Arthur Conan Doyle

**Arthur Conan Doyle** (1859-jıl 22-may, Edinburg, Shotlandiya — 1930-jıl 7-iyul, Sasseks, Krouboro) — irlandiyalı inglis jazıwshısı.

Ol óziniń Sherlok Xolms haqqındaǵı detektiv janrında jazılǵan shıǵarmaları hám professor Chellenjer haqqındaǵı ilimiy-fantastikalıq, brigadir Jerar haqqındaǵı yumorlıq shıǵarmaları menen dúnya júzine belgili . Sonıńday-aq, Conan Doyle — «Vaterloo», «Tún perishteleri», «Táǵdir otları», «Shıraylı lenta» pesalarınıń hám (1898) «Háreket qosıqları» hám «Jollar qosıqları» balladalar toplamı qosıqlarınıń, «Stark Monronıń jazıwları» jáne «Stark Monronıń jumbaǵı» shıǵarmasınıń avtobiografiyalıq ocherkleriniń avtorı.

## Biografiyası

### Balalıǵı hám jaslıǵı
Artur Konan Doyl 1859-jılı 22-mayda Edinburgta kórkem óner hám ádebiyattaǵı dóretiwshiligi  menen tanılǵan irland katolik shańaraǵında tuwılǵan. Konan atı oǵan anasınıń dayısı, xudojnik hám jazıwshı Maykl Edvard Konan húrmetine berilgen (). Ákesi – Charlz Oltmont Doyl (1832-1893), arxitektor hám xudojnik, 1855-jılı 31-iyulde 23 jasında 17 jasar Meri Jozefin Elizabet Foulge (1837-1920) úylengen, ol kitaptı júdá jaqsı kóretuǵın hám úlken gúrrińshilik qábiletine iye bolǵan. Onnan Artur ricarlıq dástúrleri, qaharmanlıqları hám waqıyalarına bolǵan qızıǵıwshılıǵın miyras etip aldı. «Ádebiyatqa bolǵan haqıyqıy muhabbat, dóretiwshilikke beyimlilik maǵan anamnan ótken, dep esaplayman,» – dep jazǵan edi Konan Doyl óz ómir bayanında.

Jazıwshınıń shańaraǵı balalıq dáwirinde ákesiniń ishiwshilikge kóp berilgeni hám turaqsız minez-qulqı sebebinen materiallıq jaqtan qıyınshılıqlarǵa dus kelgen. Artur orta bilimdi Godderdiń tayarlıq mektebinde aladı. Ol 9 jasqa tolǵanda, onıń bardamlı aǵayinleri onıń oqıwı ushın qarjı usınadı hám ol 7 jıl Stonixerst (Lankashir okrugı) iyezuitlerdiń jabıq kolledjine jiberiledi. Artur ol jerde diniy hám klaslıq kózqaraslarǵa, sonıńdayaq fizikalıq jazalawlarǵa narazılıq penen shıqtı. Onıń sol jıllardaǵı  kemnen-kem baxıtlı demleri anasına jazǵan xatları menen baylanıslı:  Ol anasına júz beripatırǵan waqıyalardı tolıq súwretlep beriwdegi qábiletin bir ómirge saqlap qaldı. Artur Konan Doyldıń anasına jazǵan bir yarım mıńǵa jaqın xatları saqlanıp qalǵan.Sonıńday-aq, Ol mektep-internatda sport penen shuǵıllanıwdı, kriket oynawdı jaqsı kóretuǵın bolǵan, átirapına dosların jıynap, olarǵa ózi toqıǵan gúrrińlerdi aytıp bergen.

Aytıwlarına qaraǵanda, kolledjde oqıp júrgen waqıtları Artur matematikanı jaman kórgen hám oǵan bir qatar oqıwshılar – aǵayinli Moriartiler kóp kesent etetuǵın bolǵan. Keyinirek Konan Doyldıń mektep jılları haqqındaǵı eske túsiriwleri «Xolmstıń sońǵı isi» gúrrińinde «jınayat dúnyasınıń danıshpanı» – matematika professorı Moriarti obrazınıń payda bolıwına tiykar boldı.

1876-jılı Artur kolledjdi tamamlap úyine qaytadı hám ol dáslep ruwxıy kesel bolǵan ákesiniń qaǵazların ózińiń atına kóshirip aladı. Ol ákesiniń psixiatriya emlewxanasındaǵı dramalıq halatların «Gaster batpaqlarınan kelgen xirurg» (ingl. The Surgeon of Gaster Fell, 1880) gúrrińinde súwretleydi. Artur kórkem óner menen shuǵıllanıwdan kóre(oǵan onıń shańaraqlıq dástúrleri beyimlesken edi) shıpakerlik kásibin abzal kórdi: Ol 1881-jılı –  anası úydegi bólmeni ijaraǵa bergen jas shıpaker Brayan Ch. Uollerdiń qol astında stajyor boldı hám sol jılı Edinburg universitetiniń medicina fakultetin pitkerdi. Keyingi 5 jılda Artur jeke menshik klinikada islep, psixologiyanı úyrendi, onıń kumirleri Yung, Nitsshe hám Freyd edi. Doktor Uoller Edinburg universitetinde tálim aldı: Artur Doyl sol jerge bilim alıw ushın bardı. Ol bul jerde tanısqan bolajaq jazıwshılardıń qatarında Djeyms Bar hám Robert Luis Stivenson da bar edi.

