Veksel

**Veksel** bul kórsetilgen múddet kelgennen keyin belgili aqsha muǵdarın veksel iyesine (veksel saqlawshıǵa) tólew haqqında veksel beriwshiniń minnetlemesin tastıyıqlaytuǵın bahalı qaǵaz.

Vekseller qaznalıq hám kommertsiyalıq, ápiwayı hám ótkiziletuǵın bolıp bólinedi.

Ápiwayı veksel veksel saqlawshıǵa belgili múddette hám belgili orında yamasa onıń buyrıǵı boyınsha belgili aqsha muǵdarın tólew haqqında veksel beriwshiniń (qarızlanıwshınıń) ápiwayı hám hesh qanday shártlesilmegen minnetlemesinen ibarat jazba hújjet bolıp esaplanadı.Usınday vekselde eń basınan baslap eki adam: veksel beriwshi (onıń ózi ózine berilgen veksel boyınsha tikkeley hám sózsiz tólewge minnetlenedi) hám birinshi satıp alıwshı, veksel saqlawshı (ol veksel boyınsha tólem alıw huqıqına iye) qatnasadı.
Ápiwayı vekseldiń basqa aqsha qarız minnetlemelerinen parqı sonnan ibarat:
* veksel ótkeriletuǵın jazıw boyınsha qoldan qolǵa beriletuǵın bolıwı múmkin;
* vekselge qatnasıwshı shaxslar ushın ol boyınsha juwapkershilik birdey jámlesken bolıp tabıladı, aylanıssız jazıw jazǵan shaxslardan basqası;
* imzaǵa gúwalıq beriw ushın notarial mekemege keliw talap etilmeydi;
* vekseldi belgilengen múddette tólemegende notariallıq narazılıq jasaw zárúr;
* vekseldiń mazmunı ótkiziletuǵın hám ápiwayı veksel haqqındaǵı Qarar menen anıq belgilengen, al basqa shártler jazılmaǵan bolıp esaplanadı;
* veksel abstrakt aqsha hújjet bolıp tabıladı hám usınıń sebebinen tabanpul yamasa girew pul menen támiyinlenbeydi.

Ótkiziletuǵın veksel (trassant) – bul belgili múddette hám belgili orında yamasa alıwshınıń buyrıǵı boyınsha ogan belgili aqsha muǵdarın tólew haqqında veksel beriwshiniń tólewshige sózsiz buyrıǵınn ibarat jazba hújjet.

Ótkiziletuǵın veksel qarız alǵan haqqında tilxat bolǵan ápiwayı vekselden tiykarǵı parqı sonnan ibarat, ol bir shaxstıń biyliginen ekinshi shaxstıń biyligine baylıqlardı jiberiw, ótkeriw ushın arnalǵan.

Ótkiziletuǵın veksel beriw (trassirovkalaw) – ol boyınsha aktsept hám tólem kepili minnetlemesin óz moynıńa alıw degendi ańlatadı.

Kommertsiyalıq veksel degende anıq sawda kelisimi túsiniledi. Kommertsiyalıq veksel finans sitemasında tovarlardı hám xızmetlerdi tutınıwshıǵa (satıp alıwshıǵa) jetkerip beriwshi (satıwshı) tárepinen beriletuǵın kreditti bir mártelik rásmiylestiriw quralı sıpatında keń paydalanıladı. Hár qanday qarız instrumentinde sıyaqlı, bunda da zıyat hám kemis finans pozitsiyalarına iye subektler boladı.

