Arxitekturanı súwretlew tili

**Arxitekturanı súwretlew tilleri (AST)** (ingl. *architecture description language; ADLs*) bir neshe tarawlarda qollanıladı: sistema injeneriyası, programmalıq injiniring hám kárxananı modellestiriw hám injeneriyası.

Sistema injeneriyası jámiyeti arxitektura súwretlew tilin sistema arxitekturaların súwretlew hám kórsetiw ushın til hám/yamasa konceptual model retinde paydalanadı.

Programmalıq injiniring jámiyeti arxitekturanı súwretlew tilin programmalıq támiynat arxitekturasınıń sıpatlamasın jaratıw ushın kompyuter tili sıpatında paydalanadı. Texnikalıq arxitektura dep atalǵan jaǵdayda, arxitektura programma baǵdarlamashılarına jetkeriliwi kerek; funkcional arxitektura hár qıylı mápli tárepler hám paydalanıwshılarǵa jetkeriledi. Islep shıǵılǵan ayırım ASTler: Acme (CMU tárepinen islep shıǵılǵan), AADL (SAE tárepinen standartlastırılǵan), C2 (UCI tárepinen islep shıǵılǵan), SBC-ADL (Milliy Sun Yat-Sen universiteti tárepinen islep shıǵılǵan), Darwin (Imperial kolledj London tárepinen islep shıǵılǵan) hám Wright (CMU tárepinen islep shıǵılǵan).

## Sholıw
ISO/IEC/IEEE 42010 hújjeti, Sistemalar hám programmalıq támiynattı islep shıǵıw—Arxitektura sıpatlaması, arxitekturanı súwretlew tilin "arxitektura sıpatlamalarında paydalanıw ushın ańlatıwdıń hár qanday forması" dep anıqlaydı hám ASTler ushın minimal talaplardı belgileydi.

Kárxananı modellestiriw hám injeneriya jámiyeti de kárxana dárejesine arnalǵan arxitekturanı súwretlew tillerin islep shıqqan. Mısallar qatarına ArchiMate (házir The Open Group standartı), DEMO, ABACUS (Sidney Texnologiya universiteti tárepinen islep shıǵılǵan) kiredi. Bul tiller zárúr bolmaǵan jaǵdayda programmalıq komponentlerge hám t.b. silteme bermeydi. Biraq, olardıń kópshiligi programma baǵdarlamashılarına jetkeriletuǵın arxitektura sıpatında qollanba arxitekturasına silteme beredi.

Tómendegi jazıwlardıń kópshiligi tiykarınan programmalıq támiynattı islep shıǵıw jámiyetiniń kózqarasına tiyisli.

Arxitekturalardı kórsetiw ushın standart belgilew (AST) óz-ara baylanıstı jaqsılawǵa, dáslepki dizayn sheshimlerin sáwlelendiriwge hám sistemanıń kóshiriletuǵın abstrakciyasın jaratıwǵa járdem beredi. Burın arxitekturalar kóbinese komponenttiń tábiyatı, qásiyetleri, baylanıslardıń semantikası hám ulıwma sistema háreketi sıyaqlı nárseler menen belgilengen qutısha-sızıq súwretleri arqalı kórsetilgen edi. ASTler arxitekturalardı formal kórsetiwdiń lingvistikalıq kózqarasınan kelip shıqqan hám usılayınsha onıń kemshiliklerin saplastıradı. Sonıń menen birge, rawajlanǵan ASTler arxitekturalıq dizayn sheshimleriniń erte analizi hám ámelge asırılıwın tekseriwge múmkinshilik beredi.

## Tariyxı
ASTler úsh keń kategoriyaǵa bólingen: qutısha-sızıq rásmiy emes súwretler, formal arxitektura súwretlew tili hám UMLge (birlesken modellestiriw tili) tiykarlanǵan belgilewler.

Qutısha-sızıq uzaq waqıt dawamında programmalıq támiynat arxitekturaların súwretlewdiń eń kóp tarqalǵan usılı boldı. Paydalı hújjetlestiriwdi támiyinlegeni menen, rásmiy emeslik dárejesi arxitektura sıpatlamasınıń paydalılıǵın sheklegen edi. Programmalıq támiynat arxitekturaların súwretlewdiń qatańıraq usılı talap etildi. Allen hám Garlannıń (1997) sózlerin keltirsek, "bul [qutısha-sızıq] sıpatlamalar paydalı hújjetlestiriwdi támiyinlewi múmkin bolsa da, házirgi rásmiy emeslik dárejesi olardıń paydalılıǵın shekleydi. Bunday arxitekturalıq sıpatlamalar menen ne názerde tutılǵanı ulıwma anıq emes bolǵanlıqtan, arxitekturanıń úylesimliligin analizlew yamasa onıń áhmiyetli qásiyetlerin anıqlaw múmkin emes bolıwı múmkin. Bunnan tısqarı, sistema ámelge asırılıwınıń onıń arxitekturalıq dizaynına sadıq ekenin tekseriwdiń hesh qanday jolı joq." Usınday juwmaq Perri hám Volf (1992) maqalasında da keltirilgen: "Anıq hám dál hújjetlestiriwdi támiyinlewden tısqarı, specifikaciyalardıń tiykarǵı maqseti hújjetlerdiń avtomatlastırılǵan analizin támiyinlew hám basqa jaǵdayda anıqlanbay qalatuǵın hár túrli mashqalalardı ashıp beriwden ibarat."