1887-jıl 26-yanvarda Arthur Sautsidegi 257-sanlı Feniks Masonik Lojasına qabıllandı. Ol 1889-jılı lojadan demalısqa shıǵadı, 1902-jılı qaytıp keledi hám 1911-jılı jáne demalısqa shıǵadı.

### Ádebiy dóretiwshiliginiń baslanıwı
Artur Konan Doyldıń Edgar Allan Po hám Bret Gart (onıń súyikli avtorları) tásirinde jaratılǵan birinshi gúrrińi «Sassas alabınıń sırı» () universitettiń CHamber's jurnalında basılǵan. Sol waqıtta onıń ekinshi gúrrińi «Amerika tariyxı» () «London jámiyeti» jurnalında basılǵan.

1880-jıl fevraldan sentyabrge shekem Doyl kemedegi shıpaker sıpatında kit awlawshı «Xoup» ( — «Úmit») kemesinde jeti ay dawamında Arktika suwlarında jumıs isleydi. «Men bul korablge jas jigit sıpaatında minip, onnan úlken adam sıpatında qayttım», –  dep jazǵan edi ol keyinirek óz ómir bayanında. Arktika sayaxatı tásirleri «Polyus juldızı kapitanı» () gúrrińi jazılıwına tiykar bolǵan. Eki jıldan keyin ol Liverpul hám Afrikanıń batıs jaǵalawı arasında qatnaytuǵın «Mayumba» ()) paroxodında Afrikanıń batıs jaǵalawına usınday sapar menen baradı.

1881-jılı universitet diplomı hám medicina tarawında bakalavr dárejesin alǵannan soń, Konan Doyl dáslep biraz medicinada iskerligin júritip, keyin ádebiyattaǵı dóretiwshilikti óziniń tiykarǵı kásibi sıpatında belgileydi. 1884-jıl yanvarda Corinhill jurnalı «Xebekuk Jefsonnıń xabarı» gúrrińin basıp shıǵardı. Sol gezlerde  Konan Doyl balajaq ómirlik joldası Meri Luiza «Tuya» Xokinstı penen ushırasadı; olardıń toyı 1885-jıl 6-avgustta bolıp ótedi. Keyiniriek Luiza tuberkulyoz benen kesellengennen keyin shıpakerlerdiń máslahati menen olar Andershoular úyine kóship ótedi.

1884-jılı Artur Konan Doyl miyrimsiz sútxorlar haqqındaǵı «Gerdlston sawda úyi» atlı kriminal-detektiv syujetli sociallıq-turmıslıq roman ústinde jumıs basladı. Roman Dikkenstıń ayqın tásiri astında jazılıp, 1890-jılı basıp shıǵarılǵan.

1886-jılı martta Artur Konan Doyl «Qızıl reńdegi etyud» povesti ústinde jumıs baslap onı aprel ayında juwmaqlaydı, ol dáslep «Shatasıp ketken klub» () dep atalǵan edi; povesttiń dáslepki variantındaǵı eki bas qaharman Sheridan Hope hám Ormond Sacker bolǵan. «Word, Locke and Co» baspası «Etude» huqıqın 25 funt sterlingke satıp aldı hám 1887-jılı «Beetońs Christmas Annual» jılnamasında basıp shıǵardı hám jazıwshınıń ákesi Charlz Doylǵa povestti illyustraciyalawdı usındı.

1889-jılı Doyldiń úshinshi hám, itimal, eń ájayıp iri kólemli kórkem shıǵarması – «Klumber sırı» romanı ()  Úsh kekshil buddizm monaxlarınıń «ólimnen keyingi ómiri» tariyxı – avtordıń paranormal qubılıslarǵa qızıǵıwshılıǵınıń birinshi ádebiy dálili – keyin ala onı spiritualizmniń isenimli izbasarına aylandırdı.

1891-jıldıń baslarında Vena universitetinde oftalmologiya boyınsha ámeliyat ótep atırǵan Konan Doyl «Juwaplar» jurnalı redakciyasınan fantastik povest jazıwǵa buyırtpa aladı. Nátiyjede oǵan 150 funt sterling muǵdarındaǵı gonorar alıp kelgen «Raflz Xou ashılıwı» povestin jazadı. Bul oǵan 150 funt sterling muģdarında gonorar alıp keldi, keyinshelli avtordıń ózi  jazılǵan bul shıǵarmanı shıǵarmaları arasındaǵı onshelli áhmiyeti joq dep bahalaǵan.

