Skriptlew tili

Esaplaw texnikasında **skript** — bul ádette qol menen orınlanatuǵın processti avtomatlastıratuǵın salıstırmalı qısqa hám ápiwayı kórsetpeler toplamı. Skript jazıw háreketi **skriptlew** dep ataladı. **Skriptlew tili** yamasa **skript tili** — bul skriptlew ushın qollanılatuǵın programmalastırıw tili.

Dáslep, skriptlew operaciyalıq sistemalardaǵı qabıqlardı avtomatlastırıw menen sheklengen edi hám tiller salıstırmalı túrde ápiwayı bolǵan. Búgingi kúnde, skriptlew anaǵurlım keń tarqalǵan hám ayırım skriptlew tilleri qosımsha programmalıq támiynattı da islep shıǵıwǵa imkaniyat beretuǵın zamanagóy ózgesheliklerdi óz ishine aladı.

## Sholıw
Skriptlew tili ulıwma maqsetli programmalastırıw tili yamasa belgili bir ortalıq ushın arnawlı taraw tili bolıwı múmkin. Qosımshaǵa jaylastırılǵanda, ol keńeytpe tili dep atalıwı múmkin. 

Skriptlew tili geyde júdá joqarı dárejeli programmalastırıw tili dep ataladı, eger ol abstrakciyanıń joqarı dárejesinde islese, yamasa basqarıw tili dep ataladı, ásirese meynfreym kompyuterlerindegi tapsırmalardı basqarıw tilleri ushın.

«Skriptlew tili» termini geyde keńirek mániste, ulıwma dinamikalıq joqarı dárejeli programmalastırıw tillerin bildiriw ushın qollanıladı. Ayırımları qatań túrde interpretaciyalanatuǵın tiller, al basqaları kompilyaciyanıń bir túrin qollanadı. Bul kontekstte «skript» termini bunday tildegi kishi programmanı bildiredi; ádette, bir faylda jaylasqan hám bir neshe mıń kod qatarınan aspaytuǵın.

Skriptlew tilleriniń kólemi kishiden úlkenge shekem hám júdá arnawlı taraw tilinen ulıwma maqsetli programmalastırıw tiline shekem sozıladı. Bir til kishi hám júdá arnawlı taraw tili retinde baslanıwı, keyinirek portativ hám ulıwma maqsetli tilge aylanıwı múmkin; kerisinshe, ulıwma maqsetli til keyinirek arnawlı tarawǵa-qánigelesken dialektlerdi islep shıǵıwı múmkin.

## Ataqlı tiller

* AWK, tekstti qayta islew ushın, ádette Unixke uqsas operaciyalıq sistemalarda qoljetimli
* Paket faylı tili (BAT), Microsoft Windows ushın skriptlew maqsetinde
* Bourne shell, Unix hám Unixke uqsas operaciyalıq sistemalar ushın skriptlewge arnalǵan interpretaciyalanatuǵın til
** Bash
** KornShell
* C, Tiny C Kompilyatorı arqalı
* Groovy, Javaǵa uqsas, obyektke baǵdarlanǵan skriptlew tili
* Java, JBang arqalı
* JavaScript (keyinirek: ECMAScript), dáslep veb-betin dinamikalıq ózgertiw ushın veb-brauzerde jumıs islew menen sheklengen; keyinirek keń tarqalǵan, ulıwma maqsetli programmalastırıw tiline aylanǵan
* Linden Skriptlew Tili, Second Life virtual dúnyası ushın arnawlı, keńeytpe tili
* Lisp, Emacs Lisp sıyaqlı qosımshalar ushın ulıwma maqsetli hám keńeytpe tilleri shańaraǵı
* Lua, kóp qosımshalar tárepinen qollanılatuǵın keńeytpe tili
* Perl, tekstti qayta islew tili, keyinirek ulıwma maqsetli tilge aylanǵan; sonıń menen birge hár túrli qosımshalar ushın keńeytpe tili retinde de qollanıladı
* PowerShell, Microsoft Windows, macOS hám Linux ushın skriptlew maqsetinde
* Python, ulıwma maqsetli hám keńeytpe tili
* Rexx, kóp platformalarda isleytuǵın ulıwma maqsetli til; sonıń menen birge keńeytpe tili retinde de qollanıladı
* Ruby, kóp paradigmalı, ulıwma maqsetli til
* sed, tekstti qayta islew ushın; kópshilik Unixke uqsas operaciyalıq sistemalarda qoljetimli hám basqa operaciyalıq sistemalarǵa kóshirilgen
* Tcl, Unixke uqsas ortalıqlar ushın, 1990-jıllarda keń tarqalǵan; GUI qosımshaların islep shıǵıw ushın Tk menen birge paydalanılıwı múmkin
* TrainzScript, Trainz temir jol simulyatorları ushın arnawlı, keńeytpe tili
* VBScript, Microsoft Windows ushın skriptlew maqsetinde
* Visual Basic for Applications (VBA), Microsoft Office qosımshalarında bar bolǵan keńeytpe tili

