Donna Rid

**Donna Rid** (tuwılǵan waqtındaǵı atı **Donna Bell Mullenger**; 1921-jıl 27-yanvar – 1986-jıl 14-yanvar) — amerikalı aktrisa. Onıń karerası 40 jıldan aslam dawam etti hám 40 tan aslam filmlerge qatnasıwın óz ishine aladı. Ol Frenk Kapranıń bayram klassikası «Bul ájayıp ómir» (1946) filminde Meri Xetch Beyli rolin oynaǵanı hám Frenk Zinnemannıń «Usı jerden máńgilikke» (1953) atlı urıs dramasında Loren rolin oynaǵanı ushın Oskar sıylıǵın alǵanı menen ataqlı.

Rid televideniedegi jumısı menen de belgili, atap aytqanda, ol «Donna Rid showı» (1958–1966) sitkomında orta klastaǵı amerikalı ana hám úy biykesi Donna Stoun rolin oynadı. Onıń qaharmanı sol dáwirdiń basqa televidenie analarınıń kópshiliginen ayrıqsha túrde batıl hám quramalıraq edi. Ol usı roli ushın kóplegen Emmi sıylıǵına nominaciyalardı hám 1963-jılı eń jaqsı televidenie juldızı ushın Altın Globus sıylıǵın aldı. Keyinirek óz karerasında Rid «Dallas» televidenie melodramasınıń 1984–1985-jılǵı máwsiminde Barbara Bel Geddestiń ornına Miss Elli Yuing Farlou rolin oynadı; ol Bel Geddes showǵa qaytıwǵa sheshim qabıllap, kútilmegende jumıstan bosatılǵanda, ol óndiris kompaniyasın shártnamanı buzǵanı ushın sudqa berip, jeńip shıqtı.

## Erte jaslıq dáwiri
Rid 1921-jılı 27-yanvarda Ayova shtatınıń Denison qalasında Donna Bell Mullenger atı menen dúnyaǵa kelgen, onıń ákesi Uilyam Richard Mullenger, al anası Xeyzel Djeyn (qızlıq familiyası Shiyvs) bolǵan. Bes perzenttiń úlkeni bolıp, ol metodist bolıp tárbiyalanǵan. Onıń eki inisi, Uilyam Li (1927–1993) hám Kit Mullenger, hám eki qarındası, Levon «Xeydi» Flinn (1924–2019) hám Karen Mullenger (1942-j. tuwılǵan) bolǵan. 1936-jılı, ol Denison joqarı mektebiniń ekinshi kursında oqıp júrgende, onıń ximiya muǵallimi oǵan «Qalay dos tabıw hám adamlarǵa tásir etiw» kitabın bergen. Kitap onıń ómirine úlken tásir etken dep aytıladı. Onı oqıǵannan keyin, ol mektep spektakliniń bas rolin jeńip alǵan, kampus dilbarı bolıp saylanǵan hám 1938-jılǵı pitkeriwshiler arasında aldıńǵı 10-lıqqa kirdi.

Denison joqarı mektebin pitkergennen keyin, Rid muǵallim bolıwdı jobalastırǵan, biraq kolledj ushın tóley almaǵan. Ol dayı apasınıń másláháti menen Kaliforniyaǵa kóship, Los-Andjeles qala kolledjine oqıwǵa kirgen. Kolledjde oqıp júrgende, ol aktrisa bolıw niyeti bolmasa da, hár túrli saxna spektakllerinde qatnasqan. Studiyalardan birneshe ekran sınaǵınan ótiw usınısın alǵannan keyin, Rid aqırında Metro-Goldwyn-Mayer menen shártnamaǵa qol qoyǵan; biraq, ol dáslep oqıwın tamamlawdı talap etken. Ol associat dárejesin alǵannan keyin, agent penen shártnama dúzgen.

## Karerası

### Metro-Goldwyn-Mayer
1941-jılı Metro-Goldwyn-Mayer menen shártnama dúzgennen keyin, Rid óziniń kino debyutin Robert Sterling menen birge «Qashıw» filminde ámelge asırdı; ol sol waqıtta Donna Adams atı menen kórsetilgen edi.

