Qubla polyus

**Qubla polyus**, **geografiyalıq Qubla polyus** yamasa **Jerdiń Qubla polyusı** — Qubla yarım sharda Jerdiń aylanıw kósheriniń Jer betine tutasqan noqatı. Ol qubla magnit polyusten parıqlanıwı ushın haqıyqıy qubla polyus dep ataladı.

Qubla polyus — Jer sharınıń eń qubla noqatı bolıp, Arqa polyusqa qarama-qarsı jatadı. Ol 90° qubla geodeziyalıq keńlikti, sonday-aq, haqıyqıy qubla baǵıtın belgileydi. Qubla polyusta barlıq baǵıtlar Arqaǵa qaray baǵıtlanǵan; barlıq uzınlıq sızıqları sol jerde birlesedi, sonlıqtan onıń uzınlıǵın qálegen gradus mánisi sıpatında belgilew múmkin. Qubla polyusqa hesh qanday saat poyası biriktirilmegen, sonıń ushın jergilikli waqıt sıpatında qálegen waqıttan paydalanıw múmkin. Tıǵız keńlik sheńberleri boylap saat strelkası baǵıtı boyınsha shıǵısqa, saat strelkasına qarama-qarsı baǵıt boyınsha batısqa qaray baǵıtlanǵan. Qubla polyus Qubla yarım shardıń orayında jaylasqan. Ol Antarktida materiginde jaylasqan bolıp, 1956-jılı shólkemlestirilgen. Sol jıldan berli turaqlı xızmet etip kiyatırǵan Amerika Qurama Shtatlarınıń Amundsen-Skott Qubla polyus stanciyasınıń ornı esaplanadı.

Qubla polyus 3,2 km qalıńlıqtaǵı muz qatlamı menen qaplanǵanlıǵı sebepli, geografiyalıq belgini hár jılı bir neshe metrge kóshiriw kerek. Sonday-aq, imaratlar áste-aqırın qarǵa kómilip qaladı, sebebi qar erimeydi. Geografiyalıq Qubla polyusta hár jılı qoyılatuǵın belgi, sonday-aq, hár qıylı bayraqlar hám arnawlı post penen belgilengen Qubla polyus máresimi bar.

## Geografiyası

Kópshilik maqsetlerde geografiyalıq Qubla polyus dep Jerdiń aylanıw kósheri onıń betin kesip ótetuģın eki noqattıń qubla noqatına aytıladı (basqası geografiyalıq Arqa polyus). Biraq, Jerdiń aylanıw kósheri haqıyqatında júdá kishi «sharshawlar» (polyar qozǵalıs) tárepinen ámelge asırıladı, sonlıqtan bul anıqlama júdá dál jumıslar ushın jetkilikli emes.

Qubla polyustıń geografiyalıq koordinataları ádette ápiwayı túrde 90°S sıpatında beriledi. Sebebi, onıń boylıǵı geometriyalıq jaqtan anıqlanbaǵan hám áhmiyetke iye emes. Uzınlıqtı izlewde oni 0° sıpatında beriw múmkin. Qubla polyusta barlıq tárepler arqaǵa qaraydı. Sol sebepli Polyadaǵı baǵdarlar tiykarǵı meridian boylap arqaga qaray baǵıtlanǵan «tórt arqa»ǵa salıstırmalı berilgen. Tar keńlik sheńberleri boylap saat strelkası baģıtında shıǵıs, saat strelkasına qarama-qarsı baǵıtta batıs, Arqa polyusqa qarama-qarsı.

Geografiyalıq Qubla polyus Antarktida materiginde jaylasqan bolıp, biraq materiklerdiń háreketleniwi sebepli Jerdiń pútkil táriyxında bunday bolmaǵan. Ol teńiz qáddinen 2,835 m biyikliktegi belgisiz, biydárek, samal hám muzlı plato ústinde jaylasqan hám Kitler qoltıǵındaǵı eń jaqın ashıq teńizden 1300 km uzaqlıqta jaylasqan. Muzdıń qalınlıǵı Polshada shama menen 2700 m (8,900 ft) dep esaplanadı, sonıń ushın muz qatlamı astındaǵı qurǵaqlıq beti teńiz qáddine jaqın.

