi. Olardıń minez-qulqın, peyil-ıqpalın, tábiyiy ózgesheliklerin beriw arqalı adamlardıń jıynaqlanǵan obrazların beredi.

 Mısalı: qasqır-ashkóz, túlki-sum, mákkar, eshek-ójet h.t.b
Tımsal janrı ádebiyatta kútá erte zamanlarda payda bolǵan. Antik grek ádebiyatında qara sóz benen aytılǵan kóplegen tımsallardı Ezop degen ápsánáўiy danıshpannıń atı menen
baylanıstıradı. Sońınan Rim shayırı Fedr (b.esh. I á.), Ezop tımsalların latın tiline qosıq túrinde awdarıp, toplam etip shıǵardı.

 Usı toplamdaǵı kóp ǵana syujetlerdi (qasqır menen qozı, ǵarǵa menen túlki, pil menen gúrji h.t.b.) keyingi dáўirdiń ataqlı tımsalshıları Francuz Lafonten (XVII á), nemis Lessing (XVIIIá.), orıs Krılov (XX á.), h.b óz shıǵarmalarında keńnen paydalandı. Olar áyyemgi tımsal-syujetlerdi óz zamanına, 
jámiyetine sáykeslendirip qayta isledi. 

Qaraqalpaq ádebiyatında tımsal janrın baslawshı XIX ásirde jasaǵan Sarıbay shayır. 
Sovet dáўirinde biraz shayırlar tımsal jazdı. Biraq tımsal janrın tereń túsinip, onı
jetildiriwde kóp xızmet etken Dáўlen Aytmuratov. Shayırdıń óńsheń tımsallardan turatuǵın kitabın oqıwshılar súyip oqıydı. 

## D.AYTMURATOV. Tımsallar. Nókis «Qaraqalpaqstan» 1973
Ayırıw-sheklew janapaylar

Ózi qatnaslı sózdiń mánisin ayırıp-sheklep kórsetetuǵın janapaylarǵa ayırıw-sheklew janapayı delinedi.Ayırıw-sheklew janapaylarınıń xızmetin tek, ǵana, tekǵana, bolsa, gileń, gilkiy, ılǵıy kómekshi sózleri atqaradı. Mı salı: 1. Tek Írısqul biy tikeymey, shayıqqa óz tórinen orın awıstırıw ushın sál jılıstı. (T. Q.) 2. Adam degen tek júriwdi, júziwdi ǵana bilmeytuǵınbedi. (Sh. A.) 3. Tek ǵana baslıq Tinalievtiń házirshe balalardı marapatlaǵısıkelmeytuǵın edi. (Sh. A.) Bolsa janapayı ózi qatnaslı sózdiń keyninde kelip,
onı basqa sózlerden ayırıp, bóleklep kórsetedi. M ı s a l ı : Shımshıqlar bolsa juǵırlasıp ana shaqadan, mına shaqaǵa ushıp qonıp júr. (Sh. R.)Gileń, gilkiy, ılǵıy janapayları ózleri qatnaslı sózlerden burın kelip, sol sózlerdi basqa sózlerden ajıratıp kórsetedi. M ı s a l ı : 1. Gilkiy qońıratlılar bolıp Sarıtawdı jaǵalap otıradı. (K.M.) 2. Qalanıń jaylarınıń kópshiligi házirgi usılda salınǵan kóp qabatlı gileń aq jaylar.
Shańlanıw

Gúl shańqaltasındaǵı jetilgen shańınıń túrli jol menen analıq awızshasına túsiwi shańlanıw dep ataladı. Shańlanıw sırttan shańlanıw, óz-ózinen shańlanıw hám jasalma shańlandırıwǵa bólinedi.
Qız ayttırıw

