Napoleon urısları

**Napoleon urısları** () — Napoleon Bonapart Franciyada birinshi konsul hám imperator sıpatında húkimdarlıq etken dáwirde Evropadaǵı túrli mámleketlerdıń Napoleon Bonapartqa qarsı bir qatar urısları. Olar bes koaliciyalıq urıslar (1805-1815) hám eki óz aldına kelispewshilik — Pireney urısı (1808-1814) hám 1812-jılǵı Rossiya kampaniyasınan ibarat edi. Keńirek mániste Napoleon urısları qatarına Ekinshi Italiya kampaniyasın da kirgiziw múmkin. Birinshi Italiya hám Mısır urısların Napoleon urıslarına kirgiziw máselesi tartıslı. Derlik pútkil kontinental Evropanı qamtıp alǵan global urıs Ullı francuz revolyuciyası sebepli baslanǵan Revolyuciyalıq urıslardıń (1792-1802) nızamlı dawamı boldı. Keminde 3 million adam Napoleon urısları qurbanı boldı.

Revolyuciyalıq urıslarda jeńiske erisken bolsa da, jas respublika hám Evropanıń eski feodallıq-monarxiyalıq mámleketleri ortasındaǵı qarama-qarsılıqlar sheshilmedi. Bularǵa Franciya gegemonligin hám óziniń avtoritar hákimiyatın bekkemlewdi gózlegen Bonaparttıń jeke maqsetleri qosıldı. 1804-jılı ol respublikanı biykarlaydı hám imperiya járiyalaydı, biraq bul qarama-qarsılıqlar óz áhmiyetin joǵaltpaydı.

Tap sol 1804-jılı Napaleon óziniń áyyemgi dushpanı bolǵan Angliyaǵa bastırıp kiriwge tayarlıq kóredi, biraq Ullı Britaniya pul subsidiyaları esesine Franciya hám Avstriyaǵa qarsı jańa urısqa iytermeleydi. Basqınshılıq biykar etiledi, La-Mansh arqalı ótiw ushın toplanǵan áskerler kontinentte urıs júrgiziwge májbúr boladi. Usı waqıttan baslap Napoleon imperiyasın saplastırıw hám Franciya revolyuciyası waqtında awdarıp taslanǵan Burbonlar hákimiyatın tiklew maqsetinde 10 jıl dawam etken derlik úzliksiz áskeriy háreketler dáwiri baslanadı.

Soǵan qaramastan, 1805-1812-jılları Napoleon bir qatar tabıslı áskeriy atlanıslardı ámelge asırıp, koaliciyalarǵa qarsı sheberlik penen gúres alıp bardı hám Evropada ústemlikke eristi. Sonıń menen birge, Ispaniyada jergilikli partizanlar hám Britaniya áskerlerine qarsı nemquraydılıq penen ótetuǵın, biraq Imperiya resursların azaytıwshı urıs baslanıp ketkeninde, ol jeńiliske ushıradı.

1812-jılı Napoleon Rossiyaǵa bastırıp kirip, derlik barlıq Evropa mámleketleri kontingentlerinen yarım millionlıq armiya jıynadı, biraq jeńiliske ushiradı. Ullı armiyanıń derlik tolıq joq etiliwi 1805-1812-jıllardaǵı urıslarda jeńilgen Evropa mámleketlerınıń urısqa kiriwine alıp keldi. Olar altınshı koaliciyaǵa birlesti. Sheberlik penen qarsılıq kórsetkenine qaramastan (Napoleonnıń altı kúnlik urısına qarań), Napoleon jeńiliske ushıradı, taxtınan waz keship, Elba atawına súrgin etiwge májbúr boladı.

1815-jılı Napoleon Franciya taxtın qaytıp alıwǵa háreket etti, biraq Vaterloo janındaǵı jeńilis Napoleonnıń ekinshi márte taxttan waz keshiwine hám ekinshi mártebe súrgin etiliwine, endi ádewir uzaǵıraq bolgan Muqaddes Elena atawına súrgin etiliwine alıp keldi hám ol jerde 1821-jılı qaytıs boldı.

## Tariyxı
Hákimiyatqa iye bolǵan Napoleon (1799-jılı) Franciyaǵa qarsı turǵan koaliciya onshelli bekkem bolmasa da, oni jekkelenip qalǵan halda kórdi. Francuz áskerleri Reyn artına shegindi; Italiyada burınǵı jenislerdiń barlıq nátiyjeleri joǵaltıldı; Cizalpin respublikası tarqalıp, Partenopiya respublikasında monarxiyalıq restavraciya júz berdi; Rim respublikası da quladı. Tek Shveycariyada ǵana francuzlardıń isleri jaqsıraq barar edi hám birlesken Avstriya-Rossiya armiyası ol jerden respublika armiyasın qısıp shıǵara almadı.

Awqamlaslar ortasında payda bolǵan kelispewshilikler Rossiyanıń koaliciyadan shıǵıwına alıp keldi, hátte imperator Pavel I Franciyada «biyǵárezlik konsullıq penen almastırılǵannan» keyin Franciya menen jaqınlasa basladı hám Napoleon rus tutqınların pul tólemesten, qayta kiyingen hám qural-jaraqlı halda watanına jiberdi. Napoleon basqarıwdı qolına alıwı máttal, Angliya patshası hám Avstriya imperatorına ashıq xat jazıp, olardı urıstı toqtatıwǵa hám qan tógiwdi toqtatıwǵa shaqırdı; biraq olar Napoleonnan Burbonlardı tiklewdi hám Franciyanı burınǵı shegaralarına qaytarıwdı talap etti.

Avstriyanıń kelispewshilikti tınısh jol menen sheshiwden bas tartıwı Napoleondı hújimge ótiwge májbúr etti. 1800-jıldıń báhárinde Franciya armiyası Italiyaǵa jáne bastırıp kirdi, Sen-Bernar arqalı bastırıp kirgen armiyaǵa Birinshi konsul basshılıq etti. Marengodaǵı jeńis (14-iyun) Avstriyanı (Alessandriyada) pitim dúziwge májbúr etti hám Lombardiyanı jáne Franciya ıqtıyarına berdi. Moro basshılıǵındaǵı basqa bir francuz armiyası Shvabiya hám Bavariyaǵa bastırıp kirdi hám Gogenlindengı (3-dekabr) jeńisinen keyin Venanıń ózine qáwip saldı. Avstriya 1801-jıl 9-fevralda Lyunevilde pitim dúziwge májbúr boldı, bul pitim «Kampo-Formi» shártlerin tastıyıqladı. Reyn hám Ech Franciyanıń shegaraları dep tán alındı; Lombardiya Italiya respublikasına aylandı. Reyn dáryasınıń shep jaǵasındaǵı jerlerden ayırılıp qalǵan imperiya ámeldarları sekulyarizaciyalanǵan shirkew iyelikleri hám saplastırılǵan imperiya qalaları esabınan sıylıq alıwı kerek edi. Lyunevil tınıshlıǵı Napoleonǵa Italiya hám Germaniyanıń kóp bólimlerine óz qálewi boyinsha iyelik etiw imkaniyatın jarattı. Napoleon Italiya respublikasınıń Lyonda shaqırılǵan wákilleri tárepinen saylanıwına baylanıslı, júdá keń hákimiyat penen, taza dekorativ konstituciya tiykarında usı respublikanıń prezidenti boldı hám úlken armiyaǵa basshılıq etiw huqıqına iye boldı. Modena gercogı óziniń jer-múlklerine iyelik etti; Toskana ullı gercogı óziniń Italiya jer-múlklerinen bas tarttı hám Toskana Etruriya patshalıǵı ataǵı menen Parma gercogıne berildi.