Polyar muz qatlamı jılına shama menen 10 m (33 ft) tezlikte 37° hám 40° arqa tárepten batısqa qarap, Weddell teńizine qaray jıljımaqta. Sonıń ushın stanciyanıń hám basqa jasalma obiektlerdiń geografiyalıq polyusqa salıstırǵandaǵı ornı waqıttıń ótiwi menen áste-aqırın ózgerip baradı.

## Hawa-rayı

Qısta (may-avgust) Qubla polyus quyash nurların ulıwma almaydı hám ay nurlarınan pútkilley qaranǵı boladı. Jazda (oktyabrden fevralǵa shekem) Quyash úzliksiz gorizont ústinde boladı hám ońnan shepke qaray qozǵalatuǵınday kórinedi. Biraq, ol aspanda hár dayım salıstırmalı tómen bolıp, jer kósheriniń shama menen 23,5° ǵa qıyalıǵı sebepli dekabr ayınıń quyash turıwı átirapında maksimal 23,5° qa jetedi. Jer betine jetip kelgen quyash nurınıń kópshilik bólegi aq qar tárepinen shaǵılısadı. Quyashtan bul ıssılıqtıń jetispewshiligi, shama menen 2800 m bálentlik penen birgelikte, Qubla polyus Jerdegi eń suwıq klimatlardan birine iye ekenligin bildiredi (biraq ol eń suwıq emes; bul rekord Vostok stanciyası átirapındaǵı aymaqqa, sonday-aq, Antarktidada, joqarıraq bálentlikte jaylasqan).

Qubla polyus 9,200 fut (2,800 m) bálentlikte jaylasqan, biraq 11,000 fut (3,400 m) sıyaqlı sezilgen. Planetanıń aylanıwınan oraylasqan kúsh atmosferanı ekvatorǵa qaray ılaqtıradı. Qubla polyus Arqa polyusqa qaraǵanda birinshi náwbette biyiklikler ayırmashılıǵı hám materiktiń ortasında jaylasqanlıǵı sebepli suwıq boladı. Arqa polyus okean ortasında teńiz qáddinen bir neshe fut aralıqta jaylasqan.

Jazdıń ortasında Quyash maksimal biyikligi 23,5 dárejege jetkende, Qubla polyusta yanvarda ortasha joqarı temperatura -25,9 °C (−15 °F) boladı. Altı aylıq «kún» ótip, Quyash tómenlegende temperatura da tómenleydi: olar Quyash batıwı (mart ayınıń aqırı) hám Quyash shıǵıwı (sentyabr ayınıń aqırı) átirapında −55 °C (−67 °F) qa jetedi. Qıstıń ortasında ortasha temperatura −60 °C (−76 °F) átirapında turaqlı bolıp qaladı. Amundsen-Skott Qubla polyus stanciyasında jazılǵan eń joqarı temperatura 2011-jıl, Rojdestvo kúninde −12,3 °C (9,9 °F) hám eń tómen temperatura 1982-jıl 23-iyunde −82,8 °C (−117,0 °F) bolǵan (salıstırıw ushın, jer júzindegi hár qanday jerde tuwrıdan-tuwrı jazılǵan eń tómen temperatura 1983-jıl 21-iyulde Vostok stanciyasında −89,2 °C (−128,6 °F) bolǵan, biraq −93,2 °C (−135,8 °F) 2010-jıl avgustta Shıǵıs Antarktidadaǵı sputnik arqalı A gúmbez hám F gúmbez arasında ólshengen). Qubla polyusta ortasha jıllıq temperatura -49,5 °C (-57,1 °F).

Qubla polyusta muzlıq klimatı bar (Kóppen klimat klassifikaciyası EF). Ol shólge uqsap ketedi, jawın-shashın júdá az túsedi. Hawanıń ıǵallıǵı nolge jaqın. Biraq, qattı samallar qar jawıwına sebep bolıwı múmkin hám qardıń toplanıwı jılına shama menen 7 sm di quraydı. Amundsen-Skott stanciyasınıń súwretlerinde kórinetuǵın burınǵı gúmbez qar boranları sebepli yarım jerge kómilip qalǵan hám gúmbezge kiriwdi ashıw ushın turaqlı túrde buldozerlewge tuwra kelgen. Jańa qurılǵan imaratlardıń qaptalına qar jabısıp qalmawı ushın baǵanada kóteriledi.

## Derekler