Qız ayttırıw — Jigit ozinin anaw yamasa mınaw awıldan gezlep júrgen qızına, yamasa ata-anasınıń soylesip qoyǵan uyine, qasına óziniń tórt-bes jas ulken, totıqqan jigitlerdin birin jigit aǵası etip, qız kóriwge baradı. Bunı qız ayttırıw deydi.
Qız ayttırıp kelgen jigitti tanısın-tanımasın, qız ádeplilik penen xızmet etip, shay suw beriwge minnetli. 
Biraq, jigit usı jerde qız tarepinen qattı sınaladı. Jigit sınaqtan súrinbey ótse, qız, jengesi arqalı razılıǵın bildiredi. Unamasa sóz benen yamasa is-xareketi menen teskeri juwap berip qaytaradı.
Bir jigittiń ayttırıp bargan qızı jigit aǵası menen ekewine júweri jarma pisirip beripti. Juweri jarmanın baska awkatlardan parqı, usti qaymaklasıp turadı. Pisse puw shıqpaydı. Bunı bilmey urtlap alsan awzındı kúydirip alıwın mumkin. Qız benen jigit sóz baylasqannan keyib eki tárep quda tùsedi.
Sırttan shańlanıw

Jetilip jarılǵan shańqaltadan shıqqan shańnıń shıbın-shirkey járdeminde basqa gúldiń analıq awızshasına túsiwi sırttan shańlanıw dep aytıladı.
Veb-brauzer

Web-brauzerler
Internettiń WWW xızmetinen paydalanıw ushın aarnawlı baǵdarlamalar islep shıǵılǵan. Olar Web-brauzerler (Browser) dep ataladı. Browser
anglichansha sóz bolıp, kóriwdi támiyinlew, kórsetiw mánisin ańlatadı. Birinshi Web-brauzer 1990-jılı CERN (Evropa Yadrolıq Izertlew Keńesi) xızmetkeri Tim Berners-Li tárepinen islep shıǵılǵan bolıp,atı World Wide Web bolǵan.Házirgi kúnge shekem júdá kóp Web-brauzerler islep shıǵarılǵan.Mosaic, Opera, AdWiper, Netscape Navigator, Netscape Communicator, Google Chrome, Mozilla Pirefox, Microsoft Internet Explorer hám Power Browser. Olardan eń belgilileri tómendegiler:
Microsoft firmasınıń Internet Explorer baǵdarlamasınıń Windows operacion sisteması quramına kirgizilgenligi bul brauzerdiń keń tarqalıwına sebep boldı. Sonıń ushın Microsoft Internet Explorer baǵdarlaması tiykarında brauzerlerdiń wazıypaları hám imkaniyatları menen tanısamız.
Web-brauzerlerdiń tiykarǵı wazıypaları tómendegilerden ibarat:
• Web-betlerdi yadqa júklew hám kórsetiw;
• Web-betlerdi diskke jazıp qoyıw (saqlaw);
• WWWdegi adresi boyınsha Web-betlerin shaqırıw.
Giperbola (ritorika)

**Giperbola** ( — «hádden tıs asıra súwretlew»; ; kelb. **hyperbolic** ) — kórkem ádebiyatta zattı yamasa belgili bir hádiyseni, shıǵarmanıń qaharmanın hádden tıs asıra súwretlew. Súwretlewde salıstırılatuǵın nárse de, salıstırılıp atırǵan nárse de óz qásiyetinen artıqmash asırıp kórsetiledi, sol arqalı avtor aytayın degen pikirine dıqqat awdarıwdı hám onı tásirli kórsetiwdi maqset etedi. Giperbolalıq súwretlew ayrıqsha xalıqtıń poetikalıq dóretpesinde, tımsal hám satiralıq shıǵarmalarda jiyi ushıraydı.

