open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ózbekstan Respublikası mámleketlik bayraǵı

**Ózbekstan bayraǵı** (rásmiy atalıwı: **Ózbekstan Respublikasınıń mámleket bayraǵı**) — Ózbekstan gerbine hám Ózbekstan gimni sıyaqlı Ózbekstan Respublikasınıń rásmiy mámleketlik nıshanı esaplanadi. 1991-jıl 31-avgustda Ózbekstan Respublikası óz ǵárezsizligin járiyalaǵanınan keyin 1991-jıldıń 18-noyabrinde Ózbekstan Respublikası Joqarı Keńesiniń VIII sessiyasında Ózbekstan Respublikası mámleket bayraǵı haqqındaǵı nızamı qabıl etilgen.

## Táriypi
Ózbekstan Respublikasınıń bayraǵı tuwrı tórtmúyeshlik formasında sáwlelengen bolıp, úsh tiykarǵı gorizontal reńli bóleklerge bólingen. Olar: jarqın aspan kók, aq, jarqın jasıl. Bul bólekler arasın eki qızıl reńdegi gorizontal sızıqlar ajıratıp turadı.

Ózbekstan bayraǵı mámleket aymaǵında ilgeri ámelde bolǵan oǵada qúdiretli saltanatlar bayraqlarına tán bolǵan eń jaqsı dástúrlerdi dawam ettirgen halda respublika tábiyatına tán ayrıqshalıqlardı, xalıqtıń milliy hám materiallıq ózligin de sáwlelendiredi.

Bayraqtaǵı aspan kók reń— kók reńdegi aspan hám tap-taza suw tımsalı bolıp tabıladı. Aspan kók reń— Shıǵısta ázelden qádirlenedi, Ámir Temur waqtında da bayraq reńi sıpatında bul reńdi tańlaǵan.

Aq reń— tınıshlıq hám páklik tımsalı bolıp tabıladı. Bayraqtaǵı aq reń Ózbekstan Respublikası tańlaǵan joldıń tap-taza hám jarqın keleshek ushın jaqsı niyet tımsalı bolıp tabıladı.

Qızıl jollar — bul hárbir tiri jannıń tamırında aǵıp turǵan qan bolıp, turmıslıq kúsh, turmıs táriziniń tımsalı bolıp tabıladı.

Jasıl reń— tábiyat tımsalı. Házirgi waqıtta dúnyada qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw háreketleri keń en jayıp atır; onıń tımsalı da jasıl reń bolıp tabıladı.

Yarımay — Ózbekstan xalqınıń kóp ásirlik dástúrlerine say keledi. Yarımay hám juldızlar tap-taza aspannıń hám tınıshlıqtıń nıshanları bolıp tabıladı. Bayraqtaǵı 12 juldızdıń súwreti jetiliskenlik belgisi bolıp tabıladı.

### Reńler

### Konstrukciyası

## Derekler
Zafarabad (Tájikabad rayonı)

**Zafarobod** — Zafarobod — Tájikobod rayonındaǵı Zarafshan jámiyetine qaraslı qalanıń bir bólegi. Zafaroboddan qala orayına shekem 3 km.

## Xalqı
Xalqı− 1532 adam

## Derekler
Tájikstan jay atları reestri
Fergusonit

**Fergusonit** — quramalı oksidler (tantalniobatlar toparı)diń kishi klasına tiyisli mineral. Ximiyalıq quramı (TR) (Nb, Ta) O4. Qospaları U, Th hám basqa reńi qara, jasıl qońır. Qattılıǵı 5-7, tıǵızlıǵı 4,2-6 g/sm3. Mort, radioaktivli. Fergusonit pegmatit hám greyzenlerde ushıraydı. Fergusonittiń túri — rizerit (SiO2 6,0 — 7,8%). Gadolinit, ortit, monatsit hám basqalar menen associaciyada ushıraydı. Fergusonit — tantal, niobiy rudası.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ferdinand

Ferdinand (Ferdinand) — "Múqaddes Rim imperiyasi" imperatorları atı.

Ferdinand I (1503-64) — imperator(1556-jıldan), Avstriya ersgercogi; Chexiya hám Vengriyanıń gabsburglar úrim-putaǵınan shıqqan 1-patshası(1526-jıldan). Karl V diń úkesi. Ferdinand II (1578-1637) — imperator (1619-jıldan). Gabsburglar úrim-putaǵınan bolǵan Avstriya ersgercogi. Kontrreformaciya siyasatın júrgizgen. 1618-48 jıllardaǵı Otız jıllıq urıstıń baslanǵısh dáwirinde gabsburglar katolikler toparına basshılıq etken.

Ferdinand III (1608-57) — imperator (1637-jıldan), gabsburglar úrim-putaǵınan bolǵan Avstriya ersgercogi. Onıń dáwirinde Otız jıllıq urıs (1618-48) tawsılǵan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ámiwdárya (Xojeli rayonı)

** Ámiwdárya (Xójeli rayonı)**  — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Xójeli rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Aqsha (Jalaqudıq)

**Aqsha**  — Ózbekstan Respublikasınıń Ándijan wálayatına qaraslı awıl. Jalaqudıq rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Apqan

**Apqan** — Qirǵizistan ishinde jaylasqan Ózbekstan Respublikasınıń Ferǵana wálayatına qaraslı awıl. Soq rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Arbashı

**Arbashı (Nókis rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Nókis rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Arbaplar

**Arbaplar** — Ózbekstan Respublikasınıń Xorezm wálayatına qaraslı awıl. Jańaarıq rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Ardaxshan

**Ardaxshan** — Ózbekstan Respublikasınıń Ferǵana wálayatına qaraslı awıl. Furqat rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Veshist

**Veshist** (orıs hám tájik: Veshist) — Tájikstan arqasındaǵı Soǵd wálayatında jaylasqan awıl esaplanadı. Pánjekent qalasındaǵı Yori máhellesiniń quramına kiredi

## Derekler
Vodnik

**Vodnik** — Qaraqalpaqstan Respublikası Xójeyli rayonındaǵı™ qalasha (1958-jıldan ). Amudaryanıń shep jagasında, jaqın temirjol stansiyası — Xójeyliden 11 km shıǵısda. Xalqı 6 mıń kisi (2000). Vodnikte paxta tazalaw zavodı, mektep, kitapxana bar. Vodnik menen Taxiyatash, Xójeyli hám basqa. qalalar arasında avtomobil reysi bar.&nbsp;

## Ádebiyatlar

* ÓzME. Birinshi bet. Tashkent, 2000-jıl
Jańabazar (Nókis qalası)

**Jańabazar (Nókis qalası)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı máhálle. Nókis qalası quramına kiredi.

## Derekler
Jipek Jolı (Nókis qalası)

**Jipek Jolı (Nókis qalası)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı máhálle. Nókis qalası quramına kiredi.

## Derekler
Sud sisteması

Sud sisteması — arnawlı bir mámlekettegi barlıq sudlardıń jıyındısı; olar ulıwma wazıypanı atqaradı, ádil sudlawdı ámelge asırıwǵa tiyisli múnásebetler menen óz-ara baylanısqan boladı. Ss. buwınlarınıń hár qaysısı kepillikleri birdeyde bolǵan sudtan dúziledi. Ózbekstan Respublikasında sud sisteması tómendegi sudtan shólkemlesken: Ózbekstan Respublikası Konstituciyalıq sudı; Ózbekstan Respublikası Joqarı sudı; Ózbekstan Respublikası Joqarı xojalıq sudı; Qaraqalpaqstan Respublikası puqaralıq hám jınayat jumısları boyınsha joqarı sudı; puqaralıq hám jınayat jumısları boyınsha wálayat hám Tashkent q. sudı; puqaralıq jumısları boyınsha rayon (qala) sudı; jınayat isleri boyınsha rayon (qala) sudı; áskeriy sud; Qaraqalpaqstan Respublikası xojalıq sudı; wálayat hám Tashkent q. xojalıq sudı (Ózbekstan Respublikasınıń "Sud tuwrısında"ǵı nızamınıń 1 statyası). Ózbekstan Respublikasında islerdiń taypalarına qaray sudtıń qániygelesiwi ámelge asırılıwı múmkin. Sud — ádil sudlawdı ámelge asırıwǵa haqılı bolǵan birden - bir mámleket hákimiyatı organı.

