Izbasar Fazılov

**Izbasar Fazılov**— (1909-1961)XX ásir qaraqalpaq ádebiyatındaǵı talantlı shayırlardıń biri.

## Ómirbayanı
I.Fazılov 1909-jılı Taxtakópir rayonında tuwılǵan. Qaraqalpaqstan Jazıwshılar Awqamın dúziwshilerdiń biri. Ol 20-jılları, dáslep Shımbaydaǵı internatta, sońınan 1925 — 1926-jılları Qazaqstandaǵı Orenburg qalasındaǵı áskeriy mektepte bilim aladı.
1926-jılı Tórtkúl qalasına kelip awıl xojalıǵı texnikumına oqıwǵa kiredi hám onı pitkergennen soń sol dáwirdegi «Qızıl Qaraqalpaqstan», «Jas Leninshi» gazetalarında juwaplı orınlarda jumıs isleydi. Shayır 1934-jılı burınǵı awqam Jazıwshılarınıń birinshi siezdine keńesshi dawıs penen delegat bolıp qatnasadı. Shayırdıń «Jeńis jolında» (1934), «Qosıqlar» (1934, 1959), «Awıl báhári» (1975) atlı toplamları basılıp shıqtı. I.Fazılov repressiya qurbanı bolıp, nahaq jala sebepli, jigirma jılǵa shamalas qamaqta boladı hám aqlanıp shıqqannan soń dóretiwishilik penen shuǵıllanadı. I.Fazılov shıǵarmaları tematikasınıń baylıǵı, waqıt talabına juwap beriwi, ideyalıq hám kórkemlik birligi, tereń xalıqlıǵı menen ayrılıp turadı. Shayır ótkendegi xalıq turmısın, olardıń awır awhalın anıq kórgen hám jaqsı sezgen. Ol teńsizlik penen eziwshiliktiń barlıq 148 qısıwmetlerin basınan keshirgen. Bunı «Qara qoy» qosıǵında kórkem etip hárbir oqıwshınıń sanasına jetip, oyında qalarlıqtay etip súwretleydi. I.Fazılov Watandı adamgershilik, azatlıq, báhár gúlindey jaynaǵan gúl watan dep maqtanısh etse, 1957-jılı jazılǵan «Men súyemen watan seni» qosıǵında bul ideyanı tereńletedi hám onı óziniń ishki júrek sezimleri menen beredi. Bul qosıǵında shayır Watanǵa shın muhabbat, asqan súyispenshilik penen birge, tereń filosofiyalıq tolǵanıwların beredi. Shayır shıǵarmalarında jańa ideyanı sulıw, kórkem etip jańa ırǵaq, jańa pát, ólshem hám intonaciya menen beredi. Ol xalıq ushın ayanbay xızmet etip, ádebiyatımızdıń tariyxında tereń iz qaldırǵan shayır.

### Repressiya jıllarında
1937-jıldıń avgust ayınıń 6-sánesinde Qaraqalpaqstan IIXK komissarı V.D.Shteyn wálayatlıq partiya komitetiniń sekretarı hám VKP (b) Oraylıq komitetiniń Qaraqalpaqstan boyınsha partkollegiyası xatkeriniń atına arnawlı xat jollaydı. Bul xat mazmunı boyınsha, Izbasar Pazıl ulı álleqashan «xalıq dushpanı» bolıp úlgergen awıllası Qazaqbay Allambergenov penen jasırın baylanısıp, kontrrevolyuciyalıq háreketke qatnasıp júrgen. QQASSR Ishki Isler Xalıq Komissariatınıń usı xatı tiykarında 1937-jıl sentyabr ayınıń 22-sánesinde Qaraqalpaqstan wálayatlıq partiya komitetiniń byuro májilisi Izbasar Fazılov haqqındaǵı partkollegiyanıń sheshimin maqullap, onı partiya qatarınan shıǵaradı. 1937-jıldıń sentyabr ayınıń 26-sánesinde ol Ózbekstan SSR Jınayat Kodeksiniń 1464, 67 statyaları menen qamaqqa alınadı. Dáslep ol 1938-jılı 10-noyabrdegi SSSR Joqarǵı Sudı Áskeriy Kollegiyasınıń húkimi boınsha on jıl qamaqqa hám bes jıl huqıqınan ayırıwǵa húkim etiledi. Qaraqalpaqstan IIXK MKB 3-bóliminiń kishi leytenantı Baxtiozinniń QQASSR Prokuraturasına 1937-jılı 10-dekabr kúni jollaǵan qararında Qaraqalpaqstannıń aymaǵınan «Kontrrevolyuciyashılıq milletshil shólkemniń qatnasıwshıları», «Kontrrevolyuciyalıq qoparıwshılıq jumısların xalıq xojalıǵınıń barlıq tarawlarında, sonday-aq mádeniy ideologiyalıq frontta da alıp barǵan» degen ayıplar menen sentyabr-oktyabr aylarınıń ózinde qamaqqa alınǵan 49 adamnan ibarat dizim keltirilgen. Bul dizimde sol dáwirdiń eń iri tulǵaları, qaraqalpaq xalqınıń maqtanısh etken ulları — Qasım Áwezov, Ábiw Qudabaev, Kóptilew Nurmuxammedov, Seyfúlǵábit Májitovler menen bir qatarda, Izbasar Pazıl ulınıń da ismi bar edi.