Mısalı:

Astına mingen Májnún at,

Artqı ayaǵın tiredi,

Alǵı ayaǵın keredi

Orpań jerde oynadı,

Qumlı jerde ırǵıdı,

Qarshıǵaday qayqayıp,

Gá ushıp, gá qonadı. («Máspatsha» dástanınan)


## Derekler
Jasalma shańlandırıw

Eger de, ósimliktiń gúli sırttan hám óz-ózinen shańlanbastan adamlar tárepinen shańlandırılatuǵın bolsa, ol **jasalma [[shańlandırıw]]** dep aytıladı.
Jámiyet

**Jámiyet** — arabsha sóz bolıp, jámáát, jámlengen, birlesken degen mánislerdi bildiredi.

**Jámiyet** — belgili aymaqta jasawshı, óz talap hám mápleri ushın birlesken adamlardıń belgili tárizde dúzilgen jámááti.

Jámiyet túrli adamlar toparı yaki jámááti emes. Jámiyet — quramalı sociallıq organizm. Ol — adamlardıń óz ara qatnasıqları, baylanıslardıń jemisi. Adamlardıń ómiri, eń dáslep, islep shıǵarıw, turmıs abadanlıǵın támiyinlewshi tutınıw buyımların jaratıw hám olardı óz-ara bólistiriw menen baylanıslı belgili ulıwmalıq xızmet negizinde keshedi. Basqasha aytqanda, jámiyet biologiyalıq nızamlar emes, bálki adamlardıń sociallıq nızamları ústem bolǵan, joqarı dárejede qáliplesken ulıwmalıq birligi.
Muhammed Ali

**Muhammad Ali** - awır salmaq kategoriyasında qatnasqan amerikalı professional boksshı; jáhán boks tariyxındaǵı eń ataqlı boksshilerden biri. 1960-jılǵı XVII Jazǵı Olimpiada oyınlarınıń jeńil salmaq kategoriyasında chempionı, awır salmaq kategoriyasında tolıq jáhán chempionı. 
Tuwılǵan sánesi hám ornı: 1942-jıl 17-yanvar, Louisville, Kentukki, AQSh
Dúnyadan ótken sánesi hám ornı: 2016-jıl 3-iyun, Skotsdeyl, Arizona, AQSh
Balaları: Muhammad Ali kishi, Leyla Ali, Meryem Ali, Rashida Ali, Asaad Isenim hám basqalar 
Aqlıqları: Niko Uolsh, Biadgio Ali Uolsh, Kertis Muhammad Konvey Jr., Jeykob Vertxaymer hám basqalar 
Ómirlik joldası: Lonni Ali (1986-jıldan 2016-jılǵa shekem birge bolǵan)
Boyı: 1,91 m
Salmaǵı: 107&nbsp;kg

## Derekler
Sózlerdi ótkermelew

**Sózlerdi ótkermelew**

Jazıwda kóp buwınlı sózlerdiń bir qatarǵa 
sıymay qalǵan bólekleri ekinshi qatarǵà buwın 
boyınsha ótkeriledi. Bunda tómendegi qaǵıydalar 
esapqa alınadı:
1.Bir buwınlı sózler ótkermelenbeydi: taw, tas,
tis, suw, al, bar, ol, bir, úsh hám t.b.
2. Kóp buwınlı sózlerdiń aldınǵı qatarǵà sıymày 
qalǵan buwını yàki buwınları ótkeriledi: mek-tep,
su-wat, su-wıq, Gúl-jamal, Gúlja-mal, Nizamat-din,
Niza-matdin, Ni-zamatdin hám t.b.
3.Buwın jasap kelgen dawıslı sestiń (háriptiń) 
jalǵız ózin burınǵı qatarda qaldırıwǵa yàki keyingi 
qatarǵa ótkeriwge bolmaydı. Ol aldınǵı yàki keyingi 
buwınǵa qosıp ótkeriledi: a-ta emes, ata; a-nası
emes, ana-sı; á-debiy emes, áde-biy hám t.b. 
4.Adam atlarınıń qısqartılıp alınǵan bas háriplerin óz aldına ótkermelewge bolmaydı: A. S. - Áwezov
emes, A. S. Áwezov; B. - Yusupova emes, B. Yusupova hám t.b. 
5. Bas háriplerden jasalǵan qısqarǵan sózlerdi 
bólip ótkermelewge bolmaydı: QR, BMSh, QMU,
NMPI. Usınday sózlerge jalǵanǵan qosımtalardı 
ótkermelewge boladı: TashMI-ge, AQSh-tan
hám t.b.
6.Cifr menen keletuǵın háripten ibarat shártli 
belgi hám menshikli atama sózler cifrdàn bólip 
alınıp, keyingi jolǵa kóshirilmeydi: 6 «a» klass,
500 kg, «Foton-774» (televizor), «Il-62» (samolyot), 
«GAZ-69» (avtomashina) hám t.b
Óz-ózinen shańlanıw

