Tafsir

**Tafsir** (; ) — Qurandı túsindiriw yamasa oǵan berilgen kommentariylerdi bildiredi. Tafsir avtorı — «mufassir» (; kóbinshe: ) dep ataladı. Quran tafsiri Islamdaǵı Alla ıqtıyarın anıq túsiniw hám oǵan iseniw ushın anıqlama, túsindirme, talqılaw, kontekst yamasa kommentariy beriwge háreket etedi. Qurandı talqılaw ideyası eń dáslep Qurannıń ózinde, anıq hám túsiniksiz (3:7) ayatlardaǵı jaǵdaylarǵa kommentariy beriw retinde payda bolǵan.

Tiykarınan, tafsir til bilimi, fikh hám aqiyda máseleleri menen shuǵıllanadı. Kózqaras hám jantasıw jaǵınan tafsirdi keń túrde eki tiykarǵı kategoriyaǵa bóliwge boladı: «tafsir bi-al-ma'thur» (nákil etilgen tafsir), ol Islamnıń dáslepki dáwirlerinen Muxammed payǵambar hám onıń saxabaları arqalı jetkerilgen hám «tafsir bi-al-ra'y» (pikirge tiykarlanǵan tafsir), ol jeke pikir júritiw yamasa ǵárezsiz racional oylaw arqalı júzege keledi.

Sunniylik, shiilik hám sufizm sıyaqlı hár túrli Islam mektepleri hám aǵımların sáwlelendiretuǵın hár bir tafsirdiń ózine tán ózgeshelikleri hám dástúrleri bar. Sonday-aq, Islamnıń qáliplesiw dáwirlerinde abıroylı musılman alımları tárepinen dúzilgen klassikalıq tafsirler hám ápiwayı adamlar menen birge keń auditoriyaǵa arnalǵan zamanagóy tafsirler arasında ulıwma parıqlar bar. (Qosımsha qarań: Eyzegiza)

## Etimologiya
«Tafsir» sózi arab tilindegi «f-s-r» () túbirinen kelip shıqqan bolıp, «túsindiriw» mánisin bildiredi. Ol sózbe-sóz talqılaw, túsindiriw, bayanlaw yamasa ashıp beriw degendi bildiredi. Islam kontekstinde ol arab tili hám izertlewshiniń óz bilimi járdemi menen Quran tekstinde bayanlanǵan Alla ıqtıyarın túsiniw hám ashıp beriw retinde anıqlanadı.

## Mufassir ushın qoyılatuǵın talaplar

Tafsir avtorı «mufassir» (; kópishe: ) dep ataladı. Mufassir Qurandı abıroylı túrde talqılaw ushın til bilimi, ritorika, teologiya hám fikh sıyaqlı birneshe pánlerdi iyelewi kerek. Kommentariydiń qabıllanıwı ushın mufassir tómendegi pánlerdi tereń biliwi shárt:

# **Arab tili hám fikhtı biliwi —** Ilm-ul-Balogát retinde tanımalı bolıp, Qurannıń sintaksisi hám grammatikasın, sonday-aq, sóz mánisin, kórkemlew quralların túsiniw ushın kerek.
# **Quran boyınsha tolıq bilim —** Tiylkarǵı kriteriya — tolıq Qurandı túsiniw hám biliw bolıp tabıladı.
# **Kontekstti biliw —** tekstti durıs talqılaw ushın alım tariyxıy kontekstti hám ayatlarınıń túsisiw sebeplerin túsiniwi kerek.
# **Dástúriy dereklerden (Quran hám Súnnet) paydalanıw —** Tafsir al-Mathur — bul Qurannıń ózindegi basqa ayatlarǵa, sonday-aq súnnetke yamasa Muxammed payǵambardıń ózinen, onıń saxabalarınan (saxabalar) yamasa olardan keyingi áwladtan (tabiunlar) Hádis túrinde nákil etilgen túsindirmelerge tiykarlanǵan talqılaw.
# **Aqıl (Tasfir bi'l-Ra'y) —** Qurannıń mánisin túsiniw hám talqılaw ushın alımnıń ǵárezsiz pikiri, kóbinese basqa Islamiy tekstler yamasa ilimiy konsensus penen tastıyıqlanadı.
# **Fikh (Islam huquqtanıwı) —** Qurandaǵı huqıqıy húkimlerdi durıs túsindiriw hám qaysı ayatlarda basqaları tárepinen kúshi biykarlanǵanın (nasx) anıqlaw ushın fikh hám huqıqıy shıǵarıw metodologiyasın biliw zárúr.
# **Islamiy isenimlerge qarama-qarsı talqılardan qashıw —** Qurannıń hár qanday talqılawı tastıyıqlanǵan Islam teologiyasına (aqiyda) sáykes bolıwı kerek.

