Islam tariyxı

**Islam tariyxı**, kópshilik tariyxshılardıń pikirinshe, biziń eramızdıń VII ásir baslarında Muhammed payǵambardıń Mekke hám Madinadaǵı shaqırıǵı menen baslanǵan dep esaplanadı, biraq musılmanlar bul dáwirdi Adam ata, Nux, Ibrahim, Muwsa, Dawıt, Sulayman hám Isa sıyaqlı Ibrahim payǵambarları arqalı jetip kelgen tiykarǵı isenimge, yaǵnıy Qudaydıń erkine boysınıwǵa (ǵa) qaytıw sıpatında kóredi. Dástúriy ráwiyat boyınsha, Islam payǵambarı Muhammed eramızdıń 610-jılında musılmanlar iláhiy dep esaplaytuǵın wahiylerdi qabıl ete baslaǵan; ol jalǵız Allaǵa boysınıwǵa, jaqınlasıp kiyatırǵan Aqıret kúnine tayarlıq kóriwge, jáne de kámbaǵal hám mútájlerge sadaqa beriwge shaqırǵan. Muhammedtiń xabarı tárepdarların (*ṣaḥāba*) tabıwdı baslaǵan sayın, ol Mekke aqsúyekleri tárepinen barǵan sayın kúsheyip baratırǵan dushpanlıq hám quwdalawlarǵa dus keldi. 622-jılı Muhammed Yathrib qalasına (házirde Madina dep ataladı) hijrat etken hám ol jerde Arabstan qáwimlerin Islam astına birlestire baslaǵan; 630-jılı Mekkege qaytıp kelip, qala ústinen qadaǵalawdı qolǵa kirgizgen hám barlıq butlardı joq etiwdi buyırǵan. Muhammed  (632-jıl) qaytıs bolǵan waqıtta, Arabstan yarım atawındaǵı derlik barlıq qáwimler Islamdı qabıl etken, biraq Rashidun xalifalıǵı dáwirinde musılman jámáátine kim basshılıq etiwi haqqında kelispewshilik payda boldı.

Dáslepki musılman basqınshılıqları Islamnıń tarqalıwına sebep boldı. Eramızdıń VIII ásirine kelip, Umawiyler xalifalıǵı batısta al-Andalustan shıǵısta jaylasqan Hind dáryasına shekem sozıldı. Umawiyler hám Abbasiyler xalifalıǵı tárepinen basqarılǵan siyasiy strukturalar (Jaqın Shıǵısta, keyin ala Ispaniya hám Qubla Italiyada), sonday-aq, Fatimiyler xalifalıǵı, Saljuqiyler, Ayyubiyler hám Mamluklar dinastiyası dúnyadaǵı eń tásirli kúshler qatarında bolǵan. Samaniyler, Gaznawiyler hám Guriyler tárepinen dúzilgen kúshli parsılasqan imperiyalar texnologiyalıq hám administrativlik rawajlanıwǵa úlken úles qostı. Islam altın ásiri mádeniyat hám ilimniń kóplegen orayların júzege keltirdi hám orta ásirlerde belgili enciklopedist alımlar, astronomlar, matematikler, táwipler hám filosoflardı jetilistirdi.

XIII ásir baslarına kelip, Deli sultanlıǵı Hindstan yarım atawınıń arqa bólimin basıp aldı, Rum sultanlıǵı hám Artuqiyler sıyaqlı túrkiy dinastiyalar bolsa XI-XII ásirler dawamında Vizantiya imperiyasınan Anatoliyanıń úlken bólimin basıp aldı. XIII-XIV ásirlerde Mongollar basqınshılıǵı, sonday-aq, Qara ólim sebepli xalıq sanınıń azayıwı Persiyadan Mısırǵa shekem sozılǵan musılman áleminiń dástúriy orayların sezilerli dárejede hálsiretti, biraq bul dáwirde Temuriyler Renessansınıń júzege keliwi hám Batıs Afrikadaǵı Mali imperiyası hám Qubla Aziyadaǵı Bengal sultanlıǵı sıyaqlı iri ekonomikalıq kúshlerdiń payda bolıwı baqlandı. Siciliya ámirliginen hám Qubla Italiyadaǵı basqa aymaqlardan musılman mavrlardıń súrgin etiliwi hám qullıqqa salınıwı artınan, Islamiy Iberiya áste-aqırın xristian kúshleri tárepinen Rekonkista barısında basıp alındı. Soǵan qaramastan, dáslepki jańa dáwirde porox imperiyaları — Osmaniyler imperiyası, Temuriyler, Baburiyler imperiyası hám Safaviyler — jáhán kólemindegi qúdiretli mámleketler sıpatında maydanǵa shıqtı.

XIX ásir hám XX ásir baslarında musılman áleminiń kópshiligi Evropanıń ullı mámleketleriniń tásiri yamasa tikkeley qadaǵalawı astına tústi. Sońǵı eki ásir dawamında ǵárezsizlikke erisiw hám zamanagóy milliy mámleketlerdi qurıw jolındaǵı ayırım háreketler búgingi kúnge shekem jańǵırıp kelinbekte, sonday-aq, Jaqın Shıǵıs hám Arqa Afrika aymaǵındaǵı tartıslı ellerdi, bular qatarına Awǵanstan, Oraylıq Afrika, Chechenstan, Irak, Kashmir, Liviya, Palestina, Siriya, Somali, Shinjon hám Yemen kiredi. Neft kópligi Parsı qoltıǵı menen birge islesiw keńesine aǵza arab mámleketlerin (Baxreyn, Kuveyt, Oman, Qatar, Saudiya Arabstanı hám Birlesken Arab Ámirlikleri) turaqlastırdı hám olardı dúnyadaǵı eń iri neft islep shıǵarıwshı hám eksport etiwshilerge aylandırdı; bul mámleketler kapitalizm, erkin sawda hám turizmge itibar qaratadı.

## Derekler

### Esletpeler