Qaraqalpaq ádebiyatı kafedrası (QMU)

**Qaraqalpaq ádebiyatı kafedrası** — Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Qaraqalpaq filologiyası hám jurnalistika fakulteti quramına kiriwshi kafedra. Házirgi waqıtta kafedrada 3 ilim doktorı hám professorlar, 7 ilim kandidatı hám docentler, 3 filologiya ilimleriniń filosofiya doktorı hám 4 assistent-oqıtıwshı jumıs islep atır. Ilimiy dárejelilik 76,4%. Kafedrada úlken ilmiy-xızmetker izleniwshiler doktorlıq dissertaciyası ústinde jumıs alıp barıp atır.

## Kafedra tariyxı
Kafedranıń tariyxı — Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutında 1936-jılı ashılǵan qaraqalpaq tili hám ádebiyatı kafedrasınan baslanadı. Kafedranıń dáslepki shólkemlestiriwshisi hám baslıǵı belgili filolog alım, qaraqalpaq filologiya iliminiń baslawshısı Najim Dawqaraev boldı.

1950-jılları kafedraǵa jas ádebiyatshı alımlar kelip qosıldı. Olar S.Axmetov, Q.Maqsetov, B.Ismaylov, I.Yusupovlar edi. Bul jılları qaraqalpaq tili hám ádebiyatı qánigeligi boyınsha kafedra birew bolǵanlıqtan, belgili ilimpazlardan A.Yesemuratov, Q.Maqsetov, K.Berdimuratovlar 1964-jılǵa deyin basshılıq etti. Usı jıldan bul kafedra qaraqalpaq tili hám qaraqalpaq ádebiyatı kafedrası bolıp ekige bólindi. 1965-jıldan qaraqalpaq ádebiyatı kafedrasına filologiya ilimleriniń doktorı, professor Q.Ayımbetov, 1974-jıldan docent J.Narımbetov, 1976-jıldan docent K.Mámbetov, 1983-jıldan professor S.Axmetov, 1992-jıldan professor A.Paxratdinov basshılıq etti. 1992-jılı qaraqalpaq ádebiyatı kafedrası qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı hám folklorı kafedrası hám házirgi zaman qaraqalpaq ádebiyatı hám ádebiyat teoriyası kafedrası bolıp ekige bólindi. 1994-jıldan baslap qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı hám folklorı kafedrasına filologiya ilimleriniń doktorı Yu.Paxratdinov, al házirgi zaman qaraqalpaq ádebiyatı hám ádebiyat teoriyası kafedrasına professor K.Mámbetov basshılıq etti.

2005-jıldan baslap joqarıda atalǵan ádebiyat kafedraları birlestirilip, qaraqalpaq ádebiyatı kafedrası bolıp qayta dúzildi. Kafedraǵa filologiya ilimleriniń doktorı, professor Q.Jarımbetov basshılıq etti. 2008-jılı qaraqalpaq ádebiyatı kafedrası qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı hám folklorı hám ádebiyat teoriyası hám oqıtıw metodikası kafedrası bolıp ekige bólindi. 2012-2017-jılları qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı hám folklorı kafedrasına docent J.Nizamatdinov basshılıq etti. Ádebiyat teoriyası hám oqıtıw metodikası kafedrasına 2008-2010-jıllarda professor Q.Orazımbetov, 2010-2012-jıllarda filologiya ilimleriniń kandidatı A.Dosımbetova, 2012-2017-jıllarda docent Q.Yusupov basshılıq etti. 2015-2016-oqıw jılında ádebiyat teoriyası hám oqıtıw metodikası kafedrası qaraqalpaq tili hám ádebiyatı kafedrası bolıp qayta shólkemlestirildi. Onıń quramına oqıw basqa tillerde alıp barılatuǵın toparlarda ótiletuǵın qaraqalpaq tili páni hám usı pán oqıtıwshıları kiritildi. 2017-jıldan baslap joqarıda atalǵan 2 kafedra birlestirilip, qaraqalpaq ádebiyatı kafedrası bolıp qayta dúzildi. Kafedraǵa docent Q.Yusupov basshılıq etip kelmekte.Kafedrada 1978-jıldan baslap aspirantura, 1994-jıldan baslap doktorantura, 2012-jıldan baslap úlken ilmiy-xızmetker izleniwshi institutı islep tur.

## Metodikalıq jumıslar
Kafedrada jámáátlik avtorlıqta "Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı" (1983), K.Mámbetov "Áyyemgi qaraqalpaq ádebiyatı" (1976), "Erte dáwir qaraqalpaq ádebiyatı," S.Axmetov "Qaraqalpaq ádebiy sını" (1994), A.Paxratdinov "XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq ádebiyatı" (1995) hám basqa da monografiyalıq baǵdardaǵı iri jumıslar islendi.