Germaniyada «Imperiya delegaciyasınıń juwmaqlawshı qararı» dep atalıwshı 1803-jıl 28-fevralda nemec episkoplıqları, abbatlıqları hám erkin qalaları arasında ótkerilgen sawdadan keyin jer iyeliklerin jańadan bólistiriw ámelge asırıldı. Bunda birinshi konsul basshilıq etti, ásirese, Franciya menen jaqın awqam dúzgen Bavariya kóp jeniske eristi. Baden margrafınıń múlkleri kóbeytildi, ol bir waqıttıń ózinde kurfyurst dárejesine kóterildi. Vyurtemberg, Gessen-Kassel, Gessen-Darmshtadt, Nassau, Gannover hám basqa knyazlıqlar ózleriniń burınǵı iyeliklerine úlken ústemeler alıp, joǵaltqanı ushın sıylıqlandı. Diniy iyeliklerden tek bir ǵana, júdá qısqarǵan Maync arxiyepiskoplıǵı saqlanıp qalǵan; yarım júz imperiya qalalarınan tek ǵana altawı — Gamburg, Bremen, Lyubek, Frankfurt, Nyurnberg hám Augsburg ózlerinin aldınǵı ornın saqlap qalǵan.

Franciya menen nemec mámleketleri hám Rossiyadan tısqarı, Ispaniya hám Portugaliya, 1802-jılı bolsa Amiyen shártnaması boyinsha Angliya da jarastı. Biraq, bul aqırǵı tınıshlıq tez arada buzıldı.

## Napoleon urıslarınıń baslanıwı
Angliya 1803-jıldıń báhárinde tınıshlıq shártnamasın biykar etti hám Franciyaǵa urıs járiyaladı, bul arqalı Evropada qısqa waqıtqa ornalasqan tınıshlıqtı jáne buzıp jiberdi. 1803-jıl mayda Birinshi konsul inglis patshasına tiyisli Gannoverdi iyelew ushın Vezerge qaray francuz armiyasın háreketke keltirdi; iyunda jergilikli basqarıwdıń qorqaqlıǵı aqıbetinde francuz armiyası Elbaǵa shekem bolǵan pútkil mámleketti iyelep alıwı hám Gannover armiyası tarqatıp jiberiliwi haqqında Birinshi konsul menen shártnama dúziwge asıqqanı sebepli kurfyurshılıq Franciya qol astına ótti.

## Úshinshi koaliciya (1805)

Napoleon imperator tajın qabıl etiwi aldınan Emgrisn gercogı qaytıs bolıwı, Italiya, Germaniya, Ispaniya hám Gollandiyada Franciya tásiriniń kúsheyiwi basqa mámleketlerdi de qattı qáweterge saldı. Italiya respublikası patshalıqqa aylandırıldı hám 1805-jl martta Milanda temir taj kiygen Napoleon patsha dep járiyalandı. Ol Ispaniya menen júdá tıǵız awqam dúzdi, bul shártnama boyınsha tárepler bir-birine aqshalay, áskeriy basqınshılıq waqtında bolsa flot hám armiya menen járdem beriw minnetlemesin aldı. Gollandiyada Napoleon áste-aqırın óziniń tuwısqanlarınan biriniń paydasına monarxiyanı engiziwge tayarlıq kórdi

Angliya bas ministrı Uilyam Pitt Bulonda toplanǵan armiya menen Napoleon La-Manshti kesip ótip, atawǵa hújim qılıwınan qorqıp, intriga hám kóndiriwler, sonday-aq, úlken muǵdardaǵı aqshalay qarjılar menen kontinentten júdá abıraylı awqamlaslardı óz tárepine tarttı. Angliyaga Rossiya, Avstriya, Shveciya hám Neapol qosıldı. Franciyaǵa qarsı kúshli koaliciya dúzip, Angliya óz awqamlaslarına aqshalay subsidiya tólew minnetlemesin aldı (hár 100 000 ásker ushın — 1 250 000 funt sterling).

Jańa koaliciya Prussiyanı da óz tárepine tartıwǵa háreket etti, biraq ol irlilip qaldı hám hár qıylı jaǵdaylar ushın qurallanıp, biytárep bolıp qalıwdı maqul kórdi; óziniń eki túrli minez-qulqı menen ol francuzlar imperatorınıń narazılıǵına ushıradı.

Awqamlaslar yarım millionnan aslam ásker Franciyaǵa tórt tárepten hújim etiwi rejesin dúzdi. Tiykarǵı soqqını general Kutuzov basshılıǵındaǵı birlesken rus-avstriya armiyası beriwi kerek edi. Bul armiya qubla Germaniya jerlerinen ótip, Franciyanıń orayına bastırıp kiriwi kerek edi.

Napoleonnıń awhalı umitsiz sıyaqlı kórindi, onıń bunday ullı armiyası hám kerekli resursları joq edi. Biraq, Angliyaǵa bastırıp kiriw rejesin keyinge qaldırıp, Bonapart ózine tán kúsh-ǵayrat penen jańa kampaniya rejesin ámelge asırıwǵa kiristi. Bulondaǵı lager qısqa waqıt ishinde saplastırıldı hám ullı armiya shıǵıs shegaraǵa qaray qozǵaldı. Napoleon tárepinen ámelge asırılǵan ayrıqsha ilajlar nátiyjesinde La-Mansh boyında armiya bar ekenligi haqqında gáp-sózler hám jalǵan xabarlar tarqatıldı; sonday-aq, Bonapart gazetalardıń áskerler háreketi haqqındaǵı maǵlıwmatlardı basıp shıǵarıwdı qadaǵan etti hám mámleket shegaraların japtı. 1805-jıldıń 25-sentyabrinde armiya 28 kúnde 500 kilometrden aslam aralıqtı basıp ótip, Reyn shegarasına shıqtı. Strasburgta Napoleon dushpan áskerlerınıń háreketleri haqqında maǵliwmat alıp, Avstriya armiyasınıń avangardi Bavariyada húkimdar bolǵan Ulm qorǵanın iyelew ushın baslı kúshlerden ádewir uzaqlasıp, túsiniksiz túrde batısqa uzaqlasıp ketkenin kóredi. Qubla Germaniya knyazları tárepinen járdem kórsetiwge wáde berip, Napoleon kútilmegende óz áskerlerin Germaniyaǵa qaray háreket ettirdi, ol jerde áskerlerdiń bir bólimi neytral Prussiya iyelikleri arqalı ótti hám ol jerde Baden, Vyurtemberg, Bavariya, Gessen, Nassau hám basqalardıń járdemshi korpusları menen bekkemlendi. Bonapart ájayıp hám túskinlikke salıwshı manyovrdi ámelge asırıp, óz korpusları menen avstriyalılardı qorshap aldı. 20-oktyabr kúni Ulm qalasında bekitip qoyılǵan hám Vena menen baylanısı kesilgen jetpis mıńlıq Avstriya armiyası Ulm janındaǵı sawashtan keyin táslim boldı. Napoleonnıń bul úlken tabısı inglis flotınıń ispan-francuz flotı ústinen Trafalgardaǵı belgili jeńisi (21-oktyabr) menen tamamlandı.

