open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leonardo da Vinci

**Leonardo da Vinci** (aytılıwı: *Leonardo da Vinchi*, 15-aprel, 1452-jıl — 2 may, 1519-jıl) — Italiyanıń Florentsiya qalasında tuwılǵan italiyalı súwretshi, skulptor, qurılısshı, dóretiwshi hám injener.

Leonardonıń eń ataqlı súwretleri *The Last Supper* hám *[[Mona Lisa]]*.

Leonardo da Vinci súwretshiliktiń jańa stilin jaratqan. Onıń dáwiriniń súwretshileri ádette súwrettiń artqı kórinisi sıpatında aq reńnen paydalanǵan. Bul tiykarǵı obektte úsh ólshemli effekt payda eter edi. Ol, sonıń menen birge, kóp sayalı bolǵan qarańǵı stilde súwretler dóretiwi menen belgili bolǵan.

Leonardo da Vinci joqarı Renessans dáwiri súwretshilerinin biri bolǵan. Onıń realistlik súwretlerge qızıǵıwshılıǵı úlken bolǵanı sonshelli, ol adam denesi qalay islep turǵanlıǵın kóriw ushın deneni jarıp kórgen.

## Qosımsha maǵlıwmat
Tómendegi Renessans dawiriniń súwretshileriniń da Vinci menen baylanısı bolǵan:
* Michelangelo 
* Raphael
Mámleketke kiriw hám onnan shıǵıp ketiw tártibi

Házirgi dáwirde derlik barlıq mámleketlerde óz puqaraları hám sırt elliklerge de kiriw hám shıǵıwdıń ruqsat etilgen tártibi bar. Ol bazıda bir qansha xalıqaralıq huqıqqa muwapıq ráwishte ápiwayılastırılǵan.

Mámleket aymaǵına kiriw hám shıǵıw ruqsat etiw tártibi, mámleketke kiriw hám shıǵıw waqtında óz puqarası hámde sırt el puqarasın bul boyınsha sheklew múmkinligin de názerde tutadı. Xalıqaralıq-huqıqıy tarawda mámlekettiń óz puqarası menen sırt el puqarasın mámleket aymaǵına kiriw hám shıǵıw tártibinde úlken ózgeshelikler bar. Bunday qaǵıydalar ishki mámleket huqıqında barlıq jaǵdayda óz sheshimin tappaydı, mámleketlerdiń sırtqı baylanısları salasında usı qaǵıydalar xalıqaralıq huqıqtıń ulıwma moyınlanǵan printsipleri menen belgilenedi.

Eger sırt el puqarası basqa mámleket aymaǵına shıǵıp ketiw niyeti menen múrájat etse, tiyisli mámleketlik organlar onıń arzasın qarap shıǵıwı shárt. Eger usı shaxstıń isi sudta qaralıp atırǵan yaki tergew alıp barılıp atırǵan yamasa sırt ellik puqaralıǵına tiyisli bolǵan mámleket penen urıs jaǵdayında bolsa, sırt el puqarasına mámleket aymaǵınan shıǵıp ketiwge unamsız juwap beriw keshirimli sebep sıpatında tán alınıwı múmkin. Eger siyasiy baspana beriw tiykarları mámlekettiń milliy nızamshılıǵınan kelip shıǵatuǵın bolsa, mámleketlerdiń belgili topardaǵı shaxslarǵa bunday baspana beriliw minneti bolsa xalıqaralıq huqıq normaları (shártnama printsipleri hám ádet normaları)da belgilengen.

## Derekler
Kontinent

**Kontinent yamasa materik** bul jer júzindegi birlesken úlken jer maydanları. Materiklerdiń sanı máselesinde adamlar ele bir anıq sheshimge kelmegen. Bazı birewlerdiń pikiri boyınsha házirgi waqıtta jeti materik bar.

* Afrika
* Antarktika
* Aziya
* Evropa
* Arqa Amerika
* Avstraliya
* Qubla Amerika

Okeaniya bul Avstraliya, Jańa Zellandiya hám Tınısh okeanı atawların óz ishine alatuǵın region. Geybir adamlardıń aytıwınsha Okeaniya materik emes, biraq ádette materik sıpatında qaraladı. Basqa bir topar adamlardıń isenimi boyınsha, ol materik hám Avstraliya bul materiktiń bir bólegi.

Geybir adamlar Arqa Amerika hám Qubla Amarikalardı bir materik dep esaplaydı. Birewler Evropa hám Azianı Evraziya dep atalǵan materiktiń bólimleri esaplaydı. Evrazia hám Afrika Evrafraziya materigin quraydı dep esaplawshılar hám tabıladı.

Britaniya adamları "kontinent" (yamasa "kontinentlik") haqqında sóyleskeninde kóbinese olar Evropanı názerde tutadı. Bul máni aldınǵıday kóp qollanılmaydı, biraq elege shekem "kontinent azangı awqatı" (sırlı, djemli bulochkalar, pisirilgen "Inglis azanǵı awqatı") sıyaqlı ibaralarda ushırawı múmkin.

## Qosımsha maǵlıwmat
* Jaylasqan kontinenti boyınsha mámleketler dizimi

## Derekler
Kalkulyaciya

**Kalkulyatsiya** — xojalıq qarjıların bahalaw ushın haqıyqıy ózine túser baha tek ǵana támiyinlew, islep shıǵarıw, hám satıw protsessleri menen baylanıslı qárejetlerdi buxgalteriya esabında kórsetiw nátiyjesinde alınıwı múmkin. Esap-kitap tiykarında ózine túser bahanı anıqlaw.

Bahalaw hám kalkulyatsiyalaw buxgalteriya esabınıń tiykarǵı usılı bolıp, olarsız buxgalteriya esabınıń áhmiyetli ulıwmalastırıwshı qun ólshemleri tuwrısındaǵı maǵlıwmatlardı payda etiw múmkin emes. Erkin ekonomikalıq sharayatta hárbir xojalıq júritiwshi subekt aktivleri, passivleri, xojalıq protsessleri hám olardıń nátiyjeleri ózleriniń anıq kórinisin qun formasında kórsetiwi lazım. Qárejetler hám islep shıǵarıw nátiyjeleri salıq, bank hám basqa kredit mekemeleri, kárxanalar hám de shólkemler menen óz-ara qatnasıqlar, xızmetler menen esap-kitaplar, jeke kapital hám kapital qoyılmalardıń háreketi tek ǵana qun formasında kórsetiliwi múmkin hám tiyisli bahalanıwda talap etedi. 

Kategoriyası:Finans
Manchester Yunayted

**Manchester Yunayted Futbol Klubı** (ing. *Manchester United Footbal Club*) — Angliyanıń futbol klubı esaplanadı, Manchester qalasındaǵı «Old Trafford» stadionında jaylasqan. Dúnyadaǵı eń ataqlı futbol klublarınan biri, dúnya boyınsha 330 millionnan artıq ıshqıbazları bar.

Klub jáne de Angliya futbolında da eń áwmetlilerinen biri bolıp, 1986-1987-jıldaǵı máwsimnen baslap aqırǵı 20 jıl ishinde hár qıylı turnirlerde 18 ret jeńiske erisken, bunday kórsetkish penen Angliya Premier Ligasındaǵı heshqaysı komandası maqtana almaydı. Olar házirgi waqıtta Premier Liga chempionı hám de ulıwma Premier Liga/Futbol Ligasın 16 márte utqan. 1968-jılı Angliya klubları arasında birinshi bolıp Evropa kubogın utqan, finalda Benfikanı 4-1 esabında jeńiliske ushıratqan. Ekinshi Evropa kubogin 1999-jılı Bavariyanı 2-1 esabında jeńip utıp alǵan. Sonday-aq klub Angliya Futbol Assotsiyatsiyası kubogin 11 ret utıp rekord ornatqan hám onı uslap kelmekte.

1990-jıllardıń aqırınan baslap klub payda kóriw boyınsha dúnyanıń eń bay klublarınıń biri bolıp kelmekte. Manchester United Evropanıń jetekshi futbol klubları kiretuǵın G-14 toparına tiykar salıwshılardıń biri bolıp esaplanadı.

Ser Aleks Fergyuson 1986-jıl 6-noyabrden baslap klubqa ustazlıq etip kelmekte.