## Derekler
Ádil sudlaw

**Ádil sudlaw** — haqıyqıy jaǵdaydı anıqlap, adamlar arasındaǵı, olar menen jámiyet hám mámleket ortasındaǵı kelispewshilik hám dawlardı tek sud tárepinen sheship beriliwi. Ádil sudlawdı ámelge asırıw boyınsha sud ǵárezsiz, onıń iskerligine qandayda bir formada aralasıwǵa jol qoyılmaydı hám bunday aralasıw nızamǵa muwapıq juwapkerlikke sebep boladı. ÓzRda sud hákimiyat nızam shıǵarıwshı hám atqarıw etiwshi húkimetlerden, siyasiy partiyalardan, basqa jámiyetlik birlespelerinen ǵárezsiz halda jumıs júrgizedi. Ózbekstan Respublikasında sud sisteması 5 jıl múddetke saylanatuǵın Ózbekstan Respublikası Konstituciyalıq sudı, Ózbekstan Respublikası Joqarı sudı, Ózbekstan Respublikası Joqarı xojalıq sudı, Qaraqalpaqstan Respublikası puqaralıq hám jınayat jumısları boyınsha joqarı sudı, Qaraqalpaqstan Respublikası xojalıq sudınan, sol múddetke tayınlanatuǵın puqaralıq hám jınayat jumısları boyınsha wálayat hám Tashkent qala sudı, puqaralıq hám jınayat jumısları boyınsha rayonlar aralıq, rayon, qala sudı, áskeriy hám xojalıq sudınan ibarat.

Ádil sudlawdı júrgiziwdiń konstituciyalıq, puqaralıq, xojalıq, jınayat hám administrativlik túrleri belgilengen. Ǵárezsizlik sharapatı menen Ádil sudlawdı ámelge asırıw ushın sud kepilliklerinde túpkilikli ózgerisler júz berdi. "Sud tuwrısında" bólek nızam qabıllandı (2000-jıl 14 dekabr), sud kepillikleri xalıq aralıq úlgilerge sáykes keletuǵın dárejede keńeytirilip, sud arqalı insan huqıqların hám jámiyettiń huqıqıy negizlerin nátiyjeli qorǵawǵa múmkinshilik beretuǵın shárt shárayatlar jaratılıp atır.

Sud reforması tártibinde Ádil sudlawdı ámelge asırıwdıń anaǵurlım shólkemlestirilgen processual tártibi belgilendi, sudya kadrlar tańlaw hám ornı-ornına qoyıw boyınsha nátiyjeli sistemaǵa tiykar salındı, sud processi qatnasıwshılarınıń teńligi nızamda bekkemlenip qoyıldı. Ózbekstan Respublikası Konstituciyanıń sud haki-miyatına arnalǵan qaǵıydaları Ádil sudlawdı shólkemlestiriw, sud shólkemleriniń mámleket mexanizmindegi hám jámiyettiń siyasıy sistemadaǵı roli hám ornı haqqındaǵı máselelerge tiyisli nızamshılıq ushın negiz esaplanadı. Prezident Islam Karimov uqtırǵanı sıyaqlı, sud reformaın tereńlestiriw, hákimiyattıń ǵárezsiz hám ǵárezli bolmaǵan tarmaǵı retinde pútkil Ádil sudlaw sistemasın demokratiyalastırıw — huqıqıy mámleketti bekkemlewdiń taǵı bir zárúrli baǵdarı bolıp tabıladı. Social turmıstıń demokratiyalıq institutı jol menen de sudtıń áhmiyeti saldamlı túrde asırılıwı zárúr.

## Derekler
Hákimshilik juwapkershilik

**Hákimshilik juwapkershilik** — puqara yamasa lawazımlı shaxstıń huqıqtı buzǵanlıǵı ushın mámleket (basqarıw organ) aldındaǵı jınayatlı bolmaǵan juwapkershiligi. Bul mámlekettiń májbúrlew sharası bolıp, mámleket iskerliginiń túrli tarawlarında ámelge asırılǵan basqarıw huqıqbuzarlıq ushın qollanıladı. Hákimshilik juwapkershilikte ádette, jaza berip atırǵan basqarıw organ menen huqıq normasın buzǵan shaxs ortasında xızmet boyınsha baǵınıw munasábetleri bolmaydı. Basqarıw juwapkerlik sol tárepi menen institutızomiy juwapkershilikten parıq etedi. Hákimshilik juwapkershilikke tartılǵanlar sudlanǵan esaplanbaydı, basqarıw jaza ilájları jeńil hám múddeti qısqa belgilenedi. Basqarıw juwapkerlik tuwrısındaǵı nızam hújjetleri Ózbekstan Respublikasınıń Administratorı juwapkerlik tuwrısındaǵı kodeksi, ÓzR nızamları, ÓzR Joqarı Jıynalısınıń qararları, ÓzR Prezidentiniń pármanları, ÓzR ministrler Mákemesiniń qararları, Qaraqalpaqstan Respublikası nızamları, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń hám ministrler Sovetiniń qararları, xalıq deputatları wálayatlar hám Tashkent qalası keńesleriniń, wálayatlar hám Tashkent qalası hákimleriniń qararlarınan ibarat.

## Derekler
Koreya

## Adamlar hám mádeniyatı:

* Koreysler, Koreya yarım aralınan kelip shıqqan etnik topar
* Koreys asxanası
* Koreya mádeniyatı
* Koreys tili
** Koreys álipbesi, Hangıl menen tanılǵan
** Koreys sóylesimleri hám Jeju tili
** Sonday-aq: Koreys tilindegi Arqa hám Qubladaǵı parqlar

## Jerleri:

* Koreya yarım aralı, Shıǵıs Azıyadaǵı yarım atawı
* Koreya, Shıǵıs Azıya quramı
* Arqa Koreya
* Qubla Koreya

## Basqa paydalanıw:

* Korean Air, bayraq tasıwshısı hám Qubla Koreyaniń eń belgili aviakompaniyası

## Sonday-aq:

* Koreya urısı, Arqa Koreya hám Qubla Koreya ortasındaǵı 1950-1953-jıllardaǵı urıs
* Koreya atları, xalıqara kontekstlerde isletiletuǵın túrli mámleket atları
* Koreya tariyxı, Koreya tariyxı 1945-jılǵa shekem
* Koreya haqqında bolǵan hám bul temanı óz ishine alǵan bas betli barlıq betler
Nókis (mánisleri)

**Nókis**:

* Nókis (qaraqalpaqsha Nekis) — Qaraqalpaqstandaǵı qala (1932 j).
* Nókis (avtomagistral) - TASHÁWIZ AVTOMAGISTRALÍ — Ózbekstan Respublikası hám Turkmenstan aymaǵınan ótken xalıqara áhmiyetli jol.
* Nókis (avtomobil jolı) - GʻUZAR AVTOMAGISTRALÍ — Ózbekstan Respublikasındaǵı xalıqara áhmiyetli avtomobil jolı.
Zarnısar (Temurmalik)

**Zarnisor** — Temurmalik rayonı quramındaǵı awıl. Zarnisardan máhálle orayına shekem 2 km, rayonına shekem 31 km. Xalqı adam (2017) tájikler.

## Derek
* Tájikiston Respublikasiniıńq mamurıy bóliniwi- Úlgi:D.: 2017. - 580 b. — ISBN 978-99947-33-68-2
Shiyrinob (Temurmalik)

**Shıyrınob** — Shiyrinobtan máhálle orayına shekem 12&nbsp;km, rayon orayına shekem 30&nbsp;km. Xalqı 160 adam (2017, tájikler.

## Derekler
Shibonay (Temurmalik)

**Shibonay** — Temurmalik rayonı jámáátindegi awıl. Shibonaydan máhállege shekem 22&nbsp;km, rayon orayına shekem 4&nbsp;km. Xalqı 1655 (2017), tájikler.

## Derekler
Dáwletshayon (Temurmalik)

**Dáwletshayon** — Temurmalik rayonı daǵıawıl.Dáwletshayon máhállesinen máhálle orayına shekem 32 km. Xalqı1324 adam(2017), tájikler.

