Hernán Cortés

**Hernán Cortés — ** Oaxaka oypatınıń 1-markizi (1485 – 1547) XVI ásir baslarında Atstek imperiyasınıń qulawına sebepshi bolǵan hám házirgi Meksika materiginiń úlken bólegin Kastiliya koroli húkimdarlıǵına alıp kelgen ekspediciyaǵa basshılıq etken ispan konkistadorı, áskeriy sárkarda, sayaxatshı, general kapitan hám jazıwshı. Cortés Amerikada Ispaniyanı koloniyalastırıwdıń birinshi basqıshın baslaǵan ispan sayaxatshıları hám konkistadorları áwladınıń bir bólegi bolǵan.

Ispaniyanıń Medelin qalasında mayda dvoryanlar shańaraǵında tuwılǵan Cortés Jańa dúnyadaǵı qızıqlı waqıyalardı hám baylıqqa umtılıwdı tańladı. Ol Espanolaǵa, keyinirek Kubaǵa barıp, ol jerde encomienda (belgili subektlerdiń miynet etiw huqıqı) aldı. Qısqa waqıt atawda shólkemlestirilgen ekinshi ispan qalashasınıń alkaldı (magistri) wazıypasın atqaradı. 1519-jılı ol qurǵaqlıqqa shólkemlestirilgen úshinshi ekspediciyanıń kapitanı etip saylandı. Onıń Kuba gubernatorı Diego Velaskes de Kuelyar menen dushpanlıǵı nátiyjesinde ekspediciya sońǵı waqıtta shaqırıp alındı, buyrıqqa bolsa Kortes itibar bermegen.

Kontinentke kelgen Cortés ayırım jergilikli xalıqlar menen basqalarına qarsı awqamlas bolıw strategiyasın tabıslı orınladı. Sonday-aq, awdarmashı sıpatında jergilikli hayal - donya Marinadan da paydalanǵan. Sońınan, onıń birinshi balasın tuwdı. Kuba gubernatori Cortésti qamaqqa alıw ushın elshilerdi jibergende, olar menen urısıp, qosımsha áskerlerden járdem sıpatında paydalanıp jeńip shıqtı. Cortéstuwrıdan-tuwrı pachaǵa xat jazıp, kóterilis ushın jazalanıwdıń ornına tabısları ushın tán alınıwın soradı. Atstekler imperiyasın awdarıp taslagannan keyin, Cortéske del-Valle-de-Oaxaka markizi, onnan da abıraylıraq korol orınbasarı ataǵı joqarı dárejeli aqsúyek Antonio de Mendozaǵa berildi. 1541-jılı Cortés Ispaniyaga qaytıp keldi hám ol jerde altı jil ótkennen soń óz-ózinen qaytıs boldı.

## Atı
Óziniń belgili shıǵarmalarında Cortés ózin Hernando Cortés dep ataǵan. XX ásirge shekem kópshilik jazıwshılar onıń atın «Hernando» yamasa onıń ekvivalenti «Fernando» dep jazıwdı dawam ettirgen. Mısalı, William H. Prescottıń «Meksikanıń basıp alınıwı» (1843) degen shıǵarmasında ol Hernando Kortes dep atalǵan. Biraq, XX ásirde shártli jazılıwı áste-aqırın qısqarǵan «Hernán» formasına ótken. Házirgi zaman biografiyaları hám enciklopediyalarınıń kópshiligi onı «Hernán» dep ataydı.

## Fizikalıq kórinisi
Nemis xudojnigi Christoph Weiditz óziniń «Traxtenbux» kitabındaǵı illyustraciyasınan tısqarı, Hernán Cortéstiń tiri waqtında islengen úsh belgili portreti bar, biraq olardıń tek nusqaları saqlanıp qalǵan. Bul portretlerdiń hámmesinde Cortéstiń ómiriniń sońǵı jılları súwretlengen. Bernal Diaz del Castilo tárepinen jazılǵan Atstekler imperiyasınıń basıp alınıwı haqqındaǵı gúrrińde Ernan Kortestiń fizikalıq kórinisi haqqında tolıq maǵlıwmat berilgen:

## Ómiri
Cortés shama menen 1485-jılı Kastiliya korolliginiń kambaǵal hám shólistan provinciyası bolǵan Estremadura shtatınıń Medellin qalasında tuwıladı. Onıń ákesi mártebeli ata-babalardan shıqqan, biraq ádewir dáwletli idalgo Martín Cortés bolǵan. Cortéstiń ákesin biletuǵın Bartolomé de las Casas onı «júdá kambaǵal hám ápiwayı skvayr, biraq eski xristian hám aytıwlarına qaraǵanda dvoryan» dep jazǵan edi. Anası Catalína Pizarro bolǵan. Anası Leonor Sanchez Pizzaro arqalı Hernan Inklar imperiyasın basıp alıwshı Francisco Pizzaro menen uzaq tuwısqan bolǵan.

Onıń biografi hám kapellanı Francisco López de Gómaranıń jazıwınsha, Cortés bala waqtında bozarǵan hám keselbent bolǵan. 14 jasında onı Salamancadaǵı ájaǵasına latın tilin úyreniwge jiberedi. Keyingi táriyxshılar bul jeke sabaq beriwdi Salamanca universitetinde oqıǵan waqıt dep túsinedi.

Eki jıl ótkennen soń, Cortés Medellín qalasına qaytıp kelip, ata-anası onıń paydalı yuristlik kásipke iye bolıwına úmit etkenligin ashıwına saladı. Biraq, Salamancadaǵı sol eki jıl, onnan tısqarı, dáslep Valladolid te, sońınan Hispaniolada notarius sıpatındaǵı uzaq oqıw hám tájiriybe dáwiri oǵan Castilenıń huqıqıy kodeksleri haqqında maǵlıwmat berdi. Soń, Meksikanı óziniń ruxsatsız basıp alıwın aqlaw ushın qollanıp kóredi.

Ómiriniń bul dáwirinde Cortés Gómara tárepinen ayawsız, menmen hám tentek sıpatında súwretlengen. 16 jasar waqtında óziniń kishkene wálayat qalasındaǵı turmısınan qısılǵanın sezip, úyine qaytadı. Bul waqıtta Xristofor Kolumbtıń Jańa dúnyadaǵı qızıqlı ashılıwları haqqındaǵı xabarlar Ispaniyaǵa qaytıp kele basladı.

## Balaları
Don Hernán Cortéstiń nekesiz tuwılǵan balaları tómendegiler bolǵan:

* *doña* Catalina Pizarro, 1514-1515-jılları Santyago de Kubada yamasa keyinirek Nueva Ispaniyada tuwılǵan, Kubadaǵı jergilikli hayal Leonor Pisarronıń qızı. Doña Catalina basıp alıwshı hám enkomendero Juan de Salcedoǵa turmısqa shıqtı, onnan Pedro ismli balası boldı.
* *don* Martín Cortés, 1522-jılı Coyoacánda tuwılǵan, doña Marinanıń (La Malinche) ulı, Birinshi Mestizo dep atalǵan; ol haqqında «Martin Kortestiń jańa dúnyası» jazılǵan; doña Bernaldina de Porrasqa úylengen hám eki perzenti bolǵan:
** *doña* Ana Cortés
** *don* Fernando Cortés, Verakrus qalasınıń bas sudyası. Bul áwladtıń áwladları házirgi kúnde Meksikada bar.
* *don* Luis Cortés, 1525-jılı tuwılǵan, Trujillodan (Cáceres) tuwılǵan doña Antonia yamasa Elvira Hermosillodan tuwılǵan.
* *doña* Leonor Cortés Moctezuma, 1527-jılı yamasa 1528-jılı Syudad-de-Meksikada tuwılǵan, atstekler knyazshası Tecuichpotzinniń qızı (shomılǵan Isabel). 1510-jılı 11-iyulde Tenochtitlanda tuwılǵan hám 1550-jılı 9-iyulde qaytıs bolǵan, Moktezuma II Xocoyotzinniń úlken nızamlı qızı hám hayalı donya Mariya Miahuaxuchitl; bask sawdageri hám kánshisi Juan de Tolosaǵa turmısqa shıqqan.
* *doña* María Cortés de Moctezuma, Atstek knyazshasınıń qızı; onıń tuwılǵanınan basqa hesh nárse bilinbegen, bálkim ol qanday da bir kemislik penen tuwılǵan bolsa kerek. 