Qaraqalpaq ádebiyatı kafedrasında "Qaraqalpaq folklorı poetikası," "Qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatı poetikası" hám "XX ásir qaraqalpaq ádebiyatı poetikası" temalarında izertlewler alıp barılmaqta. Kafedrada sabaqlıqlar, oqıw qollanbaları tayarlanıp, joqarı hám orta arnawlı oqıw orınları, mektepler ushın usınılmaqta. Professor Q.Jarımbetov avtorlıǵında ulıwma bilim beriw mektepleri ushın "Qaraqalpaq ádebiyatı" sabaqlıǵı (S.Axmetov, K.Mámbetovlar menen birgelikte), Q.Orazımbetov penen birgelikte kásip-óner kolledjleri ushın "Qaraqalpaq ádebiyatı" sabaqlıǵı hám kásip-óner kolledjleriniń oqıw basqa tillerde alıp barılatuǵın toparları ushın "Qaraqalpaq ádebiyatı" sabaqlıǵı, joqarı oqıw orınları ushın "Ádebiyattanıwdan sabaqlar" oqıw qollanbası, professor Q.Orazımbetov tárepinen joqarı oqıw orınları ushın "Qosıq teoriyası" oqıw qollanbası baspadan shıqtı.

## Ilimiy jumıslar
Ádebiyat insandı tárbiyalaytuǵın ruwxıy mektep, ol qálbimizge nur bolıp quyılıp, sanamızdı ele de quyashtay jaqtılandırıp jiberedi. Ol jay kózge shayır-jazıwshınıń mázi ishki debdiwlerindey kórinse de, oqıwshı onnan óz qálbin, dártin tawadı. Solay eken, ádebiyat óz-ózinen insandı túsiniwge imkan beriwshi muǵallimge aylanadı. Usı orında hár qanday insantanıw ilimi menen teń statusqa iye ádebiyattanıwdı oqıtıw barlıq dáwirler ushın áhmiyetli ekenligin aytıp ótiw tiyis. Sebebi, ádebiyatı arqalı tálim almaǵan millettiń keleshegi bolmaydı. Sonıń ushın da Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoev «Ádebiyat, kórkem óner hám mádeniyat jasasa, millet hám xalıq, pútkil insaniyat párawan, táshwishsiz jasaydı» dep ayrıqsha atap ótken edi. Bul sózler ádebiyattı ilim, bilim sıpatında tereń úyreniw, úyretiw sıyaqlı mazmun menen ushlasıp ketedi. 

Ilim-bilim haqqında, insaniyattı ádebiyattıń tárbiyalawdaǵı ornı haqqında dúnya klassikleri, qaraqalpaq oyshılları kóp ǵana aqıllı gápler aytqan. Solardıń bazı birewlerin keltirip ótemiz. «Ilimsiz adam – jolsız sayaxatshıǵa uqsaydı, ádebiyatsız ilim bolsa, jansız denedey», – degen edi Á.Nawayı. Al, rus jazıwshısı A.P.Chexov: «Insandaǵı bárshe nárseler gózzal bolıwı kerek: júzi de, kiyimi de, qálbi de, pikiri de. Bul gózzallıqtı ádebiyat úyretedi» dep atap ótedi. «Ómir boyı tákirarlap júriletuǵın qosıq bir mártebe jazıladı», «Eger dúnyada sóz bolmaǵanda házirgidey gózzal bolmas edi» (R.Ǵamzatov), «Adam ushın eń qıyını – hár kúni Adam bolıp jasaw» (Sh.Aytmatov), «Sazın samal yadlap, sózin el bilgen, Bir shayır dúnyaǵa keldi de ketti» (I.Yusupov), «Sheńgelge qonǵan búlbildiń, Shımshıq kibi sáni bolmas», «Men maǵrifat izler edim» (Berdaq). Bul pikirlerdiń adamzat keleshegi ushın xızmet etetuǵını sózsiz. Sonlıqtan bolsa kerek, ádebiyat jaqsı oqıtılmaǵan jerde watansúyiwshilik, insanıylıq, ádalat hám muhabbat kibi názik, lekin ullı tuyǵılar kamal tappaydı. Demek, ádebiyattı zamanagóy pedagogikalıq standartlarǵa sáykes tárizde oqıtıw máselesi dáwir ushın aktual bolıp qala beredi. Sebebi, ilimdegi barlıq pánlerdiń óz «ádebiyatı» boladı, «sóz»siz ol múmkin emes, hátteki matematikada da óz anıqlamaların ádebiy túsindirmeler arqalı bayanlaydı. SHubhasız, ádebiyat basqa pánler ushın túsiniwge, túsindiriwge kópir xızmetin atqara aladı.
 
Tamırı tereń, tákirarlanbas ádebiyat boyınsha alımlar ilimiy izertlewler alıp barmaqta. Olar arasında bir ásirge shamalas tariyxqa iye, búgin shólkemlestirilgenine sarras 90 jıl tolǵan, idiraldı ádebiyatshı ilimpazlardı tárbiyalap shıǵarǵan hám onıń izertleniwinde salmaqlı úlesi bar Qaraqalpaq ádebiyatı kafedrasın tilge tiyek etiw kerek. Sebebi, bul jerden úlken ilimge qádem taslap, keyin ala onıń ózine tán bolǵan sırların meńgergen ilimpazlar qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminiń rawajlanıwına úlken úles qosıp atır. 