## Derekler
MATLAB

**Matlab** - texnikalıq esaplawlar ushın joqarı ónimdarlı til bolıp, ol matematikalıq esaplawlar júrgiziw, sheshimlerdi bir qansha qolaylı túrde sáwlelendiriw hám programmalastırıw imkaniyatların óz ishine aladı.
Sonday-aq
* matematikalıq esaplawlar;
* algoritmler jaratıw;
* modellestiriw;
* real kórinislerge alıp keliw yamasa maǵlıwmatlardı analizlew;
* grafikalıq interfeyslerdi óz ishine alǵan programmalar islew.

Matlab - bul maǵlıwmatlardıń tiykarǵı tili massivler bolǵan interaktiv sistema. Bul texnikalıq esaplawlarǵa baylanıslı bolǵan hár qanday máselelerdi sheshiwge imkaniyat jaratadı. Ásirese vektorlar hám matritsalar ústinde ámeller orınlaǵanda programmalastırıw tili Fortran yaki C ge salıstırǵanda bir neshshe ese tez orınlaydı.

Matlab sózi matritsalıq laborotoriya (inglis tiline: *matrix laboratory*) mánisin beredi. Matlab arnawlı túrde matritsalıq esaplawlar ushın zamanagóy programmalastırıw múmkinshilikleri LINPACK hám EISPACK qa jeńil kiriw imkanin jaratıw ushın jazılǵan.

Matlab jıllar dawamında hár qanday paydalanıwshılar tárepinen jetilistirilip barılǵan. Joqarı oqıw orınlarında matematikler máseleler sheshiwde, mashina qurılıslarında hám ilimiy jumıslar alıp barıw ushın standart instrument wazıypasın atqaradı. Óndiriste bul maǵlıwmatlardı qayta islew hám analizlewda joqarı ónimdarlı izertlewler ushın arnalǵan til. Matlab ta "toolboxes" dep atalıwshı programmalardıń arnawlı gruppası tiykarǵı orın tutadı. Olar kóplegen paydalanıwshılar ushın arnawlı metodlardı izertlew hám qollanıwda áhmiyetli. Yaǵnıy:
* máselelerdiń ayrıqsha klassları sheshiwge múmkinshilik beretuǵın Matlab tıń (M-fayl) funktsiyalar jıynaǵı.
* kontrollaw sisteması, neyron tarmaǵı, anıq emes logikalıq modellestiriw h.t.b boyınsha signallardı qayta islewde qollanıladı.
Medicina

**Medicina** - adamlarda ushırasatuǵın kesellikler, olardıń aldın alıw usılları hám den-sawlıqtı qayta tiklewdiń eń jaqsı jolları menen baylanıslı ilim. 

*Medicinada* jumıs islewshilerdiń kópshiligi doktor dep ataladı. Jumısında doktorlarǵa miyirbiykeler hám basqa da den-sawlıqtı saqlaw xızmetkerleri járdem beredi.
Metabolizm

**Metabolizm** bul ximiyalıq háreketler sisteması járdeminde tiri janlardıń basqa zatlardan, máselen azıq-awqattan kúsh (energiya) alıwı. Bul, máselen, kimnińdur qanday jiyilikte awqatlanıwına baylanıslı. Eger olar ash bolsa, olardıń zat almasıwı tez tómenlep ketedi. Metabolizm sińdiriw ham dem alıw hám t.b.larda qatnasatuǵın barlıq organlardı támiyinlew ushın energiyadan paydalanadı. Bul ómirlik protsesslerdi ámelge asırıw ushın qollanılǵan energiya muǵdarı **"Tiykarǵı zat almasıw tezligi"** dep ataladı. Organizm qansha úlken bolsa, onıń zat almasıw tezligide sonsha tómen boladı. Bunıń sebebi tómen kólemnıń maydanǵa qatnasında.

## Qosımsha maǵlıwmat
* Katabolizm
* Anabolizm
Michelangelo

**Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni** (aytılıwı: *Mikelandjelo*; 6 mart, 1475 - 18 mart, 1564) Italiyalı skulptor, Faylshi, arxitektor hám shayır. Onıń eń belgili dóretpeleriniń biri *David* esaplanadı. Ol Renessans dáwirinde ómir súrgen. Ol eki qolı menen de súwret sala alǵan. Onıń bir qolı sharshaǵanda ekinshi qolı menen jumıs islewge ótetuǵın bolǵan. Michelangelo Sistine kapellasınıń diywalları ushın súwret dóretiwi menen bir qatarda onıń joqarǵı betine de súwret salǵan.

Michelangelo Bacchus.jpg|
Firenze.Palvecchio.500.Michelangelo2.JPG|
Autori vari, arca di san domenico, angelo reggicandelabro di michelangelo, 1494, 01.jpg|
Madonna michelangelo1.jpg| 
Leda and the Swan, After Michelangelo.jpg| 
Michelangelo pietà rondanini.jpg|
StPetersDomePD.jpg|
Dying slave Louvre MR 1590.jpg| 
Rebellious Slave (Michelangelo).jpg|
Andr37.jpg| 
Buonarotti-scala.jpg| 
Michelangelós Pieta 5450 cut out black.jpg|


Onıń ataqlı jumıslarınıń ayrımları:
* Pieta
* David
* Musa
* Adamnıń jaratılıwı

## Qosımsha maǵlıwmat
Tómendegi Renessans dawiriniń súwretshileriniń Mikelandjelo menen baylanısı bolǵan:
* Raphael
* Leonardo da Vinci
Mámleketlik shegaralardı ózgertiw

Mámleketlik aymaqtıń shetleri jer maydanı kibi shegaralar menen belgilenedi. Usı shegaralar mámleket aymaǵın qońsı mámleketler aymaǵı yaki onı aymaǵına tiyisli bolmaǵan aymaqlardan ajıratıp turadı. Mámlekettiń xalıqaralıq shegaraları dep atalatuǵın bunday shegaralar xalıqaralıq tán alınǵan hám xalıqaralıq belgilengen bolıwı lazım.

Xalıqaralıq tán alınǵan mámleketleraralıq shegaralar ótkiziliwi qońsı mámleketler menen kelisilgen shegaralar bolıp tabıladı. Mámlekettiń xalıqaralıq tán alınǵan hám belgilengen shegaraları onıń aymaǵın mámleketlik aymaq esaplanbaǵan aymaqtan da ajıratıp turadı (ádette bul aymaqlıq teńizdiń sırtqı shegaraları esaplanadı). Usı shegarlar usı mámleket tárepinen demilitatsiyalanǵan hám shegara sızıqlarınıń ótkiziliwi basqa mámleketler tárepinen ashıq yaki úndemey tán alınǵan boladı, sebebi bul belgilengen xalıqaralıq-huqıqıy talaplarǵa juwap beredi.

Eger mámleketler arasındaǵı shegara dárya shegarası bolsa hám onda keme qatnawı ámelge asırılsa, shegara sızıqları talvega boyınsha ótkiziledi, dáryanıń eń tereń bóleginen yaki bas farvarterdiń ortasınan, basqa jaǵdayda dáryanıń ortasınan belgilenedi. Ulıwma alǵanda qońsı mámleketlerdiń óz-ara kelisiwine muwapıq basqasha tártipte de bolıwı múmkin.

Dárya shegaralarınıń huqıqıy tártibi hám mápli mámleketler tárepinen óz-ara kelisiwi tiykarında belgileniwi múmkin.

Házirgi xalıqaralıq huqıqqa muwapıq shegaralardı eki tiykarǵa bola:
* birinshiden, xalıqlar hám milletler tárepinen óz táǵdirin ózi belgilew huqıqın ámelge asırıwı nátiyjesinde (bul jaǵdayda mámleketlerdiń bóliniwi yaki qosılıwı júz beredi hám, tábiyiy, onıń aqıbetinde jańa mámleket shegaraların ornatıw yaki biykarlawǵa zárúrlik tuwıladı);
* ekinshiden, shegaralas mámleketler arasında onsha úlken bolmaǵan aymaqlardı almasıw nátiyjesinde ózgertiw múmkin.
Miynetke baylanıslı qosıqlar

Qaraqalpaq xalıq qosıqlarınıń belgili bir bólimin **[[Miynet|miynetke]] baylanıslı qosıqlar** quraydı. Bul qosıqlardı miynet quralları, miynettiń túrin, egin egiw, jer súriw, jer suwǵarıw, oraq orıw, qos aydaw, mal baǵıw, arba aydaw h.t.b. haqqında sóz etiledi. Miynetke baylanıslı qosıqlarda miynettiń túrin sóz etiw menen olarǵa ıshqı sezimleride aralastırıladı. Bul qosıqlar tek qurı miynet haqqında bolıp ómiriniń basqa táshwishleri aralastırılmaǵanda bul qosıqlardıń qızıǵı da bolmaǵan bolar edi. Muxabbat sezimleri hámmeniń dıqqatın ózine awdaratuǵın otlı sezimler. Sonlıqtan miynetti sóz etiw menen birge muxabbat tuyǵıları menen baylanıstırılıp keledi. Bunday qosıqlarǵa xalıqqa keńnen tanılǵan mına qatarlardı keltiriwge boladı:

:: *Arba aydasam altaqtaǵa minemen,
:: *Bir pul tapsam belbewime túyermen,
:: *Arqası Dawqara qublası Shıǵıs,
:: *Eki ortada qos aydadım bir tınbay...