Eger de, bir túp ósimliktegi gúldiń atalıǵındaǵı shań sol gúldegi analıqtıń awızshasına túsip, onı shańlandırsa bunday shańlanıw óz-ózinen shańlanıw dep ataladı.
Tuqımlanıw

Atalıq hám analıqtaǵı jınısıy kletkalardıń qosılıw qubılısı *tuqımlanıw* dep ataladı. Bul bolajaq jańa organizm degen sóz.
Xabib Nurmagomedov

**Xabib Abdulmanapovich Nurmagomedov** (orıssha: Xabib Abdulmanapovich Nurmagomedov; avar Xӏabib Nurmuxlamadov; 20-sentyabr 1988-jılda tuwılǵan ) — jumıstan bosaǵan rossiyalik professional jawınger. Ol, atap aytqanda, Ultimate Fighting Championship (UFC) dıń jeńil salmaq qatlamında qatnasqan bolıp, 2018-jıldıń aprelidan tap 2020-jıl oktyabrigacha (iste'figa chiqqunga shekem) UFC jeńil salmaq chempionı bolǵan. Khabib 29 jeńis hám jeńiliwler joq ekenligi menen «maǵlubiyatsiz rekord» menen dem alısqa shıqtı. 2020-jıl 9 -sentyabr jaǵdayına kóre, ol UFC er adamlar pound-for-pound reytinginde 2-orındı iyelep turmoqda.

Rossiyanıń Daǵıstan wálayatınan kelgen avar — Nurmagomedov, UFC chempionı bolǵan birinshi musulmon sanaladi. Sambo boyınsha eki márte jáhán chempionı bolıp, ol sambo, dzyudo hám gúres menen shuǵıllanǵan. Onıń gúres usılı onı MMA tariyxındaǵı eń jaqsı sportshılardıń birine aylantırdı. 2020-jıl oktyabr sheshe jaǵdayına kóre, Nurmagomedov Instagramda 24 millionnan aslam jazılıwshılar iye esaplanadıNurmagomedov avar shańaraǵında 1988-jıl 20-sentyabrde burınǵı Sovet Birlespei tarkibiga kirgen Doǵiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasınıń Tsumadinskiy rayonında jaylasqan Sildi awılında tuwılǵan,keyinirek bolsa shańaraǵı menen Daǵistan paytaxtı esaplanıwshı Maxachqalaga kóship ótken. Nurmagomedov úsh perzenttiń ekinshisi bolıp, ájaǵası Magomed, singlisi bolsa Amina.Atasınıń shańaraǵı Tsumadinskiy rayonındaǵı Sildi awılınan Kirovaulga kóship ótiwgenidan keyin, ákesi olardıń eki qabatlı úyiniń tómengi (birinshi) qabatın sport zalına aylandırǵan. Nurmagomedov úy sharayatında ájaǵa -úkeleri hám tuwısqan aǵalarınıń balalarıları menen  ulkeygen.Onıń urıs kórkem-ónerine qızıǵıwshılıqı oqıwshılar sport zalında shınıǵıwlardı tamasha etiwden baslanǵan.

