open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
.md

**.md** — Moldaviya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .md whois maǵlıwmatları
* .md domenine dizimnen ótiw
* Request for the Redelegation of .md Top-Level Domain
* Information about the Verification Process from MaxMD
.mg

**.mg** — Madagaskar ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler

* **.org.mg**: Shólkemler
* **.nom.mg**: Shaxslar
* **.gov.mg**: Mámleketlik mekemeler
* **.prd.mg**: Ilimiy izertlew proektleri hám baǵdarlamaları
* **.tm.mg**: Dizimnen ótken sawda belgileri
* **.edu.mg**: Bilimlendiriw institutları
* **.mil.mg**: Áskeriy shólkemler
* **.com.mg**: Kommerciyalıq (dizimnen ótiw shegaralanbaǵan)

## Sırtqı siltemeler
* IANA .mg whois maǵlıwmatları
* .mg domenine dizimnen ótiw saytı
.ma

**.ma** — Marokko ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler

* **net.ma**: Internet providerler
* **ac.ma**: Bilimlendiriw institutları
* **org.ma**: Shólkemler
* **gov.ma**: Mámleketlik mekemeler
* **press.ma**: Baspaxanalar hám ǵalaba-xabar quralları
* **co.ma**: Kommerciyalıq shólkemler

## Sırtqı siltemeler
* IANA .ma whois maǵlıwmatları
.me

**.me** — Chernogoriya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* Vijesti: "Kome i kako dati ME"  
* Domenge dizimnen ótiw saytı 
* Domenge dizimnen ótiw
.lu

**.lu** — Lyuksemburg ushın joqarı dárejeli milliy domen.
Uzaq waqıt dawamında bul domenge tek pochta hám faks arqalı dizimnen ótiw múmkin edi. Domen bahası 40€ hám jılına 40€ (QQS menen birgelikte)

## Sırtqı siltemeler
* IANA .lu whois maǵlıwmatları
* .lu domenine dizimnen ótiw saytı
.gy

**.gy** — Guyana ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .gy whois maǵlıwmatları
.hk

**.hk** — Hong Kong ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler

:.com.hk - Kommerciyalıq shólkemler
:.edu.hk - Bilimlendiriw institutları
:.gov.hk - Mámleketlik mekemeler
:.idv.hk - Shaxslar
:.net.hk - Internet servis providerler
:.org.hk - Kommerciyalıq emes shólkemler

Belgisiz tariyxıy sebeplerge baylanıslı tómendegi institutlar ekinshi dárejeli sıpatında dizimnen ótken: 

:.ust.hk - The Hong Kong University of Science and Technology,
:.hku.hk - The University of Hong Kong,
:.cuhk.hk - The Chinese University of Hong Kong (which later changed to .cuhk.edu.hk).

## Jáne qarań
* .cn
* .mo

## Sırtqı siltemeler
* Hong Kong Domain Name Registration Company Limited
* .hk root-zone whois maǵlıwmatları
* Requirements for .hk domain registration
.lk

**.lk** — Shri Lanka ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
Dizimnen ótiw shegaralanǵan:
* **.gov.lk**: Shri-Lanka mámleketi ministrlikleri
* **.sch.lk**: Shri-Lankada dizimnen ótken mektepler
* **.net.lk**: Shri-Lanka internet providerleri
* **.int.lk**: Xalıqaralıq shólkemler

Dizimnen ótiw shegaralanbaǵan:
* **.com.lk**: Kommerciyalıq shólkemler
* **.org.lk**: Kommerciyalıq emes shólkemler
* **.edu.lk**: Bilimlendiriw saytları
* **.ngo.lk**: Mámleketlik emes shólkemler
* **.soc.lk**: Dizimnen ótken shólkemler
* **.web.lk**: web saytlar
* **.ltd.lk**: Juwapkershiligi sheklengen kompaniyalar
* **.assn.lk**: Asosaciyalar
* **.grp.lk**: Kompaniyalar toparı
* **.hotel.lk**: Miymanxanalar

## Sırtqı siltemeler
* IANA.lk whois maǵlıwmatları
* Domenge dizimnen ótiw hám izlew
* Domenge tez dizimnen ótiw
.lr

**.lr** — Liberiya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* **com.lr**: Kommerciyalıq
* **edu.lr**: Bakalavrdi usınıs etiwshi mektepler
* **gov.lr**: Mámleketlik mekemeler
* **org.lr**: Kommerciyalıq emes shólkemler
* **net.lr**: Baylanıs

## Sırtqı siltemeler
* IANA .lr whois maǵlıwmatları
* .lr domenine dizimnen ótiw saytı
.lv

**.lv** — Latviya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler
* **.com.lv** — Kommerciyalıq shólkemler
* **.edu.lv** — Bilimlendiriw institutları
* **.gov.lv** — Mámleketlik mekemeler
* **.mil.lv** — Qurallı kúshler 
* **.id.lv** — Shaxslar
* **.net.lv** — internet providerer
* **.asn.lv** — Asosaciyalar
* **.conf.lv** — internetti qısqa waqıtqa isletetuǵın konferenciya hám kórgizbeler

## Sırtqı siltemeler
* IANA .lv whois maǵlıwmatları
.ly

**.ly** — Liviya ushın joqarı dárejeli milliy domen.

## Ekinshi dárejeli domenler

* **.com.ly**: 	Kommerciyalıq xızmetler
* **.net.ly**: 	Internet xızmetleri
* **.gov.ly**: 	Mámleket hám ministrlik
* **.plc.ly**: 	Mámleketke tiyisli kompaniyalar
* **.edu.ly**: 	Bilimlendiriw institutlari
* **.sch.ly**: 	Mektepler
* **.med.ly**: 	Den-sawlıqtı saqlaw
* **.org.ly**: 	Kommerciyalıq emes shólkemler
* **.id.ly**: 	Shaxslar.

## Sırtqı siltemeler
* IANA .ly whois maǵlıwmatları
* Register Ly
Joqarı dárejeli milliy domenler

**Joqarı dárejeli milliy domenler** (*Country code top-level domain*, *ccTLD*) qanday da bir mámleket yamasa ǵárezli aymaq ushın ajratılǵan internet joqarı dárejeli domenleri sanaladı.
Xbox 360

**XBox 360** oyın ushın maslastırılǵan konsol. Tiykarǵı qarsılasları — PlayStation 3 hám Nintendo Wii. Birinshi reliz MTV arqalı járiyalanǵan.
Nintendo Switch

**Nintendo Switch** — Nintendo tárepinen islep shıǵılǵan segizinshi áwlad videooyın konsolı. Bul platformanıń ǵalabaǵa usınıs etiliw sánesi 3-mart 2017-jıl. Nintendo Switch Sonydiń PlayStation 4 hám de Microsofttıń Xbox One sıyaqlıları menen básekilese aladı.

## Derekler
PlayStation (konsol)

**PlayStation** (basqa atamaları **PS**, **PS1** yamasa **PSX**) — Sony Computer Entertainment tárepinen islep shıǵarılǵan videooyın konsolı. Bul konsoldıń shıǵıw sánesi Yaponiyada 3-fevral 1994-jıl,, Arqa Amerikada 9-sentyabr 1995-jıl, Yevropada 29-sentyabr 1995-jıl hám de Avstraliyada 15-noyabr 1995-jılda bolıp ótti. Sonday-aq, bul PlayStation Nintendo 64 hám Sega Saturn sıyaqlı besinshi áwlad videooyın konsolları menen básekilese aladı.

## Modeller
### PlayStation One
PlayStationnıń dáslepki original versiyası bolǵan PlayStation One Sony tárepinen islep shıǵıldı. Shıǵıw sánesi — 7-iyul 2000-jıl. Sonday-aq, Sony PS Onenan keyin PlayStation 2ni shıǵardı.

## Esletpeler

## Derekler
Moynaq aeroportı

**Moynaq aeroportı** – Qaraqalpaqstannıń Moynaq rayonında jaylasqan burınǵı aeroport. Ol jeńil samolyotlar, bárshe túrdegi vertolyotlardıń rezerv maydanı bolıp, aviatsiya isleri ushın paydalanıladı. Ózbekstannıń arqa-batıs bóleginde, Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı tap sol atttaǵı qala aeroportı. Mámlekettiń eń arqa aeroportı. 1947-jılda qurılǵan.

## Tariyxı
Sovet dáwirinde Moynaq aerodromı 3-dárejeli bolıp, An-24, Yak-40 hám jeńillew samolyotlardı, sonıń menen birge, barlıq túrdegi vertolyotlardı qabıllawǵa maslasqan edi. Ushıw-qonıw ótiw jolınıń ólshemleri 1500x40 m edi.