## Ózgeshelikleri
Skript — bul ulıwma alǵanda tómendegi atributlardı óz ishine alatuǵın subyektiv sıpatlama.

### Interpretaciyalanǵan
Skript ádette kompilyaciyalanbaydı, keminde onıń ádettegi mánisinde. Ulıwma alǵanda, olar tikkeley derek kodınan, yamasa bayt-kodtan interpretaciyalanadı, yamasa dál waqtında kompilyaciyadan keyin jergilikli retinde iske túsedi.

### Qısqa & ápiwayı
Skript ulıwma alǵanda salıstırmalı túrde qısqa hám ápiwayı. Ólshem yamasa quramalılıqqa sheklew bolmaǵanlıqtan, skript — bul subyektiv túsinik. Tarmaqlanıwsız bir neshe kod qatarı skript dep esaplanıwı múmkin. Bir neshe fayldan ibarat, quramalı paydalanıwshı yamasa apparatlıq támiynat interfeysin yamasa quramalı algoritmlerdi yamasa kóp programmalılıqtı orınlaytuǵın kod bazası skript dep esaplanbaydı.

### Avtomatlastıradı
Skript ádette basqa jaǵdayda adam tárepinen anaǵurlım qol menen orınlanatuǵın wazıypanı avtomatlastıradı.

### Sheklengen til
Tiykarınan skriptlewge arnalǵan til ulıwma alǵanda ulıwma maqsetli tilge salıstırǵanda sheklengen imkaniyatlarǵa iye. Skriptlew tilinde quramalı qosımshalar jazıw ushın funkcional imkaniyatlar bolmawı múmkin.

### Joqarıdan baslanadı
Ádette, skript kodtıń birinshi qatarınan orınlanıwdı baslaydı, al qosımsha ádette kodtıń kirisiw noqatı dep atalatuǵın arnawlı bir noqatınan baslanadı. 

Mısalı, Java skriptke uqsamaydı, sebebi qosımsha kodtıń basında bolıwı shárt emes main dep atalǵan funkciyadan baslanadı. Tómendegi kod `main`-nen baslanadı, sońınan «Hello World» dep shıǵaratuǵın `printHelloWorld` funkciyasın shaqıradı.
```java
public class HelloWorld {
    public static void printHelloWorld() {
        System.out.println("Hello World");
    }
    public static void main(String[] args) {
        printHelloWorld();
    }
}
```
Kerisinshe, tómendegi Python kodı Java talap etetuǵın main funkciyası yamasa klass anıqlaması sıyaqlı basqa sintaksissiz «Hello World» dep shıǵaradı.
```python
print("Hello World")
```


### Jeke paydalanıwshı
Skriptler kóbinese onı orınlawshı adam tárepinen dúziledi yamasa modifikaciyalanadı, biraq olar sonday-aq keń tarqatıladı, mısalı, oyınlardıń úlken bólimleri skriptlew tilinde jazılǵanda, ásirese Google Chrome T-rex oyını.

## Tariyxı
Dáslepki meynfreym kompyuterler (1950-jıllarda) interaktiv emes edi, onıń ornına paketti qayta islewdi paydalandı. IBM-niń Job Control Language (JCL) paketti qayta islewdi basqarıw ushın paydalanılatuǵın tillerdiń arxetipi bolıp tabıladı.