Daǵistandaǵi kóplegen balalar qatarı, Xabib da gúresti jaslıgınan baslaǵan: ol segiz jasında ákesi Abdulmanap Nurmagomedov tárbiyashılıǵı astında baslaǵan.Onıń ákesi de jaslıgınan, dzyudo hám sambo boyınsha áskeriy shınıǵıwlardan qatnasqan.Xabibtiń balalıǵında shuǵıllanǵan shınıǵıwlar, mısalı toǵız jasında ayıw menen gúresti óz ishine alǵan.
Únleslik nızamı

Túbir sózlerge qosımta qosılǵanda yaki sózler 
bir-biri menen birigip yamasa dizbeklesip kelgende, 
olardıń aralıǵında kelgen sesler hám buwınlar bir-birine tásir etip únlesip keledi. Mısalı: awılǵa,
terekke sózlerin alsaq, ondaǵı awıl, terek sózlerine 
qosılǵan qosımtalar da (-ǵa, -ke) túbir sózdegi 
dawıslı seslerdiń juwan-jińishkeligine sáykes qosılıp kelgen. Sonday-aq, awıl sózindegi keyingi l sesi únli bolǵanlıqtan oǵan qosılǵan qosımtanıń (-ǵa) dáslepki sesi de (-ǵ) únli, al, terek sózindegi 
keyingi ses (-k) únsiz bolǵanı ushın oǵan qosılǵan 
qosımtanıń (-k) dáslepki sesi de (-k) únsiz bolıp, 
bir-biri menen únlesip tur. 
Seslerdiń bir-birine tásiri birikken sózlerdiń hám 
sóz dizbekleriniń aralıǵında da boladı. Mısalı: 
Aytbay, aq altın sózleri aytılıwda Aytpay, aǵ altın
túrinde aytıladı. Bunda Aytbay sózindegi t sesi 
ózinen keyin kelgen b sesine tásir etip, ol aytılıwda p sesine aynalıp esitiledi. Al, aq altın sózinde bolsa keyingi sózdiń dáslepki sesi (a) dáslepki sózdiń keyingi sesine (q) tásir etip, aytılıwdà ol ǵ sesine aynalǵan.
Túbir sóz benen qosımtanıń, buwınlardıń, sóz 
dizbekleriniń aralarındaǵı seslerdiń bir-birine tásir etip únlesiwine únleslik nızamı delinedi.
Únleslik nızàmı eki túrli bolıp keledi:
1. Buwın únlesligi. 2. Ses únlesligi
Toǵaylar

Toǵaylar dárya boylarındaǵı ıǵal jerlerde jaylasqan terek puta hám shóplerden quralǵan. Toǵaylar dárya suwları menen tıǵız baylanısqan. Ózbekstandaǵı eń úlken toǵaylar Sırdárya menen Ámiwdárya boylarında jaylasqan.Toǵaylarda shóplerden qamıs, urıq, jeken, boyan, jantaq keń tarqalǵan; terek hám putalardan toranǵıl, jıńǵıl, tal, jiydelerdi ushıratıw múmkin. Sonıda
aytıw kerek, Sırdárya menen Ámiwdárya suwlarınıń azayıwı menen onıń boyındaǵı toǵaylarda qısqarıp ketken. Toǵaylar dárya jaǵaların jemiriliwden
saqlaydı, shóllerdiń qurǵaq hawasın belgili dárejede jumsartadı hám onı kislorod penen bayıtadı. Bulardan basqa, toǵaylar túrli terili hám basqa haywanlardı saqlaw ushında zárúr.
Toǵaylarda dońız, toǵay pıshıǵı, porsıq, qasqır,
saǵal, qoyan; quslardan úyrek, ǵaz, shegejin, atshók, balıqshı qus, birǵazan,
qırǵawıl, qırǵıy hám basqalar ushıraydı.
Túsindirme sózlik

Tu’sindirme so’zlik. «QaraqalpaqQaraqalpaqlar tilinin’ tu’sindirme
so’zligi» degen to’rt tomli’q so’zlikte so’zlerdin’ ma’nileri
ken’irek tu’sindirilip, si’patlama beriledi.
Biz ma’nisin tu’sinbegen so’zdi usi’ so’zlikten izlep
woni’n’ ma’nilerin bilip alami’z.
Mi’sali’: Sho’girme — alti’ ayli’q yamasa bir ji’lli’q
qozi’ terisinen tigilgen do’n’gelek bas kiyim. Juwas —
minezi jati’q, tik yemes, a’lpayi’m.
Náwshe