1960-jıllardan 1990-jıllardıń baslarına shekem aerodromda An-2 samolyotınıń ushıwı ámelge asırılǵan, jergilikli hawa baǵdarlarında (atap aytqanda, Qońırat, Nókis, Úrgenish, Taxtakópir, Qazaqdárya, Aspantay, Tuley punktlerine) kúnine 19ǵa shekem jolawshı reysleri ámelge asırılǵan.

1990-jıllardan baslap ol hawa jumısları ushın (atap aytqanda, qubla Aral boyında shekshek tarqalıwına qarsı agroximiyalıq ilajlar ushın ) qonıw jeri retinde paydalanılǵan.

## Házirgi jaǵdayı
2019 -jılda aeroporttı rekonstrukciya qılıwdı baslaw ushın húkimet sheshimi shıqtı. Onıń mánisi 300 milliard swmǵa bahalanǵan.

Jańa aeroport birinshi sınaq ushıwın 2020-jıl avgust ayında qabılladı. Fevral ayında Ózbekstan Prezidentiniń samolyotı birinshi ret aeroportqa kelgen edi. Keyin Shavkat Mirziyoyev Nókis - Moynaq -Tashkent baǵdarında hawa reysi ashılǵanın xabarladı.

Ushıw-qonıw ótiw jolı rekonstrukciya etildi, onıń ólshemi 2300x60 m ge shekem úlkenlestirildi. Bul bolsa zamanagóy jolawshı samolyotların jaylastırıw imkaniyatın berdi. Jańa aeroport terminalı qurıldı.

2020-jıl 26-avgust kúni A320 samolyotında Tashkent - Moynaq baǵdarı boyınsha sınaq jolawshı reysi ámelge asırıldı.

2022-jıl 23-fevral kúni Moynaq aeroportı birinshi ret Ózbekstan Prezidentiniń «1-sanlı hawa kúshleri»n qabılladı.

2022-jıl 27-mart kúni «Ózbekstan hawa jolları» Milliy aviakompaniyası Tashkent - Nókis - Moynaq baǵdarında sınaq reysini ámelge asırdı.

«Ózbekstan hawa jolları» Milliy aviakompaniyası 2022-jıl 12-sentyabrden Nókis - Moynaq - Tashkent baǵdarı boyınsha úzliksiz reysti jolǵa qoyıwın xabarladı. Ushıwlar dúyshembi kúnleri ámelge asırılǵan.

## Derekler
Jaslıq aerodromı

**Jaslıq aerodromı** — Qaraqalpaqstannıń Jaslıq awılınan 9 km uzaqlıqta jaylasqan burınǵı áskeriy aviabaza. Sovet Awqamı dáwirinde áskeriy bólimlerge xızmet kórsetiw hám ximiyalıq qurallardı sınawdan ótkeriw ushın qurılǵan. 1990-jılda jawılǵan. Házirde bul jerde minez-xulq dúzetiw jumısları ushın mólsherlengen mekeme iskerlik júrgizedi.

Aerodrom jaqınında jergilikli párwazlar ushın Tuley aeroportı da bar.

## Derekler
Aeroflot

**Aeroflot—Rossiyalı hawa jolları** () — Rossiyanıń 1932-jılda tiykar salınǵan (51%) mámleketlik aviakompaniyası. 1923-jılda shólkemlestirilgen aeroflot eń áyyemgi aviakompaniyalardan biri esaplanadı. Sovet dáwirinde milliy aviakompaniya dúnyadaǵı eń iri aviakompaniya.

## Samolyotlar

2017-jıl noyabr ayı maǵlıwmatlarına qaraǵanda, kompaniya quramında 220 dana samolyot bar bolǵan.**Samolyotlardıń Aeroflotı**

## Derekler
Qarapapaqlar

**Qarapapaxlar** yamasa **Terekeme** (; ) — túrkiy xalıq bolıp, tiykarı Ázerbayjan hám Túrk tilleri menen bekkem baylanıslı batıs oguz tili esaplanǵan qarapapax tilinde sóylesken. Házirgi kúnde qarapapax tilin tiykarınan ázerbayjan hám túrk tilleri sıǵıp shıǵarǵan.

Orta ásirlerde basqa túrkiy tilde sóylesiwshiler hám mangol kóshpelileri menen birgelikte Batıs Aziyaǵa kóship ótkennen keyin, qarapapaqlar Gruziyanıń shıǵıs bólegindegi Deped dáryası boyında (házirgi Gruziya-Armeniya shegarası boylap) jaylasadı. 1828-jılda Iran menen Rossiya ortasında Túrkmenchay shártnaması dúzilgennen keyin olar Qajar Iranına, Osmanlılar imperiyasına kóship ótken. Rossiya imperiyası quramında qalǵan qarapapaqlar patsha xalqı sanında bólek topar retinde kórilgen. Sovet Awqamı bar bolǵan dáwirde qarapapaqlar ázerbayjanlar tárepinen materiallıq hám til tárepinen assimilyaciya etilgen hám olar 1959 hám 1970-jıllardaǵı sovet diziminde «Ázerbayjanlılar» dep esaplanǵan. 1944-jılda Sovet Awqamındaǵı qarapapaqlar *ǵalabalıq túrde* Sovet Orta Aziyasına súrgin etilgen.

Qarapapaxlar dástúrge kóre, sunniyler, shialar hám Ali-illohizm tárepdarları bolǵan. Sovet Awqamı etnografiyasına tiyisli sońǵı batıs etnografiyalıq dóretpelerge kóre, 1980-jıllarda qarapapaqlardıń kópshiligi Túrkiya, Iran, Sovet Orta Aziyası (birinshi náwbette, Ózbekstan SSR) hám Kavkaz sovet respublikalarında (birinshi náwbette, Gruziya SSR hám Armeniya SSR) jasaǵan.

## Atalıwı
Qarapapax oguz túrkiylerinde «qara qalpaq» dep awdarma etiledi. Qarapapaxlar geyde Terekeme yamasa Tarakama (, túrkmenler ushın kóplik túri - dástúriy túrde hárqanday túrkiy kóshpeli xalıq ushın isletiletuǵın termin) dep ataladı.

## Tili
Qarapapaxlar dáslep ózleriniń batıs oguz tilinde sóylesken, bul til batıs oguz bólimine kiredi hám ázerbayjan hám túrk tilleri menen bekkem baylanıslı. Sovet Awqamınıń Gruziya SSRda bul til kóbinese ázerbayjan tili menen aralasıp ketken. Sovet Awqamındaǵı assimilyaciya procesi menen uqsaslıqlarǵa iye bolǵan Túrkiyada qarapapaqlar endi ózleriniń túrkiy tillerinde sóylespey, pútkilley túrk tiline ótken. Brent Brendemoen *Túrk-Iran baylanıs aymaqlarında: tariyxıy hám lingvistikalıq ózgeshelikler* shıǵarmasında Qarapapaqlardıń (basqalar qatarında, Terekeme de) házirgi zamanda Túrkiyanıń shıǵısınan kóshiwi, Sivastaǵı Kangalǵa shekem bolǵan shet aymaqlarǵa parsı dawıslı arabshadan ózlestirilgen sózlerdi alıp keliwine sebep bolǵan.

## Dástúriy ekonomikası
Qarapapaxlar dástúriy túrde qoy baǵıw hám ayırımları dıyxanshılıq penen de shuǵıllanǵan.

## Derekler

## Kitap derekleri
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Esletpeler
Sovet Orta Aziyası

**Sovet Orta Aziyası** () 1918-1991-jıllarda Orta Aziya respublikaları ǵárezsizlik járiyalaǵan Sovet Awqamı tárepinen basqarılatuǵın Oraylıq Aziyanıń bir bólegi bolǵan. Rossiya imperiyasındaǵı Rossiya Túrkistanı menen derlik sinonim bolıp tabıladı. Sovet Orta Aziyası 1920-1930-jıllarda házirgi shegaralar jaratılǵanǵa shekem kóplegen aymaqlıq bóliniwlerden ótken.
Kuresunni

Kuresunni — Irannıń Salmas, Urmiya, Xoy, Maku hám Túrkiyanıń Van wálayatı aymaǵında jasawshı túrkiy qáwim. Olar Ospanlılar imperiyası tárepinen Qızılbaslarǵa qarsı xızmet etiw ushın aymaqqa jaylastırılǵan Chepni qáwimlerinen kelip shıqqan dep iseniledi. Shofe'iy mázhebinen bolǵan Kuresunni, sunniy bolıwda dawam etedi. Xoydiń qubla-batısında kurdlastırılǵan kuresunni túrkleri bar.