MGM tez arada onıń atın Donna Rid dep ózgertti, sebebi Ekinshi jer júzlik urısı waqtında nemislerge qarsı keyip kúshli edi. «Studiya publicisti bul attı maǵan qoydı, hám ol maǵan hesh qashan unamaǵan», — dep aytqan Rid bir ret. «Men «Donna Rid» degen attı esitkende, uzın boylı, sulıw, qatal sarı shashlı hayaldı elesletemen, ol men emespen. «Donna Rid» — bul suwıq, qorqınıshlı sestegi at».

Rid «Arıq adamnıń kóleńkesi» (1941) hám Uolles Biridiń «Sırnay dawısı» (1942) filmlerinde qosımsha roldi oynadı. MGM-degi kóp jas juldızlar sıyaqlı, ol Mikki Runi menen Endi Xardi filminde oynadı, onıń jaǵdayında bul úlken ataqlılıqqa iye bolǵan «Endi Xardidiń kewlin tabıw» (1942) boldı. Ol «Moki» (1942) balalar filminde ekinshi bas rolde oynadı. Rid «Doktor Gillespidi shaqırıw» (1942) hám «Apachi soqpaǵı» (1942) filmlerinde bas rolde oynadı, sonnan keyin Edvard Arnold penen birge Fred Zinnemann rejissyorlıǵındaǵı «Túndegi kózler» (1942) trillerinde oynadı.

Rid Mikki Runi menen birge «Adamzat komediyası» (1943), «Doktor Gillespidiń jınayat isi» (1943) hám «Tómennen kelgen adam» (1943) filmlerinde kórindi. Ol MGM-niń kóplegen juldızları sıyaqlı «Mıńlaǵan alǵıslar» (1943) filminde de epizodlıq rolde oynadı. Onıń «qońsı qız» súykimli kórinisi hám saxnadaǵı jıllı minez-qulqı onı Ekinshi jer júzlik urısı dáwirindegi ataqlı pin-ap modeline aylandırdı hám ol shet eldegi amerikalı áskerlerdiń xatlarına jeke ózi juwap berdi. Ol urıs waqtında oǵan jiberilgen 350-ge jaqın xattı saqlap qalǵan. Rid «Mine, qatardaǵı Xargrouv» (1944) hám «Miyrimli Enni» (1945) vestern filmlerinde bas rolde oynadı. Ol «Dorian Greydiń portreti» (1945) filminde boldı hám Djon Ueyn menen birge Djon Fordtıń «Olar jumsalatuǵın edi» (1945) filminde miyirbiyke rolinde oynadı. Bul waqıtta MGM Ridiń múmkinshiliklerine júdá úlken úmit penen qaraǵan.

Rid óziniń Denison joqarı mektebindegi ximiya muǵallimi Edvard R. Tompkins penen birge (Manxetten joybarında islegen) 1947-jılǵı MGM filmi «Baslanıw yamasa sońı» filmi ústinde islesken, bul film atom bombasınıń tariyxı hám máseleleri haqqında edi. Rid waqıyaǵa úles qosqan, biraq sońǵı filmde kórsetilmegen. Rid Tom Dreyk penen birge «Meniń usılıma sadıq» (1946) romantikalıq komediyasında bas rolde oynadı.

MGM RKO ǵa Ridti Frenk Kapranıń «Bul ájayıp ómir» filminde Meri Beyli roli ushın qarızqa berdi. Film sonnan berli Amerika kino instituti tárepinen eń jaqsı 100 amerikalı filmniń biri dep atalǵan hám rojdestvo qarsańında televizorda turaqlı túrde kórsetiledi. Rid keyinirek bul «Men oynaǵan eń qıyın film edi. Heshbir rejissyor mennen sonsha kóp talap etpegen» dedi.

MGM-ge qaytıp, ol Lana Tyorner hám Van Xeflin menen birge «Jasıl delfin kóshesi» (1947) filminde oynadı, bul finanslıq jaqtan tabıslı boldı.

Paramount Ridti Alan Ledd penen birge eki film ushın qarızǵa aldı: «Dańqtan tıs» (1948), bul jerde ol sońǵı minutta Djoan Kolfildtiń ornına keldi, hám «Chikago aqırǵı múddeti» (1949). 1949-jılı Rid jaqsıraq rollerdi qáleytuǵının bildirdi.

### Columbia

1950-jıldıń iyun ayında Rid Columbia Studios penen shártnama dúzdi. Ol Djon Derek penen birge eki filmde kórindi: «Shembiniń qaharmanı» (1951) hám «Jánjel beti» (1952). Ol «Meniń iynimdegi ayqulaq» (1952) filminde epizodlıq rolde oynadı.