Vekselde eki eń áhmiyetli wazıypa – kredit xám esap – kitap wazıypaları birlestirilgen. Bir tárepten, bul tovar kelisimi tárepleriniń biriniń ekinshi tárepke kredit beriw usılı, al ekinshi tárepten, veksel aqsha surrogat bolıp tabıladı, ol almasıw sıpatına bola aqshanıń ornın basatuǵın tólem quralı bolıp xızmet etedi. Bunnan tısqarı, Oraylıq bankte kommertsiyalıq banklerdiń járdeminde vekseller esabı aqsha aylanısı kanallarına naq aqshanıń túsiw usıllarınıń biri bolıp tabıladı. Veksel – dawsız hám sózsiz qarız minnetlemesi bolıp tabıladı. Bul sonı ańlatadı, tárepler tólewdi bir waqıyanıń bolıwına baylanıslı etip qoya almaydı. Veksel boyınsha tólem onı shıgarıp qoyıw sebeplerine qaramastan ámelge asırılıwı tiyis. Qararda qarızdar qarızdan bas tartqan jaǵdayda onı tez hám jıldam óndiriwi tártibin belgileydi. Vekseldiń dawsızlıǵı tólemnen bas tartıwǵa yamasa qarızdı prolongirovat etiwge bolmaytuǵınlıǵında kórsetedi. Veksel – bul ıqtıyarlı tólem minnetlemesi, yaǵnıy ol boyınsha qarızdarlıq vekseldiń payda bolıw sebeplerine aynalǵan ayqın tovar jetkerip beriwlerden kelip shıqqan tikkeley qarız minnetlemelerinen tolıq payda boladı. Veksel óz qarızın ekinshi shaxsqa tólew esabına birinshi iyesi tárepinen ótkeriwden tovar kelisimi menen baylanıs tolıq joǵaladı. Veksel boyınsha qarızdar oǵan huqıqtı jańadan satıp alǵan basqa shaxsqa qarız summasın tólewge minnetli, eger hátte ol birinshi baslanǵısh kelisimde bas tartqan bolsa da (tolıq jetkerip bermew, sapa normativlerine sáykesizlik, basqa sort hám t. b.). Al bul jaǵdayda vekseldiń birinshi iyesine ótew haqqında qayta talap etiw huqıqı qarızdarda qaladı. Tovar jetkerip beriwshilerdiń shártliligi – vekseldiń áhmiyetli shárti. Bir Qatar mámleketlerde veksel boyınsha óz minnetlemelerin qarızdarlardıń orınlanıwına baylanıslı payda bolǵan tartıslardı sheshiw ushın arnawlı veksel sudı bar. Veksel sudınıń tiykarǵı artıqmashlıgı sonnan ibarat, onda tek vekselge tiyisli máseleler ǵana qarap shıǵıladı. Vekseldiń qatnasıwında tovar kelisiminiń shartlerin orınlamaw yamasa azı – kem orınlaw jaǵdayları menen baylanıslı barlıq basqa máseleler bul jaǵdayda puxaralıq nızamlar menen reglament etiledi.

Vekseldiń rekvizitleri veksel jaǵdayı menen qatań belgilengen, vekselde óz imzasın qoyǵan barlıq shaxslar usı payıtqa óz minnetlemelerine muwapıq juwap beredi. Keyinirek vekseldiń mazmunına kirigiziliwi múmkin bolgan ózgerisler oǵan óz imzasın qoyǵan shaxslardıń minetlemelerinde hesh qanday sáwlelenbeydi. Vekseldi shıgarıp qoyıw, aylanıs etiw tártibi, táreplerdiń huqıqları menen minnetleri arnawlı veksel rejesi menen tártiplestiriledi. Xalıw aralıq sawda qatnasıqlarınıń hám veksel aylanısınıń keńnen rawajlanıwına baylanıslı 1930-jılı 7-iyunde Jenevada vekseller haqqında Xalıq aralıq konventsiyaǵa qol qoyıldı. Ol milliy veksel nızamların muwapıqlastırdı.

Veksel haqqında Xalıq aralıq Konventsiyaǵa muwapıq formulyarda bekitilgen segiz minnetli rekvizit bar. Veksel usınday bolıp esaplanadı; eger:

1) "veksel belgi", yaǵnıy "veksel" tek atamasında ǵana emes, al vekseldiń tekst mazmunında da dáslep veksel emes minnetlemeni usınday minnetlemege aylandırıwdı maqsetinde bolıwı tiyis;

2) tólem summası (veksel valyutası) kórsetilgen.

Summa az degende eki ret: bir ret sanlar menen, ekinshi ret jazıw hám bas hárip penen kórsetilgen bolıwı tiyis. Eger summalar arasında tuwrı kelmewshilik bolsa, onda jazıw menen jazılǵan summa tuwrı bolıp esaplanadı. Eger jazıw menen jazılǵan summalar arasında tuwrı kelmewshilik bolsa, onda az summa tuwrı bolıp esaplanadı. Veksel valyutası sırt el valyutasında belgilengen bolıwı múmkin. Tólemniń eki valyutasına da ruqsat etiledi, biraq olar arasında "hám" dánekeri turıwı tiyis, biraq "yamasa" dánekeri turmawı tiyis.