## Etimologiyası
Kuresunni ataması Irandaǵı shialar tárepinen *eshek sunniy* degen mániste qollanılǵan eksonim retinde payda bolǵan dep shama etiledi. Kurdlar, Kuresunni haqıyqıy atı dep biliwgen jáne Kuresunnilerni dep atawdı dawam ettiriwgen. Bul eksonim etnikalıq qaralaw bolıwına qaramastan, topardıń atına aylanǵan, sebebi Kuresunni qáwimleriniń kópshiligi onıń mánisin bilmegen.

## Jáne qarań
*Giresun
*Küre Mountains

## Derekler

## Enciklopediyalıq derekler
* 
*
Qarshı xalıqaralıq aeroportı

**Qarshı aeroportı** - Qarshı qalası jaqınındaǵı xalıqaralıq aeroport. 2019-jıl 1-oktyabrden Ózbekstannıń bir qatar xalıqaralıq aeroportlarında «ashıq aspan» rejimi járiyalandı, bul bolsa xalıqaralıq charter reyslerin sheklewlersiz qabıl etiw imkanın beredi. Mámlekettiń úsh aeroportı – Qarshı, Termiz, Nókis aeroportları tolıq islep kelmekte. 

## Baylanısları
* Aeroflot 
* Pulkovo xalıqaralıq aeroportı
* Domodedovo xalıqaralıq aeroportı
* Nawayı xalıqaralıq aeroportı
* Tashkent xalıqaralıq aeroportı

## Derekler
Qaradaqlılar

**Qaradaqlılar** yamasa **Karadaǵlılar**, () — Ázerbayjanlılardıń túrkiy sub-etnik toparı, tiykarınan, Arqa Ázerbayjan, Irannıń Qaradaǵ dep atalatuǵın qubla Aras dáryasında jasaydı. Qaradaqlılar, tiykarınan, shia musılmanları bolıp, Ázerbayjan tiliniń qaradaǵiy dialektinde sóylesedi.

## Derekler
Ayrumlar

**Ayrumlar** (, Parsı tilinde *Âyromlū*) — túrkiy qáwimler, XIX—XX ásirlerden keyin ázerbayjanlılardıń subetnik toparı esaplanǵan. Olar tariyxtan Gyumri qalası jaqınındaǵı aymaq (házirgi Armeniya) menen baylanısqan. 

## Tariyxı
1828-jılda Iran Erivan hám Narchivon xanlıqlarınan (wálayatları) ayrılǵan Túrkmenchay shártnamasına qol qoyılǵanınan soń, Iran taxt miyrasxorı shahzada Abbaz Mırza Rossiya imperiyası húkimranlıǵı astında bolatuǵın kóplegen túrkiy qáwimlerdi Irannıń jańadan dúzilgen shegaraları ishine kóship ótiwge usınıs etti. Ayrumlar da olardan biri bolıp, Makudan batısta jaylasqan Avajiq rayonına jaylastı. Olar Irannıń Batıs Ázerbayjan wálayatındaǵı kóplegen awıllar menen baylanısqan hám házirgi dáwirde pútkilley otırıqshı xalıqqa aylandı.

XIX ásir aqırı hám XX ásir baslarında taǵı bir qanshası Iran hám Túrkiyaǵa kóship ótken. Ayrumlar házirgi Ázerbayjan Respublikasınıń eń batıs aymaqlarında da jasap, bul jerde yarım kóshpeli xalıq bolıp jasaydı. Ázerbayjannıń arqa-batısı hám Armeniyanıń arqa-shıǵısındaǵı keminde altı qala qáwim atı menen atalǵan: Ayrum, Mets Ayrum, Bağanis Ayrum, Quşçu Ayrım, Yuxarı Ayrım, Mollaayrım.

Ayrumlar hám grek pravoslav túrkiyziban Urum xalqı ortasında heshqanday baylanıs joq. Bul túsinbewshilik parsı tilinde túrkiy «-ı» sesiniń joq ekenligi hám onıń «-u» sesi arqalı ańlatılıwı menen baylanıslı.

## Derekler
1-aprel

**1-aprel** — Grigoriy kalendarında jıldıń 91-(kabisa jılında 92-) kúni. Jıl juwmaǵına 274 kún qaladı.

## Bayramlar
* Kúlki kúni — xalıqaralıq bayram.

## Waqıyalar
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:1-aprel waqıyaları]]*

* 1808 — Aleksandr I Finlandiyanı Rossiyaǵa qosıp alıw maqsetinde urıs járiyalaydı.
* 1891 — súwretkesh Gogen Pol Ejen Anri *(súwrette)* Franciyadan Taitiǵa ketti.
* 1937 — Birma Hindistannan ajraldı.
* 1938 — *[[Nescafé]]* kofeleri islep shıǵarıla basladı.
* 2004 — Google Gmail pochta xizmeti járiyaladı.

## Tuwılǵanlar
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:1-aprelde tuwılǵanlar]]*

## Ólgenler
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:1-aprelde ólgenler]]*

## Siltemeler
* days.peoples.ru
2-aprel

**2-aprel** — Grigoriy kalendarında jıldıń 92- (kabisa jılında 93-) kúni. Jıl juwmaǵına 273 kún qaladı.

## Bayramlar
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:2-aprel bayramları]]*

## Waqıyalar
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:2-aprel waqıyaları]]*

* 1801 — Admiral Nelson Kopengagen urısında jeńiske eristi *(súwrette)*.
* 1810 — Napoleon I Maria Luiza menen nekelendi.
* 1831 — Alexis de Touqville Franciyadan AQShqa júzdi.
* 1968 — «2001-jıldaǵı kosmoslıq hádiyseler» filmi kórgizbesi.
* 1982 — Ullı Britaniya hám Argentina Folklend atawları ushın urıs járiyaladı.
* 1996 — Moskvada eki mámleket hámjaámiyetin dúziw haqqında Rossiya-Belorussiya shártnamasına qol qoyıldı.
* 1997 — Rossiya hám Belorussiya ortasında awqam shártnamasına qol qoyıldı.
* 2002 — Izrail áskerleri tárepinen arab terrorshıları qamal etildi.

## Tuwılǵanlar
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:2-aprelda tuwılǵanlar]]*

* 1830 — Paul Heyse
* 1927 — Ferenc Puskás
* 1930 — Yoshinori Shigematsu
* 1931 — Reizo Fukuhara
* 1934 — Paul Cohen
* 1956 — Shigemitsu Sudo
* 1962 — Clark Gregg
* 1971 — Francisco Arce
* 1972 — Masahiro Ando
* 1977 — Michael Fassbender
* 1984 — Alessio Figalli

## Ólgenler
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:2-aprelde ólgenler]]*

* 1928 — Theodore William Richards
* 1946 — Nikolay Yushmanov
* 1995 — Hannes Alfvén
* 2001 — Xojabek Seitov

## Siltemeler

* days.peoples.ru
Kabisa jılı

**Kabisa jılı** (arabsha: tolıq) — ápiwayı jıldan bir kún (fevral ayında) artıq bolǵan kalendar yılı. Bunda 4 ke qaldıqsız bólinetuǵın jıl Kabisa jılı (tek eki nol menen tamamlanıp, 400 ge bólinbeytuǵın jıl bunnan tısqarı. Mısalı: 1800, 1900, 2100-jıllar Kabisa jılı emes). Jer bir jıl dawamında óz arbitası átirapında 365 kún hám 6 saat aylanadı. Sol sebepten hár 4 jılda 6 saattı qaplaw ushın fevral ayı 29 kún, bir jıl bolsa 366 kún dep belgilengen.

Áyyemgi Iranda jıl 365 kúnli (12 ay 30 kúnnen hám taǵı qosımsha 5 kún) bolıp, hár 120 jılda bir qosımsha ay kiritilgen. Omar Hayyam kalendarında hár 33 jıldıń 8 jılı (4, 8, 12, 16, 20, 24, 28 hám 33-jılları) Kabisa jılı esaplanadı. Bunda hár 4500-jılda bir sutkaǵa teń qáte jıynaladı. Bul bolsa házir qollanılatuǵın Grigoriy kalendarınan da anıǵıraq (qarań: Kalendar).

