open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Platformaǵa tiyisli model

**Platformaǵa tiyisli model** ‒ bul belgili bir texnologiyalıq platformaǵa (mısalı, belgili bir programmalastırıw tili, operaciyalıq sistema, hújjet fayl formatı yamasa maǵlıwmatlar bazası) baylanıslı programmalıq támiynat yamasa biznes sistemasınıń modeli. Platformaǵa tiyisli modeller sistemanı haqıyqıy ámelge asırıw ushın zárúr.

Mısalı, eger bizneske onlayn dúkan ámelge asırıw kerek bolsa, olardıń programmalıq támiynat sisteması hár qıylı túrdegi informaciyanı saqlawı kerek boladı: bar tovarlar, kredit kartaları sıyaqlı paydalanıwshı maǵlıwmatları hám t.b. Dizayner bul maqsette Oracle maǵlıwmatlar bazasın paydalanıwdı sheshiwi múmkin. Bunıń islewi ushın, dizayner koncepciyalardı (mısalı, paydalanıwshı koncepciyasın) Oracle-dıń SQL dialektin qollanıp relyaciyalıq modelde ańlatıwı kerek boladı. Oracle-ǵa tiyisli bul relyaciyalıq model platformaǵa tiyisli modeldiń mısalı bolıp tabıladı.

Modelge tiykarlanǵan arxitekturada, platformaǵa tiyisli model - bul modeldiń dizaynı itibarǵa alınǵan orınlanıw platforması dizayn tańlawların basqaratuǵın jerde qurıladı.

## Baylanıslı koncepciyalar

* ATLAS Transformaciya Tili (ATL)
* Domenge tiyisli til (DSL)
* Domenge tiyisli modellestiriw (DSM)
* Eclipse Modellestiriw Freymvorki (EMF)
* Ulıwma Modellestiriw Ortalıǵı (GME)
* Grafikalıq Modellestiriw Freymvorki (GMF)
* Meta-Obekt Qurılması (MOF)
* Meta-modellestiriw
* Modelge tiykarlanǵan testlew (MBT)
* Modelge tiykarlanǵan arxitektura (MDA)
* Model Transformaciya Tili (MTL)
* Obekt Sheklew Tili (OCL)
* Obektke baǵdarlanǵan analiz hám dizayn (OOAD)
* Vizual Avtomatlastırılǵan model Transformaciyaları VIATRA
* XML Metamaǵlıwmat Almasıwı (XMI)

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Prezentaciya logikası

Programmalıq támiynattı islep shıǵıwda, **prezentaciya logikası** biznes obektleriniń programmalıq támiynat paydalanıwshılarına qalay kórsetiliwi menen baylanıslı, mısalı payda bolatuǵın ekran menen ashılıwshı menyu arasındaǵı tańlaw. Biznes logikasın prezentaciya logikasınan ajıratıw programmalıq támiynattı islep shıǵıwda áhmiyetli másele bolıp, mazmun menen prezentaciyanı ajıratıwdıń bir mısalı bolıp tabıladı.

«Nátiyjeli ajıratıwdıń» tiykarǵı sebepleriniń biri - prezentaciya logikasına arnalǵan kod hám resurslarda maksimal iykemlilikti támiyinlew zárúrligi. Klient talapları, ózgeriwshi tutınıwshı qálewi hám burınnan bar mazmun ushın «jańa kelbet» beriw qálewi kóbinese tiykarǵı infrastrukturaǵa múmkin bolǵanınsha az tásir etip, mazmunnıń sırtqı kórinisin ádewir ózgertiw zárúrligine alıp keledi.

«Prezentaciya» (aldıńǵı bólim) menen «biznes logikası» arasındaǵı ayırmashılıq ádette áhmiyetli, sebebi:

* prezentaciya derek kodı tili basqa kod aktivlerinen parıq qılıwı múmkin;
* qosımshanı islep shıǵıw procesi jumıstıń hár túrli waqıtlarda hám orınlarda orınlanıwın talap etiwi múmkin;
* hár qıylı jumısshılardıń hár túrli qábiletleri bar, hám prezentaciya qábiletleri bárhama biznes logikasın kodlaw qábiletleri menen sáykes kele bermeydi;
* hár túrli komponentler bólek hám bos baylanısıp saqlanǵanda, kod aktivlerin saqlaw ańsat hám olar kóbirek oqıwǵa qolaylı boladı;

## Derekler
Prezentaciya–abstrakciya–basqarıw

**Prezentaciya–abstrakciya–basqarıw (PAC)** ‒ bul programmalıq támiynattıń arxitekturalıq úlgisi. Bul óz-ara tásir etiwge baǵdarlanǵan programmalıq támiynat arxitekturası bolıp, ol model–kórinis–basqarıwshı (MVC) úlgisine uqsas, sebebi interaktiv sistemanı qosımshanıń belgili funkcionallıǵı ushın juwapker bolǵan úsh túrli komponentke bóledi. Abstrakciya komponenti maǵlıwmatlardı alıp hám islep shıǵadı, prezentaciya komponenti maǵlıwmatlardıń vizual hám audio kórinisin formatlaydı, al basqarıw komponenti basqarıw aǵımı hám basqa eki komponent arasındaǵı baylanıs sıyaqlı nárselerdi basqaradı.

MVC den ayırmashılıǵı, PAC agentlerdiń ierarxiyalıq strukturası sıpatında qollanıladı, hárbiri prezentaciya, abstrakciya hám basqarıw bólimlerinen turatuǵın úshlik bolıp esaplanadı. Agentler (yaki úshlikler) bir-biri menen tek hár úshliktiń basqarıw bólimi arqalı baylanısadı. Ol jáne de MVC den ayırmashılıǵı, hár úshlik ishinde prezentaciyanı (MVC daǵı kóriniw) hám abstrakciyanı (MVC daǵı model) tolıq ajıratıp turadı. Bul model hám kóriniwdi bólek kóp aǵımlı etiw múmkinshiligin beredi, bul paydalanıwshıǵa programmanıń júdá qısqa waqıtta baslanıwın seziwge múmkinshilik beredi, sebebi paydalanıwshı interfeysi (prezentaciya) abstrakciya tolıq inicializaciya bolmastan burın kórsetiliwi múmkin.

## Tariyxı
PAC dáslep 1987-jılı francuz kompyuter ilimpazı Joel Kutaz tárepinen islep shıǵılǵan. Kutaz IMAG tıń Informatika injenerligi laboratoriyasında Paydalanıwshı interfeysi toparın shólkemlestirgen.

## Derekler

## Ádebiyatlar

* 
*  

## Sırtqı siltemeler

* Architectural outline for the game Warcraft as it might be implemented using the PAC Architectural Pattern: Programming of the application PACcraft:Architecture (in French)
* Pattern:Presentation-Abstraction-Control (pattern description)
* PAC description in the Portland Pattern Repository
* WengoPhone is a free software VoIP application that is written using the PAC design pattern.
** description of PAC and motivation for use in WengoPhone.
** demonstration code, courtesy of the OpenWengo community.
* 

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Sın kózqaras

**Sın kózqarastan pikirlew** - durıs qarar qabıl etiw yaki aqılǵa muwapıq juwmaq shıǵarıw ushın fakt, dálil hám argumentlerge qarap shıǵıw procesi. Ol jasırın isenimlerdi biliw, ideyalar hám háreketler sebebin túsindiriw, hár qıylı kózqaraslardı salıstırıw, olardıń qanshelli logikalıq hám paydalı ekenligi haqqında oylawdan ibarat. Maqset - puxta, ashıq-aydın hám ádil pikirlew tiykarında húkim shıǵarıw. Kritikalıq pikirlew ideyası Djon Dyui tárepinen keltirilip, ol bunı «reflektiv pikirlew» dep ataǵan. Ol insannıń nelerdi biletuǵınına baylanıslı, onıń qanshelli sın kózqarastan pikirley alıwı onıń bilimine baylanıslı. Filosof Richard W. Paul (Richard V. Pol) kritikalıq pikirlewdi úyreniw hám jetilistiriw múmkin degen edi. Ol ózin-ózi tártipke salıwdı, ózin-ózi qadaǵalawdı, ózin-ózi dúzetiwdi talap etedi. Sın kózqarastan pikirlew tábiyiy emes, oǵan ámeliyat hám kúsh-ǵayrat kerek. Ol adamlarǵa ideyalardı gúman etiwge hám kemshiliklerdi jeńiw hám anıq pikirlew arqalı mashqalalardı durıs sheshiwge járdem beredi.