Birinshi interaktiv qabıqlar 1960-jıllarda birinshi waqıttı bólisiw sistemalarınıń aralıqtan islew imkaniyatın beriw ushın islep shıǵıldı, hám olar qabıq skriptlerin paydalandı, olar kompyuter programmasın, yaǵnıy qabıqtı basqaratuǵın kompyuter programmaların basqardı. TRAC tilindegi Kalvin Muers ádette buyrıqtı almastırıwdı, yaǵnıy interpretaciyalanǵanda skriptke simvol qatarın qosatuǵın buyrıqlardı skriptlerge jaylastırıw imkaniyatın oylap tapqanı ushın tán alınǵan. Multics bulardı aktiv funkciyalar dep ataydı.
Luiz Puzen shama menen 1964-jılı CTSS ushın RUNCOM dep atalatuǵın buyrıq skriptleri ushın dáslepki processor jazdı. Styuart Mednik MIT-te 1966-jılı IBM-niń CP/CMS ushın skriptlew tilin jazdı. Ol dáslep bul processordı COMMAND dep atadı, keyinirek EXEC dep ataldı. Multics CTSS RUNCOM-nıń bir tarmaǵın óz ishine aldı, ol da RUNCOM dep ataldı. EXEC aqıbetinde EXEC 2 hám Rexx penen almastırıldı.

Tcl hám Lua sıyaqlı tiller arnawlı túrde hár qanday qosımshaǵa jaylastırılıwı múmkin bolǵan ulıwma maqsetli skriptlew tilleri retinde proektlestirilgen. Visual Basic for Applications (VBA) sıyaqlı basqa tiller tiykarǵı sistemanıń avtomatlastırıw imkaniyatları menen kúshli integraciyanı usındı. Hárbir qosımsha ushın jańa til islep shıǵıw ornına bunday ulıwma maqsetli skriptlew tillerin jaylastırıw da anıq artıqmashılıqlarǵa iye boldı, qosımsha islep shıǵıwshını til awdarmashısın nolden baslap kodlaw mútájliginen azat etti hám paydalanıwshıǵa basqa jerde úyrengen kónlikpelerin qollanıwǵa múmkinshilik berdi.

Ayırım programmalıq támiynatlar bir neshe hár túrli skriptlew tillerin óz ishine aladı. Zamanagóy veb-brauzerler ádette brauzerdiń ózi ushın keńeytpeler jazıwǵa arnalǵan til hám brauzerdi basqarıw ushın bir neshe standart jaylastırılǵan tillerdi usınadı, sonıń ishinde JavaScript (ECMAScript dialekti) yamasa XUL bar.

## Túrleri
Skriptlew tillerin bir neshe hár túrli túrlerge bóliwge boladı, bunda túrler arasında ádewir dárejede bir-birin basıp ótiw bar.

### Baylanıstırıwshı tiller
Skriptlew kóbinese Osterxauttıń dixotomiyasındaǵı sıyaqlı yamasa «úlken hám kishi kólemde programmalastırıwdaǵı» sıyaqlı sistemalıq programmalastırıw menen salıstırıladı. Bul kózqarasta, skriptlew — bul baylanıstırıwshı kod bolıp, programmalıq támiynat komponentlerin bir-birine baylanıstıradı hám usı maqsetke arnalǵan til — baylanıstırıwshı til. Konveyerler hám qabıq skriptlewi baylanıstırıwshı tillerdiń arxetip mısalları bolıp tabıladı hám Perl dáslep usı roldi orınlaw ushın islep shıǵılǵan. Veb-islep shıǵıw maǵlıwmatlar bazası menen veb-server arasındaǵı interfeys retinde baylanıstırıwshı tillerdiń qollanılıwı dep esaplanıwı múmkin. Biraq eger skriptte áhmiyetli kólemde logika jazılǵan bolsa, onı «baylanıstırıwshı» emes, al ápiwayı basqa programmalıq támiynat komponenti retinde sıpatlaw jaqsıraq.

Baylanıstırıwshı tiller ásirese tómendegilerdi jazıw hám qollap-quwatlaw ushın paydalı:

* buyrıq qabıǵı ushın arnawlı buyrıqlar;
* kompilyaciyalanǵan tilde jaqsıraq ámelge asırılatuǵınnan kishirek programmalar;
* orınlanatuǵın fayllar ushın «qaplawshı» programmaları, mısalı, fayllardı kóshiretuǵın yamasa basqaratuǵın hám tekst processorı, elektron keste, maǵlıwmatlar bazası, assembler, kompilyator hám t.b. sıyaqlı qosımshanı iske túsiriwden aldın yamasa keyin operaciyalıq sistema menen basqa da nárselerdi isleytuǵın paketli fayl;
* ózgeriwi múmkin bolǵan skriptler;
* aqıbetinde basqa, ádette kompilyaciyalanǵan tilde ámelge asırılatuǵın sheshimniń tez qosımsha islep shıǵılıwı.