## Derekler
Kún

**Kún** — Jerdiń Quyashqa qaraǵanda tolıq aylanıw dáwiri; bir keshe-kúndizge teń bolǵan waqıt, sutka. Dawamıylıǵı 24 saat penen ólshenedi. Bul waqıt eki túrli — haqıyqıy Quyash sutkası (HQS) hám ortasha Quyash sutkası (OQS) dep atalıwshı ólshemlerge iye. HQS eki izbe-iz keletuǵın tús (yamasa haqıyqıy yarım tún) waqıtları arasındaǵı waqıt penen ólshenedi. HQS, Quyash jıllıq kórilme jolınıń aspan ekvatorına qıyalıǵı (aǵıw múyeshi 23° 26’) hám ekliptika (Quyash jıllıq kórilme jolı) boylap hárekettiń nategisligi sebepli ózgerip turadı hám sol sebepli onnan ámelde paydalanıp bolmaydı. Ámelde HQS nıń jıl dawamında ortasha bólistiriliwi — ortasha Quyash sutkası — kúnniń uzınlıǵı sıpatında paydalanıladı. Bul waqıt aspan ekvatorı boylap, jıl dawamında, tegis háreketlenetuǵın ortasha Quyash deliniwshi faraziy Quyash orayına qarap Jerdiń óz arbitası átirapında aylanıw dáwiri menen ólshenedi

## Jáne qarań
* Kún (waqıt)
* Sutka

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Sárshembi

**Sárshembi** (parsısha *sár* — tórt) — siyshembi hám piyshembi arasındaǵı hápte kúni. **Sáhárshembi** dep te ataladı.

**Sárshembi** (parsı.táj sár — tórt hám shembi) — hápteniń ekshembiden keyingi úshinshi kúni.
Piyshembi

**Piyshembi** (parsısha *panj* — bes) — sárshembi hám juma arasındaǵı hápte kúni. Birlesken Korollikte saylawlar piyshembi kúnleri ótkeriledi. SSSRde bul kún «Balıq kúni» dep járiya etilgen. Ózbekstanda piyshembi kúni palaw pisiriw ádeti bar.

**Piyshembi** (parsı) - hápteniń sárshembiden keyingi, jumadan aldınǵı tórtinshi kúni (qarań: Hápte).

## Derekler
Juma

**Juma** &mdash; piyshembi hám shembi arasındaǵı hápte kúni.

Juma (arabsha — jám bolıw) — 1) Grigoriy kalendarında hápte quramına kirgen kúnlerden besinshisiniń atı; 2) musılmanlar kalendarında altınshı kún atı. Islam dininde «sayyid ul-ayyom» — kúnlerdiń muqaddesi sıpatında ullılanadı. Juma kúni pesin namazı ornına Juma namazı oqıladı. Imam-xátipler namaz aldınan yarım saat shamasında mavʼiza (diniy waz) oqıydı. Soń eki márte azan aytılıp, úlken jámáát penen namaz óteledi. Musılman mámleketlerinde Juma kúnin dem alıs kúni dep belgilegen bolsa da, negizi bul kúni dem alıw shárt emes. Sebebi Quranı Kárimniń «Jumʼa» súresinde: «Juma namazın oqıp bolǵanlarıńızdan keyin (kásip-óner, sawda-satıq jumıslarıńızǵa qaray) tarqap ketiń hám Allanıń nesiybesi (rızqı)n sorań» (Abdulaziz Mansur awdarması) delingen.

## Derekler
Shembi

**Shembi** — juma hám ekshembi arasındaǵı hápte kúni.

**Shembi** — parsısha kún degen mánini ańlatadı — Grigoriy kalendarı boyınsha hápteniń jumadan keyingi, ekshembidenvaldınǵı kúni. Islamnan ilgeri arablarda shembi dáslep muqaddes kún sanalǵan. Islam dininde juma ibadat hám dem alıw kúni dep qabıl qılınǵanınan soń, shembi hápteniń baslanıw kúni bolıp qalǵan. Basqa kúnler soǵan muwapıq ráwishte atalǵan. Mısalı, ekshembi — birinshi kún, dúyshembi — ekinshi kún, siyshembi — úshinshi kún, sárshembi — tórtinshi kún, piyshembi — besinshi kún.

Áyyemgi yahudiyler dástúrinde shembi kúni muqaddes kún esaplanadı. Ruslardaǵı «subbota» sózi yahudiylerdiń «shabbot» (diniy bayram) sózinen alınǵan.

## Derekler
3-aprel

**3-aprel** — Grigoriy kalendarında jıldıń 93- (kabisa jılında 94-) kúni. Jıl juwmaǵına 272 kún qaladı.

## Bayramlar
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:3-aprel bayramları]]*

## Waqıyalar

*Jáne qarań: [[:Kategoriya:3-aprel waqıyaları]]*
* 1922 — Iosif Stalin KPSS MK Bas Xatkeri etip saylandı.
* 1948 — Marshall rejesi atqarılıwı baslandı.
* 1966 — «Luna-10» stanciyası jáhánde birinshi márte Ay Orbitasına shıqtı.
* 1973 — Martin Cooper *(súwrette)* mobil telefonnan birinshi qońırawdı ámelge asırdı.
* 1975 — FIDE Robert Fisherdi shaxmat boyınsha jáhán chempionı ataǵınan ayırdı.
* 2007 — V150 elektropoyezdi 574,8 km/s tezlikte júrip jáhán rekordın ornattı.

## Tuwılǵanlar
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:3-aprelde tuwılǵanlar]]*

## Ólgenler
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:3-aprelde ólgenler]]*

## Siltemeler

* days.peoples.ru
Tábiyiy baylıqlar

Tábiyiy baylıqlar óndiriske tikkeley baylanıslı, yaǵnıy shiyki zat hám energetika bazasın quraydı.
Eń áhmiyetli tábiyiy baylıqlardıń túri-bul jer astı baylıqları (mineral resurslar). Olardan sanaatta, xojalıqqa xızmet kórsetiwde keń túrde paydalanıladı. Ózbekstan úlken jer astı baylıqlarına iye mámleket bolıp esaplanadı. Bıraq, mámleket ekonomikasınıń shiyki zatqa hám janılǵıǵa bolǵan talabı toqtawsız kúsheyip barmaqta. Házirgi waqıtta tábiyiy baylıqlardıń jartısı derlik paydalanılmaqta. Sonday bolsa da, tábiyiy baylıqlar qorınan tejewli paydalanıwımız zárúr. Sebebi, jer astı baylıqları tawsılatuǵın hám qayta tiklenbeytuǵın baylıq esaplanadı.

### Derekler
Bul maqalada Ózbekstan milliy ensiklopediyası (2000-2005) maǵlıwmatlarınan paydalanılǵan.
Social-ekonomikalıq kartalar

**Social-ekonomikalıq kartalar** — social, xojalıq, waqıya hám processlerdi kórsetiwshi geografiyalıq kartalar. Bunday kartalardıń temaları hár túrli bolıp, tariyxıy, xalıq, xojalıq hám onıń tarmaqları, xızmet kórsetiw tarawı, bilim hám mádeniyat, reakcion, transport, sırtqı ekonomikalıq baylanıslar hám basqalarǵa ajıratıladı.

## Derekler
Sanaat kartaları

**Sanaat kartaları** - hárbir sanaat túri boyınsha yamasa óz aldına bir aymaq, mámleket yamasa dúnyanıń islep shıǵarıwı, sanaatı haqqında maǵlıwmat beriwshi social-ekonomikalıq kartalar.
Awıl xojalıq kartaları

**Awıl xojalıq kartaları** — awıl xojalıǵı tarmaqlarınıń geografiyalıq jaylasıwın, onıń rawajlanıw jaǵdayın, awıl xojalıǵınıń qorshaǵan ortalıq penen óz ara tásirin kórsetiwshi geografiyalıq kartalardıń bir túri.

## Derekler
Shólistan

**Shól zonası** - Ózbekstanda teńiz qáddinen 400 metrge shekemgi biyiklikte bolǵan jerler shól zonası esaplanadı. Bul jerlerden jaylaw sharwashılıǵında paydalanıladı. Shóldiń azıqlıq baylıǵı júdá kóp. Mısalı, bir qoydı baǵıw ushın 2-3 gektar otlaq jer talap etiledi. Sol sebepten Ózbekstan shóllerinde 10 mlnǵa shekem qoy baǵıw múmkinshiligi bar. Bıraq, shóllerdiń ónimdarlıǵı hár gektar esabına suwǵarılıp egiletuǵın jerlerge qaraǵanda 100 ese az.

### Derekler
Bul maqalada Ózbekstan milliy ensiklopediyası (2000-2005) maǵlıwmatlarınan paydalanılǵan.
Advekсiya

**Adveksiya** — suwdıń atmosfera boylap gorizontal baǵıtta háreketleniwi. Úlken kólemdegi suw puwın uzaq aralıqlarǵa jıljıtıwshı atmosfera dáryaları adveksiyaǵa mısal bola aladı.

### Derekler
1. Iskenderov A., Uzakbaev K. Ulıwma Jer bilimi. Tashkent, 2019.
Kondensaсiya

**Kondensatsiya** - suw puwınıń hawada suyıq suw tamshılarına aylanıwı, bultlar hám rayonlar payda bolıwı.
### Derekler:
1. Iskenderov A., Uzakbaev K. Ulıwma Jer bilimi. Tashkent, 2019.