## Derekler
Kalimai shahadat

**Kalimai shahadat** ( *«aš-šahādatu»*; , ), **tashahhud** – islam dinindegi bes tiykarǵı ruknnen birinshisi - iymannıń tiykarı. Oǵan muwapıq, «Allahtan basqa ilah joq. Muhammed Onıń rasulı (elshisi)», degen sózdi til menen aytıp, kewil menen tastıyqlaw shárt esaplanadı. Dáslepki islamnan baslap musılmanlar kalimai shahadattı aytıw arqalı basqalardan, dáslep kóp qudaylı májusiylerden ajıralıp turǵan. Kalimai shahadat ibadattıń tiykarǵı sózleri esaplanadı, namazda qayta-qayta oqıladı.

## Gúwalıqlar
Kalimai shahadatta usılay delingen:

Joqarıdaǵı eki gáp, ádette, tolıq formanı beretuǵın sóz dizbegi *«ašhadu ʾan»* () sıpatında qollanıladı:

Oqılıwı: «Ashhadu alla ilaha illall'ahu wa ashhadu anna Muhammadan abduhu wa rosuluh»

## Derekler
Jumaniyaz Óteniyazov

**Jumaniyaz Óteniyazov Palwanovich** *(Жуманияз Өтениязов Палўанович; [[1959]], [[Taxtakópir rayonı]])* — qaraqalpaq shayırı.

## Ómir hám miynet jolı
J. Óteniyazov 1959-jılı Taxtakópir rayonında tuwılǵan.

Ol 1984-jılı Nókis mámleketlik universitetiniń huqıqtanıw fakultetin pitkergennen keyin Qaraqalpaqstan televideniesi hám radio esittiriw komitetinde redaktor, sońınan «Qaraqalpaqstan» baspasında redaktor, Qaraqalpaqstan Respublikası ishki isler ministirliginiń baspa sóz orayı baslıǵı lawazımın atqaradı.

Búgingi kúnde ishki isler ministrliginin Insan huqıqların qorǵaw bólimshesinin bas másláhátshisi bolıp isleydi.

J. Óteniyazov 1992-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Shayırdıń «Jańa jıl» (1988), «Sholaq jayın» (1991), «Eki maqtanshaq» (1996), «Tınıshlıq saqshıları» (1996), «Úmit shuǵlası» (2006), «Uzın hám kelte» (2007), «Watandı súyip jasa», (2007) degen toplamları, «Ananıń júregi» (1987), «Sekseninshi jıllar» (1989), «Aydos biydin ármanı» (2007) poemaları baspadan shıqtı.

Ol A.S.Pushkin, Yu.M.Lermontov, V. Gogol, K.D. Ushinskiy, K.Chukovskiydiń bir qatar shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdarǵan.

## Jetiskenlikleri
2006-jılı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń «Húrmet jarlıǵı» menen sıylıqlanǵan.

2019-jıl 28-avgustta «Doslıq» ordeni menen sıylıqlandı.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Túrkmenbay Jiyemuratov

**Túrkmenbay Jiyemuratov** Sadıkovich *(Түркменбай Жийемуратов Садыкович; [[1953]], [[Shımbay rayonı]])* — shayır hám pedagog alım.

## Ómir hám miynet jolı
T. Jiyemuratov 1953-jılı Shımbay rayonında tuwılǵan.

1970-jılı Shaxaman awılındaǵı orta mektepti tamamlaǵannan soń 1980-jılı Tashkenttegi Ózbekstan Milliy Universitetinin fizika fakultetin pitkergen.

Miynet jolın 1980-jılı Nókis qalasındaǵı 21-sanlı orta mektepte muǵallim bolıp islewden baslaǵan. Soń direktordıń oqıw-tárbiya isleri boyınsha orınbasarı, mektep direktorı, Qaraqalpaqstan Respublikası Xalıq bilimlendiriw ministrligi Oqıw-metodikalıq orayınıń aǵa metodisti, birinshi kategoriyalı qánige-metodisti (1990-94), 1994-jıldan búgingi kúnge shekem Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutınıń «Pedagogika» kafedrasında oqıtıwshı bolıp islep atır.

Házirgi kúnde «Ulıwma pedagogika» kafedrasınıń docenti lawazımında islep atır.

T. Jiyemuratov 1997-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
### Ilimiy dóretiwshiligi
Jumıstan qol úzbey «Qaraqalpaqstanda mektepten tısqarı tálim mákemeleriniń qáliplesiwi hám rawajlanıwı» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı.

T. Jiyemuratovtıń «Fizika terminleriniń túsindirme sózligi» (1996) atlı ilimiy kitabı, sonday-aq jetpisten aslam ilimiy-pedagogikalıq, metodikalıq maqalaları baspasózde járiyalandı.

### Ádebiy dóretiwshiligi
Onıń Muradıy degen ádebiy laqap penen «Gózzallıq» (1993), «Ushırattım bir gózzaldı» (1995) «Rubayılar» (2010-j.), «Kárwan» (2013-j.), «Ǵáziyne» (2016-j.), «Degish» (2018-j.), «Ándiyshe» (2021-j.), «Qızıl jıńǵıl gúlleri» (2021-j.) atlı poeziyalıq toplamları hám  «Jaraǵan túye» (2012-j.) atlı gúrrińler toplamı «Qaraqalpaqstan» hám «Bilim» baspalarında óz aldına kitap bolıp basılıp shıqtı.

Sonday-aq Túrkmenbaydıń «Jaslar orbitası» (1986-j.), «Jaslar hawazı» (1987-j.), «Qus jolı» (1989-j.), «Mehringizni twyib yashadim», (Nukus-2015y.), «Navoiydan savod ochdim» (Toshkent (2016y.), «Men tuwılǵan úy» (Nókis-2018-j.), «Qaraqalpaq balalar ádebiyatınıń antologiyası» (Nókis-2018-j.) toplamlarında qosıqları, gúrrińleri basılıp shıqtı. 

### Awdarmashılıǵı
Sonıń menen birge awdarmashı shayır sıpatında belgili ózbek shayırlarınan:  Muhammed Áliy, Abdulla Sher, Ochil Tahir, Rashidxon Shukurovtıń qosıqların hám Omar Hayyamnıń rubayıların qaraqalpaq tiline awdarıp respublikalıq baspa sóz betlerinde járiyaladı. Belgili ózbek jazıwshılarınan: Haydar Muhammad, Habib Siddiq, Saydulla Siyoev, Jwra Fozil, Adhambek Alimbekovlardıń gúrrińlerin qaraqalpaq tiline awdarıp respublikalıq baspa sózde járiyaladı.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Saǵın Ziyawov

**Saǵın Ziyawov** *(Сағын Зияов; [[1941]]-[[2007]])* — shayır hám jurnalist.

## Ómiri hám miynet jolı
S.Ziyawov 1941-jılı Moynaq rayonınıń «Aq dárya» awılında tuwıldı. 1962-1968-jılları Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutınıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetinde oqıdı.

