Germaniya imperiyası

**Germaniya imperiyası** (**Germaniya reyxı** ; jáne de **Kayzer Germaniyası** Kayzerreyx ; **Ekinshi reyx**) — Germaniyanıń Prussiya basshılıǵında Kishi Germaniya jolı menen birlesiwi nátiyjesinde kancler Otto fon Bismark hám imperator Vilgelm I Gogencollern baslaması menen dúzilgen hám 1871-jıl 18-yanvardan 1918-jıl 9-noyabrge shekem bar bolǵan awqamlas monarxiya mámleketi.

## Sociallıq-siyasiy dáwirleri

* Bismarktıń roli
* Imperiyanıń payda bolıwı. Buǵan German awqamınıń bólekleniwi (1866), úsh urıs (Germaniya-Daniya urısı (1864), Avstriya-Italiya-Prussiya urısı (1866), Franciya-Prussiya urısı (1870-1871)), Avstriyanıń Germaniya tariyxınan shıǵıwı, Arqa Germaniya awqamı (1866-1871) sebepshi boldı
* Germaniya hám Prussiya ortasındaǵı eki mámleketshilik, german mámleketleri arasında Prussiyanıń jetekshiligi
* Imperiya hám onı quraytuǵın mámleketlerdiń húkimetleri konstitucion monarxiya bolǵan.
* Imperiya ulıwmalıq saylaw huqıqı (Prussiyadan tısqarı!)
* 5 partiyalı sistema (socialistler, shep liberallar, milliy liberallar, katolik «Oray», konservatorlar)
* Jámiyettiń fundamental siyasiylestiriliwi
* Avtoritar basqarıw rejimi, saylawlardaǵı aldawlar
* Jámiyettiń áskeriylestiriliwi
* Aktiv industrializaciya, xalıq sanınıń ósiwi, batıs aymaqlarǵa migraciya, ásirese shıǵıs german polyaklarınıń migraciyası
* Baspanıń rawajlanıwı hám tásiri
* Universitetlerdegi jańa zamanagóy pánlerdiń ótiliwi
* Antisemitizm
* Rasizm ideyalarınıń ósiwi

## Tiykarǵı waqıyaları

* Parlamentte áskeriy byudjet ushın toqtawsız gúres 
* Parlamenttiń tez-tez tarqatılıp jiberiliwi 
* Vilgelm I hám Bismarkqa qarsı qaslıqlar 
* Liberal dáwir (1871-1879) 
* Ekonomikalıq túskinlik (1873-1879) (der Gründerkrach) 
* Proteksionizmge ótiw 
* Polyaklardıń germanlastırılıwı 
* Socialistler menen gúres 
* 1879-jılda ishki siyasatta júz bergen «Konservativ daǵdarıs» 
* Social qamsızlandırıwdıń payda bolıwı 
* Aktiv sırtqı siyasat 
* Namibiyadaǵı koloniyalar hám 1904-1907-jılǵı genocid 
* Cabern waqıyası, 1913

## Tarıyxı

1870-jılda Franciya-Prussiya urısı (1870-1871) baslandı. Prussiya kansleri Otto fon Bismark hám Vilgelm I urıs nátiyjesinde Franciya qudiretin joqqa shıǵarıp, Germaniyanı birlestiriwge úmitlengen edi. Franciya imperatorı Napoleon III bolsa Germaniyanıń birlesiwine tosqınlıq etip, Evropadaǵı Franciya húkimranlıǵın saqlap qalmaqshı edi. Arqa Germaniya awqamı áskerleri tolıq jeńiske eristi. 1871-jıldıń 18-yanvarında Versal sarayında Bismark hám Vilgelm I German Imperiyası dúzilgenligi tuwrısında járiyaladı. Imperiyaǵa Bavariya hám qubla german mámleketleri sıyaqlı Arqa Germaniya awqamına aǵza bolmaǵan mámleketler tez arada qosıla basladı. Avstriya Germaniyanıń bir bólegi bolıwdı qálemedi. Francuzlar tárepinen tólengen 5 milliard frank muǵdarındaǵı reparaciyalar german ekonomikasınıń bekkem tiykarı boldı. Bismark jay ǵana rásmiy tárizde Germaniyanıń ekinshi shaxsına aylandı.

## Aymaqliq bóliniwi
Germaniya birlestirilgennen keyin bir payıtlar ǵárezsiz bolǵan mámleketlerdiń húkimdarları óz qudiretlerin saqlap qala aldı hám tek ǵana imperator, yaǵnıy, Prussiya patshasına boysınatuǵın boldı. Usınıń sebepinen Germaniyada birden-bir aymaqliq bóliniw bolmaǵan.

Birlesken mámleket quramına tómendegiler kirdi:

* Patshalıqlar:
*  Prussiya 
*  Saksoniya
*  Bavariya
*  Vyurtemberg
* Erkin Ganza qalaları:
*  Gamburg
*  Lyubek 
*  Bremen
* Ullı gersoglıqlar:
*  Baden
*  Gessen va Reyn
*  Meklenburg-Shverin
*  Meklenburg-Strelits
*  Oldenburg
*  Saksen-Veymar-Eyzenax (1877-jıldan baslap Saksoniya)
* Gersoglıqlar:
*  Anhalt
*  Braunshveyg
*  Saksen-Altenburg
*  Saksen-Meyningen
*  Saksen-Koburg-Gota
*  Saksen-Lauenberg (1876-jıldan Prussiya menen birlesti)
* Knyazlıqlar:
*  Valdek
*  Lippe
*  Shaumburg-Lippe
* Sonday-aq:
*  Elzas-Lotaringiya

## Ádebiyatlar

* Halder, Winfrid: *Innenpolitik im Kaiserreich 1871—1914, <sup>2</sup>2006.*
* Nipperdey, Thomas: *Deutsche Geschichte 1866—1918, Bd. 2: Machtstaat vor der Demokratie, 1992.*
* Ullmann, Hans-Peter: *Das deutsche Kaiserreich 1871—1918, 1995.*

## Sonday-aq

* Kolonializm
* Imperializm
* Germaniyanıń sırtqı basıp alıwları
* Germaniya tarıyxı
* German kolonial imperiyası
* German imperatorı

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Germanskaya imperiya; Administrativnie edinitsi i Naselenie Zemli 1900—1910 GG.