## Derekler
Desublimaсiya

**Desublimaciya** — bul suw puwlarınıń suyıq jaǵdayın shetlep ótip, tuwrıdan-tuwrı muzǵa aylanıwı.

## Derekler
1. Iskenderov A., Uzakbaev K. Ulıwma Jer bilimi. Tashkent, 2019.
Puwlanıw

**Puwlanıw** - suwdıń jerden yamasa suw háwizlerden atmosferaǵa ótiwi menen suyıq fazadan gaz tárizli jaǵdayǵa aylanıwı. Puwlanıw ushın energiya deregi quyash radiatsiyası bolıp esaplanadı. Puwlanıw kóbinese tikkeley bolmaǵan ósimliklerdiń transpiratsiyasın óz ishine aladı. Jıllıq puwlanıwdıń ulıwma muǵdarı shama menen 505 000 km3 suwdı quraydı, sonnan 434 000 km3 ı okeanda puwlanadı. Okean global puwlanıwdıń 86% deregi esaplanadı.

## Derekler

1. Iskenderov A., Uzakbaev K. Ulıwma Jer bilimi. Tashkent, 2019.
Perkolyaсiya

**Perkolatsiya** - suwdıń tartısıw kúshi tásirinde topıraq hám jınıslar boylap vertikal túrde aǵıwı. 
## Derekler:
1. Iskenderov A., Uzakbaev K. Ulıwma Jer bilimi. Tashkent, 2019.

## Derekler
Jawın

**Jawın** - jer maydanına túsetuǵın kondensatsiyalanǵan suw puwı bolıp tabıladı. Jawındıń kóp bólegi jawın formasında túsedi, bıraq qar, burshaq formasında da bolıwı múmkin. Hár jılı shama menen 505 000 km3 suw jawın retinde túsedi, sonnan 398 000 km3 okeanlar ústine jawadı. Jawın formasındaǵı jawın jılına 107 000 km3 suw, qar bolsa tek 1 000 km3 muǵdarda jerge túsedi. Jáhán jawınlarınıń 78% i okeanlar ústine tuwrı keledi.

## Derekler

* Iskenderov A., Uzakbaev K. Ulıwma Jer bilimi. Tashkent, 2019.
Aǵıs

**Aǵıs** — suwdıń qurǵaqlıq ústinde háreketleniwi. Buǵan jer ústi suwları kiredi. Aǵıp shıqqannan soń, suw jerge sińip ketiwi, hawaǵa puwlanıwı, kólde yamasa suw saqlaǵıshlarda toplanıwı yamasa awıl xojalıǵında yamasa insaniyattıń basqa mútajlikleri ushın alınıwı múmkin.

## Derekler
1. Iskenderov A., Uzakbaev K. Ulıwma Jer bilimi. Tashkent, 2019.
Qar

**Qar eriwi** - qardıń fizikalıq sırtqı tásir nátiyjesinde óz formasın suyıqlıqqa ózgertiwi

## Derekler:
1. Iskenderov A., Uzakbaev K. Ulıwma Jer bilimi. Tashkent, 2019.

## Derekler
Sublimaciya

**Sublimaciya** — suwdıń qattı jaǵdaydan (qar yamasa muz) suyıqlıq jaǵdayın shetlep ótip, suw puwı jaǵdayına ótiwi bolıp tabıladı.

## Derekler
Transpiraсiya

**Transpiratsiya** - ósimlikler hám topıraqtaǵı suw puwlarınıń hawaǵa shıǵıw processi. Suw ósimliktiń turmısı ushın zárúr, biraq túbir arqalı kiretuǵın suwdiń tek azǵantay bólegi tikkeley ósiw hám metabolizm mútajlikleri ushın qollanıladı.

## Derekler:
1. Iskenderov.A.B., Uzakbaev.K.K. Ulıwma jer bilimi. Oqıw metodikalıq qollanba. Tashkent.: Fan va texnologiya, 2019.
4-aprel

**4-aprel** — Grigoriy kalendarında jıldıń 94- (kabisa jılında 95-) kúni. Jıl juwmaǵına 271 kún qaladı.

## Bayramlar
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:4-aprel bayramları]]*

## Waqıyalar

*Jáne qarań: [[:Kategoriya:4-aprel waqıyaları]]*
* 1500 — P. Kabral Braziliyanı jarattı.
* 1581 — Elizaveta I Frensis Dreykke ricarlıq ataǵın berdi.
* 1753 — Rossiya imperiyasında ólim jazası biykar etildi.
* 1949 — AQSh, Kanada, Ullı Britaniya, Franciya hám jáne 8 mámleket ortasında NATO shártnaması dúzildi.
* 1964 — The Beatles toparınıń qosıqları *(súwrette)* Billboard Hot 100 hit-paradınıń eń joqarı 5 paǵanasın iyeledi.
* 1968 — Martin Luther King óltirildi.

## Tuwılǵanlar
*Jáne qarań:ABDULHAMID-SPECIAL ONE [[:Kategoriya:4-aprelde tuwılǵanlar]]*

## Ólgenler
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:4-aprelde ólgenler]]*

## Siltemeler

* days.peoples.ru
5-aprel

**5-aprel** — Grigoriy kalendarında jıldıń 95- (kabisa jılında 96-) kúni. Jıl juwmaǵına 270 kún qaladı.

## Bayramlar
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:5-aprel bayramları]]*

## Waqıyalar
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:5-aprel waqıyaları]]*

* 1242 — Chud kólindegi urıs.
* 1722 — J. Roggeven Pasxa atawına keldi *(súwrette)*.
* 1815 — Tambora vulkanı atılıwı.
* 1955 — Winston Churchill Birlesken Korollik Bas Ministri lawazımınan napaqa berdi.
* 1998 — Dúnyadaǵı eń uzın aspa kópir qurıp pitkerildi.

## Tuwılǵanlar
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:5-aprelde tuwılǵanlar]]*

## Ólgenler
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:5-aprelde ólgenler]]*

## Siltemeler

* days.peoples.ru
30-aprel

**30-aprel** — Grigoriy kalendarında jıldıń 120- (kabisa jılında 121-) kúni. Jıl juwmaǵına 245 kún qaladı.

## Bayramlar
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:30-aprel bayramları]]*

## Voqealar
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:30-aprel voqealari]]*

## Tuwılǵanlar

*Jáne qarań: [[:Kategoriya:30-aprelde tuwılǵanlar]]*
* 1789 — Nyu Yorkte AQSh Prezidenti George Washington óz waziypasın orınlawǵa kiristi.
* 1900 — Gavayi atawları AQSh tárepinen anneksiya etildi.
* 1975 — Vyetnam urısı juwmaqlandı.
* 1988 — Céline Dion *(súwrette)* Eurovision qosıq tańlawında jeńimpaz boldı.
* 2009 — Niderlandlarda Patsha shańaraǵına qastiyanshılıq.

## Ólgenler
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:30-aprelde ólgenler]]*

## Siltemeler

* days.peoples.ru
22-aprel

**22-aprel** — Grigoriy kalendarında jıldıń 112- (kabisa jılında 113-) kúni. Jıl juwmaǵına 253 kún qaladı.

## Bayramlar
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:22-aprel bayramları]]*
* Xalıqararalıq Jer kúni

## Waqıyalar

*Jáne qarań: [[:Kategoriya:22-aprel waqıyaları]]*
* 1529 — Ispaniya hám Portugaliya ortasında Saragossa pitimi dúzildi.
* 1769 — Versalda Mary Jeanne Du Barry *(súwrette)* tabıldı.
* 1864 — birinshi paylot iske tústi.
* 1964 — Tanganika hám Zanzibar Tanzaniya mámleketine birlesti.
* 1983 — «Stern» jurnalı «Gitler kúndelikleri»n baspadan shıǵarıwdı basladı.
* 1992 — Gvadalaxaradaǵı partlawlarda 200ge jaqın adam nabıt boldı.
## Tuwılǵanlar
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:22-aprelde tuwılǵanlar]]*