Miynet jolın 1959-1965-jıllar aralıǵında Moynaq PMK sında ekskavator mashinisti, ekskavatorshılar brigadiri bolıp islewden baslaǵan. 1965-1966-jılları rayondaǵı mekteplerde muǵallim, 1966-1971-jıllarda rayonlıq «Aral balıqshısı» gazetasında bólim baslıǵı, redaktor, 1978-1985-jılları gazetanıń juwaplı redaktorı boldı.

Sońınan ómiriniń aqırına shekem Qaraqalpaqstan teleradiokompaniyasınıń Moynaq rayonı boyınsha óz xabarshısı bolıp isledi.

S.Ziyawov 1995-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Onın «Meniń ákem balıqshı» (1970), «Terbeler tolqın» (1973), «Teńizde» (1977), «Shaǵala» (1984), «Aral azamatı» (1988), «Aydın» (1992), «Aralımnan ayırma» (1996) poeziyalıq kitapları, 1980-jılı ózbek tilinde «To'qqiz to'rg'ay» atamasında (1980) birliktegi ádebiy almanaxta qosıqları, 2002-jılı «Araldı jaǵalaǵan qara bala» hújjetli povesti baspadan shıqtı.

## Jámiyetlik iskerligi
Ol bir neshe márte Moynaq rayonlıq keńesine deputat bolıp saylandı. Oǵan «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri» húrmetli ataǵı berildi.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Pátiyma Mırzabaeva

**Pátiyma Mırzabaeva** *(Пәтийма Мырзабаева; [[1963|1963-jıl]] [[19-yanvar]], [[Qońırat rayonı]])* — qaraqalpaq shayırı.

## Ómirbayanı
P. Mırzabaeva 1963-jılı 19-yanvarda Qońırat rayonında tuwılǵan.

1985-jılı Nókis mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetin pitkerip, Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamında ádebiy másláhátshi bolıp isledi.

Shayır 1991-jıldan Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
P. Mırzabaevanıń «Íshqı tarları» (1985), «Dáwir nápesi» (1989) degen toplamları basılıp shıqtı.

## Jetiskenlikleri
Talantlı shayır Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Húrmet jarlıǵın hám Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń sıylıǵın alıwǵa miyasar boldı.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Muǵallimge raxmet

**Muǵallimge raxmet** *(Муғаллимге рахмет)* — Tólepbergen Qayıpbergenovtıń 1958-jılı «Jetkinshek» gazetasında járiyalanıp, 1959-jılı QQMB tárepinen óz aldına kitap bolıp basılıp shıqqan ekinshi povesti. Jazıwshı bul shıǵarması ushın 1971-jılı Hamza atındaǵı Ózbekstan SSR mámleketlik sıylıǵınıń laureatı boldı.

## Mazmunı
Bilimlendiriw máselesine baǵıshlanıp jazılǵan shıǵarmada, tiykarınan, Qaraqalpaqstanda jańa oqıtıw usılındaǵı keńes mektepleriniń payda bolıwı, sol mektepti dúziwdegi júz bergen qıyınshılıqlar, bul qıyınshılıqlardı jeńip, xalıqtı ǵalaba sawatlandırıwdaǵı dáslepki muǵallimlerdiń alıp barǵan gúresleri waqıyaları súwretleniw tabadı. Avtor povestte usı xalıqtı sawatlandırıw jónelisindegi dáslepki muǵallimlerdiń atqarǵan xızmetleri menen tutqan ornın súwretlew arqalı ustaz degen attı ulıǵlaw menen birge, XX ásirdiń 20—30-jıllarındaǵı qaraqalpaq xalqınıń sawatlılıqqa umtılıwdaǵı qıyın hám dańqlı jolların ashıp kórsetiwdi bas maqset tutqan.

Povesttegi bul ideya dáslepki muǵallim Meńlimurat hám onıń bilim alıwǵa háwes, zeyinli, shaqqan Turdımurat sıyaqlı haq kókirek shákirtleriniń obrazın jasaw arqalı isenimli hám oǵada kórkem etip ashıp berilgen.

## Awdarmaları
Povest ózbek (1962, 1978), rus (1966, 1978, 1979), moldavan (1981), qazaq (1983) tillerine awdarılıp, óz aldına kitap halında basılıp shıqtı.

2020-jılı Tashkent mámleketlik agrar universiteti «Tiller» kafedrası inglis tili oqıtıwshıları tárepinen povest inglis tiline awdarıldı hám dáslepki 100 nusqası basıldı.

## Qosımsha qarań
* Sekretar

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Povestti júklep alıw (2016-jılǵı basılım)
* Povestti audio formatta tıńlaw
Sádirbay Ismaylov

**Sádirbay Ismaylov** (Сәдирбай Исмайлов; 1956-jıl 13-iyun, Qaraózek rayonı) — qaraqalpaq ádebiyatınıń belgili wákili, qaraqalpaq fantastika janrınıń tiykarın salıwshılarınıń biri.

## Ómiri hám iskerligi
Sádirbay Ismaylov 1956-jılı 13-iyunda Qaraózek rayonınıń Qaraózek xojalıǵında tuwılǵan. 1972-jılı orta mektepti pitkerip, miynet jolın rayonlıq gazeta redakciyasında basladı.

Ol óziniń iskerligi dáwirinde bir qatar baspasóz hám jámiyetlik shólkemlerde xızmet etti:
* 1972–1982-jılları: «Jetkinshek» gazetasında ádebiy xızmetker;
* 1982–1984-jılları: Qaraózek rayonlıq «Miynet bayraǵı» gazetasında bólim baslıǵı;
* 1984–1990-jılları: «Jas Leninshi» (házirgi «Jaslar dawısı») gazetasında ádebiy xızmetker;
* 1990–1992-jılları: «Ámiwdárya» jurnalında proza bóliminiń redaktorı.

Sonday-aq, ol Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamında juwaplı xatker lawazımında da jemisli miynet etti. 1992-jıldan baslap Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
S. Ismaylov qaraqalpaq ádebiyatında ilimiy fantastika janrın rawajlandırıwǵa úlken úles qostı. Onıń shıǵarmaları oqırmandı keleshek, kosmos hám insan psixologiyasınıń fantastikalıq imkaniyatları haqqında oylanıwǵa shaqıradı.

Jazıwshınıń basıp shıǵarılǵan fantastikalıq kitapları:
* «Paraxatshılıq máńgilik» (1986) — gúrrińler hám povestler toplamı;
* «Júrek galaktikası» (1991) — fantastikalıq gúrriń, povest hám romanlar.

Ol 1986-jılı Tashkentte ótkerilgen Ózbekstan jas jazıwshıları seminar-keńesiniń hám Latviyada ótkerilgen pútkil awqamlıq jas fantast-jazıwshılardıń seminarınıń belsendi qatnasıwshısı boldı.

## Sıylıqları
* 1991 — Qaraqalpaqstan Jaslar sıylıǵınıń laureatı;
* 1993 — Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń «Húrmet jarlıǵı» menen sıylıqlanǵan.

## Qosımsha qarań
* Júrek galaktikası

## Derekler

* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0
Abdulla Sadıqov

**Abdulla Sadıqov** *(Абдулла Садықов; [[1946]]-[[2001]])* — qaraqalpaq jazıwshısı. Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıǵınıń laureatı (1993).

## Ómirbayanı
A.Sadıqov 1946-jılı 17-oktyabrde Qońırat rayonında tuwılǵan.

Ol orta mektepti tamamlaǵannan keyin Xorezm xojalıǵında jumısshı bolǵan (1964-66), Qaraqalpaq mámleketlik pedinstitutın pitkergennen keyin ózi tuwılǵan rayonda muǵallim bolıp islegen (1971-73), sońınan «Jetkinshek» gazetasında, Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamında xızmet atqarǵan.

Ol ómiriniń aqırına shekem «Qaraqalpaqstan» baspasında bólim baslıǵı lawazımında isledi.