Veksel boyınsha protsent tólep veksel valyutasına kiriwi múmkin, al ayırımları kórsetilgen bolıwı da múmkin. Sońǵı jaǵdayda bul jazıw tap veksel valyutası rásmiylestiriletuǵın qaǵıydalar boyınsha rásmiylestiriledi;

3) ol boyınsha tólewshi haqqında maǵlıwmatlar boladı. Bul yuridikalıq shaxstıń rekvizitleri yamasa fizikalıq shaxstıń familiyası, sonday-aq onıń mánzili bolıwı múmkin;

4) bul qarız minnetlemesi paydasına tólem islenetuǵın shaxs haqqında maǵlıwmatlardı ózinde saqlaydı. Bul tólem arnalǵan shaxs yamasa veksel shıǵarǵan shaxs bolıwı múmkin. Bul jaǵdayda "meniń paydama (bizlerge) tólensin" jazıwı bolıwı tiyis. Eger úshinshi shaxs belgisiz bolsa, onda jazıw forması tómendegishe boladı: "biziń buyrıǵımız boyınsha tólensin";

5) tólem ornı kórsetilgen boladı. Bul yuridikalıq shaxs turǵan orın, fizikalıq shaxs jasaytuǵın orın yamasa qálegen basqa orın bolıwı múmkin. Eger vekselde tólem ornı kórsetilmegen bolsa, onda onı dúzgen orın (ápiwayı veksel) yamasa ol boyınsha tólewshiniń ataması menen bir qatarda belgilengen orın (jiberiletuǵın veksel) sonday orın bolıp esaplanadı. Tólem ornı menen tólewshiniń turǵan ornı tuwrı kelmeytuǵın vekseller domitsilirlengen dep ataladı. Sonday-aq tólewshiden tısqarı tólep tóseytuǵın shaxs – domitsiliat bolıwı múmkin.

Bunnan tısqarı, vekselde tólem ámelge asırılıwı tiyis bolǵan shaxstıń ataması (ádette, bank) kórsetilgen bolıwı múmkin;

6) tólem múddeti: kúni, ayı, jılı (veksel múddeti) boladı.
Onı kórsetiwdiń kóplegen usılları bar: belgili kúnge, dúzilgennen sonshelli waqıtta, usınılǵannan sonshelli waqıtta. Kóbinese vekselde ayqın kalendarlı sáne kórsetiledi. "Maydıń basında", "iyunniń ortasında", "oktyabrdiń aqırında" túrinde sáneni belgilewge boladı, bul tiyislisinshe aydıń birinshi, on besinshi hám sońǵı kúnin ańlatadı. Berilgen kúnnen esaplanǵan múddetli veksel "bir aydan keyin", "altı aydan keyin" hám t.b. jazıw formasına iye. Bul vekseldi shıǵarǵan sáneniń baslanǵısh punkti bolıp xızmet etetuǵının ańlatadı. Tólem múddeti aydıń kórsetilgen kúnnen keyingi kúni keledi. Eger sol ayda tiyisli kún bolmasa, tólem múddeti sol aydıń sońǵı kúni keledi. Eger tólem múddeti dem alıs kúnine tuwrı kelse, onda onnan keyingi jumıs kúni tólem tólenedi. Aydıń sońǵı kúni basqasha boladı, bul jaǵdayda gáp bunnan aldıńǵı jumıs kúni haqqında baradı. Eger veksel "talap etiw kúni" múddeti menen dúzilgen bolsa hám hesh qanday basqa múddet kórsetilmese, onda ol dúzilgen kúnnen baslap jıl dawamında tólewge talap etilgen bolıwı tiyis. Veksel iyeleri onı tapsırǵanda onı tólew múddetin qısqartıw tárepine ózgertiwi múmkin. Veksel shıǵarıwshı sonday – aq sonday kúndi kórsetiwi múmkin, onnan burın veksel tólewge talap etiliwi múmkin emes;

7) qoyıw waqtına (sánesine) hám ornına iye. Bunda qarızlardıń jasaw ornı hám vekseldi qoyıw ornı hár qıylı bolıyı múmkin. Eger vekselde usınday maǵlıwmatlar joq bolsa, onda yuridikalıq shaxstıń jasaw ornı yamasa turgan ornı qoyıw ornı esaplanadı. Dúziw ornı áhmiyetli rol oynaydı, óytkeni ol anıq nızamlardı belgileydi, olar boyınsha tárepler ortasındagı tartıslar sheshiledi. Al vekseldiń qoyıw waqtın kórsetiw anıq bolmasa veksel saqlawshınıń miynetke uqıplı bolǵan – bolmaǵanın anıqlaw múmkin emes.

8) vekseldi qoyǵan shaxstıń óz imzası bolıwı shárt. Ol anıq túrde qol qoyǵan bolıwı tiyis. Faksimil imzalar qabıl etilmeydi. Usınıń menen birge fizikalıq shaxstıń tolıq ismi yamasa vekseldi qoyǵan yuridikalıq shaxstıń ataması shártli túrde kórsetilgen bolıwı tiyis. Eger vekseldi yuridikalıq shaxs qoyǵan bolsa, onda firma tárepinen berilgen isenimnamaǵa muwapıq imza qoyıw huqıqına iye fizikalıq shaxs oǵan imza qoyadı.