## Ólgenler
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:22-aprelde ólgenler]]*

## Siltemeler

* days.peoples.ru
Toponimika

**Taponimika** (latınsha tapos — aymaq, onoma — at) — geografiyalıq atlardıń payda bolıwı, rawajlanıwı, ózgeriwi hám tuwrı jazılıwın úyreniwshi pán. 
**Taponimika** (gr. tapos — aymaq hám onyma — at) — onomastikattt aymaq atların (geografiyalıq aymaqlıq atlar), olardıń payda bolıwı yamasa jaratılıw nızamlıqların, rawajlanıw hám ózgeriwin, tariyxıy etimologiyalıq derekleri hám grammatikalıq qásiyetlerin, olardıń dúzilisin, tarqalıw aymaqları hám de atalıw sebeplerin úyreniwshi bólimi. Arnawlı bir bir aymaqtaǵı orın atları kompleksi — taponimiya, bólek alınǵan orın atı bolsa taponim dep ataladı. Taponimlerde til leksikasınıń bir bólegi retinde basqa hámme sózler sıyaqlı til nizamlıqlarına boysınadı, bıraq óziniń payda bolıwı hám geypara ishki qásiyetleri tárepinen jámiyettiń kúndelik materiallıq hám ruwxıy jaǵdayı, ekonomikalıq turmısı, árman hám umtılıwlarına baylanıslı bolıp, málim dárejede basqa topar sózlerinen parıq etedi. Usınıń menen birge, taponimlerde milliy tilimizge tán bolǵan áyyemgi fonetikalıq, leksik hám morfologiyalıq elementler kóbirek saqlanǵan boladı. Orınnıń tábiyiy geografiyalıq sharayatı (relyef), xalıqtıń etnik quramı, adamlardıń kásipi hám shınıǵıwı, qazılma baylıqlar, tariyxıy shaxslar hám waqıyalar taponimler payda bolıwınıń tiykarǵı derekleri esaplanadı.
Taponimler iri yamasa mayda obyektlerdiń atları bolǵanı ushın makrotoponimler hám mikrotoponimlerge ajratıladı: **makrotoponimler** — keń aymaqlar, úlken obyektler (materiklar, okeanlar, tawlar, shól, dáryalar, qalalar, awıllar hám sol sıyaqlı) dıń atokli atları; **mikrotoponimler** — kishi obyektler (jarlıqlar, tóbelikler, qudıqlar, kósheler, qorǵanlar hám sol sıyaqlı) dıń atları. Bıraq taponimlerdi bunday klassifikaciyalaw shártli, sebebi kóbinese makrotoponim menen mikrotoponimdi parıqlaw qıyınlıǵında esaplanadı.
## Derekler

Bul maqalada Ózbekstan milliy ensiklopediyası (2000-2005) maǵlıwmatlarınan paydalanılǵan.
Saida Mirziyoyeva

**Mirziyoyeva Saida Shavkatovna** (1984-jıl 4-noyabr) — mámleket hám jámiyetlik ǵayratker, Prezident Administraciyası Atqarıw apparatınıń Kommunikaciyalar hám informaciya siyasatı boyınsha shoba basqarıwshısı, Ózbekstan milliy mass-medianı qollap-quwatlaw hám rawajlandırıw jámiyetlik fondı qáwenderlik keńesi baslıǵınıń orınbasarı (2020-jıl 31-yanvar — 2022-jıl 14-noyabr); Ózbekstan Respublikası Prezident Admınıstratsiyası qasındaǵı Informaciya hám ǵalabalıq kommunikaciyalar agentligi direktorı orınbasarı (2019-jıl 12-aprel 2020-jıl 29-yanvar). Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoyevtıń tunǵısh qızı. 

## Balalıq jılları
Saida 1984-jıl 4-noyabr kúni Ferǵana wálayatı, Qoqan qalasında, ózbek mámleket siyasatshısı Shavkat Mirziyoyev hám Ziroatxon Mirziyoyevalar shańaraǵında tuwılǵan. Saida Mirziyoyevanıń sińlisi Shahnoza Mirziyoyeva hám úkesi Miralisher Mirziyoyev bar.

## Maǵlıwmatı
Ózbekstan Respublikası Jáhán ekonomikası hám diplomatiyası universitetiniń xalıq aralıq huqıq boyınsha bakalavr dárejesine iye. 2008-jılda Tashkent mámleket yuridikalıq universitetinde huqıqtanıw magistrı ilimiy dárejesin alǵan. 2010-jılda Lomonosov atındaǵı Moskva mámleket universitetiniń ekonomika baǵdarında ekinshi qánigelik boyınsha magistrlıq diplomın qolǵa kirgizgen.

## Derekler
9-aprel

**9-aprel** — Grigoriy kalendarında jıldıń 99 - (kabisa jılında 100-) kúni. Jıl juwmaǵına 266 kún qaladı.

## Bayramlar

*Jáne qarań: [[:Kategoriya:9-aprel bayramları]]*
* 1993— Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyası qabıl etilgen.

## Waqıyalar

*Jáne qarań: [[:Kategoriya:9-aprel waqıyaları]]*
* 1667— Parijde dúnyada birinshi xalıqaralıq kórgizbe ashıldı.
* 1882— telebaslawshı Barnum AQShqa Jambo * (súwrette) * pilin alıp keldi.
* 1940 — Germaniya Norvegiya hám Daniyaǵa bastırıp kirdi.
* 1989— Tbilisidaǵı narazılıq kórsetiwlerde 16 adam qaytıs boldı.

## Tuwılǵanlar
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:9-aprelde tuwılǵanlar]]*

* 1336— Ámir Temur
* 1931— Heysuke Hironaka
* 1935— Hajimurat Ibrahimov
* 1938— Viktor Chernomirdin
* 1944— Abdulaziz Mansur
* 1957— Islam Babajanov
* 1972— Alain Berset
* 1974— Jenna Jameson
* 1979— Albina Jańabaeva
* 1990— Kristen Stewart

## Ólgenler
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:9-aprelde ólgenler]]*

* 1921— Parpi qorbası
* 1945— Nurpeyis Bayǵanin
* 1959— Frank Lloyd Rayt
* 1960— Semyon Lavochkin
* 1973— Qallı Ayımbetov
* 1984— Ǵiyasiddin Jalalov
* 1993— Halım Usmanxojaev
* 1994— Burxan Sirajiddinov
* 1999— Jora Saidov
* 2021 — Filipp, Edinburg gercogı

## Siltemeler
* days.peoples.ru
Shahsevanlar

**Shahsevanlar** () — túrkiy oguz toparlarınıń bir tarmaǵı sanalıp, Ázerbayjan xalqınıń sub-etnikalıq toparı, tiykarınan Iran hám Ázerbayjan Respublikasında jaylasqan. «Shahsevan» atı «shah tárepdarları, shahqa miyirman, shahqa sadıq xalıq» degen mánilerdi ańlatadı. Bul subetnikalıq topardıń tiykarın Yunsur Posho basshılıǵındaǵı Ospanlılar imperiyası aymaǵınan Iran jerleri aymaǵına kóship kelgen qáwim quraydı. Shah Abbas penen Abbos bilan ózara kelisiwler alıp barıp, «Shahsevan» atın alǵanınan soń, qáwim Arax, Kura hám Ardabil dáryaları aymaǵına jayǵasıp, jańa qáwim dinastiyasınıń tiykarshısı sıpatında Yunsur poshonı tańladı. Tariyxıy dereklerde Safaviyler Shahı Abbas I dáwirinde dáslep Safaviyler áskerleriniń tiykarın quraǵan qızılbas qáwimleri shahqa qarsı qozǵalań kótergenligi atap ótilgen. Aymaqlardı hám óz kúshin qorǵaw ushın shah Kishi Aziya hám Eki dáryanı óz ishine alǵan túrli aymaqlardıń áskeriy bolmaǵan túrkiy xalqınan ibarat jańa áskeriy sap toplawǵa qarar etti. Bul topar «Shahsevan» — shah xalqı / shahqa sadıq / shahtı húrmet etiwshiler dep atalǵan. Shahsevanlar qozǵalańlardı bastırıwǵa, aymaqlar shegaraların ózbek basqınshılarınan qorǵawǵa eristi. Olar, sonday-aq, Irandı Túrkiya hám Rossiya hújimlerinen qorǵaǵan.

## Sanlar hám esap-kitaplar
Házirgi kúnde shahsevanlardıń kópshiligi «taxta gapu» dep atalǵan aǵash úylerde jasaydı, bul úyler kóshpeliler jolı boylap dizilgen, óz náwbetinde, sharwa malların baǵıw hám jaylaw tabıw ushın zárúr bolǵan. Bunday lagerler Ardabil, Bilesavar, Parsabad jaqınları, sonday-aq, Ijrud, Zendjonnıń ayırım aymaqlarında (Kaleybar hám Shıǵıs Ázerbayjan) keń tarqalǵan edi. Sonday-aq, birqansha shahsevanlar Irannıń oraylıq wálayatında, Teegeran, Qazvin hám Hamadanda jasaydı.