Ádebiyat – pútkil insaniyattıń ruwxıy baylıǵı sanalar eken, usı úlken teńizge bir ózen kibi qosılǵan qaraqalpaq ádebiyatı nayatıy bay. Onıń 100 tomlıq folklorı, klassik shayırları qatarı hár bir zamanınıń ullı sóz zergerleri bar. Endi usı bay ádebiyatımızdı saqlawda, áwladtan-áwladqa jetkiziwde ilim-izertlew jumıslarınıń áhmiyeti úlken. Bul jolda ayanbay xızmet etken, ulıwma qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminiń rawajlanıwına salmaqlı úles qosqanlar 30 dan zıyat ilim doktorı, 100 den aslam ilim kandidatı hám filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorlarınıń islegen xızmetlerin qansha maqtanısh etsek te arzıydı. Olar joqarı hám orta arnawlı bilimlendiriw mákemeleri ushın sabaqlıqlar, oqıw qollanbaların jazıp, kórkem sózdi ele de jaqınnan tanıwǵa, sezimlerdi ańlawǵa, ádebiyat arqalı jaslardı tárbiyalawǵa ayanbay xızmet etpekte. Sonday-aq, usı kafedra professor-oqıtıwshılarınan tálim alıp, xalqımızdıń maqtanıshına aylanǵan insanlar kóp. Ózbekstan Qaharmanı, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Ibrayım Yusupov, Qaraqalpaqstan xalıq shayırı, Ózbekstan xalıq jazıwshısı Keńesbay Karimov, Ózbekstan xalıq shayırı Baxtıyar Genjemuratov, Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı Shawdırbay Seytov, Allanazar Ábdiev, Qaraqalpaqstan xalıq shayırları Keńesbay Karimov, Nabira Tóreshova, Xalila Dáwletnazarov, Gúlistan Dáwletova hám basqalar qaraqalpaq ádebiyatınıń eń belgili wákillerine aylandı.
Jáhán ádebiyatında «aytılǵan hám jazılǵan sóz» degen túsinikler bar. Ádette, qaǵazlarǵa túsken sózdiń «ómiri» uzaq boladı. Sonday kafedra professor-oqıtıwshıları ádebiyattanıw iliminde hár túrli baǵdarlardaǵı ilimiy-teoriyalıq, ilimiy-ámeliy konferenciyalar ushın kóplegen maqalalar jazdı, ilimiy toplamlar hám monografiyaların basıp shıǵardı. Bul qunlı dóretpelerdiń hár qaysısı bir tóbe bolıp, ádebiyat ilimi, biliminiń ele de rawajlanıwında salmaqlı úlesi bar ekenligin aytıp ótiw orınlı. Sonday-aq, bilimlendiriw, ilim tarawında nátiyjeli xızmet kórsetken hám kórsetip kiyatırǵan mıńlaǵan pedagoglar, jámiyetlik-siyasiy iskerler, yaǵnıy kadrlar tayarlap shıǵarıwda da kafedranıń ornı girewli. Bir sóz benen aytqanda, qaraqalpaq ádebiyatı kafedrası 90 jıl dawamında Qaraqalpaqstandaǵı joqarı bilimlendiriw tarawınıń jetekshilerinen birine aylandı. 
Hár qanday waqıyanıń túp tariyxı bolǵanınday, kafedra jılnamasına belgili ádebiyatshı alım Nájim Dáwqaraev birinshi oqıtıwshı sıpatında kirgen. ϴziniń irge tasın Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı tiykarında qalaǵan kafedraǵa ol 1934-jılı 15-sentyabr kúni jumısqa qabıllanǵan. Institut dáslepki márte 1937-jılı óziniń tuńǵısh qarlıǵashların ushırǵan. Usınday sátli tabıstan soń bul máskanda tálim alıwdı qálewshiler qatarı keskin arttı. Bul óz gezeginde muǵallimler sanınıń ele de artıwına, jańa kafedralardıń ashılıwına zárúrlik tuwdırdı. Usınday kafedralardıń biri qaraqalpaq tili hám ádebiyatı kafedrası boldı. Sebebi, instituttı dáslepki pitkeriwshiler, tiykarınan, eki qánigelik – fizika-matematika hám qaraqalpaq tili hám ádebiyatınan bolǵanlıqtan, 1937 – 1938-oqıw jılınan baslap, basqa kafedralar menen bir qatarda qaraqalpaq tili hám ádebiyatı kafedrası ashıldı. Oǵan dáslepki payıtları Nájim Dáwqaraev, Kenjebay Ubaydullaev hám Axmet Qıdırbaevlar basshılıq etti.  