## Dáretiwshiligi
* Hernán Cortés («Fernando» atınıń italyan tilindegi forması) - Antonio Vivaldi tárepinen 1733-jılı dóretilgen «Motezuma» operasınıń qaharmanı.
* 1816-jılı jazılǵan «Chapmenniń Gomerine birinshi názer» atlı qosıǵında John Keats Vasco Núñez de Balboa ornına Cortésti Tınısh okeanın ashıwshısı sıpatında nadurıs táriyipleydi: «Yamasa iri Cortésdey, búrkit kózleri menen Tınısh okeanına qaradı».
* Cortés 1980-jılı Gary Jennings tárepinen jazılǵan «Aztec» romanında antagonist sıpatında súwretlenedi.
* Cortés 1947-jılı «Kastiliya kapitanı» táriyxıy waqıyalar filminde aktyor Cezar Romero tárepinen («Hernando Cortez») súwretlengen.
* «Cortez the Killer», 1974-jıldaǵı qosıq, Neil Young.
* VII civilizaciyada Ispaniya imperiyası ushın arnawlı birlik sıpatında payda boladı.
* Cortés, «The Road to El Dorado» (2000) - Meksikanıń ispanlar tárepinen basıp alınıwına qarsı súwretlengen multfilm.

## Derekler

## Qosımsha oqıw ushın

### Tiykarǵı ádebiyatlar

* Cortés, Hernán. *Letters* – available as *Letters from Mexico* translated by Anthony Pagden. Yale University Press, 1986. . Available online in Spanish from an 1866 edition.
* Cortés, Hernán. *Escritos sueltos de Hernán Cortés*. Biblioteca Histórica de la Iberia. vol 12. Mexico 1871.
* Díaz del Castillo, Bernal. *The Conquest of New Spain* – available as *The Discovery and Conquest of Mexico: 1517–1521* 
* Díaz del Castillo, Bernal, Carrasco, David, Rolena. Adorno, Sandra Messinger Cypess, and Karen Vieira Powers. *The History of the Conquest of New Spain.* Albuquerque: University of New Mexico Press, 2008 
*  (textbook anthology of indigenous primary sources)
* López de Gómara, Francisco, *Cortés: The Life of the Conqueror by His Secretary,* Ed. and trans. Lesley Byrd Simpson. Berkeley: University of California Press 1964.
* López de Gómara, Francisco. *Hispania Victrix; First and Second Parts of the General History of the Indies, with the whole discovery and notable things that have happened since they were acquired until the year 1551, with the conquest of Mexico and New Spain* University of California Press, 1966
* Prescott, William H. ''History of the Conquest of Mexico, with a Preliminary View of Ancient Mexican Civilization, and the Life of the Conqueror, Hernando Cortes''
* ''Last Will and Testament of Hernán Cortés''
* Letter From Hernán Cortés to Charles the V
* ''Hernán Cortés Power of Attorney,'' 1526 From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress
* Praeclara Ferdinandi Cortesii de noua maris oceani Hyspania narratio sacratissimo... 1524. From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress
* Documentos cortesianos, a compilation by José Luis Martínez of 16th century texts by Cortés or related to Cortés.