:: *Júweri ektim kendir menen aralas, 
:: *Bir yar tuttım orta boylı qálem qas, 
:: *Jurt aytadı onıń yarı qara dep 
:: *Qara bolsa hám hinji marjan aralas.
Muxabbatqa baylanıslı qosıqlar

**Muxabbatqa baylanıslı qosıqlar** - Qaraqalpaq xalıq qosıqlarınıń basım kópshiligi adamlardıń muxabbat sezimlerine arnalǵan qosıqlar quraydı. 

Jaslar óziniń jaqsı kórgen, súygen qızlarına, qızlar jaqsı kórgen jigitlerine arnap qosıqlar dóretken. Bul qosıqlar burınnan dóretilip aytılıp keldi. Jańadan dórey beredi. Muxabbatqa arnalǵan qosıqlarda jaslardıń ıshqı muxabbatın, qosılıw haqqında oyları, ayralıq, opadarlıq, opasızlıq, qıyanet haqqında da pikirler boldı. Muxabbatqa arnalǵan xalıq qosıqlarında bárinen de burın eń sulıw, eń taza, eń tereń muxabbatqa mángi bolıw sóz etiledi.

XIX ásirdiń aqırında N.Dáwqaraevtıń kórsetiwinen, Xorezm xalıq poeziyasınıń tásirinde qaraqalpaqlar arasında muxabbatqa arnalǵan báytler keń taraldı. Sonıń menen birge xalıq arasında ashıq temasında arnalǵan jańa báytler dóredi:

:: *Gózzalım há gózzalım, 
:: *Yúrıń baáda gózzalım, 
:: *Baǵıńızǵa suw túshipti, 
:: *Órdek bolıp yúzzellim t.b. 

Sonday-aq aldıma nege tez-tez kelmeyseń dep ókpelegen qızǵa juwap:

:: *Kók kene kepter emespen,
:: *Kúnde-kúnde kelmegen, 
:: *Ayda, jılda bir kelippen 
:: *Aq júzindi kórmege
Mırzaǵaliy Dáribaev

**Mırzaǵaliy Dáribaev** (Мырзағалий Дәрибаев; 1909–1942) — qaraqalpaq ádebiyatınıń kózge kóringen wákili, shayır, dramaturg hám prozaik. Ol zamanagóy qaraqalpaq ádebiyatınıń tiykarshılarınan biri hám Qaraqalpaqstanda xızmet kórsetken kórkem óner ǵayratkeri.

## Ómiri
M. Dáribaev 1909-jılı Qońırat rayonında diyqan shańaraǵında tuwılǵan. Ol óz iskerligi dáwirinde mektepte muǵallim, «Qızıl Qaraqalpaqstan» (házirgi Erkin Qaraqalpaqstan) gazetasında xızmetker hám Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamında belsendi iskerlik kórsetken.

## Dóretiwshiligi
### Poeziyası
M. Dáribaev ádebiyatqa shayır retinde kirip keldi. Onıń dáslepki «Qızıl ásker», «Paxta ek», «Kolxozshılar iske shıq» sıyaqlı qosıqları qaraqalpaq poeziyasında jańa úndegi lirikanıń payda bolıwına sebep boldı. 

Shayırdıń eń áhmiyetli liro-epikalıq shıǵarmaları:
* «Ayımjamal» (1937): Bul poemada jańa jámiyetlik qatnaslar hám hayal-qızlar azatlıǵı máselesi kórkem sáwlelendirilgen.
* «Qashqın» (1936): Eski feodallıq dáwirdegi hayal-qızlar táǵdirin realistik boyawlarda ashıp beredi.
* «Aypara»: Túrkmen feodalları qolına túsip, erkinlik ushın gúresken qaraqalpaq qızınıń táǵdiri bayanlanadı.
* «Shegarada»: Xasan kólindegi yapon basqınshılarına qarsı sawashqan shegarashı Bigus obrazı arqalı watansúyiwshilik teması jırlanadı.

### Prozası
Jazıwshınıń 1940-jılı járiyalanǵan «Mıńlardıń biri» povesti qaraqalpaq prozasınıń dáslepki iri jetiskenlikleriniń biri esaplanadı. Shıǵarmada revolyuciyadan burınǵı qaraqalpaq xalqınıń awır turmısı hám Erpolat, Miyrigúl sıyaqlı qaharmanlardıń ádilsizlikke qarsı gúresi kórsetilgen.

### Dramaturgiyası
M. Dáribaev dramaturgiya tarawında da jemisli miynet etti. Ol «Kóklen», «Árman», «Jańa adamlar», «Ǵárip-ashıq», «Edige» sıyaqlı pyesalardıń avtorı. Ásirese, «Kóklen» dramasında 1905–1907-jıllardaǵı xalıq kóterilisi hám azatlıq ushın gúres teması oraylıq orın iyeleydi.

## Awdarmashılıǵı hám kritika
Ol jáhán hám rus ádebiyatı klassikleri A.S. Pushkin, M.Yu. Lermontov, N.A. Nekrasov shıǵarmaların, sonday-aq A. Nawayı hám Kemine miynetlerin qaraqalpaq tiline mehir menen awdarǵan. Sonday-aq, qaraqalpaq ádebiyatında ádebiy sın (kritika) janrınıń qáliplesiwine de úles qosqan.

## Shıǵarmaları
* «Qosıqlar» (1937) — toplam;
* «Mıńlardıń biri» (1940) — povest;
* «Allannıń sırı» (1934) — satiralıq gúrriń.

## Derekler
Nil

**Nil** (Arabsha: النيل an-nīl) Afrikada jaylasqan dárya. Ol Jer júzindegi eń uzın dárya esaplanadı (6,650 km yamasa 4,132 milya) hám İskenderiya qalasınıń qasınan ótip Jer orta teńizine quyadı. Onıń ataması grekshe *Nelios* sózinen kelip shıqqan bolıp Dárya Valley (River Valley) degendi ańlatadı.

Aq Nil Ugandada Viktoriya kólinen baslanıp Qubla Sudan hám Sudan arqalı Xartumǵa shekem baradı, sol jerde ol Kók Nil menen qosılıp Nildi payda etedi, keyin Mısır arqalı aǵıp ótedi. Kók Nil bolsa Efiopiya arqalı ótedi. Hár kúni Nil dáryası shama menen 300 million kub metr suwdı quyadı.

Nil ágıp ótip turǵan mámleketleri ushın júdá úlken áhmiyetke iye. Mısırda kóplegen qalalar dáryaǵa jaqın salınǵan. Piramidalarda Nilge jaqın jaylasqan. Nil Mısırdı egin egiw ushın qollanılatuǵın suw menen támiyinleydi. Mámlekettiń kópshilik bólimi shólde jaylasqan.

Nil dáryasında yamasa onıń jaǵalarında hár qıylı haywanlar jasaydı, olarǵa mısal retinde krokodiller, quslar, balıqlardı kórsetiwimiz múmkin. Nil tek ǵana haywanlardıń jasawın támiynlep qalmastan, sol jerde jasawshı adamlardı ishimlik suwı, kúndelikli jumısları (máselen kir juwıwda qollanıwı) hám eginlerdi suwǵarıwda suw menen támiyinleydi.


Image:BlueNileCFalls.jpg|Kók Nil sarqıramaları
Image:Nile aswan.jpg|Aswan qalasındaǵı Nildiń kórinisi
Image:Vallee fertile du Nil a Louxor.jpg|Luksor qalasınıń tóbeshiklerinen Nildiń kórinisi
Neke

**Neke** dúnyanıń kópshilik bólimlerinde er adam menen hayal adamnıń nızamlı túrde birlesiwi. Geybir mámleketlerde er adam nızamlı túrde tórt hayal menen neke qurıwı múmkin. Keyingi bir neshe jıllıqta, bir neshe mámleketler eki er adamnıń yamasa eki hayaldıń turmıs qurıwına ruqsat etiw ushın nızamǵa ózgeris kirgizgen, degen menen basqa kópshilik mámleketler bunı tán almaydı.