A.Sadıqov 1982-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Jazıwshınıń «Isenim», «Xosh, Dilbarım, xosh qılıqlı qız edin!», «Sónbeytuǵın juldız», «Bostansız búlbúl» (1988), «Tasta da gúlleydi» (1991) degen gúrrińleri, povest hám romanları baspadan shıqtı.

## Jetiskenlikleri
Ol Qaraqalpaqstan Respublikası Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıǵınıń laureatı (1993) boldı hám Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń sıylıǵın (1987) alıwǵa eristi.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялық мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Minayxan Jumanazarova

**Minayxan Jumanazarova** *(Минайхан Жуманазарова; [[1957]], [[Kegeyli rayonı]])* — shayır.

## Ómirbayanı
M. Jumanazarova 1957-jılı 4-oktyabrde Kegeyli rayonınıń «Erkindárya» aymaǵında tuwılǵan.

1974-jılı 19-sanlı orta mektepti pitkeredi.

1987-jılı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetin tamamlaǵan. Baspa sózde qosıqları 1972-jıldan baslap shıǵa baslaǵan.

M. Jumanazarova 1993-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Onıń 1983-jılı «Jaslar hawazı» almanaxında, sońınan 1986-jılı «Qus jolı» jaslar toplamında qosıqları járiyalandı.

1992-jılı «Elim dep eńiremeseń», 1993-jılı «Júregimde bir dárt bar», 1997-jılı «Álwidaǵ aytpayman, muhabbat», 2003-jılı «Ele men» tańlamalı qosıqlar toplamı, 2001-jılı Tashkent qalasınıń «Sholpan» baspasınan ózbek tilinde «Qálbińizde qalǵım keledi» qosıqlar toplamları basılıp shıqtı.

Túrkiyada shıqqan «Qaraqalpaq ádebiyatı antologiyası» kitabında qosıqları túrk tilinde járiyalandı.

Ol Qaraqalpaqstan radiokanalında bólim baslıq bolıp jumıs isledi.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялық мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Shayır menen sáwbet
Salıy Sadıqov

**Salıy Sadıqov** *(Салый Садықов; [[1941]], [[Qaraózek rayonı]])* — qaraqalpaq jazıwshı hám jurnalisti.

## Ómir hám miynet jolı
S. Sadıqov 1941-jılı 15-martta Qaraózek rayonında tuwılǵan. Ol orta mektepti tamamlaǵannan keyin Tashkent mámleketlik universitetiniń jurnalistika fakultetine oqıwǵa kiredi. Miynet jolın «Qaraqalpaqstan» baspasında redaktor bolıp islewden baslaydı (1963), sońınan N. Dáwqaraev atındaǵı Tariyx, til hám ádebiyat institutında aǵa ilimiy xızmetker, Qaraqalpaqstan oblastlıq partiya komitetinde lektor, Nókis mámleketlik universitetinde filosofiya kafedrasında docent, 1991-jıldan baslap Ájiniyaz atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik pedinstitutınıń tárbiya isleri boyınsha prorektorı, oqıtıwshısı lawazımında isledi.

S. Sadıqov 1984-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
### Ilimiy dóretiwshiligi
S. Sadıqov 1974-jılı filosofiya ilimleri boyınsha kandidatlıq dissertaciyasın jaqlaǵan.

### Ádebiy dóretiwshiligi
S.Sadıqovtıń 1964-jılı «Kastryul», 1979-jılı «Búlbiller», 1986-jılı «Quwanısh» dep atalǵan prozalıq kitapları hám bir neshe ocherkleri, publicistikaları jarıq kórgen.

### Awdarmashılıǵı
Ol L. Tolstoy, S. Axmad, Sh. Xalmurzaev hám taǵı basqa jazıwshılardıń shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdarǵan.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялық мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Ǵayıp Yaqubov

**Ǵayıp Yaqubov** *(Ғайып Яқубов; [[1937|1937-jıl]] [[9-oktyabr]], [[Xojeli]])* — qaraqalpaq shayır, dilmash hám jurnalisti.

## Ómir hám miynet jolı
F. Yaqubov 1937-jılı 9-oktyabrde Xojeli qalasında tuwılǵan. Ol Tashkent mámleketlik universitetiniń jurnalistika fakultetin tabıslı pitkergennen keyin, mektepte muǵallim, 1964-1968- jılları Qaraqalpaq mámleketlik pedinstitutında oqıtıwshı, 1968-jılı Respublikalıq mugallimlerdiń bilimin jetilistiriw institutında kabinet baslıǵı, 1969-85-jılları «O'qituvchilar gazetası»nıń Xorezm hám Qaraqalpaqstan boyınsha arnawlı xabarshısı. 1985-1992-jılları Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamında ádebiy másláhátshi, ádebiyat qorınıń baslıǵı bolıp isleydi. «Mayrifat» gazetasınıń xabarshısı, sońınan «Amu tongi» gazetasında isleydi. Házir Ózbekstan Respublikası «Hurriyat» gazetasınıń Qaraqalpaqstan Respublikası boyınsha xabarshısı hámde «Qaraqolpoǵiston tongi» gazetasında islep atır.

Ǵ. Yaqubov 1990-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Ǵ. Yaqubovtıń «Sırlı tayaq» (1965), «Jaǵıstaǵı samallar» (1988), «Tórtlikler» (1991), «Muhabbat-hikmat» (2007) kitapları basılıp shıqtı. 

### Awdarmashılıǵı
Ol awdarma tarawında T.Qayıpbergenovtıń «Suwıq tamshı» (A. Qahhar menen birlikte), «Uyqısız túnler» (1972) povestlerin ózbek tiline awdardı.

Ǵ. Yaqubov Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Húrmet jarlıǵı menen sıylıqlanǵan.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялық мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Lyudovik XVI

**Lyudovik XVI** (**Lui-Ogyust**) (; 1754-jıl 23-avgust, Versal — 1793-jıl 21-yanvar, Kelisim maydanı, Birinshi Franciya respublikası) — Franciyanıń Burbonlar dinastiyasıdan korolı, dofin Lyudovik Ferdinandtıń balası, 1774-jılı atası Lyudovik XV niń miyrasxorı bolǵan. Franciyanıń eski tártiptegi sońǵi monarxı. 1789-jili General shtatlar shaqırıǵınan keyin Ullı francuz revolyuciyası baslanadı. Lyudovik mámleketten qashıp ketiwge urinip kórdi, sonnan keyin dáslep 1791-jılǵı konstituciyanı qabil etti, absolyutizmnen waz keshti hám konstituciyalıq monarxqa aylandı, biraq tez arada revolyucionerlerdıń radikal sharalarına isenimsiz qarsılıq kórsete basladı. 1792-jil 10-avgustta hújimnen keyin Tyuilri hákimiyattan shetletildi hám sońınan rásmiy túrde taxttan ayırıldı, Konvent sudına tapsırıldı hám tez arada gilyotinada óltirildi.
Árepbay Xalmuratov

**Árepbay Xalmuratov** *(Әрепбай Халмуратов; [[1947|1947-jıl]] [[17-aprel]], [[Qanlıkól rayonı]])* — jazıwshı, shayır. Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası (2000).

## Ómirbayanı
Dóretiwshi 1947-jılı 17-aprelde Qanlıkól rayonında tuwıldı.

Orta mektepti pitkergennen soń Tashkenttegi awıl xojalıǵın mexanizaciyalaw institutın pitkeredi.

Miynet jolın Qońırat rayonı, Qanlıkól rayonlarında mexanizator bolıp islewden baslaydı.

Son bas injener, partiya komitetiniń xatkeri, direktordıń orınbasarı wazıypalarında isleydi.