## Esletpe
Úlgi:Esletpe

## Derek
* Tájikstan Respublikasiniń mamuriy bóliniwi-Úlgi:D.: 2017. — 580 b. — ISBN 978-99947-33-68-2
Bahodir Yóldoshev

**Bahodir Tursunovich Yóldoshev** (1945. 7. 9, Kattaqorǵon qalası — 2021. 16. 05) — rejissyor, Ózbekstanda xızmet kórsetken kórkem óner ǵayratkeri (1979), Ózbekstan xalıq artisti (1995). Tashkent teatr hám súwretshilik kórkem óneri institutın tamamlaǵan (1970). Hamza teatrına rejissyor assistenti (1968—70), rejissyor (1970-74), bas rejissyor (1974-84). 1984-jıldan Abror Hidoyatov atındaǵı drama teatrınıń bas rejissyori. Eń jaqsı spektaklleri: " Dizimlerde joq" (B. vasilyev), " Kelinler kóterilisi", " Pármanbibi arazladi" (S. Ahmad), " Nodirabegim" (T. Tóla), " Juldızlı túnler" (P. Qodirov), " Zebunniso" (Uyǵun), " Maysaraning ishi" (Hamza), " Qara qamar" (Sh. Xolmirzayev), " Iskandar" (A. Nawayı), " Arshın mol olon" (U. Hojibekov), " Malika" (Fotima Galer), " Ullı jipek jolı" (M. Bafoyev muzıkası tiykarında ), " Buxarayi sharıf" (S. Ayniy shıǵarması tiykarında), " Dayılı-jiyenliler" (R. Babajon) hám b. Bir qansha basqa teatrlarda da spektakller qoyǵan : Muqimiy teatrında "Nodirabegim", Laos teatrida " Kelinler kóterilisi", AQShda " Dúnya jasları", Konibodom teatrında " Sútxordıń ólimi", Sirdaryo teatrında " Dardimni kimga aytay", "Mámura kempir", Samarqand teatrında " Nodirabegim", " Checha", " Ullı jipek jolı", Nawayı teatrında " Alisher Nawayı" operasi hám b. Ol, sonıń menen birge, mámlekettiń túrli sánelerine arnalǵan bayram tamashaların saxnalastırǵan: "Uluǵbek yubileyi" (1994), "Nawrız" (1995), "Ámir Temur yubileyi" (1996, Registon), "Sharq taronalari" (1997) hám b. usılardan. Kinoda aktyor retinde Olchinbek ("Órtlı jollar"), Muxtarov ("Togdagi ushırasıw"), Sherzod ("Almaz qamar"), Sobirov ("Aspaz") sıyaqlı obrazlar jaratqan. Onıń spektaklları hárbir waqıyanıń, epizodtıń mánisin ańlatıwǵa ılayıq saxna qurallarına baylıǵı menen, súwretleytuǵın qurallar, muzıka, plastikanıń quramalı sesler uyǵınlıǵı menen ajralıp turadı. Sonıń menen birge, jańa saxna formaların tabıw, dáwir teması, ideyaları, xarakter, ózbek teatri dástúrlerin umıtpaǵan halda jáhán teatri procesi keńliklerine shıǵıwǵa umtılıw, búgingi kún ushın aktual bolǵan temanı házirjuwaplıq menen saxnaǵa alıp shıǵıw Y. dóretiwshiligine tán. " Mehnat shuhrati" ordeni menen sıylıqlanǵan (1998). 2021 — jıl 16 -mayda dúnyadan ótken.

## Jeke ómiri
Bahodir Yóldoshev hám aktrisa Rimma Ahmedovanıń ulı tanımalı aktyor Bobur Yóldoshev.

Ekinshi ómirlik joldası aktrisa Gulbahor Yóldosheva.

## Derekler
Mádeniyat (Vahdat rayonı)

**Mádeniyat** — Vahdat rayoni Radjab Ismailov APJǵa qarasli awil. Madeniyattan qala orayina shekemgi araliq 4 kmdi quraydi'. Xalqi 2047 adam (2017-jil esabinda) tájiklerden ibárat.

## Derekler
Baǵı teńge

Baǵı Teńge — Vahdat rayonı Shoyınqara awılına qaraslı awıl. Baǵı Teńge awılınan qala orayına shekem 18&nbsp;km aralıq. Xalqı 616 adam 2017-jıl maǵluwmatına tıykarlanıp.

Awılda jeke menshik sawda orayı bar bolǵan Baǵı Teńge awılında. Oqıshılar Shahdrez mektebinde tálim almaqta. Ekonomikanıń tiykarǵı tarmaqları: baǵdarshıliq hám palız eginshilik. Jerler Shiyedara aǵımıniń bulaqlarınan suwǵarıladı.

## Ádebiyatlar
* Tájikstan orın atları reestri D: SIEMT, 2013. —332 b. ISBN 978-99947-33-54-5
Mıńdana

**Mıńdana** — Panjekent rayoni jámi Yoriy awili quramindaǵi awil. Mi'ńdanadan qala orayina shekem 36&nbsp;km. Zarafshan dáryasiniń oń qirgʻagʻinda jaylasqan. Xalqi 2014 adam (2017), tájikler. Tiykarǵi jumisi diyxanshiliq, baǵshiliq hám salishiliq. Jerler Mińdanadan kanal arqali suw menen suwgʻariladi.

## Derekler
Tájikistan jay atları reestri
Gúlistan (Temurmalik)

«Vahdat» (2013-jıl 28-fevralǵa shekem Babayunıs) — Temurmalik rayonı Awıldagi awıl.Vahdat qalasınnan máhelle orayına shekem 28&nbsp;km, rayon orayına shekem 115&nbsp;km; avtomagistral. Xalqı 115 adam (2017), tájikler.

## Ekonomika
Digirman hám menshikli may pressi bar. Awılda mektep joq. Chilcha awıl ındaǵı ulıwma orta bilim beriw mektepinde oqıwshılar oqıydı. Ekonomikasınıń tiykarǵı tarmaqları : dıyxanshılıq hám sharwashılıq. Jerler qurǵaq.

## Adamlar
1930 -jıllarda Shaydon, Hamrogiyo, Darayi Bohtur, Satalmush, Sahrası Maydan, Mulkan, Baljuwan rayonı Tárepke Xosor awılınıń Dolanamaydon, Fayızabat hám Xovalin rayonınıń Darayi Muxtar awılınnan kóship kelip, Kalinin atındaǵı jámáát xojalıǵında miynet etken.

## Tanıqlılar

## Esletpe

## Derek

* Tájikstan Respbulikasınıń mamurıy bóliniwi - 2017. - 580 b. — ISBN 978-99947-33-68-2
Menedjer

**Menejer** (inglizshe: manager — basqarıwshı) 

1) Kárxana hám kompaniya iyeleri bolmaǵan, arnawlı tayarlıq kórgen, basqarıwdıń nızam-qaǵıydaların tereń biliwshi jetik qánige-jallanba basqarıwshı.

2) Rawajlanǵan mámleketlerde kompaniya, firma, kárxana, bank, finans mákemeleriniń basqarıw húkimetine iye bolǵan basqarıwshı, direktor, baslıq, basqarıwshı, juwapkershilikli basqarıwshı sıyaqlı baslıq jumısshısı. 

3) obligaciya zayomlar shıǵarıw (emissiya) jáne onı kapital bazarında ótkeriw menen shuǵıllanatuǵın bank sindikatlar baslıq gruppaları qatnasıwshısı. Menejer rawajlanǵan mámleketlerde arnawlı social qatlamdı quraydı. Bazar ekonomikası shárayatlarında menejer xızmeti óndiriste hám tovarlar mámilesin shólkemlestiriwde zárur faktor bolıp tabıladı.

## Derekler
Náwbáhár (Vahdat rayonı)

**Náwbáhár** — Vahdat rayonı Rajab Ismoilov APJ ga qarawlı awıl. Náwbáhárden qala orayına shekem bolǵan aralıq 5 kmdi quraydı. Xalqı 2017-jıl esabına kóre 1017 dana tájiklerden ibarat.

## Derekler
Chavrok (Temurmalik)

**Chavrok** — Temurmalik rayonı quramındaǵı awıl.Chavroktan máhálle orayına shekem 8&nbsp;km,rayon orayına shekem 35&nbsp;km.Xalıqı 655 adam (2017), tájikler.

## Esletpe

## Derek
* Tájikstan Respublikasıniń mamuriy bóliniwi. 2017, 580 b. ISBN 978-99947-33-68-2
Qubla Túrkstan

**Qubla Túrkstan** (; ; ) yaki **Awǵan Túrkstanı** (/Torkistâne Afghân; ; ) — házirgi Awǵanstannıń ishine tuwrı keledi. Orayı Balx bolǵan hám pútkil arqa Awǵanstandı iyelep alǵan aymaq. Awǵanstannıń 9 wálayatın iyelep alǵan..Ol jerde tiykarınan ózbekler 15 mlnǵa jaqın hám bunnan tısqarı túrkmenler, qırǵızlar mıńa túrkleri hám tájik xalıqları jasaydı. Xalıqtıń úlken bólegi Ózbekler quraǵanı ushın Qubla Ózbekstanda delinedi.
Rásmiy tili ózbek tili esaplanadı.
Nurofar (Danǵara rayonı, Tajikistan)

**Nurofar** (tojikcha: Нурофар )  — Tadjikistan Respublikasınıń Dang'ara rayonı, Sangto'da jámiyetlikine qarawlı qalanıń bir bólegi. Dahadan jámiyetlik orayına shekem 8&nbsp;km, rayon orayına 45&nbsp;km.

## Xalqı
Xalqı - 1651 adam.

## Derekler
Nuri Zindagiy

**Nuri Zindagiy ** — Panjakent rayonındaǵi Sarazm jámiyetlikine qarawlı qalanıń bir bólegi. Nurı Tirigiydan qala orayına shekem 10 km. .

## Xalq8
Xalqı− 1099 adam

## Derekler
Tojikiston joy nomlari reestri 

2013. — 332 s. — ISBN 978-99947-33-54-5
Nozirobod

**Nozirobod** — Vahdat rayonı Aymaǵında jaylawǵa Simiganji awıl puqaralar jıyınına qarawlı xalıq punkti esaplanadı. Naziroboddan qala orayına shekem bolǵan aralıq 7 km. Xalqı 1316 kisi shólkemlestirip (2017), hasası bólekti tájikler tashkil qladi 

## Derekler
Novichomoq

**Novichomoq** — Panjakent rayonı Awıl Kosatarosh awılı quramınadaǵı awıl. Novichomoqdan qala orayına 18 km.

## Xalqı
Xalqı −1285 adam

Dana oqıwshı eki smenada oqıadı. Awıldıń oraylıq bóleginde gerbish islep shıǵarıw kárxanası ámeldegi bolıp, Novichomak awılı jáne onıń átirapındaǵı awıllardı gerbish menen támiyinley aladı. • Awıldıń dıqqatqa iye jaylarınan biri onıń ko'li bolıp, ol azmaz kórinbes orında, awıldıń batıs bóleginde jaylasqan. Awıldıń eń gózzal hám ózine tartatuǵınlı jayı tawlıq Novichomoq-bolo awılı bolıp tabıladı. • Novichomoq awılı xalqı óz ómirin tiykarlanıp belsendi miynet menen júrgizedi. «Zarafshon» aksiyadorlik jámiyetinde (JDMM KM) xalıqtıń yarımınan kópi isleydi hám isleydi. • Awılda xalıqtıń sawatlı adamlıǵı hám bilimin kóteriwge, tiykarlanıp, óz úlesin qosıp atırǵan ullı ǵayratkerler bar. Novichomok awılınıń ustaz hám oqıtıwshıları ullı hám sawatlı adamlar bolıp, olar basqa awıllar arasında bólek poziciya hám poziciyaǵa iye bolǵan. • Awıldıń oraylıq bóleginde Shing dáryası oypatlıqsı xalqın támiyinlewdiń hasası bolǵan «Xalifa-Hasan» atlı suw kanalı bar. • Awıldıń arqa bóleginde xalıq báhár basınan egin egiwdi baslaydı. Olar bul jaydı ózleriniń tiykarǵı turmısı dep biliwedi. Sebebi qishda ónimi menen olar azıq-túlik menen támiyinlenedi. Bul Novichomoq awılı haqqında qısqasha maǵlıwmat edi.

## Derekler
Tajikistan jay atlari reestri 

2013. — 332 s. — ISBN 978-99947-33-54-5
Kangurt (Temurmalik)

**Qangurt** — awıl Temurmalik rayonı Qangurt awılı quramına kiredi. Qangurttan rayon orayına shekem 27&nbsp;km. Xalqı 328 adam (2017), tájikler

## Esletpe

## Derek

* Tájikstan Respublikasınıń mamuriy bóliniwi 2017. - 580 b. — ISBN 978-99947-33-68-2
Chalishiyan (Temurmalik)

Úlgi:MA

**Shertshiyan ** — Temurmalik rayonı topar Qangurt awılı quramındaǵı awıl. Shertshiyannan máhálle orayına shekem 9km, rayon orayına37 km. Xalqı 92 adam (2017), tájikler.

## Esletpe

## Derek

* Tájikstan Respublikasınıń mamuriy bóliniwi-Úlgi:D.: SIEMT, 2017. - 580 b. — ISBN 978-99947-33-68-2
Neknot

**Neknot** — Pánjekent rayonı awıl Ródakiy awılı quramındaǵı awıl. Neknotdan qala orayına shekem 56 km.

## Xalqı
Xalqı −2546 adan

## Derekler
Tojikiston joy nomlari reestri 

2013. — 332 s. — ISBN 978-99947-33-54-5
Nuriston (Panjakent)

**Nuriston ** — Panjakent rayonındaǵı Chinor jámiyetlikine qarawlı qalanıń bir bólegi. Nurıstondan qala orayına shekem 3 km.

## Xalqı
Xalqı− 2538 adam

## Derekler
Tojikiston joy nomlari reestri 

2013. — 332 s. — ISBN 978-99947-33-54-5
Algofobiya

Algofobiya yamasa algiofobiya — bul awırıwdan qorqatuǵın adamlarda ushıraytuǵın fobiya túrlerinen biri. Awırıwdan ózgeshe hám turaqlı qáweter bolıp, bul qáweter ápiwayı adam seziwshi qáweterden ádewir kúshlilew bolıp tabıladı. Fobiyanıń bul túrin minez-qulıq terapiyası hám uwayımlawǵa qarsı dáriler menen emlew múmkin. Bul termin grekshe: ἄλγος, álgos, «awrıw» hám φόβος, pho'bos, «qorqıw» sózlerinen alınǵan.

Awırıwdan qorqıw boyınsha soraw (házirgi waqıtta FPQ-III), psixikalıq salamatlıqtı tekseriw quralı bolıp, burın algofobiyani tekseriw ushın qollanǵan.

## Sebepleri
Kútpegende qorqıw jaǵdayı hám uwayım insandı qáwipli jaǵdaylardan qorǵawshı process bolıp tabıladı. Eger qandayda bir adam jabayı haywandı kórse, onıń bul haywannan qorqıwı hám qashıwı tábiyiy jaǵday bolıp tabıladı. Biraq sozılmalı awırıw menen gúresiwshi adamlarda qorǵaw ilajları retinde turaqlı qorqıw hám qáweter payda bolıwı múmkin. Olar kóbirek awırıw keltiriwi yamasa awırıwdı kúsheytiwi múmkin bolǵan háreketler yamasa jaǵdaylardan shaǵılısadı. Ókinishlisi, awırıw abayın bórttirip jiberiw awırıwdı jáne de kúsheytiwi múmkin.

Insan miyindegi qáweter hám qáweterdi retlewshi ximiyalıq elementler awırıwdı qanday qabıllawdı tártipke saladı. Sol tiykarda ximiyalıq úylesimsizlik eki mashqalanı da payda etiwi múmkin.

## Jáne de qarań

* Dental fobiya
* Fobiyalar dizimi

## Derekler
6-aprel

**6-aprel** — Grigoriy kalendarında jıldıń 96- (kabisa jılında 97-) kúni. Jıl juwmaǵına 269 kún qaladı.

## Bayramlar
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:6-aprel bayramları]]*

## Waqıyalar
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:6-aprel waqıyaları]]*

## Tuwılǵanlar
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:6-aprelde tuwılǵanlar]]*

* 1964 — David Woodard

## Ólgenler
*Jáne qarań: [[:Kategoriya:6-aprelde ólgenler]]*

## Siltemeler
Sharshara (Panjakent)

**Sarqırama —** Pánjekent rayonındaǵı Shınar jámiyetine qaraslı qalanıń bir bólegi. Sarqıramadan qala orayına shekem 6 km.

## Xalqı
Xalqı− 1794 adam 

## Derekler
Tájikstan jay atları reestri
Machiton

**Machiton** — Vahdat rayonı Báhár Awıl Puqaralar Jıyınına qaraslı awıl. Machitandan qala orayına 7&nbsp;km. Xalqı 3336 kisi (2017).

## Manba

* Tojikiston joy nomlari reyestri D : SIEMT, 2013. — 332 b. — ISBN 978-99947-33-54-5
*

## Derekler
Azadagan (Pánjekent)

Azada  (russha Azada; tájikshe: Azadaxan, burınǵı Garibak) — Tadjikistan arqaındaǵı Sóǵd wálayatındaǵı awıl. Pánjekent qalasındaǵı Xurmi máhellesi quramına kiredi.

## Túsindirmeler


## Derekler

## Derekler
Parven

**Porven** — Awıl Pánjekent rayonı jámiyetVoro' awılıdaǵı. Rojdan qala orayına 47 km.

## Xalqı
Xalq8−473 adam

## Derekler
Tajikistan jay atlari reestri 

2013. — 332 s. — ISBN 978-99947-33-54-5
Shahriston (Tochikobod)

**Shahriston ** — Tájikobod rayonındaǵı Zarafshon jámiyetine qaraslı qalanıń bir bólegi. Shahrıstan dan qalanıń bir bólegine shekem 4 km, qala orayına shekem 1 km.

## Xalqı
Xalqı − 655 adam

## Derekler
Tojikiston jay atları reestri
Sufiyon (Panjakent)

**So’fiyan ** — Panjakent rayonındaǵı Xalifa Hasan jámiyetine qaraslı aymaq.Sofiyonnan qala orayına shekem 4&nbsp;km

## Xalqı
Xalqı -2080 adam

## Derekler
Tajikstan jay atları  2013. — 332 s. — ISBN 978-99947-33-54-5
Innovaciya

**Innovaciya** (inglizshe «innovationas» — kiritilgen jańalıq, jaratıw) — 1) texnika hám texnologiya áwladların almastırıwdı támiyinlew ushın ekonomikaǵa sarıplanǵan qárejetler; 2) ilimiy-texnika jetiskenlikleri hám jetekshi tájriybege tiykarlanǵan texnika, texnologiya, basqarıw hám shólkemlestiriw sıyaqlı tarawdaǵı jańalıqlar, sonday-aq olardıń túrli tarawlar hám iskerlik sheńberinde qollanıwı.

## Derekler
Arna boyı (Ámiwdárya rayonı)

**Arna boyı (Ámiwdárya rayonı)**  — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Ámidarya rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Aspantay

**Aspantay**  — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Bozataw rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Ayaqshı (Ámiwdárya rayonı)

**Ayaqshı (Ámiwdárya rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Ámiwdárya rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Jer silkiniw

**Jer silkiniw**, **jer qıymıldaw** — jer qabıǵında yamasa mantiyanıń joqarǵı bóleginde kútilmegende jılısıw, sınıw yamasa jemiriliw júz beriwi áqibetinde payda bolatuǵın hám tolqınlı terbelisler formasında uzaqlarǵa tarqalatuǵın jer astı silkiniwleri hám terbelisleri. Sebeplerine kóre, tektonikalıq, vulkan hám jemiriliw jer silkiniwlerine bólinedi. Jer qabıǵınıń hár qıylı tereńliginde tábiyiy kúshler tásirinde júz beretuǵın silkiniwler tektonikalıq jer silkiniwler dep ataladı. Olar jer túbindegi háreket hám processlerdiń jemisi bolıp, bul processlerdiń kinetikalıq quwat tárizinde birden (1 minutta) sarıplanıwı áqibeti bolıp tabıladı. vulkanlı hám jemiriliw jer silkiniwleri tábiyatta júdá az júz beredi; olar kúsh jaǵınan tektonikalıq jer silkiniwlerdiń eń kúshsizine teń keledi. Jer sharında júz beretuǵın jer silkiniwler sanı jıl dawamında birneshe júz mıńǵa jetiwi múmkin. Solardan kópshilik bólegi seysmograflar ǵana sezetuǵın kúshsiz jer silkiniwler bolıp, adamlar sezetuǵınları birneshe mıńǵa jetedi. Xalıq xojalıǵına zálel jetkizetuǵın jer silkiniwler bolsa birneshe onnan birneshe júzge shekem jetiwi múmkin. Bir jıl dawamında júz bergen barlıq jer silkiniwler nátiyjesinde shama menen 0,510" J kinetikalıq quwat ajralıp shıǵadı. Bul quwat muǵdarı kútá úlken bolıwına qaramay, Jer túbinde júz beretuǵın processlerden ajralıp shıǵatuǵın ulıwma quwattıń 0,5% in ǵana quraydı.

Aytıwlarǵa qaraǵanda, keyingi eki ásir dawamında jer maydanına kiyatırǵan iri jarıqlardıń jarılıwı nátiyjesinde kúshli jer silkiniwler júz bergen.

## Derekler
Erkinbay Qutıbaev

**Erkinbay Meńlibaevich Qutıbaev** (Еркинбай Қутыбаев; 1972-jıl 28-avgust, Nókis) — qaraqalpaqstanlı muaytayshı, kikboksshı. «Ózbekstan maqtanıshı» (1999). Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken sportshı (2004), Qaraqalpaqstan Respublikasında xızmet kórsetken sportshı (2002). E. Qutıbaev dáslep sporttıń erkin gúres hám boks túrleri menen shuǵıllanıp, kikboks boyınsha Evropa chempionı bolǵan (1994, Rimini). Gúrestiń muaytay túrinde úlken dańqqa eristi. 

Ol 91 kg salmaqta Ózbekstan (1997—2004), Aziya oyınları (1998, Bangkok), jáhán (1995, 1997, 1998, 2002, 2004, Bangkok) chempionı. Kiev texnika universitetin tamamlaǵan (1994), Ózbekstan Respublikası Sırtqı ekonomikalıq baylanıslar ministrligi bas qánigesi (1997—2001), Qaraqalpaqstan Respublikası dene tárbiyası hám sport komiteti baslıǵı (2001—2002), Ózbekstan balalar sportın rawajlandırıw fondınıń Qaraqalpaqstan filialı direktorı (2002— 2004), Nókis olimpiada rezervleri kolledji direktorı (2004-jıldan). Ózbekstan Respublikası Oliy Májlisi Senatı aǵzası (2005), Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatı (2005). Ózbekstan Respublikası Mádeniyat hám sport isleri ministriniń 1-orınbasarı (2006-jıldan).

## Derekler
Genoni

**Genoni** Italiyanıń Sardiniya regionında jaylasqan kommuna. Oristano provinsiyası quramına kiredi. Maydanı — 44&nbsp;km2. 1006 adamnan ibarat xalıq jasaydı (2008).

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Rasmiy sayti (Wayback Machine saytında 2020-03-19 sánesinde arxivlengen) (ital.)
Aydaralı

**Aydaralı** — Ózbekstan Respublikasınıń Tashkent waláyatı qaraslı awıl. Bostanlıq rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Ayrıtam (Purqat rayonı)

**Ayrıtam** — Ózbekstan Respublikasınıń Ferǵana waláyatına qaraslı awıl. Purqat rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Axmet Yassawiy (Joqarı Shırshıq rayonı)

**Axmet Yassawiy** — Ózbekstan Respublikasınıń Tashkent waláyatına qaraslı awıl. Joqarı Shırshıq rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Almaydan

**Almaydan** — Ózbekstan Respublikasınıń Ándijan waláyatına qaraslı awıl. Jalaqudıq rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Aqmanǵıt

**Aqmanǵıt (Nókis rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı qalasha. Nókis rayon orayı.

## Derekler
Shibliy ata mavzoleyi

**Shibliy ata mavzoleyi**  (yamasa Shibliy ata mavzoleyi ) — házirgi Qaraqalpaqstan Respublikası Kegeyli rayonı, Xalqabad elatında «Jalpaq jap» hám «Qumshungil» awıl puqaralar jıyını aymaǵında jaylasqan maqbara. Mavzoleyi eramızǵa shekemgi 945-jılı 87 jasında qaytıs bolǵan ataqlı ulama Shayıq Shibliy húrmetine qurılǵan bolıp, obyekt dáwiri X—XIV, XVIII—XIX, XX ásirlerdi óz ishine aladı.

Shibliy ata mazarı Ózbekstan Respublikası Ministrler Keńesiniń sheshimi menen 2019 -jıl 4-oktyabrde Materiallıq mádeniy miyraslardıń kóshpes múlk obiektleri milliy dizimine kiritilgen hám mámleket qáwipsizligine alınǵan. Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniy miyraslar basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında mámleket múlkine tiyisli hám «vaqf» qayırqomlıq jámiyetlik fondına biypul paydalanıw shártnaması tiykarında biriktirilgen.

## Shayx Shibliy shaxsı hám mavzoleyi
Tariyxıy dereklerde keltirilgen maǵlıwmatlarǵa kóre, Abiw Bakir ash-Shibiliy eramizǵa shekemgi 858-jılı tuwılǵan. Shayıqtıń tuwılǵan jayı tuwrısında maǵlıwmatlar joq. Shıǵıstı izertlewshi ilimpazlardıń atap ótiwinshe, Shayıq Shibiliy 912-jılı [Baǵdad] qalasındaǵı belgili úsh shayıqtan biri ekeni, sonıń menen birge, ákesi menen birge Baǵdad [xalifası sarayında xızmet etken belgili alım retinde tilge alınǵan. Mansur Xallaj 922-jılda «Áne al-Haq» (yaǵnıy Men Qudayman) degenligi sebepli Baǵdad xalifası bolǵan [Al] Muqtadir](https://kaa.wikipedia.org/wiki/Al%5D_Muqtadir) tárepinen ólim jazasına húkim etiledi. Onıń tárepdarları bolǵan kópshilik ulama hám muridler «Biz onıń ne dep atırǵanına túsinbedik» dep, Mansur Xallajdıń óltiriliwine razılıq bermegen. Qarsılıqlarǵa qaramay xalifa pármanı menen Mansur Xallaj darǵa ildirilgen jáne onıń tárepdarları quwǵınǵa dus kelgen. Bul waqıtta Shayıq Shibliy da gúman astına alınǵanlar qatarında Baǵdadtan ketiwge májbúr bolǵan.

Basqa dereklerge kóre Shibliy sufizm táliymatın jayıw maqseti menen sawda jolı orqalı  ásirdiń birinshi yarımında qubla aral boylarına keledi. Shamalawlarǵa kóre bul waqıtta Shayx Shibliy 60 jaslarda bolǵan hám búgingi Qaraqalpaqstan aymaqlarına kelip, jergilikli xalıqqa xizmet qılǵan hám olar arasında abıroy iyelegen . Shayx Shibliy 945-jılı 87 jasında házirgi Kegeyli rayonı aymaǵında qaytıs bolǵan hám usı jerge kómilgen.

## Derekler
Zahriddin Muhammed Babur (Ámiwdárya rayonı)

**Zahriddin Muhammed Babur (Ámiwdárya rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Ámiwdárya rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Joqarı awıl (Ámiwdárya rayonı)

**Joqarı awıl (Ámiwdárya rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Ámiwdárya rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Qızılqum mámleketlik qorıqxanası

**Qızılqum mámleketlik qorıqxanası** — Buxara wálayatında Ámiwdáryanıń orta aǵımında, dáryanıń eki jaǵasında jaylasqan. Túrkmenstan menen shegaralas. Maydanı 10311 gektar, sonday-aq, orman menen oralǵan maydan 5338 gektar, 800 ge maydanı qumlı shól, 1883 (ga) gektar toǵayzarlıq. Dárya jaǵaları boylap arqa-batıstan qubla-shıǵısqa 30 km ge, shıǵıstan batısqa 3 km ge sozılǵan. Wazıypası qorıqxana aymaǵındaǵı ósimlik hám haywanat dúnyasın úyreniw, ilimiy tekseriw jumısların alıp barıw hám basqalar. Qorıqxana toǵayzarlıq hám qumlı shóllerden quralǵan. Iqlımı keskin kontinental, hawanıń qurǵaqlıǵı, temperaturanıń ózgerip turıwı, jawın muǵdarınıń kemligi menen ajıralıp turadı. Jawınnıń tiykarǵı bólegi (85-87%) qıs hám báhárde jawadı. Maksimal temperatura jazda 41-44°, qısta 20-21°. Topıraǵı qumlı, taqır tárizli, allyuvial otlaq, otlaqlı-batpaqlı tiplerden ibarat. Qorıqxana aymaǵında ósimliklerdiń 15 túri: toranǵıl, qamıs, boyan, jiyde, seksewil, qandim, cherkez, efemerler, Ózbekstan Qızıl kitabına kirgizilgen Bobrov astrageli, Korolkov shireshi, qızılqum kovragi ósedi. Qorıqxana haywanat dúnyasına bay hám hárqıylı. Omırtqalı haywanlardıń 359, suw háwizlerinde balıqlardıń 27, suwda hám de qurǵaqlıqta jasawshılardıń 2, jer bawırlawshılardıń 28, qustıń 267 hám sút emiziwshilerdiń 35 túri bar. Buxara buǵası (xongul), jeyran, barxan pıshıǵı, búrkit (Ózbekstan Qızıl kitabına kirgizilgen), shaǵal, jabayı shoshqa (dońız), shól pıshıǵı, túlki, ámiwdárya tustawıǵı, kepter, qara ǵarǵa, qubla hám toǵay búlbilleri ushıraydı. Buxara buǵası bólek qorǵaladı. Qorıqxanada onıń haywanat hám ósimlikler dúnyasın saqlaw, kóbeytiw, úyreniw boyınsha ilimiy hám ámeliy áhmiyetke iye bolǵan izertlew jumısları alıp barıladı.
Gemiler

**Gemiler** () — ataqlı túrk qosıqshıları bolǵan Orhan Atasoy hám Teoman tárepinen atqarılǵan qosıq. Teoman tárepinen orınlanǵan qosıq versiyasınıń klipi Qaraqalpaqstannıń Moynaq rayonında jaylasqan «Kemeler qábristanı»nda súwretke alınǵan. Tiykarınan, rok jónelisinde qosıqlar aytatuǵın Teoman bul klipi arqalı Moynaqtıń jaqın tariyxı hám ekologiyalıq jaǵdayı menen baylanıslı processlerdi ashıp beriwdi maqset etkeni bólek táriyplenip ótiledi.

## Tariyxı
Orhan Atasoy 1993-jıl orınlaǵan «Gemiler» qosıǵı ushın islengen klipi barlıq dáwirlerdiń eń jaqsı klipi retinde tán alınǵan. Qosıq sózleri Orhan Atasoyǵa tiyisli bolıp, oǵan Erkument Vural kompozitorlıq etken. Klip abıroylı xalıq aralıq muzıkalıq kanal — MTVde efirge berilgen. Klip házirde Túrkiya mádeniyatı tariyxında MTV kanalında tamashagóylerge usınılǵan dáslepki jergilikli klip bolıp esaplanadı. Sonnan keyin qosıq Orhan Zerrin Ózer hám Teoman tárepinen de atqarılǵan.

1998-jılı Teoman tárepinen orınlanǵan qosıq klipi 1999-jıl iyul ayına kelip, Qaraqalpaqstannıń Moynaq rayonında jaylasqan «Kemeler qábristanı»nda súwretke alınǵan. Teoman tárepinen orınlanǵan «Gemiler» qosıǵı onıń «Ol» () atlı albomınan orın alǵan eń ataqlı dóretiwshilik úlgilerinen biri esaplanadı. Sol sebepli uzaq waqıt dawamında «Gemiler» qosıǵı Teomanǵa tiyisli ekenligi aytılıp kelinedi.

## Derekler
22-dekabr

**22-dekabr** —  Grigoriy kestesinde jıldıń 356- (kabisa jılında 357-), dekabr ayının 22. kúnidir. Jıl juwmaǵına 9 kún qaladı.

## 

## 

## 

* 1984 — Basshunter, shveciyalı qosıqshı.

## 

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler

* days.peoples.ru
23-dekabr

**23-dekabr** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 357- (kabisa jılında 358-), dekabr ayınıń 23-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 8 kún qaladı.

## 

## 

## 

* 1777 — Aleksandr I, Rossiya Imperiyası imperatorı (1801-1825).
* 1918 — Helmut Schmidt, nemis social-demokrat siyasatshısı, Germaniyanıń federal kancleri (1974-1982).
* 1919 — Plis Nurpeysov, Sovet Awqamınıń Qaharmanı (1945).
* 1943 — Nájimatdin Ańsatbaev, qaraqalpaq teatr aktyorı, Ózbekstan xalıq artisti.

## 

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
2023

## 

## 

## 

* 4-fevral — Polat Shamshetov, Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministrligi Jinayat qıdırıw basqarması bólimi baslıǵı.
* 4-sentyabr — Sherali Jurayev, ózbek qosıqshısı, kompozitorı, shayırı hám aktyorı, «El-jurt húrmeti» ordeni (2022).
* 29-oktyabr — Jiyenbay Izbasqanov, qaraqalpaq jurnalistı, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Shaxmattıń rapid hám blits túrleri boyınsha jáhán chempionatı 2023

**Shaxmattıń rapid hám blits túrleri boyınsha jáhán chempionatı 2023** () — 2023-jıl 26-30 dekabr kúnleri Samarqandta bolıp ótetuǵın shaxmat turniri. Jámi 1 million dollarlıq bul turnir "Silk Road Samarqand" kompleksi aymaǵındaǵı Kongress orayında ótkeriledi.

## Qaǵıydalar
2023-jıl ushın reyting dizimlerine kóre (sol qatarı klassik baqlaw, rapid hám blits) keminde 2550 ball (ashıq turnir) hám keminde 2250 ball (hayallar turnir) toplaǵan oyınshılar, sonday-aq, ámeldegi mámleket chempionları turnirda qatnasıw huqıqına iye.
Sonday-aq FIDE tárepinen 10 dana hám turnir shólkemlestiriwshisi tárepinen 15 dana qatnasıwshı talaban etip kórsetiliwi múmkin.
### Rapid
Hárbir oyın ushın beriletuǵın waqıt 15 minuttı quraydı hám dáslepki háreketten baslap hárbir háreket ushın 10 sekund beriledi.Turnir Shveycariya sistemasında bir neshe kún dawamında ótkeriledi hám 13 turdan (ashıq turnir) yamasa 11 turdan (hayallar turniri) ibarat boladı.
### Blits
Hárbir oyın ushın waqıt baqlawı dáslepki háreketten baslap har bir háreketke 2 sekund qosılǵan halda hárbir oyın ushın 3 minut etip belgilengen.Turnir eki kún dawamında Shveycariya sistemasında ótkerildi hám 21 tur (ashıq turnir) yamasa 17 turdan (hayallar turniri) ibarat boldı.
## Sıylıq fondı
Ashıq hám hayallar ortasındaǵı Rapid hám Blits turnirleriniń sıylıqlaw fondı tómende kórsetilgen.Barlıq summalar AQSh dollarlarında.

**Ashıq turnir:**
* 1-orın: 60 000
* 2-orın: 50 000
* 3-orın: 40 000
* 4-orın: 30 000
* 5-orın: 25 000
* 6-orın: 22 000
* 7-orın: 18 000
* 8-orın: 14 000
* 9-orın: 11 000
* 10-orın: 8000
* 11-16-orınlar: 5000
* 17-25 orınlar: 3000
* 26-35 orınlar: 1500
* Jámi: 350 000 dollar
**Hayallar turniri:**
* 1-orın: 40 000
* 2-orın: 30 000
* 3-orın: 20 000
* 4-orın: 15 000
* 5-orın: 10 000
* 6-orın: 7000
* 7-orın: 6000
* 8-orın: 5000
* 9-orın: 4000
* 10-orın: 3000
* 11-15 orınlar: 2000

Jámi: 150 000 dollar.

## Nátiyjeler
### Rapid

#### Er adamlar

Ashıq turnirda Rapid kestesi


#### Áyeller

### Blits

#### Er adamlar

#### Áyeller

## Derekler
24-dekabr

**24-dekabr** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 358- (kabisa jılında 359-), dekabr ayınıń 24-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 7 kún qaladı.

## 

## 

## 

* 1961 — Gúlxatiysha Ayımbetova, qosıqshı, Qaraqalpaqstan (1999) hám Ózbekstan (2000) xalıq artisti.
* 1961 — Ilham Aliyev, Ázerbayjannıń prezidenti hám eski bas wáziri.

## 

* 1899 — Sergey Botkin, orıs vrach-terapet, pedagog, jámáát arbabı.

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
25-dekabr

**25-dekabr** — Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 359- (kabisa jılında 360-), dekabr ayınıń 25-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 6 kún qaladı.

## 

## 

## 

* 1939 — Fariza Ońǵarsınova, qazaq shayırı, xalıq jazıwshısı, jurnalist.

## 

* 1977 — Charlie Chaplin, angliyalı komik aktyor, rejissyor hám kompozitor.

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
Azamat Ziyo

Azamat Ziyo(*tolıq atı:* **Azamat Ziyo** Hamid ulı; 1963-jıl 23-iyun, Tashkent qalası, Ózbekstan SSR)- mámleketlik hám jámiyetlik isker, akademik.
Ózbekstannıń birinshi prezidenti Islam Karimovtıń burınǵı baspasóz xatkeri. «Milliy tiklanish» partiyası aǵzası. «Ózbekstan tariyxı» jurnalı bas redaktorı. 1963-jıl 23-iyun kúni Tashkentte belgili ózbek tariyxshı-alımı Hamid Ziyoyev (1923-2015) shańaraǵında tuwılǵan. 
## Dáslepki iskerligi
Azamat Ziyo 1985-jılı Tashkent mámleketlik universitetiniń (házirgi Mırza Ulıǵbek atındaǵı Milliy universtiteti) Shıǵıs tilleri fakulteti Iran bólimin pitkergen.1985-1997-jıllarda Ózbekstan Pánler akademiyası Shıǵıstanıwshılıq institutınıń úlken laborantı, kishi ilimiy xızmetker, ilimiy xızmetkeri, úlken ilimiy xızmetker.
## Ilimiy iskerlik
1990-jıldan tariyx pánleri kandidatı(disertaciya teması:"Silsilat as-salotin tariyxıy derek retinde"), 1999-jıldan tariyx pánleri doktorı (disertaciya teması:"Ózbek mámleketshiligi tariyxınan" (eń áyyemgi dáwirden Rossiya basqınshılıǵına shekem). Azamat Ziyoǵa 2007-jılda professor ilimiy dárejesi berilgen.
## Lawazımları
1997-2000-jıllarda Ózbekstan Prezidenti Toplamı Axborot orayı analiz toparınıń bas konsultantı, Ózbekstan Prezidentiniń baspasóz xatkeri, Ózbekstan Prezidentiniń social-ekonomikalıq máseleler boyınsha mámleket másláhátshisi. 2019-jılı Pánler akademiyası Tariyx institutı direktorı etip tayınlanǵan.

## Siyasiy iskerlik
Azamat Ziyanıń derlik jigirma jıllıq dóretiwshiligi ózbek parlamentinde ótken: 2000-2005-jıllarda Oliy Majilis Jaslar isleri komitetiniń baslıǵı, 2005-2010-jıllarda Oliy Majilis Nızamshılıq palatası Pán, tálim, mádeniyat hám sport máseleleri komiteti baslıǵı, 2010-2019-jıllarda Oliy Májilis Nızamshılıq palatası Pán, tálim, mádeniyat hám sport máseleleri komiteti aǵzası.

1998-jıldan Oliy Májilis deputatı, 2005-jıldan Oliy Májilis Nızamshılıq palatası deputatı, 2020-jıldan Tashkent qalalıq xalıq deputatları keńesi aǵzası, Oliy Májilis Senatı aǵzası.
## Orden hám medalları
# Shuhrat medalı (1996);
# Doslıq ordeni (2003).

## Shıǵarmaları hám ilimiy jumısları
# Ózbek mámleketshilik tariyxı. Tashkent, 2000-jıl.
# Ózbek hayalları tariyx saxnasında. Tashkent, 2002.
# Amir Temur saparda. T, 1996.
# Amir Temur hám Tuǵluq Temur. T, 1996.
# Ózbekstanda Ferdawsiy ómiri hám dóretiwshiligin úyreniwge tiyisli. T, 1987.
# Temur tuwılǵan jer hám máselesine tiyisli. T, 1994.
# Temuriyler dáwiri Hindistan tariyxtanıwshılıǵı. T, 1996.

## Derekler
Menejer

**Menejer** (inglizshe: manager — bashqarıwshı)

1) kárxana hám kompaniya iyeleri bolmaǵan, arnawli tayarlıq kórgen, basqarıwdıń nızam-qaǵıydaları tereń biliwshi tájriybelı qániyge— jollanba basqarıwshı.

2) rawajlanǵan mámleketlerde kompaniya, firma, kárxana, bank, finans mákemeleriniń atqarıwshı hákimiyatqa iye bolǵan basqarıwshı, direktor, basshı, xızmetker hákimshilik bashqarıwshıları sıyaqlı basshı xizmetker.

3) obligatsiya zayımların shıǵarıw (emissiya) hám onı kapital bazarında ótikiziw menen islewshi bank sindikatlari basshı toparları basshisi. Menejer rawajlanǵan mámleketlerde arnawlı social qatlamdi quraydı. Bazar ekonomikasi sháráyátlarinda Menejer xizmeti ishlep shıǵarıwda hám tovarlar iskerligin uyımlastırıwda zárúr faktor bolıp qaladı.

## Derekler
26-dekabr

**26-dekabr** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 360- (kabisa jılında 361-), dekabr ayınıń 26-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 5 kún qaladı.

## 

## 

## 

* 1940 — Preskott Edvard, amerikalıq siyasatshı ekonomist.

## 

* 1530 — Babur Zaxiretdin Muxammet, ózbek jaziwshisi hám sárkerde.

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
Parfenon

**Parfenon** (— pák qız) — Akropol (Afina)daǵı hayal quday Afina ibadatxanası, grek arxitektorlıǵı kórkem óneriniń úlken esteligi. Eramızǵa shekemgi 447—438 jıllarda Iktin hám Kallikrat tárepinen qurılǵan. Ibadatxanada úlken sellalar (di-niy háykeller ushın bólmeler) hám kishi bólmeler (tap ibadatxana sıyaqlı "Parfenon" dep atalǵan) bolıp, olarda ǵáziyneler saqlaw gózlengen. Bul bólmeler (sızılması 30,89x96,54 m) doriy kolonnadaları menen oralǵan. Dábdebeli aq marmarlı imarat Fidiy va grek músinshileri islegen músinshilik bezewleri menen toltırılǵan. Imarat tárizi jiyegi metoplarında kentavr, úlken adam, amazonkalardıń oʻz-ara gúres saxnaları, frontonları músinshilik sheberligi menen bezetilgen. P. arxitektorlıǵında grek kórkem-óneriniń ullılıǵı onıń gúlllegen dáwirindegi garmoniyası, gózzallıǵı, turmıslılıǵı sáwlelendirilgen. 1687-jılda túrkler menen bolǵan urısta venetsiyalıqlar tárepinen wayran qılınǵan. 1801—03 jıllar P. háykelleri Angliyaǵa alıp ketilip, 1816-jıl Britaniya muzeyine qoyılǵan.

## Derekler

Parfenon ibadatxanası házirgi kúnge shekem zorǵa saqlanıp qalǵan.
Dalton (Georgia)

**Dalton** AQShtıń Georgia shtatında jaylasqan qala. Whitfield okrugi quramına kiredi.

## Xalqı
33,128 xalıq jasaydı (2010). Xalıq tıǵızlıǵı –hár kvadrat kilometrge 644,1 adam tuwrı keledi.

## Geografiyasi
Maydani — 51,3&nbsp;km2. Sonnan 51,3&nbsp;km2 qurıqlıq. Teńiz betinen ortasha 232 m bálentlikte jaylasqan. 

## Derekler
Kaliyli tóginler

**Kaliyli tóginler** — quramında ósimlikler ańsat ózlestiretuǵın formada kaliy elementi bolǵan mineral tóginler; suwda eriwsheń xlorid, sulfat hám karbonat kislotalarınıń duzları. Quramında kaliyli duzlar bolǵan taw jinislari kaliyli tóginler alınatuǵın tuwındılar. 

K.t. konsentrlanǵan K.t., aralas K.t. hám ıǵal kaliy duzlarına bólinedi. Konsentrlanǵan K.t.ge kaliy xlorid (55,259,7% K2O), kaliy sulfat (44— 52% K2O), kaliyli selitra (44% K2O) kiredi. Aralas K.t. ıǵal kaliy duzlarına konsentrlanǵan K.t. qosıp tayarlanadi: 30—40% li kaliy duzları kaliy xloridtıń silvinit yaki kainit penen mexanik aralaspasınan ıbarat; kaliy-magniyli konsentrat; kaliy-magniy sulfat yaki kalimagneziya; aǵash, tarf hám kúli. Iǵal kaliy duzları — maydalanǵan tabiyiy minerallar (silvinit hám kainit).

K.t. sıpatında quramında kaliyli duzlar bar alyuminiy hám sement kárxanası shıǵındıları (potash) hám qollanıladı. Sement shańı hám patas ortalıqtı jemiriwi. Kúl, ásirese, ashshı topıraqdar ushın joqarı dárejedegi K.t. esaplanadı, ol topıraqtıń zıyanlı kislotaliliǵin da neytrallaydı. Shıǵındı ósimlikler ushın kaliy deregi, sebebi oda 0,6% átirapinda K2O boladı.

Barlıq awıl xojalıǵı eginleri ásirese, qumlı hám qumlıqlı topıraqlardaǵı eginler K.t.ge kúshli mútáj sezedi. K.t., ádette, fosforli yaki azot hám fosforli tóginler menen birge qollanıladı. Ğoza kartoshka, palız ónimi qant lávlevi, tamırlı miyweliler, mákke, gúzgi paxta eginleri hám barlıq kaliyge talapshań. 1 ge maydandaǵı ǵoza hár tonna jemisi ushın jerden 30–70&nbsp;kg azot, 10–20&nbsp;kg fosfor menen birge 30– 80&nbsp;kg kaliydi ózlestiriwi anıqlanǵan. K.t. miywe, rezavor-miywe, júzim, tamırlı miyweliler hám b. quramında muǵdarın, kartoshkada kraxmaldı, tolıq eginlerde tolıq muǵdarın asırıp sıpatın jaqsılaydı, jem eginleri quramındaǵı proteindi kóbeytedi gúzgi paxta eginleri, tereklerdiń suwıqqa hám qurǵaqshılıqqa shıdamlılıǵın asıradı. Qurǵaq shól zonasinda hám topıraq jerlerde K.t. tek suwǵarıw waqtında beriledi. Shor topıraqlarda K.t. isletilmeydi, olar topıraq shorın kúsheytiredi. Jerge salınatuǵın K.t. norması topıraqtıń háreketsheń kaliy menen qanshellik támiynlengenine baylanisli. Bunda azot, fosfor, kaliy (NPK) 1:0,7—0,8:0,53 qatnasta alınadı. K.t. jıllıq muǵdardıń 50% in tiykarǵi tógin sıpatında gúzgi shúdigarda, 50% in ese vegetatsiya dáwirinde beriw usınıs etiledi.

## Ádebiyat
* Ergashev Sh., Ergashev M., Kaliyli tóginler hám paxta ónimdarliǵi, T., 1983.
* ÓzME. Birinshi jild. Tashkent, 2000-jıl

## Derekler
John Eccles (neyrofiziolog)

**Ekls**, **Ekkls Jon Keryu** (1903.27.1, Melburn 1997.2.5, Shveysariya) — avstraliyalıq fiziolog. Melburn universiteti (1925) hám Oksforddaǵı Magdalen kolledjın tamamlaǵan (1929), 1927—37 jıllarda Oksfordda Ch. Sherrjgton basshılıǵında islegen. Sidneydaǵi patologiya instituti direktori (1937—44). Otago (Jań Zelandiya) universitetinde fiziologiya professor (1944—51). Kanberra Avstraliya milliy universitetinde fiziologiya professor (1951—66). Chikago instituti va Nyu-York universitetida túrli lawazımlarda iskerlik kórsetken. Ilimiy iskerlikti nerv kletkalarındaǵı elektrik processlerde tiyisli E. nerv kletkalarındaǵı qozǵalıs hám tormızlanıwdıń ion mexanizmlerin úyrengen, bir kletkada payda bolǵan nerv impulslari ekinshi kletkaǵa qanday ótkiziliwin kórsetip bergen. London qurallıq jámiyeti aǵzasi (1941-yildan), Nobel sıylıǵı laureati (1963; AL.Xojkin hám A.F. Xaksli menen birgelikte).

## Derekler
Sergey Botkin

**Sergey Petrovich Botkin** [1832. 5 (17)9, Moskva — 1889.12(24) 12, Mentona, Peterburgda jerlengen] — vrach terapet, pedagog, jámáát arbabı. 1861-jıldan Peterburg Medicina operaciya akademiyasiniń professor Botkin medicinada jańa jónelis, yaǵnıy keselliktiń payda boliwi hám háwij alıwında nerv sistemasiniń áhmiyetin táriyplewshi "nervizm" teoriyasin jarattı. Sarı keselligin tereń analiz qıldı. Ol organizmdi átirap ortalıq penen baylanisli tárizde úyrendi. Botkin pikirinshe, medicina "keselliktiń aldın alıw hám awırıwdı emlew" haqqındaǵı pán. Botkin házirgi zaman terapiyasiniń teoriyalıq tiykarin islepb shıqtı. Ilimiy isleri júrektamırlar sistemasi, bóteke, búyrek kesellikleri, dári tásirin úyreniw, juqpalı kesellikler, hárbir dala terapiyasi hám basqalarǵa tiyisli.

## Derekler

## Ádebiyatlar
* ÓzMEToshkentshi jıld. Tashkent, 2000-jıl

## Sırtqı siltemeler