Bul waqıtta óziniń biytárepligi buzılǵanınan ashıwı kelgen Prussiya koaliciyaǵa qosıldı, biraq kesh boldı. 13-noyabrde francuzlar Vena qalasın iyelep, Avstriya hám Rossiya áskerlerin Moraviyaǵa qısıp kirgizdi hám ol jerde 2-dekabrde, Napoleon taxtqa otırǵanına bir jıl tolǵan kúni Austerlic qalası átirapında ataqlı «úsh imperator sawashı» bolip ótti. Francuzlardıń jeńisi tolıq boldı, Kutuzov basshılıǵındaǵı birlesken rus-avstriya armiyası Napoleon tárepinen qıyratıldı. Erteńine sawash nátiyjelerinen shokqa túsken imperator Franc Bonapart ordasına keldi. Ol endi hesh qashan Franciya menen urısqa kirmewge wáde berip, Napoleonnan xorlıq penen kelisim soradı, jenimpaz bolsa keń peyillik penen kelisim berdi. Bul waqıtta imperator Aleksandr óziniń qıyratılǵan armiyası menen Avstriyadan Rossiya shegaralarına shekem masqara túrde sheginip baratır edi. Francuzlardıń jeńisi pútkil Evropanı lárzege saldı.

Bul waqıtta Angliyada koaliciyanıń jeńisin kútip, Evropadan kelgen xabarlardı asıǵıslıq penen kútti. Kóp ótpey Angliyaǵa awqamlas armiyanıń qıyratılǵanı haqqında ayanıshlı xabar keldi. Austerlicte jeńilgeninen xabar tapqan Uilyam Pitt: «Evropanıń bul kartasın jıynap taslań, ol bizge jáne 10 jıl kerek bolmaydı» degen boljawlı sózlerdi ayttı. Awqamlaslardıń jeńilgenligi haqqındaǵı xabar Ullı Britaniya bas ministrın jıynap, onıń denesine qorqınıshlı soqqı berdi, kóp uzamay koaliciyanıń bas qáwenderi Uilyam Pitt qaytıs boldı. Solay etip, Evropa mámleketlerınıń francuzlarǵa qarsı bolǵan úshinshi koaliciyası tamamlandı.

26-dekabr kúni Avstriya Franciya menen Presburg pitimin dúzip, Gabsburglar monarxiyasın qubla-batıs Germaniya, Tirol hám Veneciya wálayatındaǵı jerlerinen ayırıp tasladı (birinshiler Baden hám Vyurtemberg arasında bólinip alındı, Tirol Bavariyaǵa, Veneciya wálayatı Italiya patshalıǵına qosıldı), Muqaddes Rim imperiyasın pútkilley saplastırdı hám Neapol hám Gollandiya patshalıq tajların Napoleon ájaǵalarına berdi.

Austerlic jeńisi hám Presburg pitimi ortasında Napoleon ózine Prussiya patshası tárepinen jiberilgen wákil Gaugvicti Franciya tárepine ótkeriwge eristi, ol Austerlicten soń jeniske eriskenlerge óz húkimetiniń talapların qoyıwǵa júreksinbedi, hátte onın razılıǵısız da Napoleon menen Shyonbrunda shártnama dúzdi (15-dekabr). Prussiya Franciya menen awqamǵa kirdi, oǵan Reynnıń oń jaǵasındaǵı Klev gercogliginıń bir bólimin, Vezel qorǵanın berdi hám frankon knyazliklerinen waz keshti; sonıń menen birge, ol inglislerdi óz portlarına kirgizbewge minnetledi, bunıń ushın Gannoverdi basıp aldı. Prussiya patshası bul kelisimge razı boldı, biraq Gannoverdi iyelep atırıp, ulıwma pitim dúzilgenge shekem onı óz qorǵawı astında alatuǵının bildirdi. Bunday bayanat Fridrix Vilgelm III nıń koaliciyadan pútkilley ajıralmaw niyetin kórgen Napoleonnıń ashıwın keltirdi.

Bavariya patshalıqqa aylandı, jana patsha óz qızın Napoleonnıń ógey balası shahzada Evgeniy Bogarnege berdi. Vyurtemberg te patshalıqqa aylandırıldı hám bir qansha waqıt ótkennen keyin Nyurnberg malikasına Napoleonnıń inisi Iyeronim úylendi. Ullı gercoglıqqa aylanǵan Baden de úlkeydi; ullı gercogtıń aqlıǵı imperator hayal Jozefinanıń jiyeni Stefaniya Bogarne menen nekeden ótti. Bavariya tárepinen berilgen Berg hám Prussiyadan satıp alınǵan Klyove qalalarınan Napoleon óziniń kúyewi Myurat ushın jana ullı gercoglik dúzdi. 1707-jıldan Prussiya patshası knyazlik etken Nevshatel marshal Bertyege berildi. Napoleonnıń dayısı kardinal Fesh Maync arxiyepiskopı, imperiya arxiyepiskolinıń koadyutri hám miyrasxorı dep járiyalandı. Avstriya Zalcburg arxiyepiskoplıǵın aldı, onıń ornına burınǵı Toskaniya ullı gercogı Vyursburgti aldı. Bul ózgerisler Bavariya, Vyurtemberg, Baden hám basqa mámleketlerde úlken ózgerisler hám ishki qatnasıqlarda — orta ásirlerdegi jer iyeleri lawazımlarınıń joq etiliwi, kóplegen dvoryanlıq jeńilliklerdiń biykar etiliwi, diyqanlardıń awhalınıń jeńillestiriliwi, diniy keńpeyilliktiń kúsheyiwi, ruwxanıylardıń hákimiyatınıń shekleniwi, kóplegen monastırlardıń joq etiliwi, hár qıylı administrativlik, sud, finanslıq, áskeriy hám bilimlendiriw reformaları, Napoleon kodeksiniń engiziliwi menen birge alıp barıldı.

1806-jıl 12-iyulde Napoleon hám kóplegen german húkimdarları (Bavariya, Vyurtemberg, Baden, Darmshtadt, Klyove-Berg, Nassau hám basqalar) ortasında shártnama dúzildi, oǵan muwapıq bul húkimdarlar óz ara Reyn awqamına kirdi, bul awqam Napoleon protektoratı astında hám ol ushin alpıs mıń ásker uslap turiw minnetlemesi menen ataldı. Awqamnıń dúziliwi jańa mediatizaciya, yaǵnıy mayda tikkeley (immediat) iyelik etiwshilerdiń iri húkimdarlardıń joqarı hákimiyatına boysınıwı menen birge alıp barıldı. 1806-1803-jıllarda sekulyarizaciya qanday tásir kórsetken bolsa, 1806-jıldaǵı mediatizaciya Germaniyada da sonday tásir kórsetti: Parij jáne hár qıylı qayır-saqawatlar tarqatıw orayına aylandı, bul jerde nemec knyazları ózleriniń mediatizaciyasınıń aldın alıw ushın, basqaları bolsa ózgelerdiń múlkleriniń paydasına mediatizaciya etiw ushın barlıq múmkin bolǵan qurallardı iske saldı.