Árepbay Xalmuratov 2000-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Árepbay Xalmuratovtıń balalarǵa arnalǵan «Qońır qozı» (1990), «Qara tawıq» (1994), «Pildiń awzı qayaqta?» (1996) prozalıq hám poeziyalıq kitapları «Qaraqalpaqstan» baspasında basılıp shıqtı.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялық мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press, 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Turdıbay Mámbetniyazov

**Turdıbay Mámbetniyazov** *(Турдыбай Мәмбетниязов; [[1933|1933-jıl]] [[25-yanvar]], [[Qaraózek rayonı]])* — qaraqalpaq ádebiyat izertlewshisi hám sınshısı.

## Ómir hám miynet jolı
T.Mámbetniyazov 1933-jılı 25-mayda Qaraózek rayonınıń «Bozataw» awılında tuwılǵan. Ol 1949-jılı orta mektepti tamamlap, 1953-jılı Qaraqalpaq mámleketlik pedinstitutın pitkeredi, sońınan áskeriy xızmette boladı (1954-57) bir neshe jıllar awılında muǵallim, mektep direktorı (1957-59), N. Dáwqaraev atındaǵı Tariyx, til hám ádebiyat institutında islegen. Ol 1962-65-jılları Tashkentte aspiranturada oqıdı.

Ol 1993-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Ilim jolı
T.Mámbetniyazov 1965-jılı «Házirgi zaman qaraqalpaq lirikası» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jakladı. Ádebiyatshınıń «Dáli Nazbergenovtıń tvorchestvosı» (1977), «Poeziya haqqında oylar» (1985), «Qaraqalpaq lirikası» (1989), «Qaraqalpaq balalar poeziyası hám onıń mashqalaları» (1992), «Poeziya turmıs, gúres hám talpınıw» (1993), «Jańa qaraqalpaq poeziyası hám dáwir talabı» (1994), «Shayır jolı» (2001) ilimiy kitapları hám balalarǵa arnalǵan «Qarlıǵash» (1981), «Ananıń sózin tıńlamay» kitapları, jáne de jámáátlik avtorlar menen birge «Qaraqalpaq sovet ádebiyatı tariyxınıń ocherkleri» (1968), «Qaraqalpaq sovet ádebiyatında poema janrınıń rawajlanıwı» (1976), «Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı» (1981), «Watan ushın gúresken qosıqlar» (G. Esemuratov penen birge, 1990), «XX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatı» (9-klasslar ushın sabaqlıq, Z. Bekbergenova menen 2002, 2006, 2010) monografiyalar menen sabaqlıqlardı jazıwǵa belsene qatnastı.

## Jetiskenlikleri
T. Mámbetniyazov Ózbekstan Respublikası Beruniy atındaǵı mámleketlik sıylıǵınıń laureatı (1983), «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri» degen húrmetli ataqqa iye.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялық мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Resursqa baǵdarlanǵan arxitektura

Programmalıq injiniringde, **resursqa baǵdarlanǵan arxitektura (RBA)** ‒ bul «RESTful» interfeysleri bar resurslardıń tarmaqlanıwı túrinde programmalıq támiynattı proektlestiriw hám islep shıǵıwdı qollap-quwatlaw ushın programmalıq támiynat arxitekturası hám programmalastırıw paradigmasınıń bir túri. Bul resurslar hár qıylı maqsetler ushın qayta qollanılıwı múmkin bolǵan baǵdarlama komponentleri (kodtıń ayırım bólekleri hám/yamasa maǵlıwmatlar strukturaları) bolıp tabıladı. RBA proektlestiriw principleri hám kórsetpeleri programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám sistemanı integraciyalaw basqıshlarında qollanıladı.

REST, yamasa Reprezentativ Jaǵday Transferi, veb-dizaynnıń qalay payda bolǵanın kórsetetuǵın arxitekturalıq sheklewler qatarın súwretleydi. Waqıt ótiwi menen bul ideyalardıń hár túrli konkret ámelge asırılıwları jaratıldı, biraq haqıyqıy programmalıq támiynat penen onıń artındaǵı arxitekturalıq principler arasındaǵı shegaralardı búldirmesten REST arxitekturalıq stili haqqında talqılaw qıyın boldı.

Óziniń dissertaciyasınıń 5-babında Roy Filding pútkil dúnya júzilik tarmaqtıń REST sheklewler qatarı menen sheklengendey etip proektlestirgenin hújjetlestiredi. Olar ele de ádewir abstrakt hám jańa freymvorklardı, sistemalardı hám veb-saytlardı jobalawda hár qıylı usıllar menen túsindirilgen. Burın RPC stilindegi REST arxitekturalarınıń RESTful ekenligi haqqında qızǵın pikir almasıwlar bolǵan.

## Anıqlaw ushın qaǵıydalar
Leonard Richardson hám Sem Rubi ózleriniń 2007-jılǵı «RESTful Web Services» kitabında hújjetlestirgen Resursqa Baǵdarlanǵan Arxitektura konkret texnikalıq detallar boyınsha anıq másláhátler beredi. Bul qaǵıydalar jıynaǵın «Resursqa Baǵdarlanǵan Arxitektura» dep ataw baǵdarlamashılarǵa ROA kontekstinde arxitekturanıń qolaylıqların dodalawǵa múmkinshilik beriwi múmkin.

Ayrım qaǵıydalar, mısalı, qosımsha hárbir resurs ushın kóplegen URIlerdi ashıwı kerekligi; hám server tárepindegi sessiyada IDlerdi súwretlewshi cookielerdi qayta islew RESTful emesligi sıyaqlı keń REST jámiyetlerinde álleqashan keń tarqalǵan.

## Bar bolǵan freymvorklar
Richardson hám Rubi ROAnıń ayrım yaki kóp funkciyaların támiyinleytuǵın kóplegen programmalıq támiynat freymvorkların da dodalaydı. Olarǵa 
/db,
Django,
TurboGears,
Flask,
EverRest,
JBoss RESTEasy,
JBoss Seam,
Spring,
Apache Wink,
Jersey,
NetKernel,
Recess,
Ruby on Rails,
Symfony,
Yii2, 
Play Framework, hám API Platform.

## Veb-infrastruktura
REST hár qıylı esaplaw infrastrukturalarına qollanılatuǵın arxitekturalıq qaǵıydalar jıynaǵı bolsa da, Resursqa Baǵdarlanǵan Arxitektura (ROA) tek veb penen baylanıslı. Sonlıqtan bul arxitektura tiykarınan vebti ózleri ushın esaplaw/basıp shıǵarıw platforması retinde qaraytuǵın biznes ushın paydalı.

Veb-sayttıń kúshi tiykarınan esaplaw texnikasın qollanıwda joqarı bilimi joq adam paydalanıwshılar ushın kiriw tosqınlıqların azaytıw qábiletinde kórinedi. Solay eken, veb-sayt óz mazmunınıń bir bólegin elektron formatta basıp shıǵarıwdı sheshken hár qanday biznes ushın bazar kólemin keńeytedi. Veb-saytta bunday basıp shıǵarılǵan mazmun veb-resurs retinde qarastırıladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Joldasbay Tájetdinov

**Joldasbay Tájetdinov** *(Жолдасбай Тәжетдинов; [[1956|1956-jıl]] [[6-yanvar]], [[Shımbay rayonı]])* — shayır. «Shuxrat» medalınıń iyesi.

## Ómir hám miynet jolı
Ol 1956-jılı 6 yanvarda Shımbay rayonınıń «Keńes» awılında tuwılǵan. Orta mektepti pitkergennen soń, 1975-jılı Tashkent poligrafiya texnikumın,1985-jılı Nókis mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetin, 1991-jılı Ekaterinburg qalasındaǵı Ural sociallıq máseleler hám siyasattanıw institutın pitkergen.

Miynet jolın Shımbay rayonlıq mádeniyat úyinde metodist bolıp islewden baslaǵan. Sońınan Shımbay, Bozataw rayonlıq gazetalarda redaktor, Qaraqalpaqstan Respublikası baspa sóz komitetinde, «Qaraqalpaqstan» baspasında juwaplı lawazımlarda islegen.