### Sherlok Xolms

«Bogemiyadaǵı jánjel», Sherlok Xolmstıń basınan keshirgenleri (toplam) seriyasındaǵı birinshi gúrriń 1891-jılda Strand  jurnalında basılǵan. Tez arada ápsanalıq izquwar-másláhátshige aylanǵan bas qaharmannıń prototipi kóbinese adamnıń minez-qulqı hám ótmishin mayda-shúydesine shekem boljaw qábileti menen tanılǵan Jozef Bell, yaǵnıy Edinburg universitetiniń professorı esaplanadı. Biraq, jazıwshınıń balası Adrian Konan Doyldıń aytıwına qaraǵanda, Artur Konan Doyl bir saparı: «Xolms, bul meniń ózim» degen. Doyl eki jıl dawamında gúrriń izinen gúrriń dóretip, aqırında óz qaharmanınan azap shege baslaydı. Onıń professor Moriarti («Xolmstıń sońǵı isi», 1893-jıl) menen gúreste Xolmsqa joq etiwge urınıwı sátsiz boldı: kitapqumarlar súyip qalǵan qaharmandı qayta tirltiw kerek edi. Xolms epopeyası «Baskerviller iyti»(1900) romanı menen juwmaqlanadı. 

Sherlok Xolmstıń basınan keshirgenleri tuwralı 4 roman jazılǵan: «Qızıl reńdegi etyud» (1887), «Tórtlik belgisi» (1890), «Baskerviller iyti», «Qorqınıshlar alabı» – bes gúrrińler toplamı, olardan eń belgilileri «Sherlok Xolmstıń basınan keshirgen waqıyaları (Sherlok Xolmstıń basınan keshirgen waqıyaları toplamı)» (1892), «Sherlok Xolmstıń eske túsiriwleri (Sherlok Xolms haqqındaǵı jazıwlar)» (1894) hám «Sherlok Xolmstıń qaytıp keliwi» (Sherlok Xolmstıń qaytıp keliwi) (1905). Jazıwshınıń zamanlasları Xolmstıń ullılıǵın kemsitiwge beyim bolıp, onı Ogyust Dyupen (Po, Edgar Allan), Msye Lekok  (Emila Gaborio) hám Kaffa (Uilki Kollinza) lardıń gibridi dep esaplaǵan. Retrospektivada Xolms óz ótmishtegilerinen qanshelli parıq qılatuǵını ayqın boldı: onda ájayıp pazıyletlerdiń barlıǵı  onı zamannan joqarı kóterdi, barlıq dáwirler ushın aktual qıldı.

1900-jılı «Baskerviller iyti» romanı jazılǵan gezleri Artur Konan Doyl dúnya ádebiyatında eń kóp haqı tólenetuǵın avtor edi.

## Shańaraǵı

1885-jılı Konan Doyl Luiza «Tue» Xokinsqa úylenedi; ol kóp jıllar tuberkulyoz keselligine shalınıp, 1906-jılı qaytıs boldı.

1907-jılı Doyl 1897-jılı tanısqanınan beri jasırın ashıq bolǵan Jin Lekkige úylendi. Hayalı onıń spiritizm menen shuǵıllanıwına qarsı bolmaǵan hám hátte ádewir kúshli medyum esaplanǵan.

Doyldıń bes perzenti bar edi: birinshi hayalınan ekewi – Meri hám Kingsli, keyingisinen úshewi – Jin Lena Anett, Denis Persi Styuart (1909-jıl 17-mart – 1955-jıl 9-mart; 1936-jılı ol gruzin malikası Nina Mdivanıǵa úylenedi) hám Adrian (sonnan keyin jazıwshı, ákesiniń ómirbayanı hám Sherlok Xolms haqqındaǵı gúrriń hám povestlerdiń kanonikalıq ciklin tolıqtıratuǵın bir qatar shıǵarmalardıń avtorı).

### 2004-jılǵı tabılıw

2004-jıl 16-martta Londonda ser Artur Konan Doyldiń jeke hújjetleri tabıldı. Bir yuridikalıq firmanıń ofisinen úsh mıńnan aslam qaǵaz tabılǵan. Tawıp alınǵan qaǵazlar arasında jeke xatlar, sonıń ishinde, Uinston Cherchill, Oskar Uayld, Bernard Shou hám AQSh prezidenti Teodor Ruzveltlerden kelgen xatlar, jazıwshınıń baspadan shıqpaǵan shıǵarmalarınıń kúndelik jazıwları, jańa variantları hám qoljazbaları bar. Tabılmanıń bahası shama menen 2 mln funt sterlingti quraydı..

## Derekler

## Sırtqı siltemeler