Baylanıstırıwshı tillerge mısallar:

* AppleScript
* CoffeeScript
* ColdFusion
* DCL
* ECL
* Jaylastırılatuǵın Common Lisp
* Erlang
* EXEC, EXEC2
* JavaScript, JScript
* Job Control Language (JCL)
* Julia
* Lua
* m4
* Perl (5 hám Raku)
* PHP
* PowerShell
* Pure
* Python
* Rebol
* Red
* Rexx
* NetRexx
* Ruby
* Scheme
* Tcl
* Unix qabıq skriptleri (ksh, csh, bash, sh hám basqalar)
* VBScript
* Work Flow Language
* XSLT

Operaciyalıq sistemaǵa yamasa qosımsha komponentlerine usınılǵan makro tiller baylanıstırıwshı tiller retinde xızmet ete aladı. Olarǵa Visual Basic for Applications, WordBasic, LotusScript, CorelScript, Hummingbird Basic, QuickScript, Rexx, SaxBasic hám WinWrap Basic kiredi. AWK sıyaqlı basqa qurallar da baylanıstırıwshı tiller dep esaplanıwı múmkin, sonday-aq Windows Script Host dvijogı tárepinen ámelge asırılǵan hár qanday til de (VBScript, JScript hám VBA Windows-ta ádepki bolıp tabıladı hám Rexx, Perl, Tcl, Python, XSLT, Ruby, Modern Pascal, Delphi hám C-diń implementaciyaların óz ishine alǵan úshinshi tárep dvijokları). Qosımshalardıń kópshiligi obyekt modelleri yamasa óziniń funkciyaları arqalı operaciyalıq sistema komponentlerine kire aladı hám olardı paydalana aladı.

Programmalastırılatuǵın kalkulyatorlar sıyaqlı basqa qurılmalardıń da baylanıstırıwshı tilleri bolıwı múmkin; Windows CE sıyaqlı PDA operaciyalıq sistemalarında keń tarqalǵan baylanıstırıwshı tillerdiń implementaciyalarınan tısqarı — Windows NT, DOS hám ayırım Unix qabıqları, Rexx, Modern Pascal, PHP hám Perl-di qosqanda — qosımshalardı bir-birine baylanıstıratuǵın jergilikli yamasa úshinshi tárep makro quralları bar bolıwı múmkin. Operaciyalıq sistema versiyasına baylanıslı, WSH hám ádepki skript dvijokları (VBScript hám JScript) qoljetimli.

Programmalastırılatuǵın kalkulyatorlar úsh usılda baylanıstırıwshı tillerde programmalastırılıwı múmkin. Mısalı, Texas Instruments TI-92 zavod sazlawları boyınsha buyrıq skript tili menen programmalastırılıwı múmkin. Skriptlew hám baylanıstırıwshı til Lua-nıń TI-NSpire seriyası kalkulyatorlarına kirgiziliwi bunıń miyrasxorı retinde qaralıwı múmkin. Kópshilik grafikalıq kalkulyatorlardıń tiykarǵı ornatılǵan joqarı dárejeli programmalastırıw tilleri (kóbinese Basic variantları, geyde Lisp tuwındıları hám siyrek jaǵdaylarda C tuwındıları) kóp jaǵdaylarda grafikler, dizimler, matricalar hám t.b. sıyaqlı kalkulyator funkciyaların bir-birine baylanıstıra aladı. Bul maqalada baylanıstırıwshı tiller retinde keltirilgen variantlarǵa jaqınıraq bolıwı múmkin bolǵan anaǵurlım keń kólemli Basic versiyasınıń úshinshi tárep implementaciyaları bar — hám TI hám HP grafikalıq kalkulyatorlarında Perl, Rexx yamasa hár túrli operaciyalıq sistema qabıqların ámelge asırıwǵa talpınıslarda da atap ótilgen. Geypara TI hám HP mashinaları ushın C hám Perl, Rexx, AWK hám qabıq skriptlerin Perl-ge, Modern Pascal, VBScript-ti Perl-ge hám onnan awdarıw quralları menen birge paydalanılatuǵın PC-tiykarındaǵı C kross-kompilyatorları aqıbetinde kalkulyatorda (kompilyaciyalanǵan programma retinde) ámelge asırıw ushın baylanıstırıwshı tilde programma jazıwǵa imkaniyat beredi.