Rid Rendolf Skottıń «Darǵa asıw túyini» (1952) filminde súyiklisi rolinde oynadı, sonnan keyin Warner Bros tárepinen Ueyn menen birge «Joldaǵı mashqala» (1953) ushın qarızǵa alındı. Ol Edvard Smoldıń «Jeti teńizdiń qaraqshıları» (1953) filminde Djon Peynniń súyiklisi rolinde oynaw ushın qarızǵa berildi.

Rid Montgomeri Klifttiń qaharmanınıń súyiklisi Alma «Loren» Byork rolin Ekinshi jer júzlik urısı draması «Usı jerden máńgilikke» (1953) filminde oynadı. Bul rol Ridke 1953-jılı eń ayrıqsha ekinshi dárejeli aktrisa ushın Oskar sıylıǵın alıp keldi.

Onıń rolleriniń sapası jaqsılanbaǵanday kórindi: ol Paramountta Martin hám Lyuis penen birge «Keddi» (1953) filminde súyiklisi rolinde; Rok Xadson menen birge «Tapansha qáhári» (1953); Dana Endryus penen birge «Óltiriwge úsh saat» (1954); hám Robert Frensis penen birge «Olar batısqa bardı» (1954) filmlerinde oynadı. Rid MGM-ge «Parijdi sońǵı ret kórdim» (1954) filminde oynaw ushın qayttı.

Rid «Ford televidenie teatrı», «Xans Andersonnıń ertekleri», «Djeneral Elektrik teatrı» hám «Gúman» sıyaqlı televidenie showlarında miyman retinde kórine basladı.

Ol filmlerde, ádette súyikli qız retinde, kóriniwdi dawam etti: Payn-Tomas prodyuserliginde Fred MakMyurrey hám Charlton Xeston menen birge Lyuis hám Klark retinde «Alıstaǵı gorizontlar» (1955) filminde, amerikalı indian Sakagaveya rolinde; Universalda Stiv Allen menen birge «Benni Gudmen gúrrińi» (1956) filminde Gudmenniń hayalı rolinde; MGM-de Glenn Fordtıń hayalı retinde «Tólew!» (1956); Universalda Richard Uidmark penen birge vestern «Keri soqqı» (1956); Keniyada Kornel Uayld penen birge túsirilgen «Mombasadan tısqarı» (1957), film túsiriw waqtında jaraqat alǵan; hám Romulus Pictures ushın Angliyada Styuart Grendjer menen birge túsirilgen «Tutas haqıyqat» (1958).

### ''Donna Rid showı''
1958-jıldan 1966-jılǵa shekem Rid sol waqıttaǵı kúyewi Toni Ouenniń prodyuserligindegi ABC kanalınıń «Donna Rid showı» teleserialında bas rolde oynadı. Serialda ol pediatr Aleks Stounnıń (Karl Bec) hayalı hám Djeff (Pol Petersen) hám Meri Stounnıń (Shelli Fabares) anası Donna Stoun rolin oynadı. Rid komediyada oynaw ideyasına qızıqtı, biraq onıń tájiriybesi az boldı. Ol sonday-aq hayal rolin oynawdı unatatuǵın edi.

Serial ABC kanalında segiz máwsim dawam etti. Rid serialdaǵı jumısı ushın Altın Globus sıylıǵın jeńip aldı hám tórt Emmi sıylıǵına usınıldı.

Rid óziniń showın bılay dep sıpatlaǵan: «[...] kishi qala ómiriniń kóbinese házil menen aralasqan haqıyqıy kórinisi. Biziń syujetlerimiz Amerikanıń eń áhmiyetli nárseleriniń biri — súyispenshilikke tolı shańaraq átirapında qurılǵan». Showda Ridiń qaharmanı Donna Stoun súyispenshilikke tolı ana hám hayal, biraq sonıń menen birge sezimleri hám yumor sezimi bar kúshli, aqıllı hayal.

Ayırım feministler showdı sınǵa alıp, ol úy biykeleri arasında boysınıwshılıqtı xoshametleydi dep esapladı. 1979-jılǵı intervyuda tórt bala tárbiyalaǵan Rid bılay dep juwap berdi: «Men óz shańaraǵın basqara alatuǵın kúshli hayaldı oynadım. Bul kóp adamlarǵa unamadı».