## Tariyxı
Qurandaǵı ayatlarǵa túsindirme beriw hám dáslepki talqılardı jetkeriw Muxammed payǵambar qaytıs bolǵannan keyin onıń saxabalarınıń (saxabalar) moynına tústi, sebebi olar Quran tilin, onıń túsisiwiniń sociallıq kontekstin hám Muxammed payǵambardıń oylaw kórkem-ónerin jaqsı biler edi. Bul basqıshta tafsir hámme jerdi qamtıp almay, tek anıq emes sózler, frazalar hám ayatlar túsindiriletuǵın edi.

Quran boyınsha jazba kommentariya ádebiyatınıń payda bolıwı sál keyinirek júzege keldi. Ayırım dástúrlerge kóre, eń dáslepki jazba tafsir Muxaxid ibn Jabr (v. 722) tárepinen jazılǵan, biraq onıń atı menen saqlanǵan tafsirler keyingi ásirlerde dúzilgen bolıwı múmkin. Búgingi kúnge shekem saqlanıp qalǵan eń dáslepki Quran kommentariyasın VIII ásirdiń ortalarında Muqatil ibn Sulayman jazǵan. Keyingi kommentariylerden parqlı túrde, Muqatildiń jumısı tolıq túsindirme emes, bálkim, qısqasha anıqlamalardan ibarat bolǵan.

Saxabalardan keyingi áwladlar dáwirinde, tabiunlar (tabiunlar) tafsir ushın dereklerdiń keń kólemin paydalana basladı. Tolıq Quran talqılana basladı hám tafsirler Hádis kitaplarınan bóleklenip, óz aldına ádebiyat retinde qáliplesti. Bul dáwirde Mekke, Madina hám Irak sıyaqlı ilimiy oraylarda túrli tafsir mektepleri payda boldı. Sol dáwirdiń kózge kóringen mufassirleriniń biri Sufyan al-Sawriy bolıp tabıladı.

Amerika alımı Samuel Rosstıń aytıwınsha, házirgi kunda 2700 Quran kommentariyasınıń qoljazbası bar hám 300 túsindirme baspadan shıqqan.

## Metodlar
Quran talqılaw metodologiyası dástúriy kommentariylerde eki tiykarǵı baǵdarǵa bólinedi: nákil etilgen dástúriy dereklerge tiykarlanǵan túsindirme — «tafsir bi'l-ma'thur» (; nákil etilgen tafsir) hám ǵárezsiz aqılǵa tiykarlanǵan túsindirme — «tafsir bi'l-ra'y» (; pikirge tiykarlanǵan tafsir).

### Dástúriy dereklerden paydalanıw
Derektiń eń abıroylısı Qurannıń ózi, keyin Hádisler, saxabalar hám tabiunlar nákilleri, klassikalıq arab ádebiyatı hám Israiliyat bolıp tabıladı. «Tafsir bi'r-riwaya»nıń áhmiyetli úlgileri retinde At-Tabariydiń «Jami al-Bayan» hám Ibn Kasirdiń «Tafsir al-Quran al-Azim» shıǵarmaların keltiriw múmkin.

Qurannıń bir ayatın basqa bir ayatı menen túsindiriw júdá keń tarqalǵan metod, sebebi Quran ayatları bir-biri menen tereń baylanısqan. Kóplegen sózler yamasa ayatlar Qurannıń basqa jerinde anıqlap beriledi. Bul metodtı keń qollanǵan mufassirlerden biri Muxammed Xuseyn Tabatabai bolıp tabıladı. Qurannan keyingi eń áhmiyetli derek — Hádis bolıp tabıladı. Muxammed payǵambardıń túsindirmeleri eń joqarı abıroyǵa iye.

Basqa dereklerge saxabalardıń, tabiunlardıń hám tabi-tabiunlardıń nákilleri kiredi. Olardıń abıroyı Muxammed payǵambardıń mınaday Hádisine tiykarlanadı: «Eń jaqsı adamlar — meniń dáwirimde jasaǵanlar, keyin olardan keyingiler (Tabiunlar) hám olardan keyingiler (úshinshi áwlad)».

