Top oyında hám oyınnan sırtta

**Toptıń oyında hám oyınnan sırtta bolıwı** ‒ futbol Oyın Nızamlarınıń toǵızınshı nızamı bolıp, oyındaǵı eki tiykarǵı jaǵdaydı súwretleydi.

## Oyında
Top hárbir bólimniń basınan sol bólimniń aqırına shekem oyında qaladı, tómendegi jaǵdaylardan tısqarı:

* Top maydannan dárwaza sızıǵın yamasa qaptaldaǵı sızıqtı tolıq kesip ótkende, jerge tiyip yamasa tiymey (oǵan gol urılǵan jaǵday da kiredi); yamasa
* Tóreshi oyındı toqtatqanda (mısalı, Nızamlar buzılǵanda, jaraqat alǵan oyınshıǵa medicinalıq járdem kerek bolǵanda, yamasa oyın bólimi juwmaqlanǵanda).
* Top oyın rásmiy adamına tiyip, oyın maydanında qaladı hám tómendegilerdiń biri júz beredi::
** Komanda perspektivalı hújimdi baslaydı
** Top tuwrı dárwazaǵa kirip ketedi
** Topqa iye bolǵan komanda ózgeredi

Birinshi kriteriy «toptıń barlıǵı sızıqtıń barlıǵınan ótiwi kerek» dep aytılıwı múmkin hám ásirese gollar haqqındaǵı sheshimlerde áhmiyetli. Toptıń sızıqtan ótken-ótpegeni haqqındaǵı másele joqarı dárejeli oyınlarda jiyi daw-jánjellerge sebep bolǵan, mısalı, 1966-jılǵı Jáhán Chempionatınıń finalında Djeff Xersttiń golı, ol Angliyanı qosımsha waqıtta Batıs Germaniyadan 3-2 esabı menen aldıǵa shıǵarǵan edi. Nızam ayrıqsha atap ótedi: eger top dárwaza ramasınan yamasa múyesh bayraǵınan (ekewi de oyınnıń «biytárep elementleri» dep esaplanadı) qaytıp maydanǵa tússe, yamasa joqarıda aytılmaǵan jaǵdaylarda oyın rásmiy adamına tiyse, oyında qaladı. 2019-jılǵa shekem oyın rásmiyleri de biytárep element dep esaplanǵan, sonlıqtan maydanda tóreshiden qaytıp urılǵan gol durıs dep esaplanǵan, mısalı, 1983-jılǵı oyında braziliyalı tóreshi Xose de Assis Aragaonǵa bolǵan jaǵday.

Top oyında bolǵanda oyınshılar toptı oynawı, top ushın ayqasıwı múmkin, hám gollar esaplanıwı múmkin. Oyınshılar qáte islegeni ushın jazalanıwı múmkin. Top oyında bolǵan waqıtta almastırıwlar bolmawı kerek.

Eger qáte islense yamasa qaǵıyda buzılsa, tóreshi «artıqmashılıq» beriwi múmkin hám eger jábirlengen oyınshınıń komandası oyınnıń dawam etiwinen payda kórse, oyınnıń dawam etiwine ruqsat beriwi múmkin. Oyın toqtaǵannan keyin, tóreshi jaza beriwdi sheshiwi múmkin.

## Qayta baslawlar
Top oyınnan shıqqanda, sáykes qayta baslaw arqalı oyınǵa qaytarıladı. Futbolda oyındı dawam ettiriw túrleri tómendegiler:

* Baslaw soqqısı: qarsılas komanda gol urǵannan keyin, yamasa hár oyın bólimin baslaw ushın. (8-nızam).
* Shetten kirgiziw: top tolıǵı menen shet sızıqtan ótkende; topqa eń sońǵı tiygen komandanıń qarsılasına beriledi. (15-nızam).
* Dárwaza soqqısı: top tolıǵı menen dárwaza sızıǵınan ótkende hám oǵan eń sońǵı hújimshi tiygende; qorǵanıwshı komandaǵa beriledi. (16-nızam).

* Múyesh soqqısı: top tolıǵı menen dárwaza sızıǵınan ótkende hám oǵan eń sońǵı qorǵawshı tiygende; hújim etiwshi komandaǵa beriledi. (17-nızam).
* Janapay erkin soqqı: «jazasız» qáteler (mısalı, tosqınlıq, ofsayd hám t.b.), ayırım texnikalıq buzıwshılıqlar yamasa anıq qáte bolmaǵan jaǵdayda qarsılastı eskertiw/shıǵarıp jiberiw ushın oyın toqtatılǵanda qarsılas komandaǵa beriledi. (13-nızam).
* Tuwrıdan-tuwrı erkin soqqı: belgili «jazalı» qátelerden keyin jábirlengen komandaǵa beriledi. (13-nızam).
* Penalti: qarsılastıń jaza maydanında «jaza beriletuǵın» qáte islengennen keyin jábirlengen komandaǵa beriledi. (14-nızam).
* Taslap berilgen top: joqarıda aytılǵan jaǵdaylarda top rásmiyge tiygende, yamasa tóreshi basqa sebeplerge baylanıslı oyındı toqtatqanda (mısalı, oyınshınıń awır jaraqatı, sırtqı táreptiń aralasıwı yamasa toptıń buzılıwı) qollanıladı. Bul qayta baslaw úlkenler oyınlarında siyrek ushırasadı. (8-nızam).

Top oyınnan shıqqannan keyin, jalǵız dawan etiw - toptıń dáslep oyınnan shıǵıw sebebine sáykes keletuǵın oyındı dawam etiw bolıp tabıladı; keyingi háreketler qayta baslawdı ózgertpeydi. Mısalı, eger top A komandasınıń B komandasına qarsı qátesi sebepli oyınnan shıqsa, qayta baslaw B komandasına erkin soqqı menen bolıwı kerek, hátte eger B komandanıń oyınshısı qarsılasın ursa da; biraq, B komandanıń ayıplı oyınshısı jaman minez-qulqı ushın juwapker boladı (yaǵnıy, sarı kartochka yamasa qızıl kartochka).

Degen menen, tóreshi oyın ele qayta baslanbaǵan bolsa, qátesin túsinse yamasa járdemshi tóreshilerdiń másláháti menen dáslepki qayta baslawdı ózgertiwi múmkin. Mısalı, eger top A komandası tárepinen dárwazaǵa urılıp oyınnan shıqsa hám tóreshi gol bolǵanın belgilegen bolsa, biraq sońınan járdemshi tóreshiniń gol urılmastan aldın A komandanıń oyınshısı tárepinen qáte islengenin kórsetkenin bayqasa, tóreshi qáte bolǵan jerde B komandasına erkin soqqı beriw menen durıs qayta baslawǵa ózgertetuǵın edi.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* 

__BÖLİDİMÖNDEMEW__