Qaraqalpaq tili hám ádebiyatı kafedrası qısqa waqıt ishinde ilim hám bilimlendiriw tarawında jedel alǵa ilgeriledi. Qıyınshılıqlarǵa tolı urıs jıllarında da kafedradan eki ilim kandidatı – N.Dáwqaraev hám A.Qıdırbaevlar jetilisip shıqqanlıǵı quwanıshlı. Sebebi «ilim – rawajlanıw gilti» sanaladı. Qaysı jámiyet ilim, bilimlendiriwge kúshli itibar qaratıp, kóp qarjı sarplasa – ol ózin, álbette, aqlaydı. Urıstan soń yaponlar áskeriy qural-jaraq emes, áyne ilim arqalı kúshli mámleketke aylanıw múmkinligin ańlap, bul maqset jolında jeń túrinip háreket etken edi. Mine, búgin bul talpınıs ózin aqladı. Olarda «oqıw – bul watan ushın xızmet» degen túsinik qáliplesken. Sol ushın jámiyettiń barlıq qatlamı jedel alǵa ilgerilewi ushın anıq, tábiyiy, sociallıq hám gumanitar pánler teńdey rawajlanıwı zárúr. Bunı ańlaǵan sol dáwirdegi ozıq oylı basshılar, alımlar «ilim, bilimge investiciya» kirgiziwdi dawam ettirgen. Nátiyjede, qıyın-qıstaw dáwirlerde de «ilim – bilimniń gilti» degen túsiniklerdiń mánisi joǵalmaǵan.  
Hár qanday dáwirde xalıqtıń zıyalı bolıwı, dúnya tanıwı jolında at salısqan insanlar boladı. Mısalı, 1950 – 1951-jılları kafedra qaraqalpaq tili hám qaraqalpaq ádebiyatı bolıp ekige bólingeninde onı Nájim Dáwqaraev (1951 – 1953), Qabıl Maqsetov (1953 – 1954), Qallı Ayımbetov (1954 – 1958), Srajatdin Axmetovlar (1958 – 1961) basqarıp, oqıtıw procesine jańalıqlar engiziwge háreket etti. 1961 – 1962-oqıw jılında bul eki kafedra qaytadan birigip, qaraqalpaq tili hám ádebiyatı kafedrasınıń baslıǵı bolıp Kósherbay Berdimuratov saylandı. Ol 1964 jılǵa shekem usı lawazımda islegen. Al, 1964 – 1965-oqıw jılınan baslap qaraqalpaq tili hám ádebiyatı kafedrası eki kafedraǵa qaytadan bólinip, qaraqalpaq tili hám qaraqalpaq ádebiyatı kafedraları bolıp turaqlı túrde jumıs alıp barǵan. Degen menen, usınday «bólip-qosıwlar» kafedralar jumısınıń artqa ketiwine óziniń tásirin tiygizbegen. Dáwir qıyınshılıqları, ózgerislerine tótepki berip, jańalıqlarǵa umtılıp jasaǵanlıǵın kóriwimiz múmkin.

Álbette, kafedra baslıqlarınıń tez-tez ózgeriwiniń de ózine jarasa sebepleri bolǵan. Bul tuwralı I.Yusupov óziniń eske túsiriwlerinde bılay jazadı: «Biziń fakultetti mennen bir jıl ilgeri pitkergen Babash Ismaylov ta institutımızda muǵallim bolıp qaldırıldı. Bir kúni Srajatdin úshewimizdi Nájim aǵa Dáwqaraev kafedrasına shaqırdı da bılay degeni esimde: «At tuyaǵın tay basar» degen. Endi bul jerde sizler ádebiyatqa iyelik etińler. Men oqıtıwǵa endi qolım tiymeydi. Moynımda ilim-izertlew institutı hám doktorlıq jaqlaw bar. Sizlerdi tárbiyalap ádebiyat úyirine qosqanım men ushın quwanısh…». Bul sóz endi oylap qarasam súyikli ustazdıń bizlerge haq jol tilep bergen pátiyası eken-aw.
Babashtı «shay qus» áketti (yaǵnıy obkomǵa jumısqa shaqırdı). Kóp uzamay kafedramızǵa Qallı aǵa Ayımbetov kelip kewilli «úshlik» boldıq. Ol awız ádebiyatınan, Srajatdin ekewimiz klassikalıq hám XX ásir ádebiyatınan oqıtar edik» (Professor S.Axmetov 70 jasta. Nókis, 1998, 8-bet).
Ullı ustaz kafedranıń ilimiy, metodikalıq hám pedagogikalıq iskerliginiń rawajlanıwına ayrıqsha úles qosqan bul tariyxıy «úshlik»tiń biri kórkem dóretiwshilikke tikkeley ózin arnap, ádebiyatımızdıń biyik shoqqısına aylanǵan bolsa, S.Axmetov hám Q.Ayımbetovlar ózleriniń ómirin ilimge baǵıshlap, hár biri ilimiy mektep jaratqan alımlar bolıp jetilisti.

«Jer quyash penen, insan ilim menen jaqtı» degen frazanıń astarında adamnıń ilim arqalı kórkeyiwi, dúnyanı qutqarıwshı kúsh tánha ilimde ekenligi haqqındaǵı mazmundı túsiniw qıyın emes. Usı orında pútkil ómirin ilimge baǵıshlaǵan, kafedranıń birinshi muǵallimi sıpatında tariyx betlerine móhirlengen qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminiń jetekshisi N.Dáwqaraevtıń (1905 – 1953) miynetlerine azı-kem toqtalıp ótiw orınlı. N.Dáwqaraev 1946-jılı «XVIII – XIX ásirlerdegi qaraqalpaq ádebiyatı» degen temada kandidatlıq, 1951-jılı «Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxınıń ocherkleri» degen temada doktorlıq dissertaciyaların qorǵap, qaraqalpaq ádebiyatı boyınsha birinshi ilim kandidatı, birinshi ilim doktorı boldı. Alımnıń bul fundamental ilimiy miynetleri sońınan akademik M.Nurmuxamedovtıń proza, Q.Ayımbetovtıń dramaturgiya, S.Axmetovtıń poeziya boyınsha izertlewlerinde rawajlandırıldı. N.Dáwqaraev bul joldı tabıslı dawam ettiriw maqsetinde talantlı jaslardı úlken qalalardaǵı ilimiy oraylarǵa aspiranturaǵa oqıwǵa jiberiwdi ámelge asırdı. Onıń dáslepki shákirtleriniń biri S.Axmetov 1950-jılı Moskvadaǵı SHıǵıstanıw institutında aspiranturaǵa qabıllandı. 1953-jılı N.Dáwqaraev qaytıs bolǵanda institut direktorı E.E.Bertels jas ilimpazdı Tashkentke Ǵafur Ǵulamǵa jiberedi (Professor S.Axmetov 70 jasta. Nókis, 1998, 45-bet). Solay etip, dáslepki ilim qarlıǵashlarınıń biri S.Axmetov aspirantura kursın Tashkentte dawam etip, 1954-jılı «Ullı Watandarlıq urısqa shekemgi qaraqalpaq sovet poeziyası» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın qorǵap shıqtı. Ilimpaz 1966-jılı «Qaraqalpaq sovet poeziyasınıń rawajlanıw jolları» degen temada doktorlıq jumısın tabıslı qorǵadı. 

N.Dáwqaraevtıń jáne bir shákirti M.Nurmuxamedov (1930 – 1986) Moskvadaǵı Shıǵıstanıw institutı aspiranturasına qabıllandı. Ol 1953-jılı Shıǵıs ádebiyatın izertlew boyınsha jáhánge belgili alım E.E.Bertelstiń ilimiy basshılıǵında «Qaraqalpaq sovet ádebiyatınıń rawajlanıwına rus ádebiyatınıń tásiri» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı. Bul miynet 1956-jılı óz aldına monografiya bolıp baspadan shıqtı. 1965-jılı «Qaraqalpaq sovet prozasınıń rawajlanıw jolları» degen temada doktorlıq dissertaciyasın qorǵap shıqtı. Ol 1974-jılı Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń haqıyqıy aǵzası bolıp saylandı. Óziniń ilimiy miynetleri arqalı qaraqalpaq ádebiyatın hám mádeniyatın dúnya kóleminde tanıta aldı. Bir sóz benen aytqanda óz ilimiy mektebine iye boldı.

Akademik M.K.Nurmuxamedov Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde rektor lawazımında islegen jıllarında ádebiyatshı alımlardı tayarlawda tabıslı alǵa ilgerilewlerdi ámelge asırdı. Universitetimizde hár qıylı qánigelikler boyınsha ilimiy kadrlardı jetilistiriwde ayrıqsha úles qostı.
Qaraqalpaq ádebiyatı kafedrası joqarı oqıw orınları rektorları tuwralı sáwbetler ketkende, filologiya ilimleriniń doktorları, professorlar Kamal Mámbetov hám Quwanıshbay Orazımbetovtı da, álbette,  maqtanısh penen tilge aladı.

K.Mámbetov rektor bolǵan jılı universitette talabanlardan kiriw imtixanların alıwdıń jańa tártibin ornatqanı kópshiliktiń yadında úlken tásir qaldırdı. Talabanlardan imtixan alınıp atırǵan auditoriyalarda telekameralar ornatılǵan bolıp, olardıń ata-anaları hám basqa da janashırları sırtta televizor ekranlarında imtixannıń ótkeriliw procesin kórip hám esitip otırǵanınıń xalqımız gúwası bolǵan. Bul unamlı háreket talabanlardan imtixan alıwdıń ashıq-aydınlıǵın támiyinlewdegi kútá bir unamlı qubılıs mısalında jámiyetshilikte tolǵanıslardı payda etti.

Xalıq júreginde bunday unamlı sezimlerdi payda etiw háreketleri ózi-ózinen bolmaydı, álbette. Máselen, Qaraqalpaqstan Respublikasında pedagogika ilimleri doktorlıq dárejesin jaqlaw boyınsha qánigelestirilgen ilimiy keńesi ulıwma qaraqalpaq ilimi tarawı tariyxında bolmadı. Usı sharapatlı ilimiy-pedagogikalıq processtiń Qaraqalpaqstanda jolǵa qoyılıwı Q.Orazımbetov Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutında rektor lawazımında islegen jıllarda ámelge asırıldı. Bul pedagogika boyınsha milliy kadrlardı jetilistiriwde úlken qádemler boldı. Kórkem óner hám ilimde, sonday-aq, turmısta «saxna artında» degen túsinik bar. Bunday waqıyalardı bir neshe adam biledi-dá, kópshilik, jámiyetshilik hám xalıq bilmeydi, biyxabar boladı. Máselen, NMPIdiń tazadan tiklengen Bas oqıw imaratınıń joybarın tayarlaw hám onıń qurılısınıń mámleketlik dárejede qolǵa alınıwında, boy tiklep házirgi halatqa keliwinde hám basqa da alǵa ilgerilewlerinde sol jıllardaǵı institut rektorı professor Q.Orazımbetovtıń shólkemlestiriwshilik uqıbı hám jasımas kúsh-ǵayratı jatır…

Q.Ayımbetov 1957-jılı Tashkentte «Qaraqalpaq sovet dramaturgiyası» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın, 1965-jılı «Qaraqalpaq jıraw-baqsıları» degen temada doktorlıq dissertaciyasın qorǵadı. Onıń ilimiy dóretiwshiligi hám pedagogikalıq xızmeti Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutı menen tıǵız baylanıslı bolıp, 1956-jıldan baslap qaraqalpaq ádebiyatı kafedrasın basqardı. Sońınan jáne kafedra baslıǵı sıpatında Qallı Ayımbetov (1965 – 1973) Jańabay Narımbetovlar (1973 – 1976) jumıs islegen. 
1950-jıllardıń aqırı 1960-jıllarǵa kelip, Qaraqalpaqstanda ilim hám mádeniyat tarawlarında úlken atlanıslar baslanadı. Kóplegen qánigeler úlken qalalarǵa aspiranturaǵa jiberildi. Q.Maqsetov 1954 – 1957-jılları Moskvada SHıǵıstanıw institutında, G.Esemuratov 1958 – 1961-jılları Tashkentte, Á.Paxratdinov 1964 – 1966-jılları Tashkent mámleketlik universiteti aspiranturasında, A.Áliev 1960 – 1962-jılları hám N.Kamalov 1961 – 1963-jılları ÓzRIA A.S.Pushkin atındaǵı til hám ádebiyat institutı aspiranturasında, J.Narımbetov 1966 – 1969-jılları Moskvadaǵı M.Gorkiy atındaǵı Jáhán ádebiyatı institutı aspiranturasında, Q.Kamalov 1968 – 1971-jılları M.V.Lomonosov atındaǵı Moskva mámleketlik universiteti aspiranturasında oqıdı. Dúnya júzine belgili ilimiy oraylarda aspiranturada oqıw hám dissertaciya jaqlaw dástúri 1980-jıllardıń aqırı 1990-jıllardıń basında da dawam etti. Máselen, Z.Shamuratova hám A.Amanovalar 1990-jıllardıń basında M.V.Lomonosov atındaǵı Moskva mámleketlik universitetinde, P.Nurjanov Moskvadaǵı M.Gorkiy atındaǵı Jáhán ádebiyatı institutında kandidatlıq dissertaciyalar jaqladı. Olardıń hámmesi de ilimiy jumısların tabıslı qorǵap, qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminiń rawajlanıwına salmaqlı úleslerin qostı. 

1976-jılı Qaraqalpaqstan tariyxındaǵı úlken waqıya – Nókis mámleketlik universiteti ashıldı. Usı múnásibet penen qaraqalpaq ádebiyatı kafedrası universitet quramında qayta shólkemlestirildi.
Belgili ádebiyatshılar, filologiya ilimleri doktorları, professorlar Kamal Mámbetov (1976 – 1981), Srajatdin Axmetov (1981 – 1992) kafedranıń baslıǵı hám ustaz sıpatında jaqsı tájiriybeler qaldırdı. Solar menen bir qatarda, biz joqarıda tilge alǵan N.Dáwqaraev, Q.Ayımbetov, I.Yusupov, S.Axmetov, Q.Maqsetov, Á.Paxratdinov, Q.Sultanov, K.Mámbetov, Q.Kamalovlar qaraqalpaq ádebiyatı hám ádebiyattanıw iliminiń ullı tulǵaları sıpatında usı kafedrada jumıs islegeni maqtanıshlı.

1992-jılǵa kelip, kafedra ekige – házirgi zaman qaraqalpaq ádebiyatı hám ádebiyat teoriyası, qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı hám folklorı kafedralarına bólindi. Házirgi zaman qaraqalpaq ádebiyatı hám ádebiyat teoriyası kafedrasına professor Kamal Mámbetov (1992 – 1995), docent Q.Orazımbetov (1995 – 1996), professor K.Mámbetov (1996 – 2001), professor Q.Járimbetov (2002 – 2008), al qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı hám folklorı kafedrasına professor Á.Paxratdinov (1992 – 1994), professor Yu.Paxratdinov (1994 – 2001), docent B.Genjemuratov (2001 – 2003), docent P.Allambergenovalar (2004 – 2005) basshılıq etti. 
2005-jıldan baslap, ádebiyat kafedraları birlestirilip, qaraqalpaq ádebiyatı kafedrası bolıp qayta dúzildi hám oǵan professor Qurbanbay Járimbetov basshı sıpatında saylandı. Kafedra 2008-jılı qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı hám folklorı, ádebiyat teoriyası hám oqıtıw metodikası kafedrası bolıp qaytadan ekige bólindi. Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı hám folklorı kafedrasın 2008 – 2012-jıllarda professor Q.Járimbetov, 2012 – 2017-jıllarda docent J.Nızamatdinov basqardı. Al ádebiyat teoriyası hám oqıtıw metodikası kafedrasına 2008 – 2010-jıllarda professor Q.Orazımbetov, 2010 – 2012-jıllarda docent A.Dosımbetova, 2012 – 2017-jılı bolsa professor Q.Yusupov basshılıq etti. 

Ádebiyat teoriyası hám oqıtıw metodikası kafedrası 2015-jılı házirgi qaraqalpaq ádebiyatı hám mámleketlik tildi oqıtıw máselelerine baǵdarlanıp, qaraqalpaq tili hám ádebiyatı kafedrası bolıp qayta shólkemlestirilip, oǵan professor Q.Yusupov basshılıq etti. Solay etip, 2017-jılǵa shekem ádebiyat kafedraları óz quramına mámleketlik tildi okıtıwdı qosıp alǵan halda eki kafedra – qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı hám folklorı kafedrası, qaraqalpaq tili hám ádebiyatı kafedrası sıpatında jumıs isledi. 
2017-jılı fevral ayınan bul eki ádebiyat kafedraları (quramınan mámleketlik tildi oqıtıw baǵdarı alınǵan halda) birlestirilip, qaraqalpaq ádebiyatı kafedrası bolıp dúzildi. Kafedranı docent A.Dosımbetova (2017 – 2023), professor Q.Yusupov (2023 – 2025) basqardı, al, 2025-jıldıń mart ayınan baslap házirge shekem docent I.Mámbetov basshılıq etip kelmekte. 

Qaraqalpaqstanda joqarı bilimlendiriwdiń rawajlanıwı menen ilimiy dárejeli qánigelerge bolǵan talap ta jıldan-jılǵa artıp bardı. Burınǵı Awqam Ministrler Keńesi janındaǵı Joqarı attestaciya komissiyasınıń 1991-jıl 12-noyabrdegi buyrıǵına tiykarlanıp, Qaraqalpaq mámleketlik universiteti janınan D.067.10.01 sanlı Qánigelestirilgen keńestiń ashılıwı filologiya baǵdarındaǵı ilimpazlar ushın úlken imkaniyatlar esigin ashtı. Nátiyjede ilimiy dárejeli qánigeler sanı arttı, qaraqalpaq tili hám ádebiyatı rawajlanıwınıń teoriyalıq máselelerin izertlew tereńlesti. Bul Qánigelestirilgen keńes májilisinde ádebiyattanıw qánigeligi boyınsha dáslep Yu.Paxratdinov «Qaraqalpaq folklorında yumor-satira» degen temada doktorlıq dissertaciyasın qorǵadı.
Qaraqalpaq ádebiyatı kafedrasında dáslep 10.00.03 – qaraqalpaq tili, qaraqalpaq ádebiyatı, al búgingi kúnde 10.00.12 – qaraqalpaq ádebiyatı qánigeligi boyınsha tayanısh doktorantura ashılıp, ilimiy dárejeli qánigeler tayarlap shıǵarmaqta.

Qaraqalpaq ádebiyatı kafedrasınıń professor-oqıtıwshıları ilim-izertlew jumısları menen birge joqarı oqıw orınları, akademiyalıq liceyler hám kásip-óner kolledjleri, ulıwma orta bilim beriw mektepleri ushın baǵdarlamalar, sabaqlıqlar, oqıw qollanbaları, oqıw-metodikalıq qollanbalar tayarlap kelmekte. 
Búgingi kúnde kafedrada respublikamızdaǵı ulıwma hám orta arnawlı bilimlendiriw mákemeleri menen birge islesiw jaqsı jolǵa qoyılǵan. Akademiyalıq liceyler, I.Yusupov atındaǵı dóretiwshilik mektebi hám ulıwma bilimlendiriw mekteplerinde oqıw procesin shólkemlestiriwge ilimiy-metodikalıq járdem kórsetiw maqsetinde oqıw orınları menen birgelikte konferenciyalar, seminarlar, sheberlik sabaqları turaqlı túrde shólkemlestirilip barılmaqta. Ásirese, studentler óz ámeliyatların sol jerlerde ótep, alǵan bilimlerin ámeliyatta sınaqtan ótkerip kelmekte. Bul kafedranıń ámeliyat penen tıǵız baylanısta ekenligin kórsetedi.   

Qaraqalpaq ádebiyatı kafedrası qaraqalpaq ádebiyatınıń ilimiy-teoriyalıq máselelerin úyreniwge hám oqıtıwǵa qánigelesken. Kafedrada ádebiyattanıw iliminiń áhmiyetli máselelerin, belgili shayır-jazıwshılar hám ilimpazlardıń miynetlerin tereń úyreniw maqsetinde ilimiy-teoriyalıq konferenciyalar, seminarlar, ushırasıwlar ótkerilip turıladı. Mısal ushın, «Házirgi qaraqalpaq filologiyasınıń áhmiyetli máseleleri» ilimiy-teoriyalıq konferenciyası xalıq aralıq yamasa respublikalıq kólemde hár jılı turaqlı túrde shólkemlestirilmekte. Sonday-aq, kafedra qasınan ótken ásirdiń 60-jıllarınan baslap «Qarataw» qol jazba jurnalı shólkemlestirilgen edi, bul jurnal kóp ǵana belgili shayır hám jazıwshılardı tárbiyalap shıǵardı. Máselen, K.Raxmanov, T.Qabulovlar studentlik dáwirinde usı jurnaldıń belsendi aǵzaları boldı, olar sońǵılıǵında belgili shayır, jazıwshı hám dramaturg bolıp jetilisti. Bul jurnaldıń sońǵı sanları 1992-jılı shıqtı. Keyin ala bul jurnaldıń dawamı sıpatında «Jas ádebiyatshı» pán dógeregi ilimiy hám kórkem dóretiwshilikke uqıplı jaslardı qamtıǵan. Bul jerde bolajaq jas ádebiyatshılar, professor-oqıtıwshılar, jazıwshı hám shayırlar, kórkem sóz iyeleri menen ushırasıp, sheberlik sabaqların almaqta.

Kafedradaǵı professor-oqıtıwshılar pedagogikalıq iskerliktegi belsendiligi, tájiriybeliligi hám joqarı ilimiy potencialǵa iye ekenligi menen ajıralıp turadı. Nátiyjede ǵárezsizlikten keyingi dáwirde kafedrada ilimiy-pedagogikalıq kadrlar tayarlaw sanı hám sapası sezilerli dárejede arttı. 1993-jılı Yu.Paxratdinov, 2005-jılı Q.Járimbetov hám Q.Orazımbetov, 2016-jılı T.Kerwenov, 2019-jılı O.Ǵaylıeva, 2020-jılı P.Nurjanov, 2024-jılı Q.Turdıbaev, 2025-jılı P.Dabılov hám J.Qaniyazovalar filologiya ilimleriniń doktorı ilimiy dárejesine hám 2021-jılı Q.Yusupov pedagogika ilimleriniń doktorı ilimiy dárejesine iye boldı. Bul ilimpazlardıń hár biri qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde óz aldına ilimiy mektep jaratıw ushın xızmet etti hám házirgi kúnde de usı baǵdarda miynet etpekte.

Respublikamızda ámelge asırılıp atırǵan keń kólemli reformalar, ilim hám bilimlendiriwge qaratılıp atırǵan mámleketlik dıqqat, sonday-aq, keyingi jıllarda tabıslı jaqlanıp atırǵan ilimiy jumıslardıń nátiyjesinde sońǵı úsh jıl ishinde kafedranıń ilimiy dárejeliligi 82,6% ke kóterildi. Ustazlardıń mashaqatlı miynetleri de mámleketimiz tárepinen múnásip bahalanıp kelinbekte. Mısalı, pidayı ustazlardan Q.Járimbetov «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen ilim ǵayratkeri» (2011), Q.Turdıbaev «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen jaslar ustazı» (2016), B.Genjemuratov «Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken mádeniyat xızmetkeri» (2017), «Ózbekstan xalıq shayırı» (2025) húrmetli ataqların alıwǵa miyasar boldı. Bunnan tısqarı, 1999-jıldan baslap kafedrada «Ádebiyattanıw» (qaraqalpaq ádebiyatı) magistratura qánigeligi ashılıp, usı baǵdarda akademiyalıq dárejedegi qánigelerdi tayarlap basladı. Magistraturanı usı kúnge shekem 150 den aslam jas qánigeler pitkerip shıqtı hám olardıń kópshiligi ilim hám bilimlendiriwde jetik qánigeler sıpatında tanılıp kiyatır. Sonday-aq, kafedranıń eki magistrantı 2017-jılı M.Palımbetova, 2019-jılı Z.Ayımbetova Ózbekstan Respublikası Prezidenti stipendiantları boldı. 2021 – 2022-oqıw jılınan baslap «Folklortanıw hám dialektologiya» magistratura qánigeligi ashılıp, qaraqalpaq folklortanıw ilimi ushın qánigeler tayarlawdıń múmkinshilikleri keńeydi.

## Ádebiyatlar
# ҚАРАҚАЛПАҚ ТИЛИ ҲӘМ ӘДЕБИЯТЫ ҚӘНИГЕЛИГИНЕ 90 ЖЫЛ. НӨКИС. «BILIM». 2025.

## Derekler