### Ǵárezsiz aqılǵa tiykarlanǵan túsindirme
«Tafsir bi'l-ra'y» — bul alımnıń óz racional aqılın hám pikiri júritiwiniń (Ijtixad) nátiyjesi retinde payda bolatuǵın talqılaw. Bul metod kommentatordıń óz pikirin qosıwı menen ózgeshelenedi. Bul metod Quranǵa (Sad súresi, 29-ayat) tiykarlanǵan dep esaplanadı: «(Bul Quran) — Biz saǵan ayatları haqqında oylansın hám aqıllı adamlar úgit-násiyat alsın dep túsirgen bereketli Kitabımız». Biraq bul metod tek ǵana jeke kózqaras emes, bálki, tiykarǵı dereklerge súyeniwi shárt. Bilimsiz halda Quran haqqında pikir aytıw Hádislerde qatań qadaǵan etilgen. Bul metodtıń áhmiyetli úlgileri retinde Al-Baydaviydiń «Anvar al-Tanzil» hám Faxr ad-Din ar-Raziydiń «Mafatix al-G'ayb» shıǵarmaların keltiriw múmkin.

## Aǵımlar boyınsha bólistiriliw
Islam teologiyası kóplegen Islam mektepleri hám tarmaqlarına bólingen hám hár bir mektep Qurandı óz kózqarası menen talqılaydı.

### Sunniy

Muxammed ibn Jarir at-Tabariy dáwiri klassikalıq dáwir retinde qabıllanadı. «Tafsir at-Tabariy» Sunniylikteshi eń áhmiyetli túsindirmelerden biri bolıp tabıladı. Keyinirek Ibn Kasir óz ustazı Ibn Taymiyanıń metodın qollanıp, Qurandı Quran yamasa súnnet penen talqılawǵa basım berdi. Zamanagóy dáwirde bolsa racionalistlik (Sayyid Ahmadxan, Muxammed Abduh) hám ilimiy (tafsir ilmiy) jaqınlasıwlar payda boldı.

### Shii

Shiiliktegi tafsirler Sunniyliktegi máseleler menen shuǵullansa da, Imamat túsinigine hám Muxammed payǵambardıń shańaraǵı (Áhli-beyt), ásirese Ali tárepinen nákil etilgen túsindirmelerge úlken áhmiyet beredi. Shii mufassirleri Qurannıń sırtqı (zaxir) mánisi menen birge onıń ishki (batin) mánisine de úlken dıqqat qaratadı. Áhmiyetli shii tafsirlerine Shayx Tusidiń «Al-Tibyan» hám Shayx Tabarsidiń «Majma al-Bayan» shıǵarmaları kiredi.

### Sufi
Sufizmdegi tafsir — bul tekstke ezoterikalıq yamasa mistikalıq mánis beriw bolıp tabıladı. Bunday talqılarda Qurannıń jeti dárejeli ishki mánisi bar ekenligi tuwralı Hádiske súyeniledi. Eń tanımalı Sufi tafsirlerine At-Tustariy, Al-Bruseviy hám Ahmad ibn Axibanıń shıǵarmaları kiredi.

### Quranist
Quranistler tek ǵana Quranǵa isenip, Hádislerdi hám dástúrlerdi qabıllamaydı. Zamanagóy mufassirlerden Yashar Nuri Óztúrk hám Edip Yúksel usınday kózqarastaǵı shıǵarmalar jazǵan.

### Tafsir-ilmiy (ilimiy talqılaw)

1970-80-jıllardan baslap Quranda zamanagóy ilimiy faktlerdiń (relyativlik teoriyası, Kvant mexanikası, Úlken jarlıs teoriyası, Embriologiya hám t.b.) álle-qashan bar ekenligi tuwralı ideyalar tanımal boldı. Bul baǵdar geyde «Bukayllizm» dep te ataladı. Biraq, kóplegen alımlar (mısalı, Maulan Ashraf Ali Thanvi, Syed Nomanul Haq) bunday jondasıwdı sınaǵan hám Qurannıń tiykarǵı maqseti ilimiy ashılıwlar emes, bálki hidayat ekenligin aytqan.

## Qosımsha qarań
* Islamtanıw
* Tafsir shıǵarmaları dizimi
* Quran awdarmaları
* Tafsir-ul-Quran mahfili

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* 
* 
* 
* 
* 
*