«Qaraqalpaqstan jasları», «Shıpaker» gazetasında bas redaktor, Qaraqalpaqstan xabar agentliginiń direktorı, 1991-2005-jılları Qaraqalpaqstan jurnalistleri awqamınıń baslıǵı, 2005-jıldan «Adolat» SDP Qaraqalpaqstan Respublikası atqarıw komitetiniń baslıǵınıń orınbasarı bolıp islegen. Házir «Kásiplik bilimlendiriw» gazetasınıń bas redaktorı bolıp isleydi.

Ol 1995-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
J.Tájetdinovtıń dáslepki shıǵarmaları 1978-jıldan baslap baspasózde kórine basladı.

Onıń «Mehir» (1984), «Qulshınıw» (1987), «Jılǵa» (1990) atlı poeziyalıq toplamları hám «Jerdiń tartıw kúshi» (1992), «Aq sút bergen analar» (1995) publicistikalıq kitapları basılıp shıqtı. 

## Jetiskenlikleri
Ol 2000-jılı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń húrmet jarlıǵı hám «Shuxrat» medalı menen sıylıqlanǵan.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялық мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Bólisilgen disk arxitekturası

**Bólisilgen disk arxitekturası** (BD) ‒ bul tarqatılǵan esaplaw arxitekturası bolıp, onda túyinler bir disklik qurılmalardı bólisedi, biraq hárbir túyinniń óz jeke yadı boladı. Disklerde aktiv túyinler bar, olar hár qanday qátelik jaǵdayında yadtı bólisedi. Bul arxitekturada diskler barlıq klaster túyinlerinen kiriwge boladı. Bul arxitektura ózgermeli jumıs júklemelerine tez beyimlesedi. Ol bekkem optimallastırıw usılların qollanadı. Bir neshe processorlar barlıq disklerge óz-ara baylanıs tarmaǵı arqalı tuwrıdan-tuwrı kire aladı hám hárbir processordıń jergilikli yadı boladı.

Ol hesh nárse bólispeytuǵın arxitekturadan parıq qıladı, onda barlıq túyinler hár túrli disklerge jalǵız ózi kire aladı, hám bólisilgen yadınan ózgeshelenedi, onda olar yadtı da bólisedi.

Bólisilgen disktiń bólisilgen yadına salıstırǵanda eki artıqmashılıǵı bar. Birinshi, hárbir processordıń óz yadı bolǵanlıqtan, yad shinası tar jer bolıp qalmaydı; ekinshi, sistema qátelikke shıdamlılıqtıń belgili bir dárejesin támiyinlewdiń ápiwayı usılın usınadı.

## Derekler
Xızmet torı

Programmalıq támiynat arxitekturasında **xızmet torı** ‒ bul proksi arqalı xızmetler yamasa mikroxızmetler arasındaǵı xızmetten-xızmetke baylanıslardı jeńillestiriw ushın arnalǵan infrastruktura qatlamı.

Arnawlı baylanıs qatlamı kóplegen artıqmashılıqlardı usına aladı, mısalı, baylanıslardı baqlaw imkaniyatın beriw, qáwipsiz baylanıslardı támiyinlew hám nátiyjesiz sorawlar ushın qayta háreketleniwler  menen kútiw waqtın avtomatlastırıw.

Xızmet torı qosımshadaǵı hárbir xızmet penen juplasqan tarmaq proksilerinen hám tapsırmalardı basqarıw processleri toplamınan ibarat. Proksiler maǵlıwmatlar tegisligi dep ataladı, al basqarıw processleri basqarıw tegisligi dep ataladı. Maǵlıwmatlar tegisligi hár túrli xızmetler arasındaǵı shaqırıwlardı uslap aladı hám olardı qayta isleydi; basqarıw tegisligi – bul proksilerdiń minez-qulqın sáykeslestiretuǵın hám operaciyalıq hám xızmet kórsetiwshi xızmetkerlerge pútkil tarmaqtı basqarıw hám baqlaw ushın API-lerdi usınatuǵın tordıń miyi.

Xızmet torı arxitekturası Istio, Cilium, Linkerd, Consul, AWS App Mesh, Kuma, Traefik Mesh, Greymatter.io hám Open Service Mesh sıyaqlı programmalıq ónimler arqalı ámelge asırıladı. Kóp xızmet torları maǵlıwmatlar tegisliginde Envoy proksiyin paydalanadı.

## Derekler
Bir waqıttaǵı hám hár túrli kóp aǵımlılıq

**Bir waqıttaǵı hám hár túrli kóp aǵımlılıq** **(BWHKA)** ‒ bul oraylıq processor blokları (CPU), grafikalıq processor blokları (GPU) hám arnawlı mashinalıq oqıtıw apparatlıq támiynatı, mısalı, Tenzor Processor Blokları (TPU) sıyaqlı aralas qurılmalardan ibarat hár túrli esaplaw sistemalarınıń artıqmashılıqlarınan paydalanatuǵın programmalıq támiynat platforması.

Hárbir komponent informaciyanı hár qıylı usılda qayta isleydi. Kóbinese maǵlıwmatlar processorlar arasında kóshiwi kerek, bul tar orınlardı payda etiwi múmkin, bunda bir processor basqasınıń tamamlanıwın kútip bos turıp qaladı.

## Arxitekturası
Sistema virtual processorlardı hám virtual operaciyalardı (VOP) anıqlaydı. VOPlar bir yamasa bir neshe joqarı dárejeli operaciyalarǵa (JDOP) ajıraladı. Keyin ol operaciyalardı processorlar arasında bólistiredi. Orınlawshı sistema dinamikalıq túrde virtual processorlardı fizikalıq processorlarǵa sáykeslestiredi, barlıq processorlardı bánt uslap turıw ushın resurslardıń qoljetimliligin bahalaydı. Jobalawshı jeńil salmaqlı, sapaǵa itibarlı jumıs urlaw (SIJU) siyasatın qollanadı.

Dástúrli orınlawshı sistemalar hárbir kishi wazıypaǵa bir processordı (toparın) tayınlaydı, basqa túrdegi processorlardı bos qaldırıp. Basqasha aytqanda, CPU(lar) (múmkin parallel túrde) isleydi, sońınan bul kishi wazıypa tamamlanǵannan keyin, keyingi kishi wazıypa GPU(lar)ǵa beriledi. Olar tamamlaǵannan soń, keyingi kishi tapsırma TPU(lar)ǵa beriledi.

Baǵdarlamalıq támiynat konveyerdi qosıw ekinshi kishi tapsırmanıń birinshi kishi tapsırmanıń tolıq emes nátiyjelerin paydalanıp islewine múmkinshilik beredi, bul resurslardan paydalanıwdı jaqsılaydı.

BWHKA bunnan da bir adım alǵa ketip, basqalardan ǵárezsiz orınlanıwı múmkin bolǵan kishi tapsırmalardı sáykes processor túrine ajıratıp, jaqsıraq parallellikke jol ashadı. Ayırım kishi tapsırmalar bir neshe processor túrlerinde orınlanıwı múmkin. BWHKA bir kishi tapsırmanı usınday processor túrleri arasında bólistire aladı. Solay etip, tiykarǵı jańalıq - kóbirek processorlardı bir waqıtta isletip turıw, waqıt hám energiya shıǵınların azaytıw bolıp tabıladı.

## Salıstırmalı sınaw
Izertlewshiler bul koncepciyanı maǵlıwmat orayı serverine uqsatıp ózgertilgen tipik smartfon konfiguraciyasın paydalanıp sınap kórdi.