XIX ásir aqırı maǵlıwmatlarına qaraǵanda, shahsevanlar Ázerbayjanlılar menen bir qatarda (derekte «tatarlar» dep kórsetilgen) ayrıqsha sanap ótilgen bolıp, Baku gubernatorlıǵındaǵı erkek shahsevanlar sanı tómendegishe bolǵan:

* **Baku Uyezdi** — 194 erkek. (0,5%)
* **Javad Uyezdi** — 1,356 erkek. (4%)
* **Lankaran Uyezdi** — 462 erkek. (1%).

Baku gubernatorlıǵınıń shahsevanları Iran Ázerbayjanı (Ardabilden) túp xalqı bolıp, XIX ásir aqırında Baku gubernatorlıǵına kóship ótken.

Olar Ahmedlinıń Absheron awılına tiykar salǵan hám Baku awılınıń Hovsan atlı ayırım xalqı shahsevalar esaplanǵan.

## Derekler
Mikroneziya Federativlik Shtatları

**Mikroneziya Federativlik Shtatları**, geyde jay ǵana **Mikroneziya** ( [ˈfedəɹeɪtɪd ˌsteɪts əv ˌmaɪkɹoʊˈniːziə]) — Okeaniyadaǵı Mikroneziya geografiyalıq regionındaǵı Jańa Gvineyadan arqa tárepte, Karolina atawlarında jaylasqan mámleket.

## Etimologiya
*Mikroneziya* — «kishi ataw» ataması áyyemgi grek tilindegi μικρός «mikros» — «kishi» hám νῆσος «nesos» — «ataw» sózlerinen kelip shıqqan bolıp, sózdiń aqırındaǵı *-iya* jalǵawı ádette mámleketler hám aymaqlardı ańlatadı. Bul aymaqtıń bulay atalıwına okeannıń usı bólegindegi atawlardıń kóleminiń kishiligi sebep bolıp, termin XIX ásirdiń birinshi yarımınan baslap paydalanıladı .

## Derekler
Avstraliya (kontinent)

**Avstraliya**   ( — «qubla») — Jerdiń arqa hám qubla yarımsharlarında jaylasqan kontinent. Bul Jerdegi eń kishi hám eń qurǵaq kontinent. Materiktiń pútkil aymaǵı dál sol atamadaǵı mámlekettiń tiykarǵı bólegi bolıp tabıladı. Kontinent Avstraliya hám Okeaniya dúnyasınıń bir bólegi bolıp esaplanadı.

## Derekler
Batırjan Smakov

**Batırjan Amangeldi ulı Smakov** (; 1986-jıl 13-sentyabr, Mayqudıq rayonı, Qaraǵandı, Qazaq SSR) — Qazaqstandaǵı birden-bir kontratrenor. Qazaq milliy kórkem-óner universiteti «Xor dirijyorlıǵı» kafedrasınıń baslıǵı .

## Ómirbayanı
«Qazaqkoncert» penen «Astana Opera» teatrınıń arnawlı mirát etilgen jekke atqarıwshısı, Qazaq milliy kórkem-óner universiteti aralas xorınıń kórkemlew jetekshisi hám dirijyorı. Sonıń menen birge, Italiyadaǵı «Coro Lirico Perla Verde» xorında hám Nyu-Yorktaǵı «Global Music Partnership»te dirijyor bolıp tabıladı.

Ol «Jas Darın» (Qazaqstan), «Tanysu» (San-Marino), «Jumeirah Sounds» (Birlesken Arab Ámirlikleri), «Young Talents World Festival» (Nyu-York) sıyaqlı xalıqaralıq tańlawlardıń tóreshiler quramınıń húrmetli aǵzası.

2011—2017-jıllar aralıǵında Italiyanıń Ozimo qalasındaǵı xalıqaralıq opera akademiyasında xor dirijyorlıǵı boyınsha, sońınan Pezaro qalasındaǵı Djoakkino Rossini atındaǵı konservatoriyada oqıǵan hám soń magistraturanı qızıl diplom menen tamamlaǵan. 2016-jılda Siriyalı balalarǵa járdem beriw ushın bir qatar qayırqomlıq koncertlerinen keyin YuNESKOnıń paraxatshılıq artisti ataǵına iye boldı.

2016—2017-jıllarda Astana Opera teatrında eki márte «Orfeydiń qaytıwı» atlı jeke koncertin usındı.

2018-jıl «Qazaqstannıń 100 jańa ismi» joybarınıń jeńimpazı boldı.

2020-jıl 26-fevralda Nyu-Yorktaǵı Karnegi-xoll koncert zalında saxnaǵa shıqtı.

2020-jıl may ayınan Shabıt studentler kinostudiyası negizindegi «Shabıt muzıkalıq qonaq jayı» onlayn koncertleriniń avtorı.

2021-jıl yanvar ayınan baslap «Qazaqstan kompozitorlar awqamı»nıń aǵzası.

2022-jılda «Qazaqstan muzıkashılar awqamı»na aǵza boldı.

2022-jıl 21-iyulda Italiyanıń Genuya qalasındaǵı Karlo Felice teatrınıń saxnasında birinshi koncerti bolıp ótti. Ol dúnyanıń kóplegen mámleketlerinde, atap aytqanda Italiya, Franciya, AQSh, Mısır, Iordaniya, Rossiya, Polsha, Birlesken Arab Ámirliklerinde jeke atqarıwındaǵı koncertler berdi. Qazaq muzıkasın shet ellerde en jaydırıwda belsendi qatnasadı. Onıń portfelinde tórt diskografiya albomı bar.

2024-jılda Italiyada bolıp ótken XVI Sanremo Junior xalıqaralıq balalar qosıq tańlawınıń kórkem basshısı.

## Ilimiy jumısları

* Suygen saulem — nota kompleksi
* Keń dalam — nota kompleksi
* Bala baqiti — nota kompleksi
* A'cappella qor jumıslarınıń kompleksi
* Daıdıdau — xormeysterdıń pedagogıkalıq repertuarıniń xrestomatıyası

## Sıylıqları

* Axmet Baytursınov atındaǵı altın medal
* Sankt-Peterburg Gran Prisi laureatı
* Turindegi «Eski muzıka tańlawı» laureatı
* «YUNESKOnıń paraxatshılıq artisti»
* «Qazaqstannıń júz jańa kelbeti» milliy joybarı jeńimpazı.
* «Italiya juldızı ordenınıń» kavalerı

## Derekler
Pecheneg tili

**Pecheneg** — VII-XII ásirlerde Shıǵıs Evropada (Qubla Ukraina, Qubla Rossiya, Moldova, Ruminiya hám Vengriyanıń bir bólimi) pechenegler tárepinen sóylesilgen túrkiy til. Biraq, bul tildegi atlar (Beke, Vochun, Lechk hám basqalar) Xatvandan 1290-jılǵa shekem belgilengen Vizantiyanıń malikası Anna Komneneniń aytıwınsha, pechenegler hám kumanlar bir tilde sóylesken.

Bul túrkiy shańaraqtıń oǵuz bólimi aǵzası bolǵan, biraq hújjetlerdiń jamanlıǵı hám áwlad tilleriniń joqlıǵı tilshilerge tuwrı yomonligi va avlod tillarining yoʻqligi tilshunoslarga toʻgʻri klassifikaciya etiwine tosqınlıq etken; Ayırım qániygeler onı oguz tilleri qatarına qoyıwǵa isenimi kámil edi, biraq «Glottolog» ta qıpshaq tilleri shańaraǵına hám «Lingvistler dizimi»nde qıpshaq-kuman tilleri shańaraǵına kiritilgen bolsa da, olar onı qosımsha klassifikaciyalawdan bas tartqan.

## Derekler
Bulgar tili

**Bulgar tili** — áyyemgi bulgar qáwimleriniń tili. Bulgarlar dáslep Xun qáwimleri awqamına kirgen, slavyan, fin-ugor mámleketleri menen baylanısta bolǵan. IX — XI ásirlerden saqlanǵan dereklerdegi (XIV — XV ásirler) jazıwlarǵa, tariyxıy atlar dúzilisine qaraǵanda, bulgar tili házirgi chuvash tiline jaqın bolǵan. Bul ekewi túrkiy tiliniń bulgar toparına tiyisli. Bulgar toparındaǵı tillerdiń ózge túrkiy tilden ayırmashılıǵı — «z» ornına «r», «sh», «s» ornına «l» háribiniń paydalanılıwı. Bulgar tili házirgi bashqurt, tatar tilleriniń qáliplesiwine sebep boldı. Kóshpeliler bulgarlardı VII — IX ásirlerde házirgi Rossiyanıń qublasına qarap quwǵanında, olardıń bir bólegi venger hám slavyanlardıń quramına kirgen, sonıń nátiyjesinde olardıń tiline bulgar sózleri kóplep kirgen.