Franciyaǵa Liguriya respublikası (Genuya) hám Etruriya patshalıǵı qosıp alındı. Pressburg pitimi dúzilgen kúnniń erteńine-aq Napoleon ápiwayı dekret penen «Neapolda Burbonlar dinastiyası patshalıq etiwdi toqtattı» dep járiyaladı, sebebi Neapol burınǵı shártnamaǵa qarama-qarsı túrde koaliciyaǵa qosıldı hám inglis-rus floti menen kelgen áskerlerdi túsiriwge ruqsat berdi. Franciya armiyasınıń Neapolǵa háreketi ol jerdegi saraydı Siciliyaǵa qashıwǵa májbúr etti hám Napoleon iyelegen Neapol patshalıǵın óziniń inisi Jozefke berdi. Benevent hám Pontekorvo Taleyran hám Bernadottqa ijara gercoglıgı sıpatında berildi. Burınǵı Veneciya iyeliklerinde de Napoleon gercog titulı menen birlestirilgen, úlken dáramat keltiretuǵın hám francuz ámeldarları hám marshallarına shaǵım etetuǵin ádewir sanlı lenlerdi shólkemlestirdi. Napoleonnıń qarındası Eliza (kúyewi Bachchiokki boyınsha) Lukka, keyin Massa hám Karraranı aldı, Etruriya patshalıǵı joq etilgennen keyin Toskana húkimdarı etip tayınlandı. Napoleon basqa bir qarındası Paulina Borgezege de iyelik etiwdi tapsırdı. Italiya patshalıǵı, Lukka, Toskana hám Neapolda kóplegen francuz tártipleri engizildi. Gollandiyada Napoleonnıń inisi Lyudovik húkimdarlıq etip basladı.

## Tórtinshi koaliciya (1806-1807)

Franciya barǵan sayın kúsheyip, Evropada kúshler teńsalmaqlıǵı buzilip bardı. Avstriya menen pitim dúzilgennen keyin Bonapart Rossiya hám Angliya menen pitim haqqında sóylesiwlerdi baslaydı. Biraq Napoleonnıń tınıshlıqqa umtılıwına qaramastan, sóylesiwler nátiyje bermedi hám boslıqqa túsip qaldı, sebebi Austerlictegi jeńilisten qorlanǵan úshinshi koaliciya qatnasıwshıları ózlerin utılǵanlar sıpatında kórsetiwdi qálemedi. Evropa monarxları Napoleonnıń triumfin hám Franciya respublikasınıń Evropada ústemligin kóre almadı, sol sebepli 1806-jıldıń gúzinde diplomatiyalıq jaǵday keskinlesti. Parijge Berlinnen qáweterli maǵlıwmatlar kele basladı. Prussiyada patriotlıq hám áskeriy kóterilis baslanıp, ol pútkil mámleketti qamtıdı; patsha, húkimet hám áskeriy basshılıqlar London hám Peterburg penen jáne jaqınlasıwǵa kiristi.

Rus imperatorı Aleksandr Austerlic ushın ósh alıwdı qáledi hám Prussiya urıs baslasa hár qanday járdem kórsetiwdi wáde etip, Prussiya patshasın urısqa hár tárepleme iytermeledi. Prussiya Gollandiyanıń jasırın qosılıwınan narazı edi. Aqırında, Berlinde Napoleon Angliya menen tınıshlıq sóylesiwleri júrgiziwge urınıp, Prussiya óz múlki sıpatında qarap kiyatırǵan Gannoverdi Angliyaǵa qaytarıp beriwge tayar ekenligin de bilip aldı. Biraq, Berlindegi qáweterli xabarlarǵa qaramastan, Napoleon jáne urıstı qálemey, sóylesiwlerdiń jaqsı nátiyjege alıp keliwine úmit etti. Biraq, 1806-jıl 15-sentyabrde Angliya, Rossiya hám Prussiya francuzlarǵa qarsı tórtinshi koaliciyanı dúzgennen keyin tınıshlıqqa bolǵan úmitler joq boldı. Angliya jáne koaliciyalardıń janlı kúshine qáwenderlik etti.

Prussiya patshası on kún ishinde Germaniya qublasın francuz áskerlerinen tazalawdı hám Reyn awqamın tarqatıp jiberiwdi talap etip, ultimatum beriwge qarar etti. Sonday-aq, Prussiya «Arqa awqam» dúziwge de kelisim berdi. Napoleon bul ultimatumdı biykarladı hám Franciyaǵa qaytıp kiyatırǵan armiya korpuslarınıń sheginiwin toqtatıwdı buyırdı.

Prussiyanıń mobilizaciyalıq kúshleri úlken bolip, 250 000 áskerge jettı. Biraq, 1806-jıldıń gúzinde prusslar tek 170 000 adamdı kórsete aldı, olar úsh armiyaǵa quralǵan edi. Napoleon qol astında 180 000 adam bar edi, sonıń ushın ol hújimge ótiwge qarar etti.

Birinshi sawashta-aq (Zaalfeldte, 1806-jıl 10-oktyabrde) prusslar jeńiliske ushıradı, onnan keyin birneshe kún ótkennen keyin (14oktyabrde) bir waqıttıń ózinde eki sawashta — Yena hám Auershtedtte tolıq qıyratıladı. Auershtedt sawashında Prussiya armiyasınıń bas komandiri Braunshveyg gercogı qaytıs boldı. Prussiya patshası bul áhmiyetli waqıtta basshılıqtı óz qolina alıwǵa batına almadı. Bul jeńisler Elbaǵa shekem bolǵan pútkil Germaniyanı Napoleon hákimiyatına berdi. Prussiya patshası shıǵıs shegaralarǵa qaray qashtı hám ámelde sonnan keyin ullı Prussiya armiyası joq boldı. Yena jeńisinen eki hápte ótkennen keyin, Napoleon Berlinge kirip bardı (27-oktyabr) hám ol jerde kontinental blokada haqqında belgili Berlin dekretin shıǵardı. Kóp ótpey Shtetin, Kyustrin, Magdeburglar táslim boldı. Prussiya menen awqamlas bolǵan hám ózin biytáreplik penen qutqarıwdı oylaǵan Gessenlı kurfyurst óz iyeliginen qashıp ketiwge májbúr boldı. Meklenburg hám Oldenburg qalaları da francuzlar tárepinen iyelengen edi. Saksoniya kurfyurstı Fridrix Avgust patsha ataǵın alıp, basqa da sakson gercogları menen birge Reyn awqamına qosıldı (dekabr ayınıń birinshi yarımında). Prussiya sarayı uzaqlasıp ketken Kyonigsbergten Fridrix-Vilgelm III Aleksandrdan járdemge keliwdi hám tezirek urısqa kiriwdi ótinish etti. Francuzlardıń Visladan ótiwine tosqınlıq etiw ushın Rossiya eki armiyanı járdemge jiberdi. Napoleon polyaklarǵa múrájat etip, olardı ǵárezsizlik ushınbgúreske shaqırdı. 1807-jılı 2-yanvarda Varshavaǵa irkinishsiz kirip bardı. 1806—1807-jıllardıń qısında Visla boyında bir qatar qatań sawashlar boldı; olardıń ishinde Preysish-Eylau janındaǵı sawash Napoleonǵa usı waqıtqa shekem onıń quralları menen birge alıp barıp júrgen ayqın tabıslardı bermedi. Francuzlar Dancigtı basıp alǵannan (1807-jıl 24-may) hám Fridland janında ruslardıń jáne bir jeniliske ushiraǵanınan (14-iyun) keyin, francuzlar Kenigsbergti iyeleydi hám hátte rus shegarasına qáwip tuwdıradı; 7-9-iyul kúnleri Neman dáryası ortasındaǵı pavilonda Franciya hám Rossiya imperatorlarınıń ushırasıwı menen birge Tilzit pitimi bolip ótti.