Hindistan mádeniyatında neke áwliye hám qudaylıq esaplanadı hám bul "Lakshmi" qudayı menen "Narayan" qudayınıń birlesiwidir.
Óndiris revolyuciyası

**Óndiris revolyuciyası** bul zatlardıń islep shıǵarıw usılında úlken hám tez ózgerisler bolǵan tariyxıy dáwirge berilgen at.

Bul 18-ásirdiń ortalarında Ullı Britaniyada baslanǵan hám 19-ásirdiń baslarına kelip Evropa hám Amerikaǵa jayılǵan. Bul kópshilik zatlardıń qol kúshi menen kishkene ustaxanalarda emes, al zavodlarda kúshli mashinalar tárepinen kóp muǵdarda aytarlıqtay arzan islep shıǵarılıwın ańlatar edi.

Jańa pikirler hám ashılıwlar shaxtyorlıq, metal óndirisi hám tovarlardı jetkerip beriwde de payda boldı. Óndiris revolyutsiyasınıń eń áhmiyetli ashılıwı puw dvigateliniń oylap tabılıwı boldı. James Watt (Djeyms Watt) tárepinen oylap tabılǵan puw dvigatel fabrikalardı isletiwde hám tereń shaxtalardı qazıwda qollanıldı. Bul sonıń menen birge temir jol dvigateli sıpatında qollanıldı. Janıwshı kómir ıssılıǵı tiykarǵı energiya jetkerip beriw ózegine aynaldı.

Geybir tariyxshılardıń pikirinshe, óndiris revolyutsiyası 1820-jıllarda juwmaqlanǵanday bolǵan, biraq olar házirgi waqıtqa shekem dawam etip atırǵan óndiris ózgerisleriniń baslanıwı bolǵanlıgın moyınlaydı.

Tariyxshılar elege shekem óndiris revolutsiyanıń baslanǵan waqtın hám ne sebepli ol birinshi bolıp Angliyada baslanǵanlıǵın haqqında elege shekem bir sheshimge kelmegen. Bul óz náwbetinde, tariyxshılar tárepinen *Bilim dáwiri* dep atalǵan 17-ásirdegi ilim arqalı waqıyalardı uyreniw ruxın payda etti. Angliya 1700-jıllar dawamında hesh qanday urısta qatnaspaǵan siyasiy turaqlı mámleket bolǵan.

Angliya sonıń menen birge, óz shegarasında óndiris ushın kerekli kóplegen shiyki zatqa hám mashinalardı isletiw ushın energiyaǵa iye bolǵan. Angliyada sonday-aq islep shıǵarılǵan zatlardı satıp alıwshı hám paxta, qant siyaqlı shiyki zatlar menen arzan bahada támiyinlewshi koloniyaları bolǵan. Óndiris revolyutsiyası dáwirinde qulshılıq Britaniya İmperiyasınıń kóplegen jerlerinde ámelde bolǵan, bul jańa óndirislerdi islep shıǵarıwǵa sarplanatuǵın puldıń tiykarı bolǵan.
Okean

**Okean ** — kontinentler arasındaǵı úlken duzlı suw maydanı esaplanadı. Okeanlar júdá úlken hám olar kishirek teńizlerdi birlestiredi. Okeandı bir pútin dene sıpatında qarasaqta boladı, sebebi barlıq okeanlar bir-biri menen baylanısqan.

Dúnya okeanı tórtke bólinedi: Tınısh okean (180 mln. kv. km.), Atlantika okeanı (91 mln. kv. km.), Hind okeanı (76 mln k v. km.) hám Arqa muz okeanı (14 mln. kv. km.). Ilimpazlar besinshi Qubla okeandı da ajıratadı.

Teńiz, qoltıq, buǵazlar okeanlardıń kishi bólegi esaplanadı.

## Derekler
Oktavian Avgust

**Oktavian Avgust** (23 sentyabr, b.e.sh. 63 – 19 avgust, 14) birinshi hám eń áhmiyetli Rim Imperatorlarınıń biri. Ol Rimniń dúnya júzindegi eń qúdiretli imperiya bolıp jetilisiwiniń birinshi basqıshın basladı.

Oktavian Avgust Sezar Rim Respublikası diktatorı Yuliy Sezardıń saqlap alınǵan balası bolǵan. Oktavian ekinshi triumviratta (Rim Imperiyasın bir basshı sıpatında úsh adamnıń basqarıwı), Mark Antoniy hám Lepiduslar menen bir qatarda basshılıqqa iye bolǵan. Avgust hám Antoniuslar b.e.sh. 44-jılı óltirilgen Yuliy Sezarǵa sadıq bolǵan. Onıń óliminen keyin Sezar tárepdarları hám Sezardıń qarsılası Pompeydiń tárepdarları arasında Rim boylap puqaralıq urısı baslanadı. Triumvirat basshılıǵı dáwirinde urıs toqtaydı, biraq Lepidustıń ólimi hám Mark Antoniydıń Mısırda Kleopatra menen bolıwı urıstın qayta dawam etiwine sebepshi boladı.

Bul kúshli qanlı urısta jeńiske eriskennen keyin, Oktavian b.e.sh. 31-jılǵı Aktium urısı tárepdarı bolǵan Senat tárepinen birinshi Rim Imperatorı bolıp saylanadı hám «Avgust» atın aladı. Ol b.e.dıń 14-jılı onıń ógey hám kúyew balası Tiberius (Tiberiy) onıń ornına Imperator bolǵanǵa shekem basshılıq etedi.

Onıń patshalıǵı dáwirinde, onıń húkimetine qarsı bolǵanlar massalıq túrde mıńlap óltirilgen. Ol Rim qaytadan Respublikaǵa aylandırıwǵa wáde etken, biraq bunıń ornına ol ózine kóp ataqlardı, sonıń menen birge Bas ruwxanıy ataǵın bergen hám awıllıqlardaǵı kóplegen shirkewler onı qudaylarınıń biri esaplaǵan. Anglichan tilindegi hám basqa da kóplegen Evropa tillerindegi "Avgust" ayınıń atı onıń atınan kelip shıqqan.

## Derekler
Omar Hayyam

Parsı-tájik ádebiyatınıń kórnekli wákilleriniń biri **Omar Hayyam** 1048-jılı Nishapur qalasında tuwılǵan. Atası shatır tigiwshi bolǵanı ushın Hayyam degen ataq atasınan miyras bolıp qalaǵan. Onıń jasaǵan zamanı Orta Aziya Ǵaznaviyler húkimranlıǵı dáwiri. Usı dáwirdiń belgili danıshpanlarınıń biri Nizammulmúlk (1017-1032) wázir dárejesine jetip shıǵısta úlken medreseler qurıp, átirapına belgili adamlar jıynaǵan. Omar Hayyam da jaslıǵınan filosofiya, filologiya hám matematika t.b. ilimlerdi qunt penen úyrengen. Sońınan Nizammulmúlktan İsfahanǵa shaqırtıp observatoriyaǵa basshılıq etiwdi ótinedi. Omar Hayyam bir neshe ilimdi miyras qaldırǵan. Biraq onıń atın pútkil dúnyaǵa tanıtqan rubayıları ekenligi bizge málim.

Omar Hayyam dáwirinde sufizm táliymatı keń taralǵan edi. Biraq ol real tábiyat tendentsiyalarına súyenedi. Máselen materialistlik tendentsiyalardaǵı filosofiyalardıń pikiri menen ortaqlasıp, Omar Hayyam dúnyanıń materiyanıń máńgiligin, bardan joq bolmaǵanlıǵın hám joqtan bar bolmaytuǵının tán aladı. Dúnyanı ólmeytuǵın ruwxtan, ideyadan ibarat dep túsindiriwshi táliymatqa qarsı boladı.

Bul dúnyadan ketken menen dúnyaǵa bir pul,
Jerden izimiz ótken menen dúnyaǵa bir pul,
Dúnya túrdı hám turadı biz bolmasaqta,
Jer astına túsken menen dúnyaǵ bir pul.