1984-jılǵı televidenie intervyuda Rid óziniń showı haqqında bılay dedi: «Men hayallar ushın bir málimleme berip atırǵanımday sezindim. Bul ana axmaq emes edi. Ol ústemlik etpedi, biraq ol aqıllı hám menińshe, alǵa qaray oylaytuǵın, baxıtlı turmıs qurǵan edi».

2008-jılǵı intervyuda serialda onıń ulı Djeff Stoun rolinde oynaǵan Pol Petersen de óndiristiń áhmiyeti haqqında óz pikirleri menen bólisken:Bul show shınında da shańaraqtıń áhmiyeti haqqında edi. Mine, sol jerde ómir sabaqları áwladtan áwladqa ótedi. Olardıń ótiwiniń belgili bir usılı bar, muhabbat hám miyrim menen...[Donna Rid showı] jaqsıraq waqıt hám orındı súwretleydi. Onda házirgi oyın-zawıq ónimlerinde jetispeytuǵın belgili bir dárejede intellekt hám kásiplik bar. Ol jibergen xabarlar unamlı hám ruwxlandırıwshı edi. Siz kórgen adamlar jaǵımlı, shańaraq kewilli, jaǵdaylar adamlarǵa tanıs edi. Ol 22 yarım minut dawamında ómirdiń kishi dilemmaların qalay sheshiw haqqında ádeplilik kórsetpeleri hám másláhátlerin berdi.

### Keyingi karerası
1966-jılı «Donna Rid showı» juwmaqlanǵannan keyin, Rid balaların tárbiyalawǵa hám siyasiy belsendilikke dıqqatın awdarıw ushın, aktyorlıqtan demalıs aldı. Ol 70-jıllardıń aqırında aktyorlıqqa qayttı, «Eń jaqsı orın» (1979) hám «Qáwipli sabaqlar» (1983) telefilmlerinde, sonday-aq «Muhabbat qayıǵı»nda miyman retinde kórindi.

1984–85-jılǵı «Dallas» teleserialınıń máwsiminde Rid awırıwı sebepli showdan ketken Barbara Bel Geddestiń ornına Miss Elli Yuing rolin oynadı. Show haqqında Rid 1984-jılǵı intervyuda bılay dep túsindirdi:«Dallas»tıń tabıslı bolıwınıń tiykarǵı sebepleriniń biri — shańaraq. Olar hámmesi birge turadı. Olar urısıwı múmkin, biraq olar bir-birin qollap-quwatlaydı hám bir otaw astında jasaydı, bul shınında da qáwimlik, al házirgi waqıtta bunday emes! Hám menińshe tereń ishinde hárbir adam bunı saǵınadı.Bel Geddes jaqsılanıp, kútilmegende 1985–86-jılǵı máwsim ushın rolge qaytıwdı qálegende, Rid kútilmegende jumıstan bosatıldı. Ol «Dallas» óndirisin toqtatıw ushın sudqa berdi, sol waqıtta ol Miss Elli roline qayta tikleniw ushın kelisimler alıp bardı. Rid sonnan keyin shártnamanı buzǵanı ushın sudqa berdi, keyin 1 million dollardan aslam summa menen sudtan tıs kelisimge keldi.

## Jeke ómiri

1943-jıldan 1945-jılǵa shekem Rid grimshi Uilyam Tattlǵa turmısqa shıqqan. Olar 1945-jılı ajırasqannan keyin ol prodyuser Toni Ouenǵa turmısqa shıqtı. Olar birge tórt perzentti tárbiyaladı: Penni Djeyn (1945-j. tuwılǵan) hám Entoni (1946-j. tuwılǵan) — ekewi de asırap alınǵan — hám Timoti (1949-j. tuwılǵan) hám Meri Enn (1957-j. tuwılǵan). 26 jıllıq nekesinen keyin Rid hám Ouen 1971-jılı ajırastı.

Úsh jıldan keyin Rid pensiyadaǵı Amerika Qurama Shtatları Áskeriy polkovnigi Grover V. Asmusqa turmısqa shıqtı. Olar onıń 1986-jılı qaytıs bolǵanına shekem birge boldı.