Tilzit shártnaması shártlerine muwapıq, Prussiya óz múlklerinıń yarımınan ayırıldı. Rech Pospolitanıń ekinshi hám úshinshi bólimleri arqalı Prussiyaǵa tiyisli bolǵan Polsha jerlerinen Varshava Ullı gercoglıgı dúzildi. Rossiya menen dushpanlıqtı qálemegen Napoleon óziniń jaqsı niyeti sıpatında Belostok wálayatın Rossiyaǵa berdi. Prussiyadan Reyn hám Elba aralıǵındaǵı barlıq jerler tartıp alındı, Gessen, Braunshveyg hám qubla Gannover kurfyurshiligi menen birge Vestfal patshalıǵın dúzdi, onıń basshılıǵına Napoleonnıń inisi Ieronim qoyıldı, ol da Reyn awqamına qosıldı. Bunnan tısqarı, Prussiya úlken kontribuciya tólewi, aqırǵı tólemge shekem francuz garnizonların óz esabınan saqlap turiwi hám Franciya ushın paydalı bolǵan shártlerge (máselen, áskeriy jollar haqqında) ámel etiwi kerek edi. Bul urıstan keyin Napoleon Germaniyanıń tolıq húkimdarına aylandı. Kóplegen orınlarda revolyuciya hám Napoleonnıń shólkemlestiriwshilik xızmetiniń jemisi bolǵan francuz tártipleri engizilip, jergilikli húkimdarlardıń despotizmi hálsirey basladı. Tilzit pitiminen keyin Erfurt qalasın Napoleon Reyn awqamı áskerleri ushın toplanıw punkti sıpatında ózinde qaldırdı. Imperator Aleksandr I Franciyanıń batısta húkimdar bolıwına razı bolıp, shıǵısta da sonday húkimdarlıqtı qáledi. Eki imperatordıń Angliyaǵa qarsı awqamı dúzildi, onıń sawdasına Napoleon kontinental sistema menen soqqı beriwge umtıldı. Eki mámleket usı waqıtqa shekem Angliya menen awızbirshilikte háreket etip kiyatırǵan Shveciya, Daniya hám Portugaliyadan kontinental sistemaǵa qosılıwdı talap etiwdi ózlerine minnetlemeler etip aldı. Buǵan Angliya óz flotına Franciya yamasa oǵan awqamlas mámleketler portlarınan shıqqan neytral kemelerdi basıp alıw haqqında buyrıqlar menen juwap berdi.

Shveciya francuzlarǵa qarsı koaliciyanıń eń qırsıq aǵzalarınan biri edi; burbonlar isine sadıq bolǵan shved patshası Gustav IV hátte Bonaparttıń imperatorlıq titulın tán alıwdı da qálemedi. Awqamlaslar tárepinen taslap ketilgen Shveciya Tilzit pitiminen keyin Arqa Germaniyadaǵı óz iyeliklerin qorǵawǵa shaması kelmedi, olar francuzlar tárepinen basıp alındı. 1808-jılı bolsa Rossiya Shveciyaǵa urıs járiyaladı hám Finlandiyanı basıp alıp, onıń aymaǵına bastırıp kirdi. Urıs dáwirinde Shveciya mámleketlik seymı taxtqa Karl XIII atı menen atası Gustav IV di, onıń ornına Bernadotti sayladı. Jańa patsha dáwirinde Shveciya kontinental sistemaǵa qosıldı.

Franciya da, Angliya da Daniyanı óz tárepine tartıw ushın neytrallıqtı saqlawdı oyladı: barlıq másele Zund arqalı anglichan kemelerınıń erkin ótiwine múmkinshilik beriliwinde edi. Angliya dushpannan ozıp ketiw maqsetinde Zundti kúsh penen iyelep aldı, Kopengagendi bombaladı, Daniya floti hám áskeriy zapasların iyeledi. Bunnan keyin Daniya Angliya agressiyasınan qapa bolip, oǵan urıs járiyaladı hám kontinental blokadaǵa qosıldı.

1807-jıl 1796-jıldan Franciya menen awqamlas bolǵan Ispaniyanıń járdeminde Napoleon Lissabon húkimetinen kontinental sistemaǵa qosılıwdı talap etti. Lissabonda bul talaptı qabıl etpegenlikten, inglislerdi ózleriniń awqamlasları hám portugal xalqınıń ázeliy dosları dep esaplaǵan Napoleon húkimetke basım ótkeriw ushin Jyuno basshılıǵında armiya korpusın jiberiwge qarar etti. Biraq, francuzlardıń jaqınlasıp kiyatırǵanınan xabar tapqan Portugaliya patsha sarayı hám patsha óz janına qáwip salıp, Braziliyaǵa qashtı. Tez arada Jyuno tınıshlıq penen Lissabondı iyeledi hám Parijden buyrıq kúte basladı. Sol waqitta Napoleon hám Ispaniya monarxı Portugaliyanı onıń koloniyaları menen bóliw haqqında shártnama dúzdi hám 1807-jıl 18-noyabrde «Monitor» «Bragans úyi húkimdarlıq etiwdi toqtattı» dep járiyaladı.

1807-jılǵa kelip Ispaniya Evropanıń ullı mámleketlerinen biri bolmay qaldı, onıń dańqı álle qashan joǵaldı, mámleket barlıq tarawlarda awır krizisti basınan ótkerdi. Mámlekette házirge shekem orta ásirlerdegi arxaikalıq nızamlar hám muqaddes inkviziciya islep turǵan. Taxtta hayalına ǵárezli bolǵan ázzi patsha bar edi, mámleketti bolsa onıń ashıǵı Manuel Godoy basqarǵan. Onıń Ispaniyanıń ishki islerine aralasıwı mámlekettegi awhaldı jáne de keskinlestirdi. Sonnan keyin Napoleon jaǵdaydı óz qolina alıwǵa qarar etti hám patsha shańaraǵın Franciyaǵa mirát etti. Patsha hám imperator Bayonnada ushırasıp, ol jerde Karl IV Jozef Bonapart paydasına bas tartqanı haqqındaǵı hújjetke qol qoyadı. Bunnan keyin Franciya konstituciyası tiykarında birinshi Ispaniya konstituciyası bolǵan Bayon konstituciyası tastıyıqlandı. Solay etip, Napoleon Ispaniya taxtına óziniń úlken aǵası Jozefdi otırǵızıp, oǵan tiyisli Neapol patshalıǵın óziniń kúyewi Myuratqa tapsırdı (1808).