Sol waqıttan baslap, programmalıq támiynat arxitekturasın súwretlew ushın formal tiller boyınsha izertlewler alıp barıldı. Onlaǵan formal ASTler usınıldı, olardıń hárbiri hár túrli konceptual arxitekturalıq elementler, hár qıylı sintaksis yamasa semantika menen sıpatlanadı, belgili bir operaciyalıq tarawǵa itibar qaratadı yamasa tek hár túrli analiz usıllarına ılayıqlı boladı. Mısalı, tarawǵa tiyisli ASTler engizilgen hám haqıyqıy waqıt sistemaları (AADL, EAST-ADL, hám EADL sıyaqlı), basqarıw dóńgelegi qollanbaları (DiaSpec), ónim qatarı arxitekturaları (Koala), hám dinamikalıq sistemalar (Π-ADL) menen islesiw ushın usınılǵan. Analizge tiyisli ASTler jetkiliksizlik, isenimlilik, qáwipsizlik, resurs tutınıwı, maǵlıwmat sapası hám haqıyqıy waqıt ónimdarlıǵın analizlew (AADL), minez-qulıq analizi (Fractal)hám isenimlilik analizi (TADL)menen islesiw ushın usınılǵan.

Degen menen, bul háreketler óndirislik ámeliyatta kútilgen qabıl etiliwge erise almadı. Bul óndiris tárepinen qabıl etilmewdiń ayırım sebepleri Vuds hám Xilliard, Pandey, Klements, hám basqalar tárepinen analizlengen: formal ASTler siyrek jaǵdaylarda programmalıq támiynat ómir ciklına birlestirilgen, olar siyrek jaǵdaylarda jetilisken qurallar menen qollanıladı, jetkiliksiz dárejede hújjetlestirilgen, júdá ayrıqsha talaplarǵa itibar qaratadı hám jańa ózgesheliklerdi qosıwǵa múmkinshilik beretuǵın keńeytiwler ushın orın qaldırmaydı.

Bul sheklewlerdiń ayırımların jeńip ótiwdiń bir usılı sıpatında, UML bar bolǵan ASTlerdiń múmkin bolǵan miyrasxorı retinde kórsetilgen. Programmalıq támiynat arxitekturaların anıǵıraq modellestiriw ushın UML di paydalanıw yamasa keńeytiw boyınsha kóplegen usınıslar berilgen.

2013-jılǵı izertlew ámeliyatshılardıń ulıwma alǵanda olar paydalanǵan ASTlerdiń dizayn múmkinshiliklerinen qanaatlanǵanlıǵın, biraq olar haqqında bir neshe tiykarǵı táshwishleri bar ekenligin anıqladı: olarda analiz ózgeshelikleri hám qosımsha funkcional qásiyetlerdi anıqlaw múmkinshiligi joq edi; ámeliyatta qollanılǵanları tiykarınan akademiyalıq izertlewlerden emes, al óndirislik rawajlanıwdan kelip shıqqan; olarǵa kóbirek formallıq hám jaqsıraq qolaylılıq kerek edi.

## Ózgeshelikleri
Akademiyalıq yamasa óndirislik toparlar tárepinen islep shıǵılǵan ASTlerde úlken kóp túrlilik bar. Kóplegen tiller AST bolıwǵa arnalmaǵan edi, biraq olar arxitekturanı kórsetiw hám analizlew ushın qolaylı bolıp shıqtı. Principinde, ASTler talaplar tillerinen parıq qıladı, óytkeni ASTler sheshim keńisligine tiykarlanǵan, al talaplar másele keńisliklerin súwretleydi. Olar programmalastırıw tillerinen ayırmashılıqqa iye, sebebi ASTler arxitekturalıq abstrakciyalardı belgili bir noqatlıq sheshimlerge baylanıstırmaydı. Modellestiriw tilleri háreketlerdi kórsetedi, al ASTler komponentlerdi kórsetiwge itibar qaratadı. Degen menen, komponentlerdi kórsetiwge itibar qaratqan domenge tiyisli modellestiriw tilleri (DTMT) de bar.

## Derekler