### Qosımsha ádebiyatlar

* 
* Boruchoff, David A. «Hernán Cortés.» *International Encyclopedia of the Social Sciences*, 2nd. ed. (2008), vol. 2, pp.&nbsp;146–149.
* Brooks, Francis J. «Motecuzoma Xocoyotl, Hernán Cortés, and Bernal Díaz del Castillo: The Construction of an Arrest.» *[[Hispanic American Historical Review]]* (1995): 149–183.
* Chamberlain, Robert S. «Two unpublished documents of Hernán Cortés and New Spain, 1519 and 1524.» *[[Hispanic American Historical Review]]* 19 (1939) 120–137.
* Chamberlain, Robert S. «La controversia entre Cortés y Velázquez sobre la gobernación de Nueva España, 1519–1522» in *Anales de la Sociedad de Geografía e Historia de Guatemala*, vol XIX 1943.
* 
* Cline, Howard F. «Hernando Cortés and the Aztec indians in Spain.» *The Quarterly Journal of the Library of Congress*. Vol. 26. No. 2. Library of Congress, 1969.
* Denhardt. Robert Moorman. «The equine strategy of Cortés.» *[[Hispanic American Historical Review]]* 18 (1938) 550–555.
* Elliott, J.H., «The mental world of Hernán Cortés.» In *Transactions of the Royal Historical Society*. Fifth Series (1967) 41–58.
* Frankl, Victor. «Hernán Cortés y la tradición de las Siete Partidas.» *Revista de Historia de América* 53–54 (1962) 9–74.
* Himmerich y Valencia, Robert. *The Encomenderos of New Spain, 1521–1555,* Austin: University of Texas Press 1991
* Jacobs, W.J. *Hernando Cortés*.  New York: Franklin Watts, Inc. 1974.
* Keen, Benjamin, *The Aztecs Image in Western Thought*, New Brunswick: Rutgers University Press 1971.
* Konetzke, Richard. «Hernán Cortés como poblador de la Nueva España.» *Estudios Cortesianos*, pp.&nbsp;341–381. Madrid 1948.
* Levy, Buddy. *Conquistador: Hernán Cortés, King Montezuma, and the Last Stand of the Aztecs*.  2008 
* Lorenzana, Francisco Antonio. *Viaje de Hernán Cortés a la Peninsula de Californias*. Mexico 1963
* MacNutt, F.A. *Fernando Cortés and the Conquest of Mexico, 1485–1547*. New York and London 1909.
* Madariaga, Salvador de. *Hernán Cortés, Conqueror of Mexico*. Mexico 1942.
* Marks, Richard Lee. *Cortés: The Great Adventurer and the Fate of Aztec Mexico*. Alfred A. Knopf, 1993.
*
* Mathes, W. Michael, ed. *The Conquistador in California: 1535. The Voyage of Fernando Cortés to Baja California in Chronicles and Documents*. Vol. 31. Dawson's Book Shop, 1973.
* Maura, Juan Francisco.«Cobardía, falsedad y opportunismo español: algunas consideraciones sobre la »verdadera« historia de la conquista de la Nueva España» Lemir (Revista de literatura medieval y del Renacimiento) 7 (2003): 1–29.
* Medina, José Toribio. *Ensayo Bio–bibliográfico sobre Hernán Cortés*. Introducción de Guillermo Feliú Cruz. Santiago de Chile 1952.
* Miller, Robert Ryal. «Cortés and the first attempt to colonize California.» *Calif Hist QJ Calif Hist Soc* 53.1 (1974): 4–16.
* Petrov, Lisa. *For an Audience of Men: Masculinity, Violence and Memory in Hernán Cortés's Las Cartas de Relación and Carlos Fuentes's Fictional Cortés*. University of Wisconsin–Madison, 2004.
* Phelan, John Leddy *The Millennial Kingdom of the Franciscans in the New World,* chapter 3, «Hernán Cortés, the Moses of the New World», Berkeley: University of California Press, 2nd ed., revised, 1971, pp.&nbsp;33–34.
* 
* Restall, Matthew. *Seven Myths of the Spanish Conquest* Oxford University Press (2003) 
* Silva, José Valerio. *El legalismo de Hernán Cortés como instrumento de su conquista*. Mexico 1965.
* Stein, R.C. *The World's Greatest Explorers: Hernando Cortés*.  Illinois: Chicago Press Inc. 1991.
* Thomas, Hugh (1993). *Conquest: Cortés, Montezuma, and the Fall of Old Mexico* 
* Todorov, Tzvetan*The Conquest of America* (1996) 
* Toro, Alfonso. *Un crimen de Hernán Cortés. La muerte de Doña Catalina Xuárez Marcaida, estudio histórico y medico legal*. Mexico 1922
* Wagner, H.R. «The lost first letter of Cortés.» *[[Hispanic American Historical Review]]*. 21 (1941) 669–672.
* White, Jon Manchip. (1971) *Cortés and the Downfall of the Aztec Empire*