1808-jıl fevralda francuz áskerlerı Rimdı basıp aldı, keyin ala Rim Papa wálayatı menen birge Franciyaǵa qosıp alındı.

1808-jıl 17-sentyabr — 14-oktyabrde Erfurtta Franciya hám Rossiya imperatorlarınıń belgili ushırasıwı bolip ótti, bul olardıń doslıǵınıń ayqın dáliyli bolip xızmet etiwi kerek edi. Erfurt syezdinde Reyn awqamı húkimdarları Napoleonǵa qullıq etti. Erfurtta Tilzit awqamı jáne bir márte bekkemlendi hám eki imperator óz ara kelisimsiz uliwma dushpanlar menen pitim dúzbewge minnetleme aldı. Bunnan tısqarı, kelisiwshi táreplerdin kelisim dúzilgen waqıtta óz qollarında bolatuǵın jerlerdi saqlap qalıwı tiykarında Angliyaǵa pitim usınısı menen múrájáát etiwge qarar etildi. Angliya bul usınıstı biykarladı hám Ispaniyada baslanıp ketken kóterilisti qollap-quwatlay basladı, bul bolsa 1808-jıldıń qısında Napoleondı kóterilisshilerge qarsı jeke ózi júris júrgiziwge májbúr etti.

## Besinshi koaliciya (1808-1809)

Usı waqıtta Avstriya xalıq hám partizanlar urısı bolıp atırǵan Ispaniyanıń úlgisi menen óz baxtın jana urısta sınap kóriwge qarar etti. Franciya hám Avstriya imperatorı armiyanı reformalap, Napoleon menen urıspaw haqqında bergen wádesin buzip, 1809-jıl aprelde jana urıs járiyaladı hám barlıq áskeriy kúshlerin Bavariya, Italiya hám Varshava Ullı gercoglıgıne qaray háreketke keltirdi. Biraq Napoleon waqıyalardıń bunday burılıwına tayar edi hám Reyn awqamı áskerlerınıń járdeminde hújimdi qaytarıp, may ayınıń ortalarında Venada boldı. Gabsburglar monarxiyası, shaması, joq bolıwı kerek edi: vengerler ózlerinıń burınǵı gárezsizligin tiklewge hám jańa patsha saylawǵa shaqırılıp atır edi. Tez arada francuzlar Dunaydı kesip ótip, 5-6-iyul kúnleri Vagramda ayqın jeńiske eristi, onnan keyin Vena yamasa Shenbrun pitiminıń (14-oktyabr) dáslepkisi bolǵan Cnaym pitimi (12-iyul) dúzildi. Avstriya Zalcburg hám ayırım qońsı jerlerdi — Bavariya paydasına, batıs Galiciya hám shıǵıs Galiciyanıń bir bólimi menen Krakov paydasına — Varshava hám Rossiya Ullı gercoglıgı paydasına hám, aqırında, qubla-batıstaǵı jerlerdi (Karintiyanıń bir bólimi, Krayna, Triyest, Friul hám t.b.) Dalmaciya, Istriya hám Ragoza menen birgelikte Napoleon húkimdarlıǵı astında Illiriyanı payda etken. Sonıń menen birge, Vena húkimeti kontinental sistemaǵa ekinshi márte qosılıw minnetlemesin aldı. Bul urıs Tirolda xalıq kóterilisi menen belgilendi, ol Vena pitimi dúzilgennen keyin tınıshlandı hám Bavariya, Illiriya hám Italiya patshalıǵı ortasında bólinip alındı.

1809-jıl 16-mayda Shyonbrunda Napoleon papanıń dúnyalıq hákimiyatın biykar etiwshi pármanǵa qol qoydı: Shirkew wálayatı Franciyaǵa qosıp alındı, Rim imperiyanıń ekinshi qalası dep járiyalandı.

1810-jıl iyulde Napoleon kontinental sistemaǵa ázzi ámel etken óz inisi Lyudovikten narazı bolip, Gollandiyanı Franciyaǵa qosıp aldı; Gamburg, Bremen hám Lyubek, Oldenburg gercoglıgı hám Elba hám Reyn aralıǵındaǵı basqa jerler, Shveycariyanıń Vale kantoni hám Simplon arqalı taw jolı qosıp alındı.

## Birinshi imperiyanıń qúdireti

Franciya imperiyası en úlken kólemge iye bolıp, vassal hám awqamlas mámleketler menen birgelikte pútkil batıs Evropanı óz ishine aldı. Onıń quramına Franciyadan basqa Belgiya, Gollandiya hám Germaniya arqasınıń Baltik teńizine shekemgi Reyn, Ems, Vezer hám Elba dáryalarınıń quyar jerleri kirgen, sonlıqtan Franciya shegarası Berlinden tek eki júz shaqırım qashıqlıqta edi; onnan keyin Vezelden Bazelge shekemgi Reynniń shep jaǵası, házirgi Shveycariyanıń ayırım bólimleri, aqırında Pyemont, Toskana hám Papa wálayatı kirgen. Arqa hám orta Italiyanıń bir bólegin Napoleon húkimdar bolǵan Italiya patshalıǵı, onnan arı Adriatika teńiziniń ekinshi tárepindegi Balkan yarım atawında Napoleon iyeligindegi Illiriya quraǵan.

Napoleon imperiyası arqadan da, qubladan da Shveycariya hám Reyn awqamın óz ishine alıp, onıń orayında francuz imperatorına tiyisli Erfurt qalası jaylasqan edi. Reyn awqamı hám Illiriya menen shegaralas bolǵan kúshli qısqarǵan Prussiya hám Avstriya: birinshisi — shıǵısta, ekinshisi — arqada Napoleon protektoratı astında bolǵan hám Rossiyaǵa qarsı Franciya avanposti sıpatında kóterilgen Varshava Ullı gercoglıgıne iye edi. Aqırında, Neapolda Napoleonnıń kúyewi Ioaxim I (Myurat), Ispaniyada onıń inisi Jozef húkimdarlıq etti. Daniya 1807-jıldan baslap Napoleon menen awqamda edi. Franciyanıń qarsılasları tek Angliya hám Rossiya bolıp qaldı, olardıń biri teńizde, ekinshisi qurǵaqlıqta edi. Óziniń flotı menen kúshli bolǵan Angliya Napoleonǵa qarsı gúresti dawam ettirdi.

Uliwma alǵanda, Napoleon siyasatı sanaat hám awıl xojalıǵı óndirisiniń ósiwine, baylıqtı saqlaw hám kóbeytiwge járdem berdi, biraq júdá kóp qarjılar áskeriy maqsetlerge sarplandı. 1804-jılı Franciyada «Puqaralıq kodeksi» (nızamlar toplamı) qabıl etilip, ol úlken hám mayda múlklerdi hárqanday basqınshılıqlardan qorǵawdı názerde tutqan. Keyin ala ol barlıq Evropa mámleketleri nizam shiǵarıwshıları ushın úlgi bolip xizmet etti. Álbette, puqaralıq kodeksiniń jaratılıwı ulıwma Evropa kólemindegi waqıya boldı hám Franciya nızamshılıǵınıń keń tarqalıwına sebep boldı. Birewler onı «házirgi civilizaciyalı dúnyanıń kodeksi» dep ataydı, Franciya «óziniń puqaralıq kodeksi menen jámiyetlik dúzimniń eń jaqsı formasın ornatqan» dep esaplaydı. Franciya usınday jollar menen urıs waqtında tógilgen qan ushın insaniyattı sıylıqladı hám házirgi áwladqa tiygizilgen jawızlıqlardı keleshek áwladlar ushın támiyinlegen úlken jaqsılıqları menen bir qansha qapladı. Sol waqıtta Napoleon húkimdarlıǵı Evropada revolyuciya isledi hám usı mániste Napoleon Ullı francuz revolyuciyasınıń tiykarǵı ideyalıq dawamshısı edi.