### Siyasiy kózqarasları
Dizimge alınǵan respublikashı bolǵan Rid, Vetnam urısı waqtında siyasatqa qızıǵa basladı, sol waqıtta ol asırap alǵan ulı Tonidiń áskerge shaqırılıwı múmkinliginen táshwishlendi. 1967-jılı Rid tınıshlıq belsendisine aylandı hám urısqa qarsı «Tınıshlıq ushın jáne bir ana» atlı qorǵaw toparınıń birge baslıǵı boldı. Topardıń uranı «Urıs balalar menen basqa da tirishilik ushın paydalı emes» edi. 1971-jılı Los-Andjeles Tayms gazetasına bergen intervyuda Rid bılay dedi:
Dáslebinde biz [Toni] óz mámleketine urısqa qatnaspaytuǵın rolde xızmet etiwi kerek dep oyladıq. Biraq ol sonı da qabıl etpedi, sebebi pútkil isti adamgershilik jaqtan nadurıs dep esapladı. Ol húkimetke yamasa áskerge isenbedi. Men Toniden kóp nárse úyrendim.
Rid 1964-jılǵı Amerika Qurama Shtatları prezident saylawında Barri Golduoterdi qollap-quwatladı.

Vetnam urısına qarsı shıǵıwınan basqa, Rid sonday-aq 1968-jılǵı prezident saylawında urısqa qarsı kúshli jaqlawshı bolǵan Minnesotadan demokrat senator Yudjin Makkartidi qollap-quwatladı.

## Qaytıs bolıwı

Rid 1986-jılı 14-yanvarda 64 jasında Kaliforniyanıń Beverli-Xillz qalasında asqazan astı bezi raginen qaytıs boldı. Oǵan úsh ay aldın kesellik diagnozı qoyılǵan hám onıń emlenbeytuǵın sońǵı basqıshında ekeni aytılǵan. Onıń denesi Los-Andjelestegi Pirs aǵayinleriniń Vestvud-Villidj memorial parkı hám máyitxanasına jerlengen.

## Miyras
1987-jılı Ridtiń jesiri Grover Asmus, aktrisalar Shelli Fabares hám Norma Konnolli hám basqa da dosları hám shańaraq aǵzaları menen birge Atqarıwshılıq kórkem óner ushın Donna Rid Fondın dúzdi. Ridiń tuwılǵan qalası Denisonda jaylasqan, kommerciyalıq emes shólkem atqarıwshılıq kórkem óner studentlerine stipendiyalar beredi, hár jılı atqarıwshılıq kórkem óner sheberlik sabaqları festivalın ótkeredi hám Atqarıwshılıq óner ushın Donna Rid Orayın basqaradı.

Denisonda hár jılı Donna Rid Festivalı ótkeriledi. Ridiń balalıq úyi Denisondaǵı Donna Rid kóshesinde jaylasqan edi, biraq 1983-jılı órt nátiyjesinde wayran bolǵan. Rid óziniń Oskar sıylıǵın tuwılǵan qalasına miyras etip qaldırdı hám ol Denisondaǵı Uilyam A. MakGenri úyinde kórgizbege qoyılǵan.

2010-jıldıń may ayında Turner Klassikalıq Filmleri Ridti ózleriniń aydıń juldızı retinde húrmetledi, bul waqıtta Penni Djeyn Ouen anasına arnawlı estelik sózin sóyledi.

2011-jılǵı maqalada aktrisa Shelli Fabares («Donna Rid showı»nda Meri Stoun rolinde oynaǵan) bılay dep jazǵan:[Donna Rid] shınında da meniń ekinshi anama aylandı. Ol men ushın úlgi boldı hám solay bolıp qalmaqta. Men ele de bir nárse islew haqqında sheshim qabıllap atırǵanda, onıń dawısın basımda esitemen, ol meni ekewiniń ishinen kúshlirek sheshimdi qabıllawǵa shaqıradı. Men onı júdá jaqsı kóretuǵın edim.Fabares sonday-aq Ridti «haqıyqıy Ayova qızı» dep sıpatlaǵan. «Orta Batıstaǵı adamlardıń tiykarǵı miyrimligi bar. Olar ǵamxor hám eger bir nárse islew kerek bolsa, sizge járdemlesiwge tayar. Ol hesh qashan sol Orta Batıs qızın joǵaltpaǵan».

Ayova shtatı 2021-jılı 27-yanvarda onıń tuwılǵanınıń 100 jıllıǵın belgilep, bul sáneni Donna Rid Kúni dep járiyaladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__