Apparatlıq támiynat Nvidia kompaniyasınıń Jetson Nano moduli bolıp, onıń quramında tórt yadrolı ARM Cortex-A57 processorı (CPU) hám 128 Maxwell arxitekturalı GPU yadroları bar edi. Google Edge TPU M.2 Key E slotı arqalı qosılǵan edi. Processorlar óz-ara PCI Express (PCIe) interfeysi arqalı baylanıstı. Ortaq maǵlıwmatlar 4 GB 64-bitli LPDDR4 de jaylasqan edi. Edge TPU 8 MB qurılma yadın qosadı. Operaciyalıq sistema Ubuntu Linux 18.04 boldı.

Dástúrli sistemaǵa salıstırǵanda, ónimdarlıq 1.95 ese arttı, al energiya sarpı 51% ge azaydı. Bul nátiyjeler Black–Scholes, DCT8X8, DWT, FFT, Histogram, Hotspot, Laplacian, MF, Sobel, SRAD hám GMEAN qatarlı bir qatar salıstırmalı sınawlarda alındı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Jubatqan Muratbaev

**Jubatqan Muratbaev** *(Жубатқан Муратбаев; [[1939]]-[[2002]])* — qaraqalpaq jazıwshısı.

## Ómir hám miynet jolı
J.Muratbaev 1939-jılı 10-mayda Qazaqstannıń Qızıl-Orda oblastınıń Qarmaqshı rayonınıń aymaǵında tuwılǵan.

Ol Samarqand awıl xojalıǵı institutın pitkerip (1961), Buxaranıń Tamdı rayonında (1961-63), sońınan Shımbaydaǵı Oktyabrdıń 40 jıllıǵı sovxozında, Taxtakópirdegi «Moskva» sovxozında (1967-1968), Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı Ministrliginde isleydi, Qarakólshilik mámleketlik biopunktiniń baslıǵı boladı (1968-78), Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamında ádebiyattı násiyatlaw byurosın basqaradı (1982-84).

J.Muratbaev 1982-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Jazıwshınıń «Jesir» (1980), «Baxıt jolı» (1981), «Tań juldızı» (1983), «Dıǵırıq» (1990), «Shejireniń shıbıǵı» (1991), «Aytalmay ketti» (1992), «Aqquwǵa oq darımaydı» (1993) degen povest, gúrrińler hám romanları basılıp shıqtı. Onıń bir qatar povestleri qazaq tilinde de járiyalanǵan.

## Jetiskenlikleri
J.Muratbaev «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri» húrmetli ataǵına iye.

Ol Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Húrmet jarlıǵı menen sıylıqlanǵan hám Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamı sıylıǵınıń laureatı bolıwǵa eristi.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялық мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Ásir

**Ásir** sóz mánisi sıpatında izli-izinen keletuǵın júz jıldı ańlatıw ushın qollanıladı. Biraq tiykarında ásir ataması júz jıldan ibarat bolıwı shárt emes. 0 jılı menen baslanadı hám 99 jılı menen tamamlanadi. 0 baslanıwı qabıl etiledi hám onnan keyingi waqit 1-jıl. 0 biziń era retinde qabıllanǵawı ushın tariyxshılar tárepinen qabıl etilgen tariyx esaplawlarında 0-99 sıpatında qollanıladı, 0-24 1-sherek, 25-49 2-sherek, 50-74 3-sherek, 75-99 4-sherek.

Ámeliyatta ayırım ásirler 100 jıldan kem, ayırımları kóbirek dawam etken. Hátte, bir waqıt aralıǵında hár qıylı millet yamasa aymaqlarda hár qıylı ásirler jasap ótiwi múmkin. Mısalı, zamanagóy tariyxtı talqılawda; Osmanlı mámleketi ushın XIX ásir Evropa sıyaqlı 1789-jılı Francuz revolyuciyası menen baslanǵan hám 1914-jılı Birinshi jáhán urısı baslanıwı menen juwmaqlanǵan bolıp esaplanadı.
Túye

**Túye** ( hám  () Eski semitshe: *gāmāl*) ***Camelus*** tuqımına kiriwshi jup tuyaqlı haywan, arqasında «órkeshler» dep atalıwshı ayrıqsha may qatlamları bar. Túyeler burınnan-aq xojalıqlastırılǵan bolıp, janlıq sıpatında azıq-awqat (túyeniń súti hám góshi) hám toqımashılıq (túyeniń júninen alınǵan talshıq hám kiyiz) ónimleri menen támiyinleydi. Túyeler jumısshı jániwarlar bolıp, shól aymaqlarına júdá qolaylasqan, jolawshı hám júk tasıwshı áhmiyetli transport quralı esaplanadı. Túyeniń úsh túri saqlanıp qalǵan. Dúnya júzindegi túyelerdiń 94% in bir órkeshli dromedar, 6% in eki órkeshli Baktriya túyesi quraydı. Jabayı baktriya túyesi úy baktriya túyesiniń áwládina kirmeytuǵın ayrıqsha túri bolıp, házirde kritikalıq qáwip astında, 1000 nan az qalǵan.

## Taksonomiyası
### Saqlanıp qalǵan túrleri
Úsh túri saqlanıp qalǵan:

Túyelerden isshi haywan sıpatında paydalanıw sahra,yarim sahra hám shól aymaqlarında basqa haywanlarǵa kóre túyeler kúshli júk kóteriwshi esaplanadı. Uzaq jaylawlarda qoy hám padalardı baǵıwda túyelerden keń paydalanıladı. Sonday-aq transport sıpatında oǵada áhmiyetke iye. Olardıń abzallıqları sonda, hár qıylı sharayatta jollarda júriwde ekonomikalıq nátiyjelilikke iye. Arabistan shóllerinde arablar túyelerdi minip ásten júredi, saatına 4-5 km basadı. Bir kúnde 40 km den aspaydı. Arabistan mámleketiniń ayırım bir orınlarında túye áskerleri bar. Olardıń ortasha tezligi saatına 13 km. Urǵashı túyeler erkek túyelerge salıstırmalı tez júredi, shıdamlı hám kóp júk kóteriw qábilietine iye. Kópshilik arablar túyelerge kóp júk artıwdan qorqadı, yaǵnıy sharshap qalmaslıǵı ushın, júklegen júginiń awırlıǵı ortasha 110-120 kg. Túyeniń qábilieti oǵan salıstırmalı kóp bolsa hám onnan zıyat júk júklemeydi.

## Derekler
Nikolay II

**Nikolay II Aleksandrovich** (; 1868-jıl 18-may, Carskoe selo — 1918-jıl 17-iyul, Ekaterinburg) — Golshteyn-Gottorp-Romanovlar dinastiyasınan bolgan eń sońǵi Pútkil Rossiya imperatori, Polsha patshası hám Finlyandiya ullı knyazi (1894-jil 1-noyabr — 1917-jil 15-mart). Gvardiya polkovnigi (1892); bunnan tisqarı, Ullı Britaniya monarxlarınan Ullı Britaniya Korolliq áskeriy-teńiz flotınıń admiralı (1908-jil 10-iyun) hám Ullı Britaniya armiyasınıń feldmarshalı (1915-jil 31-dekabr) ataqlarına iye bolǵan.

Nikolay II niń basqarıw dáwiri Rossiyanıń ekonomikalıq rawajlanıwı hám bir waqıttıń ózinde onda sociallıq-siyasiy qarama-qarsılıqlardıń kúsheyiwi, 1905-1907-jillar revolyuciyası, 1917-jil fevral revolyuciyası hám Oktyabr revolyuciyasına aylanǵan revolyuciyalıq háreket; sırtqı siyasatta — Uzaq Shigistaǵı ekspansiya, Yaponiya menen uris, sonday-aq, Rossiyanıń Evropa mámleketleriniń áskeriy bloklarında qatnasıwı hám Birinshi jáhán urısında qatnasıwı menen belgilendi.