## Britaniyalılardıń Franciya koloniyaların basıp alıwı
1802-jıl 17-oktyabrde-aq Britaniya húkimeti Vest-Indiyaǵa, Gollandiya Gvianası hám Jaqsı úmit burınına burınǵı urısta olardan tartıp alınǵan koloniyalardı francuzlar hám Niderlandiyanıń Batava respublikasına tapsırmaw haqqında buyrıq jiberdi. Bul buyrıq Jaqsı Úmit burınına jetip barǵan waqıtta ol niderlandlarǵa tapsırılǵan edi, biraq buyrıqtı alıp kelgen inglis kemesınıń komandiri hiylekerlik penen bekinislerdi qaytadan qolǵa kirgizdi.

1804-jıl mayda inglis eskadrası Gollandiya Gvianasın iyeledi.

1806-jılı yanvarda inglisler Jaqsı úmit burının pútkilley iyeledi. Keyin Ispaniyanıń Franciya menen awqamlasıwı nátiyjesinde inglisler Ispaniyanıń Rio-de-La-Plata patshalıǵına bastırıp kirip, Buenos-Ayresti basıp aldı, biraq bir neshe aydan keyin jergilikli xalıq tárepinen quwıp shıǵarıldı. Kelesi jılı olar jáne payda boldı, biraq jáne jeńildi hám boysınıwǵa májbúr boldı.

1808-jılı inglisler Vest-Indiyada Franciyanıń Dezirad hám Mari-Galant atawların (Gvadelupa atawı janında) iyeledi, biraq olardıń Sen-Marten atawın iyelewge urınıw nátiyjesiz qaldı.

1809-jıl yanvarda inglisler hám olardıń awqamlası bolǵan portugallar Franciyanıń Gvianası, 24-fevralda Martinika, 7-iyulde bolsa Gaiti atawındaǵı Santo-Domingo basıp alındı. 1809-jıl iyulde inglisler Franciyanıń Senegal mámleketin iyeledi.

1810-jıl 6-fevralda inglis eskadrası Gvadelupani, 1810-jıl 9-iyulde inglis eskadrası Reyunon atawın, 14-avgustta bolsa inglisler Il-de-Francedegi Gran-Portqa kiriw jolın qorǵap turǵan Pass atawın iyeledi. 1810-jıl 3-dekabrde Il-de-France táslim boldı.

1811-jıl avgustta inglis armiyası Niderlandiyanıń shıǵıs Hindstanındaǵı Yava qalasına kelip túsedi, ol 1810-jılı Niderlandiya Napoleon imperiyası quramına kirgizilgennen keyin Franciyanıń koloniyasına aylanadi. General-gubernator Yan Villem Yansens birneshe hápte dawamında golland, francuz hám jergilikli bólimlerge súyenip qarsılıq kórsetti, biraq jeńilisten keyin boysınıwǵa májbúr boldı.

## Franciya-Rossiya urısı (1812) hám Altınshı koaliciya (1813-1814)

1812-jıldan baslap Napoleon áskeriy qúdiretiniń páseyiwi baslanadı, onı Portugaliya hám Ispaniyada Franciya qurallarınıń ámelge asırılmay qalıwı tayarlap qoydı (Pireney yarım atawındaǵı urısqa qarań). Napoleon armiyasınan asırılǵan 1812-jılǵı Rossiya kampaniyası Evropa mámleketlerine hálsiregen Franciyaǵa jáne hújim qılıw imkaniyatın berdi. Eń qúdiretli altınshı koaliciya Bonaparttıń qanı qurıǵan armiyasına topıldı. Awqamlaslar kóp sanlı insan resurslarınan paydalanıp, úlken qıyınshılıq penen Napoleondı Germaniyadan qısıp shıǵarıwǵa eristi (1813). Keyin urıs Franciya aymaǵında dawam etti hám dushpan armiyasınıń Parijge kiriwine jol qoyǵan marshal Marmonnıń satqınlıǵınan keyin Napoleon óz erki menen taxttan ketiw haqqındaǵı aktke (1814) qol qoydı.

## Jetinshi koaliciya (1815)

Napoleon urıslarınıń aqırǵı epizodi ataqlı Vaterloo sawashı menen «Júz kún» dáwiriniń áskeriy atlanıs boldı. Bul urıslardıń nátiyjesi Birinshi imperiya dáwirine juwmaq bolǵan Parij tınıshlıq shártnamasına qol qoyılıwı boldı.

## Juwmaqları

Vena kongressi: Maqseti hám qatnasıwshıları: Kongress feodallıq-absolyutistlik monarxiyalardı tiklew hám Evropanıń jana shegaraların belgilewge qaratılǵan edi. Onda Osmaniyler imperiyasınan basqa barlıq Evropa mámleketleri qatnastı. Tiykarǵı sheshimler: Avstriya Niderlandiyasın jana Niderlandiya patshalıǵı quramına qosıw, Italiyada Gabsburglardı tiklew, Norvegiyanı Shveciyaǵa beriw, Germaniya awqamın dúziw. Polshadaǵı ózgerisler Varshava gercoglıgınıń bir bólimi Polsha patshalıǵı sıpatında Rossiya imperiyası quramına kirdi, basqa aymaqlar Prussiyaǵa qaytarıldı. Shveycariyanıń neytralitetı: Shveycariyanıń ekonomikalıq rawajlanıwı hám áskeriy kelispewshiliklerden qorǵalıwına járdem bergen xalıqaralıq tán alınıwı. Parij tınıshlıq shártnaması: Qatnasıwshıları: Rossiya, Ullı Britaniya, Avstriya, Prussiya hám Franciya. Aymaqlıq ózgerisler: Franciya ayırım jaǵdaylar menen 1790-jılǵı shegaralarına qaytıp keldi. Kontribuciya: Franciya 700 mln frank tólewge minnetlendi hám waqtınsha okkupaciyalawǵa kelisti. Kórkem óner dóretpelerin qaytarıw: Franciya urlanǵan kórkem óner hám ádebiyat dóretpelerin qaytarıp beriwi kerek edi. Burbonlar restavraciyası (1814-1830): Keńislik hám baslanıwı: Napoleonnıń bas tartıwı 1814-jılı Napoleon I taxttan waz keshiwge májbúr boldı hám Elba atawına quwǵınǵa jiberildi. Burbonlardıń qaytıp keliwi: Qatl etilgen Lyudovik XVI nıń inisi Lyudovik XVIII Franciya taxtına qayta tiklendi. Vena kongressi hám territoriyalıq ózgerisler: Vena kongressi (1814-1815): Kongresstiń tiykarǵı maqseti Napoleon urıslarınan keyin Evropada turaqlılıq hám tártipti tiklew edi. Franciya shegaraları Franciya revolyuciyalıq hám Napoleon dáwirindegi barlıq aymaqlıq qolǵa kirgiziwlerden waz keship, 1792-jılǵı shegaralarına qaytıp keldi.