### Redaktor tilleri
Bir qatar tekst redaktorları redaktorǵa ornatılǵan makro tili, mısalı, The SemWare Editor (TSE), vi improved (VIM), yamasa sırtqı implementaciya, mısalı, XEDIT, yamasa ekewin de, mısalı, KEDIT, paydalanıp jazılǵan makroslardı qollap-quwatlaydı. Geyde tekst redaktorları hám redaktor makrosları basqa qosımshalar, mısalı, CMS-tegi FILELIST hám RDRLIST-ti usınıw ushın jasırın paydalanıladı.

### Tapsırmalardı basqarıw tilleri hám qabıqlar
Skriptlew tilleriniń úlken bir klası sistema programmalarınıń háreketin baslaw hám basqarıwǵa baylanıslı bolǵan tapsırmalardı basqarıwdı avtomatlastırıwdan kelip shıqqan. (Bul mániste, qabıqlardı tap usı maqset ushın paydalanılǵan IBM-niń JCL yamasa Tapsırmalardı Basqarıw Tiliniń áwladları dep oylawǵa boladı). Bul tillerdiń interpretatorlarınıń kópshiligi Unix qabıǵı yamasa MS-DOS COMMAND.COM sıyaqlı komanda qatarı interpretatorları retinde de qollanıladı. AppleScript sıyaqlı basqaları skriptler dúziw ushın inglis tiline uqsas buyrıqlardı paydalanıwdı usınadı.

### GUI skriptlew
Grafikalıq paydalanıwshı interfeysleriniń payda bolıwı menen, kompyuterdi basqarıw ushın arnawlı bir túrdegi skriptlew tili payda boldı. Bul tiller adam paydalanıwshısı qollanatuǵın sol bir grafikalıq aynalar, menyular, túymeler hám t.b. menen óz-ara tásir etedi. Olar bunı paydalanıwshınıń háreketlerin simulyaciyalaw arqalı orınlaydı. Bul tiller ádette paydalanıwshı háreketlerin avtomatlastırıw ushın paydalanıladı. Bunday tiller sonday-aq, eger basqarıw simulyaciyalanǵan klavisha basıwları yamasa tıshqansha basıwları, hám sensorlı ekranda tiyiw yamasa basıw arqalı bolsa, makroslar dep te ataladı.

Bul tiller principte hár qanday GUI qosımshasın basqarıw ushın paydalanılıwı múmkin; biraq, ámeliyatta olardıń qollanılıwı sheklengen, sebebi olardıń qollanılıwı qosımshadan hám operaciyalıq sistemadan qollap-quwatlawdı talap etedi. Bul sheklewge bir neshe ózgeshelikler bar. Geypara GUI skriptlew tilleri grafikalıq obyektlerdi olardıń ekran piksellerinen tanıwǵa tiykarlanǵan. Bul GUI skriptlew tilleri operaciyalıq sistema yamasa qosımshadan qollap-quwatlawǵa ǵárezli emes.

GUI sáykes interfeyslerdi usınǵanda, mısalı, IBM Workplace Shell-de, ulıwma skriptlew tili, mısalı, Object REXX, GUI skriptlerin jazıw ushın paydalanılıwı múmkin.

### Qosımshaǵa tiyisli tiller
Qosımshaǵa tiyisli tiller bir neshe hár túrli kategoriyalarǵa bóliwge boladı, yaǵnıy, jeke isleytuǵın qosımsha tilleri (orınlanatuǵın) yamasa ishki qosımshaǵa tiyisli tiller (PostScript, XML, gscript sıyaqlı keń tarqalǵan skriptlerdiń geyparaları, sáykes túrde Adobe, Microsoft hám Google tárepinen ámelge asırılǵan) basqalar arasında qosımsha paydalanıwshısınıń mútájliklerine beyimlestirilgen idiomalıq skriptlew tilin óz ishine aladı. Sonday-aq, kóp kompyuter oyın sistemaları oyınshı emes personajlardıń hám oyın ortalıǵınıń programmalastırılǵan háreketlerin ańlatıw ushın arnawlı skriptlew tilin paydalanadı. Bunday túrdegi tiller bir qosımsha ushın proektlestirilgen; hám, olar belgili bir ulıwma maqsetli tilge sırtqı kórinisi boyınsha uqsas bolıwı múmkin bolsa da (mısalı, C-ge modellestirilgen QuakeC), olardı ayırıp turatuǵın arnawlı ózgeshelikleri bar. Emacs Lisp, tolıq qáliplesken hám uqıplı Lisp dialekti bolsa da, Emacs-tiń redaktorlaw funkciyaların keńeytiw ushın onı eń paydalı etetuǵın kóp arnawlı ózgesheliklerdi óz ishine aladı. Qosımshaǵa tán skriptlew tili bir qosımshaǵa qánigelesken arnawlı taraw programmalastırıw tili retinde qaralıwı múmkin.