Nikolay II 1917-jil marttaǵı Fevral revolyuciyası waqtında taxttan waz keship, shańaraǵı menen Carskoye Selodaǵi Aleksandrovskiy sarayında úy qamaǵında bolgan. 1917-jıldıń jazında waqıtsha húkimettiń qararı menen shańaraǵı hám jaqınları menen birge Tobolskke súrgin etilgen, 1918-jıldıń báhárinde bolshevikler tárepinen Ekaterinburgqa kóshirilgen, ol jerde 1918-jıldıń iyul ayında Ipatievtiń úyiniń jer tólesinde shańaraǵı hám tórt jaqını menen birge atıp taslanǵan.
Situaciyalıq qosımsha

Esaplaw texnikasında **situaciyalıq qosımsha** – bul belgili bir mútájlikleri bolǵan tar topar paydalanıwshıları ushın jaratılǵan «jetkilikli dárejedegi jaqsı» programmalıq támiynat. Bul qosımsha ádette (biraq bárqulla emes) qısqa múddetli boladı hám kóbinese paydalanılatuǵın topardıń ishinde, geyde paydalanıwshılardıń ózleri tárepinen jaratıladı. Qosımshanı paydalanıp atırǵan kishkene komandanıń talapları ózgergen sayın, situaciyalıq qosımsha kóbinese usı ózgerislerge beyimlesiw ushın dawam etedi. Situaciyalıq qosımshalar ózgerislerdi qabıl etiw ushın arnawlı islep shıǵarılǵan bolsa da, talaplardaǵı áhmiyetli ózgerisler situaciyalıq qosımshadan pútkilley bas tartıwǵa alıp keliwi múmkin – ayırım jaǵdaylarda paydalanılıp atırǵandı ózgertiwge qaraǵanda jańasın islep shıǵarıw ańsatıraq boladı.

## Ózgeshelikleri
Situaciyalıq qosımshalar tez, paydalanıwǵa ańsat, ápiwayı islep shıǵarıladı hám ózgeshe talaplarǵa xızmet etedi. Olar belgili bir biznes mashqalasına tar sheńberde itibar qaratadı hám eger biznes mashqalası tez ózgeretuǵın bolsa, situaciyalıq qosımsha da solay tez ózgeriwi múmkin bolǵan usılda jazıladı.

Bul keńirek tarqalǵan kárxana qosımshalarınan ayırmashılıǵı bar, olar kóp sandaǵı biznes mashqalaların sheshiwge arnalǵan, dıqqat penen jobalastırıwdı talap etedi hám geyde ásten hám kóbinese dıqqat penen ózgertiw processin júkleydi.

## Kelip shıǵıwı
Kley Shirki óziniń «Ornalasqan programmalıq támiynat» atlı essesinde «...ulıwma «paydalanıwshılar» toparı ushın emes, al belgili bir sociallıq topar tárepinen paydalanıw ushın islep shıǵarılǵan» programmalıq támiynattıń bir túrin súwretlegen. Keyin IBM bul termindi «situaciyalıq qosımshalar» dep ózgertti.

## Rawajlanıw
Shólkemde situaciyalıq qosımsha ortalıǵın tabıslı úlken kólemde ámelge asırıw ushın dástúrli qosımsha islep shıǵıwdan pútkilley ózgeshe strategiya, kóz-qaras, metodologiya hám qollap-quwatlaw strukturası talap etiledi. Bul házir rawajlanıp atır, óytkeni kóbirek kompaniyalar situaciyalıq qosımshalar artındaǵı ideyalardan qalay jaqsıraq paydalanıwdı úyrenip atır. Sonıń menen bir qatarda, bult texnologiyalarına tiykarlanǵan qosımsha islep shıǵıw hám ornalastırıw platformalarınıń payda bolıwı kompleksli situaciyalıq qosımsha ortalıǵın ámelge asırıwdı anaǵurlım múmkin etedi.

## Mısallar
Viki qosımshalardı jaylastıra alatuǵın strukturalanǵan viki situaciyalıq qosımshalardı jaratıwǵa jaqsı keledi. Ayırım meshaplar da situaciyalıq qosımshalar dep esaplanıwı múmkin. Microsoft Access Database (MDB faylı) sıyaqlı formalar qosımshası da situaciyalıq qosımsha dep esaplanıwı múmkin.

Situaciyalıq qosımsha ortalıqlarınıń eń sońǵı ámelge asırılıwları qatarına Longjump, Force.com hám WorkXpress kiredi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Programmalıq támiynattı analizlew úlgisi

**Programmalıq támiynattı analizlew úlgileri** yamasa programmalıq injiniringdegi **analiz úlgileri** ‒ bul modellestiriwde jiyi ushırasıwı múmkin bolǵan jaǵdaydıń abstrakciyasın sáwlelendiretuǵın konceptual modeller bolıp tabıladı. Analiz úlgisi «domenge biytárep túrde anıqlanǵan stereotipli atributları (maǵlıwmat anıqlamaları), minez-qulqı (metod signaturaları) hám kútilip atırǵan óz-ara tásirleri bolǵan baylanıslı, ulıwma obektler (meta-klasslar) toparı» retinde kórsetiliwi múmkin

## Sholıw
Martin Fauler úlgini «bir ámeliy kontekstte paydalı bolǵan hám basqalarında da paydalı bolıwı itimal ideya» dep anıqlaydı. Ol sonday-aq, analiz úlgisin, yaǵnıy «haqıyqıy programmalıq támiynattı ámelge asırıwlarǵa qaraǵanda biznes-processlerdiń konceptual strukturaların sáwlelendiretuǵın» úlgini túsindiredi. Mısal:

Martin Fauler bul úlgini «domenge tásir etetuǵın qanday da bir qızıqlı nárseniń yadın saqlaytuǵın» úlgi dep sıpatlaydı.

## Analiz úlgisin táriyiplew
Analiz procesinde biz máseleni túsiniwge háreket etemiz. Fauler óz kitabında tallaw úlgilerin jazıwdıń yaki sıpatlawdıń rásmiy usılın tolıq málimlemeydi. Sonnan berli olardı sıpatlaw ushın izbe-iz hám bir túrli formatqa iye bolıw boyınsha usınıslar ortaǵa taslanǵan. Olardıń kópshiligi Erix Gamma, Frank Bushmann hám Kristofer Aleksanderdiń úlgiler (arxitekturada yaki kompyuter ilimlerinde) boyınsha jumıslarına tiykarlanǵan. Solardıń biri, Xaxsler tárepinen usınılǵan, tómendegi strukturaǵa iye:

* **Úlgi ataması:** úlgi ataması onıń neni abstrakciyalap atırǵanınıń mánisin haqıyqattan da sáwlelendiriwi kerek. Ol analiz waqtında oǵan silteme beriw múmkin bolatuǵınday ápiwayı bolıwı kerek.
* **Maqset:** maqset úlginiń erisiwge umtılıp atırǵan maqsetin sıpatlawǵa qaratılǵan. Ol sonday-aq, ol sheshiwge háreket etip atırǵan máseleni táriyiplewi kerek.
* **Motivaciya:** «Máseleni hám analiz úlgisiniń anıq scenariydegi sheshimge qalay úles qosatuǵınlıǵın kórsetetuǵın scenariy»
* **Kúshler hám kontekst:** «Analiz úlgisi arqalı sheshiliwi kerek bolǵan kúshler hám kelispewshiliklerdi talqılaw»
* **Sheshim:** «Motivaciya bólimindegi scenariyde analiz úlgisi arqalı erisilgen sheshimdi hám kúshler teńsalmaqlılıǵın sıpatlaw. Analiz úlgisiniń barlıq tiyisli strukturalıq hám minez-qulqı aspektlerin óz ishine aladı.»
* **Nátiyjeleri:** bul úlgi arqalı maqsetke onıń shekleniwleri menen qalay erisilgenin atap kórsetiwi kerek.
* **Dizayn:** Bul úlginiń dizayndı ámelge asırıw usınısları.
* **Belgili qollanıwlar:** Bul úlgini qollanıwdıń real dúnya mısalları.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__