**Náwshe** — tuqımnan endi ǵana ósip shıqqan kelte hám názik ósimshe. Diyqanlarımız óne baslaǵan tuqımǵa «tuqım náwshe shıǵardı» dep biykarǵa aytpaǵan. Náwsheniń kógeriwi ushın azıqlıq zatlar júdá zárúr. Bul zatlar náwshege tuqım úles hám endospermnen ótedi.
Gezekles dáneker

Birgelkili aǵzalardı yamasa jay gáplerdi gezekleslik mánide baylanıstıratuǵın dánekerlerge gezekles dáneker delinedi.Gezekles dánekerlerdiń xızmetin gá, gáhi, bir, birese,birde, gáde, geyde, bazda, ári dánekerleri atqaradı.Gezekles dánekerler de, kóbinese birgelkili aǵza hám jay gápler menen tákirarlanıp keledi.Bunday jaǵdayda tákirarlanǵan birgelkili aǵzalardıń aldınan jazıwda útir qoyıladı. M ı s a l ı : Ol gá túrgelip, gá júrdi, gá otırıp, gá jattı. (A.B.)
Qorqıt ata esteligi

Qorqıt ata kitabı «Kitab dedam Korkut» oǵuz-qıpshaqlardıń qaharmanlıq dástanı bolıp, VIII— XII ásirlerdegi 
Sirdarya boyın jaylaǵan Oǵuz-qıpshaqlardıń ómirinen 
payda bolǵan ádebiy estelikler bolıp esaplanadı. Qorqıt 
waqıyaları negizinen VIII ásirde payda bolsa da, kitap 
negizinen XVI ásirde Ázerbayjanda xatqa túsirilip «Kitab 
dedam Korkut ǵali lisan tayfa oǵuzan» degen at penen 
málim.
Qorqıt ata kitabınıń negizgi syujetleri Sırdárya átirapındaǵı Jańakent qalasınıń dógereginde payda bolǵan. Qorqıttıń sol jerde jasaǵanlıǵınıń da ózi bul pikirdi tastıyıqlaydı. 
Biraq belgisiz sebepler menen bul kitap Kavkazǵa qaray 
awısıp ketken. Jer, suw atamaları jaǵınan ádewir ózgerislerge ushıraǵan. Bul máselege úlken itibar bergen V.Bartold óziniń «Túrk eposı Kavkazda» degen miynetinde 
«Bunıń eń baslı sebebi jırdıń payda bolǵanınan jeti ásir 
keyinirek xatqa túsiriliwi edi. Sonıń ushın da, jırdıń 
payda bolǵan watanı, hátte atamaları ádewir ózgeriske 
ushıradı»—dep dálilleydi. Sebebi shıǵarmanıń baslı qaharmanınıń ózi de Qorqıt jasaǵan zamanǵa hasla sáykes 
kelmeydi. XII ásirdiń aqırında Kavkazda xanlıq etken 
Qara qoylı túrkmenleriniń xanı Bayandur xan. Biraq ta 
dástandaǵı waqıyalar bunnan anaǵurlım ertede IX ásirdegi 
Oǵuz-qıpshaq birlespesiniń waqıyaların sóz etedi.
Ded (deda) sózi negizinen eski saklardıń sózinen alın-
ǵan. Túrkshe «ata» degen maǵananı bildiredi. Qorqıt ata 
kitabınıń házirge shekem eki nusqası saqlanǵan bolıp, 
birinshisi — Drezden (Germaniya) nusqası, al ekinshisi 
Vatikan (Italiya) nusqaları bolıp esaplanadı. Drezden 
nusqasında on eki syujet saqlanǵan bolsa, Vatikan nusqasında sonıń tek altawı ǵana saqlanǵan.