## Siyasiy tásirler
Napoleon urısları Evropada túpkilikli ózgerisler alıp keldi, biraq reakcion kúshler qaytıp keldi hám Burbonlar úyin Franciya taxtına tikledi. Napoleon Batis Evropanıń kópshilik bólimin bir húkimdarlıqqa ótkeriwge erisken edi. Evropanıń kópshilik mámleketlerinde Franciya imperiyasındaǵı boysındırıw Franciya revolyuciyasınıń kóplegen liberal ózgesheliklerin, sonıń ishinde, demokratiya, sudlarda tiyisli process, krepostnoy huqıqınıń biykar etiliwi, katolik shirkewi hákimiyatınıń qısqarıwı hám monarxlarǵa konstituciyalıq sheklewler qoyılıwın talap etiwdi alıp keldi. Sawda hám sanaattıń rawajlanıwı menen orta klaslardıń dawısınıń artıwı, qayta tiklengen Evropa monarxları revolyuciyadan aldınǵı absolyutizmdi qayta tiklewdi qıyınlastırdı hám Napoleon húkimdarlıǵı dáwirinde ámelge asırılǵan reformalardıń kópshiligin saqlap qalıwǵa májbúr boldı. Institucionallıq miyraslar házirgi kúnge shekem puqaralıq huqıq túrinde, anıq belgilengen huqıq kodeksleri Napoleon kodeksiniń máńgilik miyrası bolıp qalmaqta.

Franciyanıń Evropanıń basqa iri mámleketlerınıń hár qıylı birlesken kúshleri hám aqır-aqıbetinde olardıń barlıǵı menen jigirma jıldan aslam dawam etken turaqlı urısı aqır-aqıbetinde óz nátiyjesin berdi. Napoleon urıslarınıń aqırına kelip, Franciya Lyudovik XIV dáwirinen beri bolǵanınday, kontinental Evropada húkimdarlıq roline iye bolmadı, sebebi Vena kongressi tiykarǵı kúshlerdiń óz ara teńsalmaqlılıǵın támiyinlew hám tınıshlıq boliwi ushın olardıń ólshemlerin ózgertiw arqalı «kúshler teńsalmaqlılıǵın» jarattı. Usı múnásibet penen Prussiya óziniń burınǵı shegaraların qayta tikledi, sonday-aq, Polsha hám Saksoniyanıń úlken bólegin aldı. Júdá keńeygen Prussiya turaqlı Ullı mámleketke aylandı. Prussiyanıń itibarın batısqa hám Franciyaǵa tartıw maqsetinde kongress Prussiyaǵa Reyn hám Vestfaliyani da berdi. Bul sanaat rayonları XIX ásirde agrar Prussiyanı sanaat jetekshisine aylandırdı. Ullı Britaniya en áhmiyetli ekonomikalıq kúshke aylandı hám onıń Patshalıq teńiz flotı XX ásirge shekem pútkil dúnyada sózsiz teńiz ústinligine iye boldı.

Napoleon dáwirinen keyin milliylik salıstırmalı jańa háreket bolip, áhmiyetli orınǵa iye boldı. Bul keleshektegi Evropa tariyxınıń kópshilik baǵdarın qáliplestirdi. Onıń rawajlanıwı ayırım mámleketlerdiń baslanıwı hám basqalarınıń tamamlanıwın belgiledi, sebebi Napoleon dáwirinen keyingi júz jılda Evropa kartası keskin ózgerdi. Feodallar hám aristokratiya tárepinen basqarıw keń túrde kelip shıǵıw hám mádeniyat birligine tiykarlanǵan milliy ideyalar menen almastırıldı. Bonaparttıń Evropa ústinen húkimdarlıǵı qala-mámleketler, patshalıqlar hám knyazliklerdi birlestiriw proccesin baslaw arqalı Germaniya hám Italiya milliy mámleketlerine tiykar salıw ushın tuqımlardı septi. Urıs aqırında Daniya Norvegiyanı Shveciyaǵa beriwge májbúr boldı, tiykarınan Finlyandiyanı joǵaltqanı ushın kompensaciya sıpatında, koaliciyanıń basqa aǵzaları buǵan kelisim berdi, biraq 1814-jıl 17-mayda Norvegiya óz konstituciyasına qol qoyganlıǵı sebepli Shveciya Shveciya-Norvegiya urısın baslap jiberdi (1814). Urıs 1814-jıldıń 26-iyul — 14-avgust aralıǵında qısqa dawam etti hám Norvegiyanı Shveciya menen jeke awqamǵa kirgizgen Shveciyanıń jeńisi boldı. 1905-jılı awqam tınısh jol menen tarqatıldı. Franciyaǵa qarsı bufer mámleket sıpatında dúzilgen Niderlandiya Birlesken Patshalıǵı 1830-jılı Belgiya ǵárezsizligi menen tez tarqalıp ketti.

Latın Amerikası koloniyalarınıń Ispaniya hám Portugaliyadan gárezsizlik alıwında Napoleon urısları da tiykarǵı rol oynadı. Qarama-qarsılıq, ásirese Trafalgar sawashınan keyin Ispaniyanıń abırayı hám áskeriy qúdiretin tómenletedi. Ispan Amerikasında kóplep kóterilisler bolip, olar ǵárezsizlik urıslarına alıp keldi. Portugaliya Amerikasında Braziliya úlken avtonomiyaǵa iye boldı, sebebi ol házir Portugaliya imperiyasınıń orayı bolip xizmet etti hám siyasiy jaqtan Patshalıq dárejesine kóterildi. Bul waqıyalar 1820-jılı Portugaliya liberal revolyuciyasına hám 1822-jılı Braziliya ǵárezsizligine de óz úlesin qosti.

Vena kongressinen keyingi salıstırmalı transatlantik tınıshlıq ásirinde «insaniyat tariyxındaǵı eń úlken kontinentler aralıq migraciya» júz berdi, ol «Napoleon urısları payda etken plotinanıń bosatılıwınan keyin immigraciyanıń úlken kóteriliwi» menen baslandı. AQSh xalqına salıstırǵanda immigraciya aǵımı rekord dárejege kóterildi (1850-51-jılları 1,6 procentke shekem), sebebi 1815-1914-jılları 30 million evropalılar Amerika Qurama Shtatlarına kóship keldi.

Vena kongressinen jáne bir koncepciya — birden-bir Evropa payda boldı. Jeńilgennen keyin Napoleon erkin hám tınısh «Evropa birlespesi» haqqındaǵı ármanı ámelge aspay qalǵanınan ókinish bildirdi. Bunday Evropa birlespesi basqarıw, ólshew sisteması, valyuta hám Puqaralıq kodeksindegi birdey principlerge iye boladı. Bir yarım ásir ótkennen keyin hám eki jáhán urısınan keyin bul ideyalardan bir neshshesi Evropa Awqamı kórinisinde qayta payda boldı.

## Derekler