Shayırdıń pikiri boyınsha dúnya máńgi bolıwı menen birge tek ǵana ózgerip turadı, basqa-basqa túske kirip turadı. Bular bolmıstıń tiykarǵı nızamlıǵı dep biledi. Solay etip ol erisilgen ómirge qayıl bolıp ómir keshiriw kerek ekenligin aytadı. Shayır dúnyadaǵı zulımlıqlardan, teńsizlikten qattı nalıydı. Ol ǵamnan, qayǵıdan qutılıwdıń shárti gózzal menen máy ish dep túsindiredi. Hayyam optimizimdi jaqlaydı. Sonıń menen birge ǵam-qayǵı jalǵızlıq motivi jırlanadı. Jáne aytatuǵın nárse máy (sharap) motivi parsı-tájik poeziyasında áyyemgi, motivlerdiń biri. Negizinde shayır, jónsiz máy ishiw tárepdarı emes, sharap óz mólsherinde ishilgende ǵana jaqsı. Mólsherden zıyat ishimlik adamdı qor-zar etedi dep túsindiredi.

Sharap ishseń aqıl dana menen ish,
Ya gúl júzli qası qara menen ish,
Gey-geyde ish, awlaq jayda ishe ber,
Biraq, samsam shama menen ish,

Dúnyada adam tuwıladı, ónedi , ósedi, óledi, topıraqqa aylanadı. Jerde biz basıp júrgen topıraqta patshanıń bası, shopannıń barmaǵı aralasıp jatpaǵanına kim kepil boladı. Hátte "máy quyılǵan mına gúzede bir waqıtları sulıw qız bolǵan shıǵar"-degen pikirge keledi.

Mınaw gúze mendey bolǵan yar qumar,
Súygeni de qara burım, xosh nigar,
Bul gúzeniń tutqası da bir gezde,
Gózzal moynın qushaqlaǵan qol shıǵar.

Mına gúze-patsha shıǵar, xan shıǵar,
Endi bunnan suw iship júr jalshılar,
Sharap quyǵan ıdıslardıń ishinde,
Sulıwlardıń erinleri bar shıǵar.

Qullası Omar Hayyam XI ásirde jasaǵan sóz sheberi ómirge filosofiyalıq pikir júrgizgen danıshpan shayır.
Operativ esap

**Operativ esap** – islep shıǵarıwdıń ayırım bólimlerinde júz berip atırǵan xojalıq process hám xojalıq aylanısı haqqında zárúr maǵlıwmatlardı tez jetkerip beriwge qaratılǵan baqlaw hám qadaǵalaw usılı bolıp tabıladı. Xojalıq operaciyaların ámelge asırıwda bul esap járdeminde rejelestirilgen kórsetkishler haqıyqatında erisilgen kórsetkishler menen hám san hám sapa jaǵınan salıstıradı hám alınǵan maǵlıwmatlardan kárxana yamasa bólimler háreketin basqarıwda paydalanıladı. Operativ esaptıń qásiyetleriniń biri sonnan ibarat onda xojalıq operaciyası tuwrısındaǵı maǵlıwmatlar tezlik penen dizimge alınadı hám tiyisli jerge jetkiziledi. Bunday maǵlıwmatlardan belgili kárxanalarda xojalıq operaciyası, sonday-aq barlıq xalıq xojalıǵına operativ basshılıq qılıw ushın paydalanıladı. Operativ esapta barlıq ólshemler – natural, miynet hám pul ólshemlerinen keń paydalanıladı. 

## Derekler
Oy-pikir

**Oy-pikir** tiri janlardıń qátesiz háreket etiwi ushın miyden jiberiletuǵın xabar. Oylar sheshim qabıl etiwde járdem beredi. Haywanlar tiykarınan instinkt penen jasaydı, al adamlar bolsa oylar járdeminde oylanadı hám kerekli bolǵan zatlardı oylap tabadı. Oy-pikir hám idealarsız dúnya rawajlanbaǵan bolar edi.
Oyın

thumb|Ataqlı oyınlardıń biri - arqan tartıs oyını
**Oyınlar** kúlki hám waqıttı jaqsı ótkeriw ushın oynaladı. Oyın bir yamasa kóp adamlar tárepinen oynalıwı múmkin.

Oyın ádette qatnasıwshılar ne islewi hám ne islemewi kerekligi haqqında qaǵıydalarǵa iye. Oyın dawamında qatnasıwshılar usı qaǵıydalarǵa boysınadı. Geybir oyınlar kóp qaǵıydalarǵa iye hám quramalı bolsa, geybir oyınlarda qaǵıydalar az hám ańsat. Oyında bir adam utıwı hám ekinshisi utılıwı múmkin. Yamasa olar ekewide utıwı yamasa utılıwı múmkin. Hesh jeńimpaz hám jeńiliwshiler bolmaǵan oyınlar teń juwmaqlı oyın dep ataladı. Oyınlar kompyuterde oynalıwı yamasa top yamasa taxta járdeminde oynalıwı múmkin. Geybir oyınlar, máselen "Kóz baqlawı" tek ǵana zatlarǵa qaraw arqalı oynalıwı múmkin. 

Oyınlarǵa mısallar:
* Shaxmat
* Monopoliya
* Shaxmat
* Nardı
* Poker
* Soliter
* Mina tazalawshı
Oyınshıq

**Oyınshıq** bul oynaw ushın zat. Oyınshıqlar kishkene balalar, jası úlkenler hám haywanlar ushın bolıwı múmkin. 1970-jılǵa shekem kópshilik oyınshıqlar metaldan yamasa aǵashtan islenetuǵın bolǵan. Házirgi kúnde olar tiykarınan plastikten islenedi. Geybir adamlar video oyınlardı da oyınshıq qatarına kirgizedi. Oyınshıqlar qatarına toplar, plastik mashinalar hám quwırshaqlardı kirgiziwimizge boladı.
PTA turı

**Professional tennisshiler assotsiatsiyası (PTA) turı** - bul professional erler tennisiniń baslı shólkemi. 

Turdıń shtab jayı - AQSh ta Ponte Vedra da jaylasqan. Regionallıq shtab jayı - Sidneyda (xalıq aralıq toparı) hám Monte-Karlo (Evropa). Bul tur 1990-jılda oyınshılardıń erki menen dúzilgen. PTA turı - tennisshilerdiń qızıǵıwshılıǵın qorǵaytuǵın biyǵárez kásiplik awqamı bolıp qalǵan.
 
PTA turı házirgi waqıta eń kúshli ózlik shólkem bolıp óz ishine mıńnan aslam tennisshilerdi biriktirip hám tennis oyının bunnan bılayda rawajlandırında dúnya júzinde eń áhmiyetli orındı iyeleydi.

PTA turı óz xızmet tennis jumısların xalıq aralıq tennis federatsiyası menen birgelikte islemekte.
Pablo Picasso

**Pablo Ruiz Picasso** (aytıwı: *Pablo Pikasso*; 25 oktyabr, 1881, Malaga, Ispaniya - Aprel 8, 1973) Ispaniyalı Faylshi hám skulptor bolǵan. Ol XX-ásirdiń ullı súwretshileriniń biri esaplanadı. Onıń tolıq atı **Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Clito Ruiz y Picasso**. Ol Kubizmniń tiykar salıwshılarınıń biri sıpatında belgili. Kubizm bul súwretshiniń obektlerdi bóliwi hám olardi abstrakt formada qayta birlestiriwi. Picasso shama menen 13,500 súwret, 100,000 obraz yamasa gravyura, 34,000 kitap illyustratsiyasi hám 300 skulptura yamasa keramika dóretken.

Picasso júdá jas waqtınan baslap Fayl salıwdı hám sızıwdı bilgen. Onıń birinshi aytqan sózi *lapiz* bolıp, ispan tilinde «qálem» degendi ańlatadı.

Onıń dóretpeleriniń kollektsiyası Parijdegi Luvrda kórgizbe qilinǵan waqitta ol 90 jasta edi. Ol jasap atırǵan (tiri) waqtında Luvrda kórgizbesi bolǵan birinshi súwretshi bolǵan.

Picassonıń eki hayalınan tórt balası bolǵan. Ol 1973-jılı júrek awırıwınan qaytıs boladı.
Poeziya

**Poeziya** sanaat hám ádebiyattıń bir túri. Poeziya kórkem shıǵıwı ushın sózlerdiń sapası, olardıń uzınlıǵı hám aytılıwı, sonıń menen bir qatarda mánisine itibar beriledi. Poeziya hár túrli bolıwı múmkin (haiku, tematikalıq, balalar taqmaǵı) hám zatlardı súwretlewde qollanıladı (salıstırıwda, sóylesiwde, sezimlerdi kórsetiwde). Ol mánili yamasa mánissiz, uyqasqa iye bolıwı yamasa uyqaspawı, tek ǵana bir neshe sózlerden ibarat bolıwı yamasa tolıq bir kitaptı qurawı (epikalıq poema) múmkin. Ol hár qıylı formada hám kólemde bolıp, tereń mánige iye yamasa kúlkili bolıwı múmkin.