### Keńeytpe/jaylastırılatuǵın tiller
Bir qatar tiller qosımshaǵa tán skriptlew tillerin qosımsha programmalarına jaylastırıw arqalı almastırıw maqsetinde proektlestirilgen. Qosımsha baǵdarlamashısı (C yamasa basqa sistemalıq tilde isleytuǵın) skriptlew tili qosımshanı basqara alatuǵın «ilmeklerdi» qosadı. Bul tiller texnikalıq jaqtan qosımshaǵa tán keńeytpe tiline ekvivalent bolıwı múmkin, biraq qosımsha «ulıwma» tildi jaylastırǵanda, paydalanıwshı bir qosımshadan ekinshisine kónlikpelerdi ótkiziw artıqmashılıǵına iye boladı. Kóbirek ulıwma alternativa — bul tildi belgili bir taraw ushın modifikaciyalamastan, ulıwma maqsetli tildiń qosımshanı basqarıw ushın paydalana alatuǵın kitapxananı (kóbinese C kitapxanası) usınıw.

JavaScript veb-brauzerler ishinde skriptlew ushın til retinde baslanǵan hám házirgi waqıtta da kóbinese solay bolıp qalmaqta. Degen menen, tildiń ECMAScript retinde standartlastırılıwı onı ulıwma maqsetli jaylastırılatuǵın til retinde keń tarqalǵan etti. Mozilla implementaciyası SpiderMonkey Yahoo Widgets Engine sıyaqlı bir neshe ortalıqlarǵa hám Adobe ónimleri Flash (ActionScript) hám Acrobat (PDF faylların skriptlew ushın) sıyaqlı qosımshalarǵa jaylastırılǵan.

Tcl keńeytpe tili retinde jaratılǵan, biraq Python, Perl hám Ruby sıyaqlı rollerde ulıwma maqsetli til retinde kóbirek qollanıla basladı. Kerisinshe, Rexx tapsırmalardı basqarıw tili retinde jaratılǵan, biraq keńeytpe tili hám ulıwma maqsetli til retinde keń qollanıladı. Perl — bul ulıwma maqsetli til, biraq onda Oraperl (1990) dialekti bar edi, ol Oracle Call Interface penen kompilyaciyalanǵan Perl 4 binarınan ibarat edi. Biraq bul sonnan berli kitapxana (Perl Moduli), DBD::Oracle menen almastırıldı.

Basqa da quramalı hám wazıypaǵa baǵdarlanǵan qosımshalar óz paydalanıwshılarına qanshelli quramalı bolsa da, paydalanıwshı interfeysi arqalı qoljetimli bolǵannan kóbirek basqarıw hám funkcional imkaniyatlar beriw ushın jaylastırılǵan programmalastırıw tilin óz ishine alıwı hám usınıwı múmkin. Mısalı, Autodesk Maya 3D avtorlıq quralları Maya Jaylastırılǵan Tilin jaylastıradı, yamasa Blender bul roldi orınlaw ushın Pythondı paydalanadı.

Tezirek ózgeshelikler qosıw yamasa sazlaw-hám-iske túsiriw ciklların talap etetuǵın basqa da qosımsha túrleri (mısalı, oyın dvijokları) da jaylastırılǵan tildi paydalanadı. Islep shıǵıw waqtında, bul olarǵa ózgesheliklerdi tezirek prototip etiwge hám erkinirek sazlawǵa imkaniyat beredi, paydalanıwshınıń qosımshanıń ishki islew mexanizmleri haqqında tereń bilimge iye bolıwın yamasa hár bir sazlawdan keyin onı qayta qurıwın talap etpey (bul ádewir waqıt alıwı múmkin). Usı maqset ushın paydalanılatuǵın skriptlew tilleri anaǵurlım keń tarqalǵan hám ataqlı Lua hám Pythonnan baslap, AngelScript hám Squirrel sıyaqlı azıraq belgili tillerge shekem qollanıladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__