### 1950-jılları
Izbasar Pazıl ulınıń ómirlik joldası hám ol ketken waqtında endi ǵana dúnyaǵa kelgen perzenti Bekpolatqa jazǵan xatları boyınsha maǵlıwmatlarda, ol 1947-jıldıń 26-sentyabrine deyin Magadan qalasındaǵı qatal tutımdaǵı siyasiy tutqınlar saqlanatuǵın qamaqxanada otıradı. Onnan soń ol sol qaladaǵı №3 jerastı zavodına májbúriy kúsh sıpatında jumıs islewge jiberiledi. Sonnan on jıllıq túrmeni, úsh jıl erkinen ayırıwdı ótep, 1950-jılı Qaraqalpaqstanǵa qaytadı. Úlken úmitler, keleshek haqqındaǵı arzıw-ármanlar menen tuwǵan jerine qaytqan hám awır keselge shatılsa da ruwxı, erki sınbaǵan shayırǵa Keńes hákimiyatı jáne judalıqtı múnásip kórip, ol ekinshi márte: azatlıqtaǵı ómiri bir jılǵa jetpey-aq, 1951-jıldıń 11-iyuninde taǵı da qamaqqa alınıp, bul saparı Rossiyanıń eń bir túpkirindegi Qızıljar (Krasnoyar) úlkesine súrgin etiledi.

### Aqlanıwı
1957-jıl 13-iyunde SSSR Joqarǵı sudı Áskeriy Kollegiyası tárepinen Izbasar Fazılovtıń óz isin qarap shıǵıw haqqındaǵı arzası qaraladı hám ol «gúnasız» dep tabılıp, azat etiledi. Bul saparı ol dárriw watanına qayta qoymaydı. A.Begimov onı izlep xat jazǵannan keyin ǵana, tuwılǵan jerdiń diydarı onı jáne ózine sharlap, 1959-jıldıń basında ol eline jáne qaytıp keledi.

### Ómiriniń sońǵı jılları
Shayır ómiriniń sońǵı jıllarında «Ámiwdárya» jurnalınıń poeziya bólimin basqaradı. 1961-jılı 13-yanvarda sol azaplı jıllarda arttırǵan awır kesellik sebepli dúnyadan ótedi.

## Dóretiwshiligi
Xalıqqa belgili shayır sıpatında XX ásirdiń 30-jıllarında tanıldı. Ol qaraqalpaq ádebiyatına "Qara qoy" qosıǵı menen kirip keldi. Qosıq shayırdıń óz basındaǵı turmıstan alınǵan, anıq bir waqıyanı sáwlelendirgen kórkem shıǵarma bolıp qaldı. İ.Fazılov 30-jılları Tórtkúl awıl xojalıq texnikumın pitkerip. "Jas leninshi", "Qızıl Qaraqalpaqstan" gazetalarında isleydi. Onıń birinshi qosıqlar toplamı 1934- jılı "Jeńis jolında" degen at penen Tórtkúlde basılıp shıqtı. Ekinshi qosıqlar toplamı 1936-jılı "Qosıqlar" degen atamada Moskvada basılıp shıqtı. İ.Fazılovtıń shıǵarmaları xalıq arasına keńnen taradı, óz qosıqları menen xalıq massasın jańa turmıstı túsiniwge shaqırdı.Bul nárse sol dáwir talabınan kelip shıqqan unamlı qubılıs edi. Ol kórkem shıǵarmalar dóretiw menen birge qaraqalpaq ádebiyatı máselerin sóz etiwge arnalǵan ádebiy-sın maqalalar da jazdı. "Jeke adamǵa sıyınıwshılıq" degen at penen tariyxta óshpes iz qaldırǵan 30-jıllardaǵı repressiyalıq háreketler, ǵalaba quwdalawlar İ.Fazılov ómiri hám dóretiwshiligine de óz sayasın saldı. 1937-jılı ol milletshiler sıpatında qaralanadı. Sonnan qaytıp ol ádebiyatqa eliwinshi jıllardıń ekinshi yarımında aralastı. "Ámiwdarya" jurnalınıń poeziya bólimin basqardı. Jurnalistlik jumısın shayırlıq penen baylanıstırıp alıp bardı. 1959-jılı "Qosıqlar" degen at penen úshinshi qosıqlar toplamın jarıqqa shıǵaradı.

İ.Fazılovtıń ádebiyat maydanındaǵı tabısı onın 30-jıllardaǵı dóretpeleriniń salmaǵı menen belgilenedi. Onıń "Sánem qarındas" (1928) qosıǵı qaraqalpaq poeziyasında hayal-qızlardıń teńligin jırlawǵa arnalǵan eń jaqsı shıǵarmalardıń biri boldı. Bunda qaraqalpaq qızlarınıń eki ómiri qatar qoyılıp salıstırılıp súwretlenedi. "İnim", "Qızım" qosıqlarında jaslardı ilim-bilim iyelewge shaqırıw ideyası sáwlelendiriledi. Qaraqalpaq jaslarınıń el qorǵawǵa shın júrekten tayarlıq sezimlerin bildiriwshi "Tayarman" qosıǵı da dıqqatqa ılayıq. Kolxoz qurılısı teması İ.Fazılov dóretiwshiligi tematikasında oraylıq orınlardıń birin iyeledi. "Diyxan" (1929), "Atızda" (1930), "Kolxoz ósedi" (1930), "Awıl", "Egiske házirlen" shıǵarmaları sol dáwirdiń talabınan kelip shıqqan halda kolxoz ómirin sáwlelendiriwge arnalǵan. Shayırdıń "Kolxoz báhári" atlı poeması awıl turmısınıń tutas bir kórinisin sáwlelendiriwi menen ózgeshelenedi.

## Derekler