"Bir zattı poetikalıq túrde aytıw" maǵlıwmattı kórkem usılda jetkerip beriwdi ańlatadı.

Poeziyada túrli tonlar qollanıladı. Poeziyanıń kóplegen túrleri bar, máselen, Haiku, Ballada, Oda. Basqaları erkin hám bes qatarlıq taqmaqlar.
PTA turı qısqa tariyxı

Tennisshilerdiń xalıq aralıq tennis federatsiyasına hám tur direktorlarına qatnası 1968-jılı shiyelenise basladı. Sebebi qızıǵıwshı tennisshiler turniri tek ǵana «professional» tennisshiler ushın ashıq edi.

1965-jılı dúzilgen tennis professionallarınıń xalıq aralıq assotsiyatsiyası is barısı tennis professional sportshılarınıń pikiri boyınsha olardıń talap ikramları iske aspay hámde byurakratiyalıq strukturaǵa aylanıp ketkenligin kórsetti. 

Tennis professionallarınıń birden-bir talabı prizli bahalardı kóbeytiw edi, biraq tennisshi ámeldarlarınıń sportshılarǵa mensinbewshilik kóz qarasları sebepli bul ámelge aspadı.

Sol ushında 1972-jılı professional tennisshiler assotsiatsiyası dúzildi hám buǵan basshılıqtı oyınshılardıń ózleri óz qolına aldı. Professional tennisshiler assotsiatsiyasınıń birinshi prezidenti bolıp belgili professional Kliff Drisdeyl saylandı. Professional tennis assotsiatsiyası menen xalıq aralıq tennis federatsiyası qarım-qatnas jumısları xalıq-aralıq oyınshılar keńesi arqalı dúzilip bardı.

Dúnyaǵa tanılǵan jekke adamlar Born Borg, Djon Makinroy, Djimmi Konnors hám İvan Lendler arqasında erler tennisi sponsorlardı hám televedenienı óz dıqqatlarına qaratıp turnirlerdi shólkemlestiriwshilerge joqarı tabıslar keltire basladı. Bul xalıq aralıq oyınlar keńesi 1973-jılı dúzilip, 80 jıllar aqırına kelip sportshılar tennis biznesin basqarıwda teńdey huqıqqa iye bolıwların hám tabıslardı teńdey bólistiriwlerin talap etiwleri hesh kimge tań qalarlıq nárse emesliklerin atap kórsetti. AQShtıń ashıq chempionatında XATFsı menen óz-ara túsinbewshilikleri arasında tennisshiler 1989-jılı press-konferentsiya ótkizip professional tennisshiler assotsiatsiyası ózleriniń derlik turdı shólkemlestiriwin daǵazalap kórsetti hám erler tennisiniń tariyxında eń baslı shólkem bolıp qaldı. Amerikalıq korporatsiya IBM 1990-jılı 1-yanvardan baslap PTA sı turınıń titullı sponsorı bolıp start aldı. Házirgi waqıtqa deyin PTA turı altı kontinentte 30 dan aslam mámleketlerde 77 turnirlerdi qosıp turıptı.
Publicistika

**Publitsistika** (*latınsha - publikus*) jámiyetlik sózinen alınǵan bolıp, turmısımızdıń hár qıylı tarawlarındaǵı áhmiyetli máselelerdi, faktlerdi, qubılıslardı úyreniwshi hám avtordıń sotsial idealı ólshemi menen bahalawshı, kún tártibinde turǵan máselelerdi sáwlelendiriwi sebebinen dáwir ruwhın beriwshi, keń jámiyetshilikke arnalǵan shıǵarmalar bolıp tabıladı. Publitsistika ómirimizde bolıp atırǵan barlıq faktlerdiń, qubılıslardıń, waqıyalardıń tez arada keń jámiyetishilikke málimleniwi, olar haqqında pikirlew, juwmaqlar shıǵarıw, aldaǵı wazıypalardı anıqlaw hám orınlaw, jáne orınlanıw barısın xabarlaw hám analizlew, juwmaqlar shıǵarıw h.t.b. sıyaqlı ómir aǵısınday úzliksiz protsess.

Publitsistikanıń maqseti, birinshiden, ekonomikalıq, siyasiy hám mádeniy jańalıqlardı, ómirdegi sotsial áhmiyetke iye barlıq faktlerdi, waqıyalardı, qubılıslardı operativ túrde xalıqqa jetkerip beriw. Ekinshiden, maǵlıwmat hám hújjetlerge súyeniw arqalı jámiyetlik pikirge tásir jasaw, insaniyattıń jaqsılıqqa, jarqın keleshekke talpınısların quwatlawdan ibarat.

Publitsistika dáwir menen teń qádem taslap, turmıs mashqalaları haqqında pikirleydi. Jetiskenliklerdi en jaydırıw hám kemshiliklerdi saplastırıw jolların, bul máseleler ruwhıy turmıstıń basqa tarawlarında keń tarqalmay atırıp-aq, juwaplar izleydi. Ádebiyat, kórkem óner, arxitektura hám taǵı basqa tarawlarda keleshekte úlken polotnolardıń dóretiliwi ushın bay materiallardı toplap beredi.
Qaraqalpaq álipbesi

**Qaraqalpaq [[álipbe]]si** - qaraqalpaq jazıw sisteması.
## Álipbe ózgeriw kestesi

## Derekler
https://joqargikenes.uz/qr/1690.html LATÍN JAZÍWÍNA TIYKARLANǴAN QARAQALPAQ ÁLIPBESIN ENGIZIW HAQQÍNDA 26.02.1994-j. №367/XII
Puqarasızlıq

**Puqarasızlıq** shaxstıń hesh bir milliy mámlekettiń puqarasızlıǵına iye bolmawı. Puqarasız shaxslar (apatridlar) huqıqsız bolmawı kerek. Ulıwma olardıń huqıqıy dárejesi olar jasap atırǵan mámlekettiń ishki nızamları menen belgilenedi. Ózbekstanda puqarasız shaxslardıń dárejesi sırt ellik puqaralardıń dárejesine teńlestirilgen. Bunda tek bir ayrıqshalıq bar, yaǵnıy olarǵa sırt el diplomatiyalıq wákilxanaları járdem kórsetiwge haqılı emes. Olar sırt el puqaraları kibi áskeriy minnetke hám saylaw huqıqlarına iye emes. Puqarasız shaxslarǵa da sırt el puqaraları usap ayrım kásiplik shekleniwler qollanıladı. Ózbekstan ishki ilajlar menen sheklenip, puqarasız shaxslarǵa tiyisli hesh bir xalıqaralıq shártnamada qatnasqanı joq. Máselen, Ózbekstannıń puqaralıq haqqındaǵı nızamına muwapıq Ózbekstan aymaǵında tuwılǵan puqarasız shaxstıń perzenti Ózbekstan Respublikası puqarası esaplanadı.

İshki nızamlarda qanday hújjetler hám faktorlar shaxstıń anaw yamasa mınaw mámleket puqarası ekenliginiń dáliyli bolıp xızmet etiwin belgileydi. Ózbekstan Respublikasınıń Puqaralıq haqqındaǵı nızamına muwapıq puqaralıqtı tastıyıqlawshı dáslep pasport, pasport alǵanǵa shekem tuwılǵanlıq haqqındaǵı guwalıq esaplanadı. Kóp sırt el mámleketlerinde sudta puqaralıqtı anıqlaw protsedurası bar.
Qaraqalpaqstan gimni

## Payda bolıw Tariyxı

Joqarǵı Keńestiń XIV(14)-sessiyasında 24-Jeddi(dekabr) 1993-jılı Qaraqalpaqstan Mámleketlik Gimnı haqqında Nızam qabıllandı

**Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik gimni**

Sózi: Ibrayım Yusupov

Naması: Najimaddin Muxammaddinov

Jayxun jaǵasında ósken bayterek,
Túbi bir shaqası mıń bolar demek,
Sen sonday sayalı, quyashlı elseń,
Tınıshlıq hám ıǵbal sendegi tilek.
 
*Naqıratı:*
Diyxan baba nápesi bar jerinde,
Juwsan ańqıp, kiyik qashar shólinde,
«Qaraqalpaqstan» degen atıńdı,
Áwladlar ádiwler júrek tórinde.
 