**Bulgar tili** — áyyemgi bulgar xalqınıń tili. Xalqı túrkiy qáwimler birlespesinen ibarat bolǵan Bulgar mámleketi házirgi Volga hám Kama dáryalarınıń boylarında X ásirde júzege kelgen. Bul mámleket kriziske ushraǵannan soń qáwim hám xalıqlardıń Bulgar awqamı tarqalıp ketken. Bul til haqqında vizantiyalı, evropalı, arman hám arab sayahatshılarınıń eslerinde, sonday-aq qábir taslarında saqlanǵan maǵlıwmatlar, adam hám orın atları tiykarında pikir júritiw múmkin. Bular Bulgar tiliniń ayırım ózgesheliklerin anıqlawǵa imkan beredi. Máselen, áyyemgi túrkiy tillerden "z" ornında "r", "sh" ornında "l" bar ekenligi menen parıq qılǵan: kyor — gúz; xyol — qıs. Bulgar tili áyyemgi tillerden hazar, házirgi tillerden chuvash tiline jaqın turadı. Bul 3 til birgelikte túrkiy tillerdiń bulgar toparın quraydı.

## Bulgarsha, tatarsha hám chuvashsha sózler kestesi

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Inscriptions and Alphabet of the Proto-Bulgarians, by Peter Dobrev
Xun tili

**Xun tili** — V ásirlerdegi xunlardıń tili. Xun tili túrkiy tillerdiń bulgar toparına kiredi. Xun tili házirgi chuvash tili menen jaqın.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* The World of the Huns by Otto Maenchen-Helfen — Language chapter
* The History Files Europe: The Origins of the Huns, based on conversations with Kemal Cemal, Turkey, 2002 (address correction to Notes, above)
Evika Siliņa

**Evika Siliņa** (1975-jıl 3-avgust) — latviyalı yurist hám siyasatshı, 2023-jıl 15-sentyabrden berli Latviya bas ministri lawazımında islegen hám bul lawazımdaǵı ekinshi hayalge aylanǵan. Ol aldın Krishjānis Kariņq basshılıǵındaǵı ekinshi ministrler mákemesinde  lawazımında islegen. Birlik siyasiy partiyası aǵzası.

## Ertedegi ómiri
Siliņa 1975-jıl 3-avgustta Rigada tuwılǵan. Ol 1993—1997-jıllarda huqıq baǵdarı boyınsha bakalavr hám huqıqtanıw ilimiy dárejesine iye bolǵan Latviya universitetinde huqıq tarawında oqıǵan hám Riga huqıqtanıw mektebinde sociallıq pánler, xalıq aralıq huqıq hám Evropa huqıqı boyınsha magistr dárejesin pitkergen.

2003-jıldan 2012-jılǵa shekem Siliņa xalıqaralıq hám jergilikli biznes huqıqı boyınsha qánigelesken jalǵız tártiptegi advokat sıpatında jumıs alıp barǵan. Sonıń menen birge, bul dáwirde Siliņa mámleket elektron baylanıs konsernleri yuridikalıq xızmetleri yaǵniy (telekommunikaciya, internet), mámleketlik emes, kommerciyalıq emes mákemelerdi shólkemlestiriw hám olarǵa máslahát beriw isleri menen de shuǵıllanǵan.

## Siyasiy iskerligi

2011-jıl Latviya parlament saylawı waqtında Siliņa ózin Rigadaǵı Zatlers reforma partiyası kandidatı retinde kórsetti, biraq ol saylanbadı 2011-2012-jıllarda Latviya Ishki isler ministrligi yuridikalıq máslahátshisi bolıp jumıs islegen.

## Derekler
Chuvash tili

**Chuvash tili** — túrkiy tillerden biri; Rossiya Federaciyasınıń Chuvashstan, Tatarstan, Bashqırtstan respublikalarında hám olarǵa qońsı birqansha wálayatlarda, sonday-aq, Qazaqstan hám Ukrainada tarqalǵan. Sóylesiwshileriniń ulıwma sanı 2 mln. adamnan artıqlaw (ótken ásirdiń aqırları).

Chuvash tili joqarı (viryal) hám tómengi (anatri) dialektlerine bólinedi. Tómengi dialekt ádebiy tilge tiykar bolǵan. Chuvash tili óz rawajlanıwı tarıyxında dáslep skif, slavyan, finugor tilleri, keyinshelik, tatar hám bashqırt tilleri tásirine ushıraǵanlıǵı sebepli basqa tillerden birqansha fonetikalıq hám grammatikalıq ózgesheliklerge iye. Bunday ayırmashılıqlar dawıslılar sanı (9) hám aytılıwında, atlıqlardaǵı kóplik qosımtasınıń qollanılıwında, ayırım sanlar hám almasıqlardıń formalıq kórinisinde gúzetiledi. Leksikada áyyemgi túrkiy, mongol, finugor, iran tillerinen, sonday-aq, arab hám rus tilinen ózlestirilgen sózler ayrıqsha qatlamdı quraydı.

Chuvash tiliniń dáslepki grammatikası 1769-jılda baspadan shıǵarılǵan. XVIII ásirde hám XIX ásirdiń 1yarmida sózlikler, liniy ádebiyatlarınıń Chuvash tilindegi awdarmaları, folklor úlgileri daǵaza etiledi. Eski chuvash jazıwı, tiykarınan, rus grafikasın qollanǵan, 1871-jılda chuvash jazıwshısı hám alımı I.Ya. Yakovlev jańa chuvash jazıwın jaratqan. 1933-jıldan rus grafikası tiykarındaǵı jańa álipbe járiyalanǵan.

**Chuvash tili** (chuvash tilinde atalıwı — Chӑvash chӗlxi) — Chuvashlarning milliy tili, Chuvashiston Respublikasining davlat tili. Chuvash tili túrkiy tilleriniń bulgar toparına kiredi.
Chuvash tilinde sóylesiwshiler sanı dúnyada  — 1,15 million adamǵa jaqın (2010-jılǵı sanaq); 2002-jılǵı sanaq boyınsha Rossiyada Chuvashlar 1 million 637 mıń adamdı quradı; shama menen 55 % Chuvashstanda jasaydı.

## Álipbesi

## Chuvashsha san atları
* 1 — perre
* 2 — ikke
* 3 — vish
* 4 — tavattshea
* 5 — pillek
* 6 — ultta
* 7 — shichche
* 8 — sakkar
* 9 — tahhar
* 10 — vunna
* 11 — vunper
* 12 — vunikke
* 13 — vunvishshe
* 14 — vuntavatta
* 15 — vunpillek
* 16 — vunultta
* 17 — vunshichche
* 18 — vunsakkar
* 19 — vuntahhar
* 20 — shirem
* 30 — vatar
* 40 — hereh
* 50 — alla
* 60 — utmal
* 70 — shitmel
* 80 — sakarvunna
* 90 — taharvunna
* 100 — sher
* 1000 — pin

## Ádebiyat
* Baskakov A.N., Vvedeniye v izucheniye tyurkskix yazikov, 2izd., M., 1969.

## Derekler
El-Ayun

**El-Ayun** — Batıs Saxaranıń administrativlik hám sawda orayı. Atlantika okeanı jaǵasında jaylasqan. Xalqı — 94 mıń adam (1982). El-Ayun qasındaǵı port arqalı Bul-Kra káninen qazıp alınǵan fosforit ónimi shetke shıǵarıladı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Tuberoza

**Tuberoza** () — qasqırjemler shańaraǵına tiyisli, kóp jıllıq ósimlik. Boyı 60-120 santimetr. Japıraqları uzınshadan kelgen. Gúli aq, xosh iyisli, bası masaq sıyaqlı. Watanı — Oraylıq Amerika. Arqa Afrika hám Qubla Evropanıń geypara aymaqlarında, Kavkazdıń Qara teńiz jaǵalarında bezeytuǵın hám efir mayı alınatuǵın ósimlik retinde egiledi. Gúzde gúlleydi, piyazdan kóbeytiledi. Onıń ashılǵan gúlinen parfyumeriya óndirisinde paydalanılatuǵın qımbat bahalı efir mayı alınadı. Dekorativlik tuberoza sortlarınan gúldásteler soǵıwda paydalanıladı.
Tabarzin

**Tabarzin** — eski qural-jaraq túri, sabı ápiwayı baltaǵa salıstırǵanda uzınlaw bolǵan aybalta. Orta ásirlerde atlı áskerlerdiń tiykarǵı urıs qurallarınan biri esaplanıp, attıń eriniń aldınǵı tárepine ildirip alıp júrilgen. Dárwishler qolında kóterip júrgen. Iran, Xorasan, Mawarawnnahr hám Hindistan tariyxına tiyisli dereklerde tabarzin tez-tez kózge taslanadı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl