Kinshasa

**Kinshasa** (/kɪnˈʃɑːsə/; ), burın 1881-1966-jılları Leopoldvil dep atalǵan (niderlandsha: Leopoldstad) — Kongo Demokratiyalıq Respublikasınıń paytaxtı hám eń iri qalası. Kinshasa — dúnyanıń eń tez ósip baratırǵan megapolislerinen biri bolıp, 2026-jılı 18,5 million xalıq jasaydı. KDRdaǵı xalıq eń tıǵız jaylasqan qala, xalıq sanı boyınsha úshinshi qala hám Afrikadaǵı úshinshi iri metropoliya, dúnyadaǵı xalıq sanı boyınsha jetinshi qala (Qıtaydan tısqarıdaǵı eń xalıq sanı) hám xalıq sanı boyınsha tórtinshi paytaxt qala. Ol DRCnıń jetekshi ekonomikalıq, siyasiy hám mádeniy orayı bolıp, óndiris, telekommunikaciya, bank hám oyın-zawıq sıyaqlı bir neshe sanaat tarmaqların óz ishine aladı. Qalada, sonday-aq, Xalıq sarayı, Millet sarayı, Kassaciya sudı, Konstituciyalıq sud, Afrika Awqamı qalası, Mramor sarayı, «Sheyitler» stadionı, Húkimet úyi, Kinshasa finans orayı hám basqa da milliy basqarma hám agentlikler sıyaqlı DRCnıń áhmiyetli institucional imaratları jaylasqan.

## Atalıwı
Kinshasa atamasınıń kelip shıǵıwı haqqında bir qansha teoriyalar bar. Antropolog hám etnolog Paul Raymaekerstiń pikirinshe, bul atama Kikongo hám Kihumbu tilleriniń qosındısınan kelip shıqqan. «Ki (n)» prefiksi tóbe yamasa elatlı aymaq, «Nsasa» yamasa «Nshasa» bolsa duz salınǵan qalta mánisin bildiredi. Raymakerstiń pikirinshe, Kinshasa tómengi Kongo (házirgi Kongo Oraylıq provinciyası) hám Qubla Atlantika okeanı xalqı joqarı Kongodan (házirgi Shopo provinciyası) alıp kelingen temir, qullar hám pil súyegi sıyaqlı tovarlarǵa duz almasatuǵın áhmiyetli sawda orayı bolǵan. Biraq, antropolog, táriyxshı hám izertlewshi Xendrik van Morsel Bateke balıqshıları dárya boyında jergilikli xalıq penen balıqtı maniokqa almastırǵan hám bul almastırıw ornı «Ulio» dep atalǵan degen pikirdi usınıs etedi.Tekede «birja» — «Utsaya», «birja ornı» — «Incaya». Solay etip, at Ulio dan Intsayaǵa ózgergen, keyinirek Kikongo tásiri astında Kintsayaǵa aylanıp, aqır-aqıbetinde Kinshasaǵa aylanǵan. Ńshasa atı menen de tanılǵan Kinshasa Kintambonıń kommerciyalıq bumınan aldın da barter júz bergen Malebo basseyniniń qubla jaǵasındaǵı tiykarǵı «almastırıw ornı» dep esaplanadı.

Nshasa ataması Teke tilindegi "tsaya" (tsaa) feyili hám "intsaya" (insaa) atamasınan kelip shıqqan dep esaplanadı. Tap usı jerde Teke dáldalshıları zombo hám kongo xalıqları alıp kelgen Evropa sawda zatlarına banunu qul sawdagerleriniń pil súyekleri hám qulların, kóbinese yanskiyler menen aljastırıp, almastırıp kelgen. Hár qıylı teoriyalarǵa qaramastan, Genri Morton Stenli tárepinen 1874-1877-jılları Afrikanı Zanzibardan Bomaga kesip ótiw waqtında 1877-jılı 14-martta "Nshasa korolı"na barganı haqqında aytıp ótkenindey, Kinshasanıń táriyxıy atı Nshasa bolǵanı belgili.

## Tariyxı

Koloniyallıqqa shekemgi dáwirde bul aymaqta Tio Pachalıǵınıń bir bólegi bolǵan Ntamo hám Ntsaasa atlı eki sawda orayları jaylasqan.

Qala 1881-jılı Genri Morton Stenli tárepinen sawda shaqapshası sıpatında shólkemlestirilgen. Ol Stenliniń jumıs beriwshisi Belgiyalılar patshası Leopold II húrmetine Leopoldvill dep atalǵan. Keyin ol Kongo basseyniniń kópshilik bólegin koloniya sıpatında emes, al óziniń jeke múlki sıpatında Kongo erkin mámleketi sıpatında basqarıwdı dawam ettiredi. Post Leopoldvillden tómendegi 300 kilometrden (190 milya) aslam teńizler dizbegi — Livingston sarqıraması ústindegi Kongo dáryasındaǵı birinshi kemeler qatnaytuǵın port sıpatında rawajlandı. Dáslep, teńiz arqalı kelgen yamasa teńiz arqalı jiberilgen barlıq tovarlar Leopoldvil hám Matadi arasında, teńizden tómendegi port hám teńizden 150 km uzaqlıqta júk tasıwshılar tárepinen alıp barılıwı kerek edi. 1898-jılı Matadi-Kinshasa tasıw temir jolınıń qurıp pitkeriliwi teńizdi aylanıp ótiwdiń alternativ jolın ashıp berdi hám Leopoldvil qalasınıń tez pát penen rawajlanıwına alıp keldi. 1914-jılı Matadiden Leopoldvilldegi dáryanıń joqarı bólimindegi paroxodlarǵa shiyki neft tasıw ushın qubır ótkerildi. [1] 1923-jılǵa kelip, qala Belgiya Kongosınıń paytaxtına aylandırıldı. 1923-jıl 1-iyuldegi Korollik pármanına muwapıq, Koloniyalar ministri Lui Franc tárepinen qol qoyıldı. 1929-jılı juwmaqlanǵan bul ózgeris, sol waqıtta iri sawda orayı sıpatında rawajlanıp kiyatırǵan Kinshasa menen aldınnan bar bolǵan Léopoldville-West elatlı mekeni arasında jaylasqan jańa administrativlik kvartaldıń payda bolıwına alıp keldi. Tańlap alınǵan orın Kalina (házirgi Gombe) dep atalıp, koloniyallıq hákimshilik oray sıpatında rawajlandı. Bunnan aldın Leopoldvil tek Kintambo hám Ngaliema qoltıǵı átirapında payda bolǵan házirgi Gombe kommunaların óz ishine alǵan "qala rayonı" dep belgilendi. Keyin Kinshasa, Barumbu hám Lingvala kommunaları payda boldı. 1930-jılları bul kommunalarda tiykarınan Chanic, Filtisaf hám Utex Afrika xızmetkerleri jasaytuǵın edi.

## Geografiyası

### Jaylasıwı
Kinshasa strategiyalıq jaqtan keń Malebo basseyniniń qubla jaǵasında jaylasqan bolıp, ortasha biyikligi 300 metrge jaqın bolǵan tegis, pás jerlerde keń yarım ay formasında 9965 kvadrat kilometr maydandı iyeleydi. Shıǵısta May-Ndombe, Kvilyu hám Kwango provinciyaları, qublada Kongo Oraylıq, arqa hám batısta Kongo Respublikası menen tábiyiy shegara bolgan Kongo dáryası menen shegaralasqan.

Kongo dáryası Afrikada Nilden keyingi eń uzın dárya bolıp, materiktegi en úlken suw sarplawshı hám Kongo basseyniniń kóp bóliminde áhmiyetli transport jolı esaplanadı. Dárya barjaları Kinshasa hám Kisangani arasında hám birneshe tarmaqları boylap qatnaydı. Ol sonday-aq, gidroenergetikanıń áhmiyetli deregi bolıp, Kinshasadan tómende Afrika xalqınıń shama menen yarımı ushın jeterli bolgan elektr energiyasın islep shıǵarıw imkaniyatına iye.

### Hawa-rayı
Keppen klimat klassifikaciyası boyınsha, Kinshasa tropikalıq ıǵal hám qurǵaq klimatqa (Aw) iye. Onıń uzaq jawınlı máwsimi oktyabr-may aylarına tuwra keledi, qurǵaq máwsimi bolsa onsha úlken emes, iyun-sentyabr aylarına tuwra keledi. Kinshasa ekvatordan qublada jaylasqan, sonıń ushın onıń qurǵaq máwsimi iyun ayındaǵı qısqı quyash turıwı átirapında baslanadı. Bul arqa táreptegi Afrika qalalarına qarama-qarsı bolıp, olarda qurǵaq máwsim ádette dekabr aylarında baslanadı. Kinshasanıń qurǵaq máwsimi ıǵal máwsimine qaraǵanda biraz salqın boladı, biraq temperatura jıl dawamında salıstırmalı turaqlı boladı.

### Baǵları
Kinshasada hár qıylı park hám baǵlar bar:

* Nsele Valley Park qaladaǵı en úlken qalalıq park bolıp esaplanadı.
* Kongo dáryası boyında jaylasqan "Prezidental" parki háwiz, basseyn hám fontanlardan ibarat bolıp, "Jasıl teatr" mádeniy tamashalar ótkeriletuǵın orın esaplanadı.
* "Jardin zoologique"de hár túrli sút emiziwshiler, jer bawırlawshılar hám quslar ushırasadı.
* Jardin Botanique de Kinshasa botanika baǵı bolıp, onda hár túrli ósimlikler ósedi.
* Lola ya Bonobo — jetim bonobolar ushın dúnyadaǵı birden-bir zıyarat etiw ornı.

## Demografiyası

### Xalqı
 Kinshasa — Kongo Demokratiyalıq Respublikasındaǵı xalıq eń kóp jasaytuģın qala. 2026-jıl yanvar jaǵdayına muwapıq, onıń metropoliten maydanı 18 552 800 adamdı quraydı, bul mámlekettiń xalıq eń tıǵız jaylasqan qalası, Afrikanıń úshinshi iri metropoliten aymaǵı hám dúnyada xalıq sanı boyınsha tórtinshi paytaxtqa aylandıradı.

Qala 1900-jıllardıń basınan baslap demografiyalıq tez ósiwdi basınan ótkerdi, bul awıllıq jerlerden kóshiriw, xalıqtıń tábiyǵıy kóbeyiwi hám siyasiy turaqsızlıq sebepli júz berdi. Xalqınıń sanı 1889 jıldaǵı 5 mıńnan 1910-jılı 10 mıńǵa, 1930-jılı 39530 adamǵa, jıllıq ósiwi 4700 adamǵa jetti. 1935-1945-jılları urıs waqtında ekonomikalıq mobilizaciya sebepli ósiw dárejesi jılına 1,1% ten 1,5% ke kóterildi, 1940-jılları xalıqtıń sanı 50 000 nan 200 000 nan aslamģa kóbeydi. 1960-jılı Kongo ǵárezsizlikke eriskeninde, Kinshasa aymaǵı 5,5 mıń gektar, xalqı 400 mıń adam bolǵan. Keyingi on jıllıqlarda qala migraciyası, kelispewshilikler menen baylanıslı kóshiriwler hám jıllıq ósiw dárejesi 3,8% kóbeydi, xalıq sanı 1984-jılı 2,6 million adamǵa, 2005-jılı 5,3-7,3 million adamǵa, 2015-jılǵa kelip derlik 12 million adamǵa jetti.

## Derekler

### Bibliografiya
* Nzuzi, Francis Lelo (2008). *Kinshasa: Ville et Environnement*. Paris: L'Harmattan, September 2008. ISBN&nbsp;.
* Pain, Marc (1984). *[http://www.documentation.ird.fr/hor/fdi:15877 Kinshasa: la ville et la cité].* Paris: Orstom, Institut Français de Recherche Scientifique pour le Développement en Coopération.

## Sırtqı siltemeler

* Kinshasa qalasının rásmiy veb-saytı
* Belgiya Kongosı kartası 1896-jılǵı Kinshasa kartası
* Kinshasanıń 2013-2015-jıllardaǵı 21 fotosúwretinen ibarat slayd-shou «Ashıq jámiyet tiykarları» saytında
* Kinshasa: a travers le centre ville, 2015-jıl may — Kinshasa kóshelerinen túsirilgen kadrlar