Aydın keleshekke shaqırar zaman,
Mártlik, miynet, bilim jetkizer oǵan,
Xalqıń bar azamat, dos hám mehriban,
Erkin jaynap–jasna, máńgi bol aman.
 
*Naqıratı:*
Diyxan baba nápesi bar jerinde,
Juwsan ańqıp, kiyik qashar shólinde,
«Qaraqalpaqstan» degen atıńdı,
Áwladlar ádiwler júrek tórinde.
Qarız minnetlemesi

**Qarız minnetlemesı** degende kapitalǵa menshik huqıqın bermeytuǵın, biraq emitentke qarızǵa berilgen finans resursları ushın aqsha qarjılardıń belgili summasın tólew haqqında oǵan belgili minnetleme júkleytuǵın kapitaldı tartıw deregi túsiniledi. Qarız minnetlemesi – bul onıń iyesine tiyisli nızamlastırılǵan, girew minnetlemesin bergen kárxananıń xojalıq xızmeti esabınan belgili dáramat alıw maqsetinde aqsha qarjıları yamasa múlkti qoyǵanın dáliyleytuǵın hújjet (sertifikat, shártnama hám t.b.). Qarız minnetlemesi bazar qatnasıqları subektiniń múlklik jaǵdayı menen baylanısqan. Qarız minnetlemesin shıǵarǵan hám sońın ala xızmet kórsetken tárep (shaxs) emitent dep ataladı. Kópshilik jaǵdayda emitent penen qarız minnetlemesin saqlawshı arasında kontrakt (shártnama) dúziledi, onda qarız minnetlemesin saqlawshınıń huqıqları hám emitenttiń minnetleri kelisilgen boladı. Qarız minnetlemesiniń payda bolıw zárúrligi bazar qatnasıqlarınıń xojalıq júrgiziwshi subektiniń finans jaǵdayı, investitsiyalarǵa talabın boljaw hám iyeleytuǵın finans pozitsiyası tiykarında emitent tárepinen belgilenedi.
Qoyqırılǵan qala

**Qoyqırılǵan qala** bunnan **2,5 mın**' jılǵa shamalas waqıt burın salınǵan jáhán mádeniyatında kórnekli esteliklerdiń biri esaplanadı. Tórtkúl qalasınan **22&nbsp;km.** arqa-shıǵısta jaylasqan bul biybaha ǵáziyne áyyemgi grek hám rim mádeniyatınıń dúrdanaları menen bir qatarda turadı.

Qala birinshi ret **1936-jılı** anıqlanıp, **1952-1957-jıllarda** tolıq arxeologiyalıq jaqtan qazıp izertlendi. İlimiy izertlewler dáwirinde estelikten tabılǵan tabılmalar menen toplanǵan maǵlıwmatlar arasında qalanıń atı jóninde birde derek ushıraspaǵan. Sonıń ushın da jergilikli xalıq tárepinen qoyılǵan **Qoyqırılǵan qala** atı menen úlkemizde belgili bolıp qoymay, dúnya iliminde de solayınsha kirgizilgen. Qalanı qazıp izertlew nátiyjesinde kóplegen kórnekli kórkem-óner shıǵarmaları, sonıń ishinde Ámiwdáryanıń tómengi jaǵalawındaǵı eń áyyemgi freska (sabawǵa salınǵan sırlı súwret), mayda skulptura, patsha mórleri menen olardıń tańbaları, qarıw-jaraqlar, gúlal, tas ıdıslar, qola, temir, qımbat bahalı taslardan islengen bezeniw buyımları tabıldı. Olardıń arasında alımlardı ayrıqsha tań qaldırǵan tabılmalardıń birine kúnniń biyikligin ólshewge arnalǵan múyeshlik ásbap — astrolobiyanıń tabılıwı menen astronomiyalıq ásbaptı ornatıw ushın tırnaqtıń ashılıwı boldı. Estelikten tabılǵan maymıl statuetkası, Rim mádeniyatına tiyisli shiyshe ıdıslar, Mısır fastaları Qoyqırılǵan qalanıń Hindistan, Mısır, Jer orta teńiz qalaları menen baylanısların kórsetedi.
Qulshılıq

**Qulshılıq** bul bir adamnıń basqa adamǵa iyelik etiwi. Iyesi bar adam qul dep ataladı. Qullar olardı jumsaytuǵın adamǵa tiyisli boladı hám bul adamlar hátte onı satıp jiberiwide múmkin. Qulshılıq bunnan 150 jıl aldın ápiwayı jaǵday bolǵan, biraq házir kópshilik adamlar bunıń durıs emes ekenligin biledi hám derlik barlıq mámleketler qulshılıqtı ruqsat etpeydi.

1833-jılı Ullı Britaniya, 1865-jılı Amerika Qurama Shtatları qulshılıqtı toqtatqan. Qulǵa iye bolıw jınayat deb esaplanǵan. Amerika qurama shtatlarında qulshılıq Amerika puxaralıq urısınan keyin toqtaǵan. Arqa tárep jeńgennen keyin, barlıq qullar azat etilgen. Bul "qulshılıqtıń biykarlanıwı" dep atalǵan. Búgingi kúnde de bir neshe mámleketlerde qulshılıq saqlanıp qalǵan.

 
## Qul bolǵan ataqlı adamlar
* Aesop shama menen b.e.sh. 6 ásir
* Spartak (b.e.sh. 71 jılı qaytıs bolǵan)
* Epictetus (b.e. 55 - shama menen 135 jılları)
* Pope Callixtus I (b.e. 222 jıl)
* Áwliye Patrick (shama menen b.e. 387-461 jılları)
* Olaudah Equiano (shama menen 1745-1797 jılları)
* George John Scipio Africanus (1763-1834 jılları)
* Denmark Vesey (shama menen 1767-1822 jılları)
* Sojourner Truth (shama menen 1797-1883 jılları)
* Dred Scott (shama menen 1799-1858 jılları)
* Nat Turner (1800-1831 jılları)
* Frederick Douglass (shama menen 1818-1895 jılları)
* Harriet Tubman (1820-1913 jılları)
* Booker T. Washington (1856-1915 jılları)
Qazaq tili

**Qazaq tili** ('''qazaqsha'''; *Қазақ тілі, қазақша, Qazaq tılı, qazaqşa*) — Qazaqstan Respublikasınıń mámleketlik tili, jáne de Rossiya, Ózbekstan, Qıtay, Mongoliya, Qaraqalpaqstan hám t.b ellerde turatuǵın qazaqlardıń ana tili. Qazaq tili túrkiy tillerdiń qıpshaq toparına kiriwshi til.

## Derekler
Qızılqum

**Qızılqum shólistanı** tiykarınan qumlı tegisliklerden turadı, bul qumlı tegislikler Qızılqum arqa-batıs bólegin óz ishine alıp maydanı 3,5 mln ga jerdi iyeleydi. Arqa-batıs Qızılqum keń tegislik bolıp (75–100 m) jaylasqan. Aral teńizi shól zonalar menen qorshalǵan teńizdi arqa-batısın Qızılqum hám batısında Ámiwdarya deltası menen shegaralanǵan. Qızılqumda tóbeshikli jerler ushırasıp olardıń biri Beltaw, onıń eni 1–2&nbsp;km uzınlıǵı batıstan-shıǵısqa deyin 100&nbsp;km di iyeleydi. Ortasha biyikligi 70–80 m (teńiz betinen) bálentlikte, al arqa tárepi teńizge qaray jıljımaqta. Keń maydandı iyeleytuǵın Jańadarya úlken tegisliklerdi úz ishine aladı, ol jerde tiykarınan taqırlı taslandı jerler esaplanadı.

Shıǵıs tárepinde Sultanuzdag tawı, ol Ámiwdaryanıń góne deltasınan baslap shıǵıstan-batısqa deyin Xojakólge shekem sozılǵan bolıp uzınlıǵı 40&nbsp;km, eni 10–15&nbsp;km aralıqqa deyin sozılıp, onıń teńiz betinen 485 m bálentlikte jaylasqan. Taw shoqqılarınan Nurataw, Sultanuzdag hám olardıń arasınan áyyemgi tóbeshiklerinen paleozoydan qalǵan porodaları ushırasadı. Topıraq quramı sazlı hám taslı jerlerden turadı. Suw deregi tiykarınan grunt suwları nátiyjesinen bolıp, onıń tereńligi 6–60 m tereńlikte jaylasqan. Qızılqumda mıńlaǵan qudıqlar qurılǵan, olardıń kópshiliginde dushshı suw bolıp onı mal sharwashılıǵında shopanlar keńnen qollanadı.

## Klimat
Klimatı júdá qurǵaq bolıp, keskin kontinentallı, Chabazǵan meteostantsiyası maǵlıwmatı boyınsha ortasha jıllıq temperatura 10—12&nbsp;°C qa jetedi (maksimal +41,5—+45&nbsp;°C, minimal +22—+28&nbsp;°C), qısı suwıq bolıp arqadan arktika suwıq aǵımı keledi. Qıs ayları qardıń qaplap jatıwı 8-22 kún. Birinshi qar oktyabrden túsip, eń sońı aprelde toqtaydı. Jıllı kúnler 157-191 kún dawam etedi. Atmosferalıq jawın-shashın jılına 67–136&nbsp;mm di quraydı. Ulıwma jawın-shashın jıllıq muǵdarı az jawadı.
Ráwiyatlar

**Ráwiyatlar** tariyxıy orınlarǵa, tariyxıy adamlarǵa, tariyxıy waqıyalarǵa baylanıslı kórkemlik párwaz benen aytılatuǵın ishinde qıyalıy nárseleri bar awızeki áńgimeler. Haqıyqatında usı belgileri menen ráwiyatlar ańızlardan ayırılıp turadı. Ráwiyatlar tariyxta bolǵan adamlardıń, urıwlardıń, qáwimlerdiń, xalıqlardıń atamalarınıń kelip shıǵıwı menen, tariyxta bolǵan orınlardıń, dáwyalardıń, kóllerdiń, jerlerdiń, qalalardıń atları menen, tariyxta belgili bolǵan tariyxıy waqıyalar menen baylanısta aytıladı. Bulardıń tariyxıy haqıyqatshılıq penen qosa qosımtaları da az emes. Degen menen ráwiyatlar haqıyqatlıqtı qıyal kúshi menen súwretlewi jaǵınan kózge túsedi. Usı waqıtqa shekemgi ráwiyatlar óz aldına janr retinde qaralmay erteklerdiń ishinede ańızlar menen qosa toplamlarda t.b. jıynaqlarda basılıp keldi. Qaraqalpaq xalqınıń onıń ishindegi tolıp atırǵan urıwlardıń payda bolıwı haqqında kóplegen ráwiyatlar bar. Mısalı: Qaraqalpaq atamasınıń kelip shıǵıwı basına kiygen qalpaqtan dálilenedi. Al urıwlardıń hár qaysısınıń payda bolıwı haqqında óz aldına ráwiyatı bar. Mısalı: Qońırat urıwınıń atamasınıń kelip shıǵıwında Berdaq "Shejiresindegi” Qońırat atlı adam mánisinde bolsa, Abulǵazı Bahadırxan keltirgen ráwiyatta Chorlıq mergenniń ulı Qońırattıń atına baylanıslı payda bolǵan. Qıpshaq sóziniń kelip shıǵıwıda Berdaq "Shejire" sinde mınaday ráwiyat bar:

:: *Shaq yash bala erke uǵlı,
:: *"Qıp" demeklik áreb tili,
:: *Qıpshaqlar tùrki mánisi,
:: *Shunnan "qıpshaq" bolǵan eken. 

Solay etip Berdaqtıń "Shejire" sinde "Qıpshaq" sóziniń kelip shıǵıwı "qıp" sózinen "shaq" degen adamnıń qosılıwı sebepshi bolǵan. Qońırat, Shımbay, Xojeli, Gúldirsin h.t.b. qalalardıń payda bolıwı haqqında da bir neshe ráwiyatlar dóretilgen. Gúmis kól, Kókli kól, Qańlı kól t.b., ayırım gúmbezlerdiń, minaralardıń atlarına baylanıslı da bir neshe ráwiyatlar bar. Mısalı: Nazlımxan sulıw, Tórebekxanım hám t.b. Kóp ǵana ráwiyatlar batır, biyler, jırawlar, baqsı, shayırlar tuwralı da dóretilgen. Mısalı: Maman biy, Aydos biy, Ernazar biy, Tóre biy, Turımbiy, Amanbay batır, Ótesh batır, Soppaslı Sıpıra jıraw, Nurabulla jıraw, Berdaq shayır, Ájiniyaz shayır hám t.b. tuwralı. Joqarıdaǵı atamalarǵa baylanıslı ráwiyatlar hámmesinen de haqıyqat tariyxıy bolǵan, bir nárseniń atlarına baylanıslı kórkem etip dóretilgen, áńgimelerden bayqaymız. Solay etip bir ráwiyattıń bir neshe túrleri bolıwı múmkin. Qansha párwaz, qansha qıyal menen torlanıwına qaramastan ráwiyatlar ózleriniń tariyxıylıǵı menen ayrılıp turadı. Olar qaraqalpaq xalqınıń tariyxın úyreniwinde onı keń tereń túsindiriwde úlken qosımsha derek bolıp esaplanadı.
Rabǵuziy

**Burxanatdin Rabatiy Nasritdin Rabǵuziy** XIV ásirdiń orta gezinde Xorezmde ómir súrgen belgili sóz ustalarınıń biri. Ol jaslıǵınan ádebiyat, tariyx hám filosofiyaǵa qızıǵıp, el awzınan kóp ǵana ańız hám qıssalardı jıynap, onı xatqa kóshirip aytıp júrgen. Ol arab tilinde jetik bolǵanlıǵı ushında sol túrdegi kóp kitaplardı oqıp, ondaǵı áwliye hám payǵambarlar haqqındaǵı qıssalar jóninde bir kitap jazıp, bul tuwralı óz xalqı menen pikirlespekshi boladı. Sebebi sol waqıttıń ózinde arab tili "qudaydıń tili" esaplanıp, Quran súreleri hám basqa ráwiyatlar basqa tilge awdarılıw múmkinshiligine iye emes edi.

Rabǵuziy bul ráwiyatlardıń eń kerekli jerlerin alıp, ózinshe onı ádebiy usılda islep túrki tilinde ápiwayı xalıqqa túsinikli bolǵan qıssalar dúrkinin payda etpekshi boldı. Onıń aldına qoyǵan máqseti, eń dáslep adamlardı dúnya hám jaratılıstıń payda bolıwı haqqında tanıstırıw edi. Sońınan jin, shaytan, perishte hám ázireyiller haqqında qıssalar toqıp, "o dúnyanıń" jaqsılıq hám jamanlıq álamatları tuwralı pikirler júrgizedi.

ózi Rabat úlkesiniń qazısı bolıp islep turǵanda bul kitaptı jazıwdı qolǵa alǵan hám sol jerdiń ámiri Toqbuǵaǵa sıylıqqa bergen. Rabǵuziy qıssalarınıń XV ásirde kóshirilgen bir nusqası Londonda Britaniya muzeyinde saqlanbaqta. Al XVI ásirde Xiywada tabılǵan bir nusqa ózbekstan İlimler Akademiyasınıń ábu Rayxan Beruniy atındaǵı Shıǵıstanıw institutında saqlanǵan.

"Qıssasul ánbiya" 1859-1881-jılları Qazan qalasında bir neshe mártebe baspadan shıqtı. Sońınan Tashkent qalasında basıldı. Rabǵuziy qıssaları Qazan baspasında "Qıssasul ánbiya" dep atalǵan bolsa,
negizgi nusqalarda "Qissaiy Rabǵuziy" dep ataladı. Rabǵuziy qıssaları negizinen 72 qıssadan ibarat bolıp, bulardıń ishinde úlken hám kishi qıssalar da bar. Máselen, Shiys, Muwsa, Salıx, Yusip haqqındaǵı qıssalar kólemi jaǵınan ádewir bar. Hátte Yusip haqqındaǵı qıssa bir lirikalıq povest dárejesine kóterilgen.

Qıssalar negizinen payǵambarlardı násiyatlaw tiykarında jazılǵan bolıp Muwsa, Nuh, Salıx, İbrayım, Isaq, İsmayıl, Yaqıp, Yusip, Lot, Ayub, Dawıt, Sulayman, İysa, Yunus payǵambarlar hám ánbiyalardıń ómirine baǵıshlanǵan hikayatlar menen tolıqtırılǵan.

## Ádebiyatlar
* Qisasi Rabǵuziy, 1—2-kitap, T., 1990 -91.
* Ózbek ádebiyatı tariyxı [5 j. li], 1 j., T., 1977.
* Dos Abdunazar á
## Derekler

## Derekler