open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Depozitariy

**Depozitariy** — óz qarıydarlarınıń bahalı qaǵazların saqlawdı, saqlanıp atırǵan bahalı qaǵazlarǵa qarıydarlardıń menshik huqıqlarınıń esabın hám bul bahalı qaǵazlarǵa xızmet kórsetiwdi ámelge asıratuǵın shólkem.

Bankler, bahalı qaǵazlar bazarında professional isleytuǵın basqa da shólkemler, qánigelestirilgen depozitariy — kliring shólkemler tiyisli eldiń nızamlarına qaray depozitariyler bolıwı múmkin.

Depozitariy tómendegi wazıypalardı ámelge asırıwı múmkin:
* bahalı qaǵazlar emitentinen (reestr saqlawshıdan) deponentlerge (qarıydarlarǵa) hám deponentlerden emitentke (reestr saqlawshıǵa) bahalı qaǵazǵa iyelik etiwge baylanıslı informatsiya (maǵlıwmat) beriw;
* sońın ala deponentlerdiń bank schetına ótkerip depozitariyda saqlawlı bahalı qaǵazlar boyınsha dáramatlar alıw;
* deponentlerdiń bahalı qaǵazlarınıń minnetlemeler menen awırlasqan esabı;
* emitent penen shártnama boyınsha atamalı bahalı qaǵazlar reestrlerin júrgiziw;
* deponentlerdiń tapsırıwı boyınsha úshinshi shaxslarǵa bahalı qaǵazlardı beriw;
* bahalı qaǵazlardıń haqıyqıylıǵın hám tólem tólew uqıbın tekseriw;
* bahalı qaǵazlar boyınsha kliring;
* bahalı qaǵazlardıń inkassatsiyası hám tasıw;
* bahalı qaǵazlardı aynaldırıw shártlerine muwapıq olardı aylanıstan alıp taslaw;
* bahalı qaǵazlar menen pitimlerdi dizimge alıw.

Deponent (qarıydar, iyesi) bahalı qaǵazlardı saqlaw hám / yamasa depozitariyde saqlawlı bahalı qaǵazlar boyınsha huqıqlardıń kimge tiyisliligin esaplaw boyınsha depozitariydiń xızmetlerinen shártnama tiykarında paydalanatuǵın shaxs.
Devis kubogi

**Devis kubogi** — bul eń kórkemli saylandı erler arasındaǵı komandalıq chempionat. Dúnya júzlik erler arasındaǵı rásmiylestirilmegen chempionat bolıp esaplanadı.

Bul chempionat 1900-jılı Duayt F. Devis tárepinen tastıyıqlanǵan, hár jılı ótkeriledi. 

Ótkerilmegen jıllar 1901/10/15-18/40-45. 

Rásmiy atalıwı: Devis kubogi (inglisshesi Davis cup).

Birinshi atalıwı "Laun-tennis boyınsha xalıqaralıq shaqırıw kubogi".

Baslı priz — Gúmis gúze (astındaǵı otırǵızǵıshı menen ulıwma awırlıǵı 198 kg, biyikligi 33,02 sm diametri 46.99sm).
Dialektika

**Dialektika** — bul barlıq jasaytuǵınlardıń bolmısı menen rawajlanıwınıń universallıq baylanısları haqqındaǵı filosofiyalıq táliymat. Sonıń ushın filosofiyalıq bilim tarawında eń dáslep rawajlanıwdıń ózine tán protsessi qaraladı. Qısqasha aytqanda, dialektika — bul rawajlanıwdıń filosofiyalıq teoriyası.

Dialektika dúnyanıń kórinisin ashıp beredi, dúnyadaǵı baylanıslardı tábiyat, jámiyet hám oylawdıń háreketi menen rawajlanıwdıń ǵalabalıq nızamların qaraydı. Dialektika óziniń dúzilisine qaray *obektivlik* hám *subektivlik* dialektika bolıp bólinedi.

*Obektivlik dialektika* — sırtqı dúnyada jasaytuǵın óz ara baylanısta turatuǵın is-háreket penen rawajlanıw protsessin ańlatadı.

*Subektivlik dialektika* — usı protsesslerdiń adamlar arasında sáwleleniwi hám adam oyları menen túsinikleriniń ilgerilewi.
Diplomatiyalıq korpus

Diplomatiyalıq korpus keń mánide usı mámlekettegi sırt el diplomatiyalıq wákilxanası diplomatiyalıq xızmetkerleri sonday-aq, olardıń shańaraq aǵzaları jıyındısı bolıp tabıladı. Diplomatiyalıq korpus shólkem bolıp esaplanbaydı. Diplomatiyalıq korpus baslıǵı lawazımı boyınsha joqarı hám tiyisli mámleketke wákil etip jiberilgen waqtı jaǵınan eń kóp islep atırǵan diplomatiyalıq wákil (duayen, aqsaqal) sanaladı. Ayırım katolik mámleketlerde diplomatiyalıq korpus baslıǵı Rim papası nuntsiysı esaplanadı. Diplomatiyalıq korpustıń shıǵıwı tek rásmiy mereke waqıtları ǵana (milliy bayramlar, qutlıqlaw máresimlerinde) ruqsat beriledi. Diplomatiyalıq korpus aǵzalarınıń diplomatiyalıq sıpatların tastıyıqlaw ushın kóplegen mámleketlerdiń jergilikli hákimiyatı organları diplomatiyalıq gúwalıqlar beredi.
Dmitriy Mendeleev

**Dmitriy Mendeleev** (, 1834-jıl 8-fevral, Tobolsk — 1907-jıl 2-fevral, Sankt Peterburg) — rus ximigi. Ol elementlerdiń periodlıq kestesiniń birinshi nusqasınıń baslı jaratıwshı bolǵan. Aytıwlarınsha, Mendeleev pasyans, solityor karta oyınların jaqsı kórgen, solay etip izbe-izlikti kóriw ámeli bolǵan. Ol kartalardı elementlerde hár qıylı usıllarda diziwge háreket etti. Óz gezeginde, birinshi elementlerdiń periodlıq kestesi karta oyını sıyaqlı jıynaldı.

Dmitriy Ivanovich Mendeleevtiń ákesi gimnazya direktorı edi. Orta bilmdi sol gimnazyada aladı.

Gimnazyadan keyin Peterburg pedagogikalıq institutına oqıwǵa kiredi hám onı 1855-jılı altın medal menen tamamlap shiǵadı.1959-jılda "Salıstırmalı kólemler" teması boyınsha magistrlik dissertaciyasın jaqlaydı. Keyinshelik Peterburg texnolo- giyalıq institutı professorı, al eki jıl ótip ol Peterburg universitetinde ilimiy jumıs islew menen birgelikte pedagog bolıp ta jumıs isleydi. Ol jerde D.I.Mendeleev 40 jılǵa deyin ilimiy hám pedagoglıq jumıs isleydi.

D.I.Mendeleevtiń eń ullı ilimiy jumıslarınan biri, bul ximiyalıq elementlerdiń dáwirlik kestesi boldı. Bul keste hátteki házirgi zamandada ximiyanıń eń tiykarǵı qollanbası bolıp kelmekte.

## Derekler
Duayt Devis

**Duayt Filli Devis** (Dwight Filley Davis) — amerikalı tennisshi, siyasatshı, dúnya júzlik erler arasındaǵı rásmiylestirilmegen komandalıq jarıstıń shólkemlestiriwshisi. Garvard universitetiniń talabası Devis laun tennis boyınsha dem alıs waqıtları Massachusetstegi lagerde qızıǵa basladı. 1898-jılı AQShtaǵı universitet chempionatında kurslası X.Uord penen birge chempion boldı. 1899-jılı Devis penen Uord AQSh chempionatında juplıq razryadta chempionlıqtı jeńip aldı hám ol ataqtı úsh jıl qatara uslap turdı. 1898-jılı Devis finalda M.Uitmen menen oynadı hám tórt sette utıstı qoldan jiberdi. 1901-jılı X.Uord penen birge Uimbldonnıń Chellendjer raundında oynadı hám sol waqıtlardaǵı Angliyalı aǵalı-inili Doxertlarǵa utılıp qaldı.

Eń úlken tabıs óziniń dúzgen «Shaqırıw kuboginde» boldı, ol 1900-jılı birinshi ret oynadı. Ol Bostonda Amerikalılar menen Britaniya atawları arasında bolıp ótti. Devis jekelik hám juplıq oyınlardı (X.Uord penen) utıp shıqtı. Biraq haqıyqatında Britaniyalılar ol jarısqa onsha kúshli emes oyınshılar menen kelgen edi. Devis tennis karerasın qoyǵannan keyin siyasiy hám áskeriy jumısların jaqsı alıp bardı.

General Devis AQShtıń qorǵanıw ministri (1925-1929 jj), keyin ala Fillipinde general-gubernator bolıp isledi. Devis shep qol menen oynap artqı sızıqta hám setkanıń qasında ózine isenimli oyın alıp bardı. Onıń texnikasında eń kúshlisi toptı shıyırıp uzatıp beriw edi. Urardıń aldında qoldıń barmaqları menen toptı shıyırıp jiberiwi bunday urıwlardan soń top qaptalǵa ushıp ketiwi múmkin edi, sonıń ushın bunday uzatıp beriw eń qıyın esaplanar edi.

## Derekler
Eki puqaralıq

Bir adamda eki yamasa onnan artıq mámleket puqaralıǵına iye bolıw imkaniyatı bar. Eki puqaralıq ataması kóp puqaralıq (úsh puqaralıq h.t.b.)tı da qamtıydı. Eki puqaralıq hár qıylı mámleketlerdiń puqaralıq huqıqındaǵı nızamlar kolliziyası aqıbetinde, máselen, topıraq hám qan huqıqına tiykarlanǵan nızamlarda, júzege keledi.

Eki puqaralıq belgili unamsız aqıbetlerdi keltirip shıǵaradı. Olardıń ishinde tómendegilerdi ayrıqsha kórsetip ótiw múmkin:
# eki puqaralıqqa iye bolǵan shaxslarǵa diplomatiyalıq qorǵanıw menen baylanıslı aqıbetler; eki puqaralıqqa iye bolǵan shaxslardıń áskeriy xızmetti ótew menen baylanıslı bolǵan aqıbetler.

Eki puqaralıq máselelerine arnalǵan xalıqaralıq shártnamalardıń eki túri bar.

Bulardan birinshisi eki puqaralıq aqıbetlerin sheshiwge qaratılǵan shártnamalar (Diplomatiyalıq qorǵanıw yaki áskeriy xızmet penen baylanıslı);

ekinshisi eki puqaralıq haqqındaǵı shártnamalar eki puqaralıqtı joq etiwge qaratılǵan shártnamalar.
Ekonomikalıq tsikllar

**Ekonomikalıq tsikllar** — ekonomikanıń bir neshe jıllar dawamında ósiwi hám tómenlewin kórsetiwshi protsess esaplanadı. Ayırım ekonomikalıq tsikllar basqa birewlerinen ósiw dáwiriniń dawamlılıǵı hám aktivligi menen bóleklenip turadı. Soǵan qaramastan olardıń barlıǵı bir qıylı dáwirlerdi basıp ótedi.

Ekonomistler ekonomikalıq tsikllardıń tórt rawajlanıw dáwirin kórsetedi. Birinshi dáwir — ekonomikalıq rawajlanıwdıń eń joqarı dárejege erisilgen dáwiri. Bul dáwirde ekonomikada tolıq jumıs penen bánt bolıw hám óndiris tolıq quwat penen islep atırǵanlıǵı menen kózge túsedi. Sonday-aq, ónimlerdiń baha dárejesi ósiw protsesi tásirinde boladı. Sońǵı basqısh óndiristiń páseyiw dáwirin óz ishine aladı. Bunda bántlik dárejesi tómenleydi biraqta bahanıń ósiw dárejesi tómenlemeydi. Óytkeni, bahanıń ósiw dárejesi óndiristiń tómenlew dáwiri belsene hám uzaq dawam etkende ǵana tómenlewi múmkin. Tómenlewdiń tómengi tochkasında islep shıǵarıw hám bántlik eń tómengi dárejege túsedi hám eń sońında janlanıw dáwiri baslanadı. Janlanıw dáwirinde islep shıǵarıw hám bántlik dárejesi ástelik penen kóterile baslaydı. Báribir óndiris quwatlarınan tolıq paydalanbaydı hám tolıq bántlikke erisilmeydi. Ónimlerdiń bahası bolsa óndiris quwatlarınan tolıq paydalanıw hám tolıq bántlikke erisilgenge shekem bahası ósip baradı.

Tiykarında ekonomikalıq tsiklları bir qıylı. Biraq ta olardıń ayırımları basqalarınan dawamlılıǵı hám belsendiligi menen ayırılıp turadı. Sonlıqtan da ekonomistler bul protsesske ekonomikalıq turaqsızlık dáwiri dep túsinik beredi hám olardı túrlishe bahalaydı. Mısalı, ayırımları turaqsızlıqtıń tiykarǵı sebepshisi dep texnikalıq jańalanıwlardı kórsetedi. Olardıń pikiri boyınsha óndiriske ilim-texnikanıń jetiskenliklerin qollanıw hár qıylı jıllar dawamında ekonomikadaǵı turaqsızlıqlardıń sebepshisi esaplanadı. Basqa bir topar alımlar ekonomikalıq tsikllardı siyasiy hám tosınnan bolǵan jaǵdaylarǵa baylanıstıradı. Ekonomikalıq tsikllardı monetar siyasatqa baylanıstıratuǵın alımlar da bar. Yaǵnıy, mámleket qanshelli kóp pul basıp shıǵarsa, onıń qádiri sonshelli tómenlep baradı hám kerisinshe, puldıń muǵdarı qanshelli az bolsa, ol óndiristiń tómenlewiniń hám jumıssızlar sanınıń artıwın sonshelli tezlestiredi.

Ekonomikalıq tsikllardı bahalawda hár qıylı kózqaraslardıń bolıwına qaramay, kóp ǵana ekonomistler óndiris hám bántlik dárejelerin ulıwma qárejetlerdiń muǵdarı kórsetedi degen pikirdi qollap-quwatlaydı. Óytkeni, óndiristiń bazarǵa belgilep shólkemlestirilgen ekonomikada kárxanalar óz tovarların olarǵa talap bolǵan jaǵdayda ǵana islep shıǵaradı. Xızmet kórsetiwde de mine usı táreplerin esapqa ala otırıp jolǵa qoyadı. Anıǵıraq aytqanda, óndiris qárejetleri kóp bolsa, kárxanalarda tovar hám xızmetlerdi kóp muǵdarda islep shıǵarıw paydalı emes. Óndi-ristegi bántlik hám dáramatlar dárejesiniń tómenligi de mine usında. Ulıwma qárejetlerdiń muǵdarı qanshelli kóp bolsa, óndiristiń ósiwi úlken payda keltiredi. Sonlıqtan da óndiris, bántlik hám dáramatlardıń dárejesi artıp baradı.

## Túsiniklemeler
Er Shora (dástan)

**"Er Shora" dástanı** — da kóp ǵana túrk tilles xalıqlarda ushırasadı. Bul dástannıń qaraqalpaqsha nusqasınıń dáslepki variantı A.Divaev tárepinen jıynalıp hám baspaǵa tayarlanıp 1922-jılı Ashxabadta "Шура сын Нарика батыра" degen at penen russha basılıp shıǵarılıdı. 

Sońǵı jıllar dawamında qaraqalpaq folkloristleri tárepinen jazıp alınǵan "Er Shora" dástanınıń Esemurat jıraw, Óteniyaz jırıw, Seytjan jıraw, Karam jıraw, Jannazar jıraw variantları bar. A.Divaev jariyalaǵan "Shora" dástanınıń mazmunı tómendegishe : Tama urıwınan Narik denen batırı óziniń tuwılǵan qalası Qazannan aǵayinleri menen jánjellesip, Úrgenishke Aqshaxannıń qarawına kóship ketedi, xanǵa jaranıp onıń xızmetinde boladı. Bir kúni xan sayaxatqa ketkende, taxtın Narikke tapsırıp ketedi. Xannıń bir tazısı boladı, xan ketkende bul tazını hesh kimge bermewge Narikke tapsıradı. Narikti tıńlamay xannıń adamları tazını ańǵa alıp shıǵadı. Sonda xannıń tazısı qoyan quwıp júrip joǵaladı. Narik onı izleydi. Sóytip júrip ol tawdıń qarnındaǵı altınǵa jolıǵadı. Onnan kótergeninshe alıp bir jerge jasıradı. Tazını soraǵan xan Nariktiń altın tapqanına quwanadı, onı xoshametleydi. Aqshaxannıń jaqınları Narikti kúnleydi. Narik Aqshaxanǵa watanına ketetuǵının aytadı. Aqshaxan Narikti irkip qalıwdı oylaydı. Meńlisulıw degen qız Narikti irkip qaladı. Solay etip Narik batır Meńlisulıwǵa úylenedi. Nariktiń dushpanları onı Shangerey xannıń jurtına jumsap, óltirgisi keledi. Meńlisulıwdı Aqshaxanǵa alıp beriwdi oylaydı. Narik sırdı bilip Shengerey xannıń jurtına ketpey qaladı. Meńlisulıwǵa kelgen Aqshaxanǵa Meńlisulıw "qasqır jep tırttıq pitken baytaldı kórip", Arıslannıń "men basqanıń qaldıǵın jemeymen"-degen sózlerin tımsal etip, patshayım qaldıqtan arıslan jerkengende, Nariktiń qaldıǵın sizge paydalanıwǵa bolama?- degen sawal qoyadı. Xan sózden utılǵan, Narik ólimnen qutılǵan. Ayı, kúni jetip Narikten Meńlisulıw ul tuwıp, atın Shora qoyǵan. Shora jasınan batırlıqtıń jolın quwadı. Ata-anasınıń jurtın izlep ketip, Qazanǵa atlanadı. Onıń dógereginde bir qansha noǵay batırları da jıynaladı. Jolda Shora Ormanbet biy waqıyasınan xabarı bar Arıw Maqtım degen qızdı ushıratadı, oǵan óziniń Qazanǵa baratırǵanın aytadı. Qız joldıń qıyınshılıqların aytadı. Shora Qazanǵa "Qar jawmaq túwe, qan jawsa da" baratuǵının aytadı. Ol Qazanǵa barıp dushpanları menen qattı urıs júrgizedi. Dástan Shoranıń dushpanlardı jeńip, Úrgenishke qaytıp keliwi menen tamam boladı.

Shora tariyxta bolǵan adam. İlimpazlardıń tastıyqlawınsha ásirese N.Baskakovtıń kórsetiwinshe eki Shora bolǵan. Birinshisi 1546-jılı Qazanda óltirilgen, rus jılnamalarına ushırasatuǵın Moskva partiyasınıń bilimli táreptarı Chora Narikovich. Ekinshisi 1500-jılları rus jılnamalarında ushırasatuǵın rus sawdagerlerine topılıs jasap otırǵan Azov boyı dalalarınıń baspashılarınıń baslıǵı "Qara Choro". Haqıyqatında elege shekem "Er Shora" dástanında sóz etilgen Shoranıń qaysısı Shora ekenligi sheshilmegen.
Charles Darwin

**Charlz Robert Darvin (Charles Robert Darwin)** (1809-jıl 12-fevral — 1882-jıl 19-aprel) — inglis tábiyat izertlewshisi bolǵan. Ol evolyutsiya teoriyasın usınıwı menen belgili. Bul teoriya boyınsha barlıq tiri organizmler ulıwma bir túbirden kelip shıqqan. Onıń aytıwı boyınsha, organizmler toparı eń jaqsı iykemlesken yamasa eń áwmetli organizmlerdiń kemirek úyrenisken organizmlerden tábiyiy túrde saylanıp alınıw usılı menen ózgergen. Ol jáne, geybir organizmlerdiń jaqsı iykemlesiwi mutatsiya (genler ózgerisi) arqalı payda bolǵan normal ózgerislerdiń sebebi ekenligin aytıp ótken. Geybir ózgerisler organizmlerdi áwmetlirek qılıwı nátiyjesinde, organizmniń tiri qalıwı ushın kóbirek múmkinshilik jaratılıwı hám keyingi násilge beriliwi múmkin. Organizmniń jasaw dárejesiniń tómenlewine sebepshi bolǵan ózgerislerdiń keyingi násilge beriliw múmkinshiligi tómen hám ol tez arada ólip ketiwi kútiledi.

Ol bul teoriya haqqında birinshi ret 1838-jılı oylanadı. Tariyxshılardıń shamalawı boyınsha, onıń teoriyanı alǵa súrmegenliginiń sebebi ol din haqqında sorawlardı tuwdınan hám adamlar bul teoriyanı unatpawınan qorqtı. Solay etip ol 1859-jılǵa shekem, basqa ilimpaz Alfred Wallas usınday pikirge iye ekenin esitpegenge shekem, baspadan shıǵarmaydı. Wallas óz pikirlerin baspadan shıǵarıwǵa jaqın edi, solay etip Darvin ol menen birge lektsiya beredi, keyin kitabın baspadan shıǵaradı. Kitaptın atı *Tabiyiy tańlaw usılı arqalı túrlerdiń kelip shıgıwı yamasa Jaqsı túrlerdiń jasaw ushın gúreste saqlap qalınıwı* edi. Bul kitap qısqasha *Túrlerdiń kelip shıǵıwı* dep te ataladı.

## Derekler
Evklid

**Evklid** (grek.: Εὐκλείδης) (shama menen biziń eramızǵa shekemgi 325 – 265 jıllar) Mısırdaǵı Iskenderiya (Alexandria) qalasında jasaǵan áyyemgi grek matematigi. Ol haqqında az maǵlıwmat belgili bolsada, adamlardıń pikirinshe, ol Mısırda Ptolomey I faraon bolǵan waqıtta jasaǵan.

Kóplegen adamlar Evklidti matematikaniń áhmiyetli bólimi bolǵan *[[Geometriya|geometriyanıń]] atası* dep esaplaydı. Onıń eń ataqlı jumısı bul *Elements (Elementler)*. Kópshilik bul kitaptı tarıyxtıń eń belgili oqıwlıq kitabı dep esaplaydı. Kitap aksiomalardıń (hámme durıs dep esaplaytuǵın zatlar toparınıń) kishkene toparı menen baslanadı. Evklid usı aksiomalar tiykarında geometriyalıq obyektlerdıń hám pútin sanlardıń ózine tán belgilerin kórsetip beredi. Ol jańa joqarı pikirler bul pás pikirlerden durıs ekenligin dáliyllep beredi. Bul aksiomalıq metod dep ataladı.

Evklid jáne konus kesiliwleri, sferikalıq geometriya hám kvadrat tegislikler ústinde jumıslar jazǵan.

Onıń qay jerde hám qashan tuwılǵanı hám qalay qaytıs bolǵanı belgisiz.

## Evklid húrmetine qılınǵan isler

Evklid sonday dárejedegi húrmetli matematik bolǵan, onıń húrmetine alımlar tómendegilerge Evklid atın bergen:
* Aspandaǵı tas yaǵnıy asteroid
* Ay kraterindegi shuqır

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Fernando de Magallanes

**Ferdinand Magellan** (1480 — aprel 27, 1521); (portugalsha: **Fernão de Magalhães**; ispansha: **Fernando de Magallanes**) portugaliyalıq teńiz sayaxatshısı, keyinshelik Ispaniya ushında xızmet etken. Portugaliya ushın islegen waqtında Hindistan, Spice atawları, Batıs Afrika hám Morokko sıyaqlı dúnyanıń túrli jerlerine sayaxat qılǵan.

Ol keyinshelik Tınısh okeanına júzgen birinshi evropalı hámde dúnya júzin júzip sayaxat qılǵan birinshi adam bolǵan. Jánede ol Magellan buǵazın birinshi kesip ótken esaplanadı, sonıń ushın buǵazǵa onıń atı berilgen. Magellan Evropaǵa qaytıwınan aldın Filippinde óltirilgen. Sayaxatta tiri qalǵan onıń 18 adamı Xuan Sebastiyan del Kano basshılıǵında 1522-jılı Ispaniyaǵa qaytıp keledi. Bul keme dúnya júzin júzip sayaxat qılǵan birinshi keme esaplanǵan. Keme aǵzalarınıń biri Henry, Magellan onı birinshi sayaxatına Malay tili awdarmashısı sıpatında alıp ketken, úyine qaytıp kelgende dúnya júzin júzip sayaxat qılıwdıń jolın biletuǵın birinshi adam esaplanar edi.

## Derekler
Tomas Aquinas

**Tomas Aquinas** () (1225-1274) — orta ásir filosofiyasınıń eń iri wákili, orta ásir sxolastikasınıń tártipke salıwshısı. Orta ásir teologı, filosofı hám tábiyat izertlewshisi Ullı Alberttiń shákirti. Tomas Aquinas Xristian teologiyasınıń tiykarǵı printsiplerin, Aristotel táliymatına tiykarlana otırıp dálilledi. Ol bolmıs túsinigine kewil bóldi. Bolmıs dep dúnyanı jaratqan xristian qudayın túsindi. Bolmıs hám mánisti ajıratıp, olardıń ulıwma mánisin ashıp túsindirip berdi.

Tomas Aquinas bolmıs aktuallıq dárejelerden birinshisi retinde qaraydı. Onıń pikirinshe hár quday zattıń tiykarında bolmıs bar. Bolmıstıń tómengi basqıshında forma túsindiriledi. Forma zattıń sırtqı kórinisi. Ekinshi basqıshında forma zattıń eń sońǵı sebepshisi retinde kórinedi, ishki denesin dúzedi. (Mıs: ósimliklerdi alsaq boladı).

úshinshi dáreje bul jerde forma háreket etiwshi sebep boladı. (Mıs: haywanat dúnyasın alsaq boladı). Tórtinshi forma materiyanı shólkemlestiriwshi printsip sıpatında emes, al materiyadan ǵárezsiz turadı. Bul ruwx yamasa aqıl, Jan jasawshılardıń eń joqarǵı dárejesi.

Tomas Aquinas aqıldı Adam uqıplılıqlarınıń eń joqarǵı shegi dep túsindiredi. Ol óz erki menen, aqıllıq dárejesi menen jaqsılıqtı hám jamanlıqtı jaratadı.

Tomas Aquinas táliyamatı orta ásirde úlken áhmiyetli orındı iyeledi. Onı Rim shirkewi rásmiy túrde moyınladı.

## Derekler
Francuz kóterilisi

**Francuz kóterilisi** bul Franciya tariyxında 1789-1799-jılları dawam etken dáwir. Ol Franciyaǵa kóplegen áhmiyetli ózgerislerdi alıp kelgen.

Kóterilisnıń eń belgili waqıyalarınıń biri bul 1789-jılı 14-iyulda Bastiliya túrmesiniń hújim etiliwidir. Bastiliya bul patsha shańaraǵına boysınbaǵanlardı qamap qoyatuǵın saray bolǵan, ádette ol jerge adamlar ólim jazasına jiberilgen. Ol Fransiyadaǵı úshinshi yamasa eń pás klass tárepinen qıyratılǵan. Olar qamaqtaǵılardı bosatıp, keyin saraydı jaǵıp jibergen. Keyinirek olar Bastiliya gerbishlerinen kópir salǵan.

Úshinshi klass jámiyettiń ádilsiz bóliniwi sebepli kóteriliske shıqqan. Francuz xalqınıń shama menen 98%i úshinshi klass bolǵan. Tek 1.5%i ekinshi klass hám 0.5%i birinshi klass esaplanǵan. Eń jarlı klass bolıwına qaramastan úshinshi klass barlıq salıqlardı tólegen. Húkimet puldı baylıqqa hám urısqa sarplaǵanı sebepli qarızdar bolıp qaladı. Patsha Lyudovik XVI salıqlardı kóteriwdi qáleydi. Ol barlıq úsh qatlam adamlarınan dúzilgen birlikti yaǵnıy *General shtatlardı* jıynaydı. Olar 1614-jıldan beri birge jıynalmaǵan edi. Lyudovik XVI birinshi hám ekinshi qatlamlardı salıq tólewge májbúrlemekshi boladı, biraq olar qarsı boladı. Úshinshi qatlam xalıqtın 98 in quraǵanlıǵı ushın, bul *General shtatlar* birliginde kóbirek dawısqa iye bolıwdı qáleydi biraq patsha oǵan razı bolmadı.

Keyin úshinshi qatlam ózin "Milliy birlik" dep ataydı. Milliy birliktiń aǵzaları jańa konstitutsiya ústinde jumıs baslaydı. Bunnan keyin patsha úshinshi qatlamdı *General shtatlar* birliginen shıǵarıp taslaydı.

Bul 1789-jılı Adam hám puxaralardıń huqıqı haqqında deklaratsiyanıń payda bolıwına alıp keledi. Ol Amerika kóterilisinde qatnasqan Markiz de Lafayet atlı jas aristokratı tárepinen jazılǵan edi. Deklaratsiya Frantsiyanı respublika dep járiyalaydı. Franciya Respublikası 'Azatlıq, Teńlik hám Birlik' súrenine tiykarlanǵan bolıwı kútildi. Bul hárbir adam azat, teń huqıqlı hám barlıq mámleketlikler teń, aǵayinler sıyaqlı bolıwı kerek degendi ańlattı. Biraq basshılar bunı tez arada Terrorǵa aylandırdıhám onıń aqıbetinde 40,000 átirapında adamlar óltirildi, sonıń ishinde Mariya Antuanetta xanshayım hám Patsha Lyudovik XVI. Óltirilgen adamlar patshanı qollap quwatlaǵan, tiykarınan birinshi hám ekinshi qatlam adamları edi. Olar bul awdarıspaq dawamında gilyotina menen baslarınan ayrılǵan edi. Kóterilisshiler hátte jańa din menen jańa kalendar islep shıǵıǵa háreket etti.

Francuz kóterilisi Franciyada monarxiyanı birotalaǵa toqtattı. Biraq jıllar ótip Napoleon Bonapart ózin Franciya Imperatorı dep járyaladı hám Respublikanı toqtattı.

## Basqa web-saytlar
* The Musée de Veygoux - Desaix hám Fransuz kóterilisine arnalǵan muzey
* Adam hám puxaralardıń huqıqı haqqında deklaratsiya (inglis tilinde)

## Derekler
Galileo Galilei

**Galileo Galilei** (15-fevral 1564 — 8-yanvar 1642) — italiyalı astronom (kosmostı úyreniwshi adam) hám ataqlı oyshıl bolǵan.

Ol juldızlardı hám basqa planetalardı baqlaw ushın teleskoptı oylap tapqan birinshi adam bolǵan. Ol Qus jolı kóplegen mayda juldızlardan turatuǵının, aydıń tóbeshikleri bar ekenligin ashqan hám Yupiterdiń tórt joldasın tapqan.

Galileo zatlardıń qalay qulawın ashqan. Bul qaǵıdalar fizikanıń bir bólimi.

Galileo jaqtılıq tezligin anıqlawǵa háreket etken. Ol mınaday etken: Ol bir tóbeshikke mingen hám onıń járdemshisi ekinshi tóbeshikke mingen, ekewinde de qaqpaǵı bar, basta jawılıp turǵan lampası bolǵan. Keyin ol óz lampasınıń qaqpaǵın ashqan. Járdemshisine Galileonıń lampasın kórgennen keyin ózinikin ashıwdı buyırǵan. Galileo keyin járdemshiniń qaqpaqtı ashıw waqtın esaplaǵan. Waqıttı hám tóbeshikler aralıǵın bilip, ol jaqtılıq tezliginiń anıqlaǵan.

Galileo álemniń orayı jer emes, al quyash ekenligin aytqanlıǵı ushın Katolik shirkewi onı qamaqqa alǵan hám óltiremiz dep qorqıtqan. Ol ólimnen qutılıw ushın óz pikirinen qaytqanlıǵın aytqan. Shirkew onı qalǵan ómirin óz úyinen shıqpastan ótkeriwge májbúrlegen.

## Derekler
Geologiya

**Geologiya** Jerdi quraǵan jansız zatlardı úyreniwshi ilim. Geologiya topıraq hám taslardı izertleydi. Geologiyanı uyreniwshi adamlar "Geologlar" dep ataladı. Jerdiń ústingi qabatın qaplaǵan topıraq hám taslardı úyreniwi arqalı geologlar Jer tarıyxı haqqında kóp zatlardı úyreniwi múmkin. Jer tarıyxında hár qıylı áhmiyetli "waqıyalar" bolǵan, olarǵa mısal retinde suw tasqınları, vulkan atılıwı hám jer silkiniwlerin keltirip ótsek boladı.

Geologiya keń taraw. Ol geologiyanıń basqa bólimlerin úyreniwshi tómendegi kishi tarawlarǵa bólingen:
* Petrologiya - taslardıń qalay payda bolıwı hám olar qay jerden ekenligin uyrenetuǵın ilim. 
* Mineralogiya - minerallar haqqında ilim.
* Tariyxıy geologiya - Jerdi payda qılǵan waqıyalar tarıyxı.
* Gidrologiya - Jer astındaǵı suwdı izertleytuǵın ilim.
* Vulkanologiya - Jer betindegi yamasa okean astındaǵı vulkanlardı úyreniwshi ilim.

 

Image:DirkvdM corcovado-rocks.jpg|
Image:Eingang_der_Katafygi-Höhle.jpg|
Image:Ordovicium-Silurian.jpg|
Image:Microplis dans filon d'aplite.jpg|
Federatsiya kubogi qisqa tariyxı

**Federatsiya kubogi qisqa tariyxı** 

Erler arasındaǵı Devis kubigine uqsas, hayal-qızlar komandaları arasında ushırasıw jarıslarınıń ótiwin oylaǵan kóp ret Amerikanıń chempionı Xazel Uaytmen, Amerika hám Angliya komandaları arasında "Uaytmen kubogin" kirgizdi.

1962-jılı Xalıq aralıq tennis federatsiasınıń hayal-qızlar jarısın onıń dúzilgenine 50 jıl bolıwına baylanıslı qollap quwatladı. Sheshiwshi roldi Margaret Smit-Kort hám Billi Djin King oynadı. Olar 1963-jılı kuboktı Londondaǵı Queeńs Club ótkizdi. Rásmiylestirilmegen ataǵı ushın birinshi turnirde 16 saylandılar ushırastı. Qızıǵı sonda finalda Amerikalıq King hám Avstraliyalıq Smit-Kort ushırastı.

1976-jılǵa deyin qatnasıwshılar hesh qanday priz almadı hám transport shıǵındıların ózleri tólegen edi. 1976-jılı hámmesi hár tárepleme ózgerdi, barlıq qárejetlerdi titul sponsor — Amerikanıń Colgate firması ózine aldı.
Federaciya kubogı

**Federaciya kubogı** — Hayal-qızlar arasındaǵı rásmiylestirilgen dúnya júzlik komandalıq chempionat.

Rásmiy atalıwı: Fed Cup.

1963-jılı tennis Federaciyasınıń 50 jıllıǵına baylanıslı tastıyıqlanǵan.

1998-jılı Federaciya kubogında 99 mámleket qatnastı (kuboktıń dúzilgennen keyingi rekordlar sanın kórsetken).
Giordano Bruno

**Giordano Bruno** (aytılıwı: *Djordano Bruno*; 1548 – 17 fevral, 1600) Italiyalıq filosof, ruwxanıy, kosmologist hám okkultist. Bruno óziniń epistemologiyaǵa tiykarlanǵan mnemonikalıq sisteması menen belgili. Ol sheksiz hám bir barlıq haqqında pikirdiń erte usınıwshısı bolǵan. Ol Rim inkvizitsiyası tárepinen eretik sıpatında tiriley otta jandırılǵan.
Gripp

**Gripp** kóp ushırasatuǵın keselllik. Ol juqpalı sonlıqtan bir adamnan ekinshi adamǵa ańsat ótiwi múmkin. Ádette ol máwsim epidemiyasında dúnya boylap jayıladı. 20-ásirde millionlap adamlardıń óliwine alıp kelgen úsh úlken epidemiya (*pandemiya* dep atalǵan) bolǵan. Qus grippi gripptiń bir túri. 
Adamlar kópshilik jaǵdaylarda grippti ápiwayı ayaz benen aljastıradı. Gripp joqarǵı dem alıw jollarına hám ókpege jaman tásir etedi.

Házirgi waqıtqa shekem gripptiń emi tabılmaǵanı menen gripptiń aldın alıw ushın hár jılı alınıwı kerek bolǵan vaktsina bar.

## Belgileri
Geybir belgileri:
* Issılıq
* Qaytarıw
* İsh awırıwı
* Bas awırıwı
HTML

**HTML** () - gipertekstli hújjetler jaratıw ushın arnawlı til. Bul til teg (tag) dep atalıwshı arnawlı kodlardan ibarat. Bul kodlar web-bette kórinbeydi, biraq olardıń járdeminde avtor brauzer aynasında web-bet qanday súwretleniwi kerekligin táripleydi. Hújjettegi tekst parametrleri, grafikalıq obektlerdiń jaylasıwı, reńler, gipersiltemeler h.t.b. sol tegler járdeminde beriledi. Demek, tegler – bul brauzer túsinetuǵın kodlar, xızmetshi sózler.

HTML hújjeti `<html>` hám `</html>` tegleri arasındaǵı tekst bolıp tabıladı. Bul ashıwshı (`<html>`) hám jabıwshı (`</html>`) tegler juplıǵı bolıp, bul hújjet HTML tilinde jazılǵanlıǵın bildiredi. HTML hújjeti `<head>...</head>, <title> … </title>, <body>… </body>` bólimlerden ibarat boladı. Olardıń ishinde hújjettiń bası, atı hám denesi beriledi. Odan basqa shrift ólshemin, bette jaylasıwın, reńin, abzats, súwret parametrlerin belgilew, gipersiltemeler jaratıw, hár qıylı kesteler, formalar, freymler qoyıw ushın arnalǵan tegler ham bar.
Haqıyqıy Isa shirkewi

«**Haqıyqıy İsa shirkewi**» bul 1917-jılı Qıtaydıń Beidjing qalasında tiykar salınǵan ǵarezsiz shirkew. Búgingi kúnde 45 mámlekette hám altı materikte shama menen 1.5 million aǵzaǵa iye. Shirkew 20-ásirdiń erte basında payda bolǵan másixshiliktiń protestantlıq tarawına tiyisli. Olar İsanıń ekinshi keliwinen aldın barlıq milletlerge onıń ómiri haqqında jetkizip beriwdi maqset etip qoyǵan. Shirkewdiń baslı on oqıwı hám isenimi tómendegiler:
# Áwliye ruwx
# Baptizm
# Ayaq juwıw
# Awliye isenim 
# Dem alıs kúni(qala kúni)
# İsa Másıx
# Injil
# Qutqarıw
# Shirkew
# Sonǵı soraw
Hawa boslıǵı

**Hawa jer boslıǵı** — xalıqaralıq huqıqqa muwapıq eki túrdegi maydandı, yaǵnıy:

# mámleket aymaǵınıń quram bólegi esaplanbaǵan maydanlardı;
# mámleket aymaǵı shegarasınan tısqarıda jaylasqan maydanlardı óz ishine aladı.

Birinshi túrge kiriwshi hawa maydanı yuridikalıq dárejesi málim mámleket suverenitet astındaǵı maydan esaplanadı. Mámleket usı maydan huqıqıy tártibin xalıqaralıq-huqıqıy normalardan kelip shıǵıwshı xalıqaralıq minnetlerdi inabatqa alǵan halda belgileydi.

Mámleket aymaǵı shegarası tısqarısındaǵı hawa maydanı, basqasha aytqanda, xalıqaralıq hawa maydanı yuridikalıq dárejesi málim mámlekettiń suvereniteti astında bolmawı menen sıpatlanadı. Usıǵan muwapıq bul maydan barlıq mámleketler hám olardıń puqaraları ushın izertlewler alıp barıw hám tınısh jollarda paydalanıw ushın ashıq.
Hawa rayı

**Hawa rayı** aspanda ne bolıp atırǵanlıǵı haqqında aytadı. Hawa rayı degende samal, shaqmaq, dawıl, dúbeley, jawın, burshaq hám qar túsiniledi. Kúnniń energiyası hawa rayına tásir kórsetedi.
Klimat jıldıń hár qıylı waqıtlarında belgili bir territoriyada qanday hawa rayı kútiletuǵının kórsetedi.
Hár qıylı máwsimlerde hár qıylı azıq-awqattan paydalanıladı. 

Dúnya boylap hawa-rayı stantsiyalarında hawa-rayı túrleri ólshenedi. Ólshew usılları bular samal tezligi, samal baǵdarı, temperatura, hawa basımı hám ıǵallıq. Keleshekte hawa rayı qanday bolıwın anıqlaw ushın adamlar usı ólshemlerden paydalanadı. Bul adamlar *meteorologlar* dep ataladı. Jaman hawa-rayı ómirdiń hám xojalıqtıń buzılıwına sebep bolıwı múmkin. Ol kúndelikli turmısqa da jaman tásir kórsetiwi múmkin. Jaman hawa rayına mısallar:
* Tropikalıq tsiklon
* Dawıllı jawın
* Qurǵaqshılıq
* Infraqızıl tolqın
* Ayaz
* Duman
* Dúbeley
Hind okeanı

**Hind okeanı** — arqada Aziya menen, shıǵısta Avstraliya hám Tınısh okeanı menen, qublada Qubla okeanı menen hámde batısta Afrika hám Atlantika okeanı menen qorshalǵan okean. Qubla Aziyada jaylasqan Hindistan mámleketi okeannıń jaǵasında jaylasqanı ushın ol Hind okeanı degen atamanı alǵan. Bengal qoltıǵı, Arab teńizi, Persiya qoltıǵı hám Qızıl teńizler usı okeannıń bólimleri esaplanadı. 

## Basqa web-saytlar
* Hind okeanı kartaları
* Hind okeanı fransuz tilinde
Homer

**Gomer** *[[İliada]]* hám *[[Odissey]]* epikalıq poemaların jazǵan grek shayırı. Ol tuwralı kóp maǵlıwmatqa iye emespiz, hátteki onıń real adam bolǵanlıǵı da belgisiz. Geybir adamlardıń oyınsha bul poemalar haqıyqatında bir topar adamlar tárepinen dórelgen. Basqalardıń oyınsha Gomer haqıyqatında hayal adam bolǵan. 
Ápsanaǵa kóre Gomer Ioniyada jasaǵan kózi kór shayır bolǵan. Ol biziń eramızǵa shekemgi VIII ásirinde ómir súrgen dep shamalanadı. Kóplegen zamanagóy ilimpazlardıń pikirinshe, Iliada biziń eramızǵa shekemgi VIII ásirdiń 2-yarımında jazılǵan.
Janbasqala esteligi

**Janbasqala esteligi** — izertlewler nátiyjesinde qaladan erte dáwirdegi kóplegen gúlal ıdıslarınıń sınıqları, metalldan islengen xojalıq buyımlar h.t.b. zatlar tabılǵan. Usı zatlardıń tiykarında esteliktiń b.e.sh. IV ásir — eramızdıń I ásirlerine tiyisli ekenligi anıqlandı. Úlken kóshedegi eki tárepke sozılǵan kishi kóshelerdiń boyında máhállelerdiń jayları jaylasqan. Hárbir máhálle hár qıylı maydanǵa iye bolıp, 200 ge jaqın ójirelerden ibarat bolǵan. Kósheniń aqırındaǵı úlken jaydıń arnawlı ójiresinde gerbishten sıpa tárizli órilgen tekshede óshpeytuǵın ot janıp turǵan. Bul «ot xram»ında qala xalqı jámiyetlik jıynalısların ótkerip turǵan. Olarda otqa sıyınıw dástúrleri bolǵan.
Xafız Sheraziy

**Xoja Shamsud-Din Muhammad Xafız-Sheraziy** (parsısha: خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی), sonday-aq **Xafız** laqabı (1325/26–1389/90) menen dańq taratqan parsı shayırı bolǵan.Ol 1326- jılı Irannń Shamsud qalasında dunyaǵa kelgen.Jaslayınan zeyni ótkir bolǵan Sheraziy fiqh, hádis, arab tili hám ádebiyatı Quranı kárim hám onıń túsindirmesin tereń ózlestiredi.Onıń parsı poeziyası boyınsha toplaǵan jıynaǵı házirgi kúnge shekem kópshilik iranlılar úyinde tabıladı.
Háwjar

**Háwjar** (Ҳәўжар) — dástúr qosıqlarınıń ishinde belgili orın tutatuǵın qızdıń uzatılıwına baylanıslı aytılatuǵın qosıq túri. 

## Tariyxı hám mánisi
Háwjardı qız úyinen uzatılıp ketip baratırıp nalısh penen aytqan. Onıń qasındaǵı qız-kelinshekler qosıqtıń qaytarmasına xor menen maqullaǵan. Sońǵı 70-80 jıl ishinde háwjar aytıw basqa túr bolıp, toylarda belgili bir ataqlı atqarıwshı tárepinen atqarılatuǵın bolǵan. Háwjar qosıqları kópshilik túrkiy xalıqlardıń folklorında orın alǵan. 

Háwjar yaki «yar-yar» toyda kollektiv bolıp jır jırlaǵanda, toy baslaǵanda jırlaǵan. «Háwjar» menen «yar-yar» ekewi bir sóz bolıp esaplanadı. Túrkiy tillerdiń «J» háribi menen sóylewshileri «Háwjar» degen, «Y» háribi menen sóylewshileri «yar-yar» degen. Háwjar aytıwdı burın «Óleń» dep te ataǵan.

## Toylarda atqarılywı
Qaraqalpaq xalıq legendalarında «Toy baslap, óleń ayttı» degen sóz ushırasadı. Shınında da, toydı baslawshı termelep, yaki óleń qosıq qurılısında baslaydı. Qaraqalpaq tilinde «óleń» sózi sońǵı zamanları aktiv qollanılmaydı, bul kóbinese qazaq hám ózbek tilinde saqlanǵan.

Toydı qosıq aytıp baslaǵanda onıń qasında birneshe qız-jigitler «háwjar», «yar-yar» dep naqıratın qaytaradı. Ol kollektiv túrde aytılǵan xorǵa uqsaydı. Toy baslawdı kásip qılıp júrgen ayırım sóz sheberleri de bolǵan. Toydı baslawshı óziniń úyrenip alǵan toy baslaw qosıǵın aytıp, oǵan óziniń shayırshılıǵın qosıp toydıń jaǵdayın kópke túsindirip, toy beriwshini kótermelep maqtaydı. 

Háwjar aytıwdıń xalıq dástanlarında da izi kórinedi. Máselen, «Alpamıs» dástanındaǵı Gúlshin shorı menen Qultaydıń háwjar aytısıwı xalıq salt jırlarınıń sáwleleniwi bolıp tabıladı. Toy baslap, háwjar aytıp, jır jırlap, kópshilikke oyın-sawıq kórsetken sóz sheberi óziniń poetikalıq sheberligine qarap, aytqan qosıǵın hár muxamǵa dóndirip, jıyılǵan xalıqtı ózine qaratadı. Xalıq dástúri boyınsha «baqsı bayraq» sıyaqlı sıylıqlar qatarında toy baslawshı da toy beriwshiden arnawlı sıylıqlar alǵan.

## Háwjardan mısallar

:: «Óz ákemniń esigi, jupar esik háwjar, 
:: Kirsem, shıqsam shashamdı sıypar esik, háwjar, 
:: Qayın atamnıń esigi sheńgel esik háwjar, 
:: Kirsem-shıqsam shashamdı jular esik, háwjar.

:: Qoy súyedi balasın qozım-ay dep, háwjar, 
:: Hesh nárseni kórmegen bozım-ay dep, háwjar, 
:: Uzatqan qız jılar óksip-óksip, háwjar, 
:: Qáne meniń qızdaǵı nazım-ay dep, háwjar.

:: Torǵay súyer balasın, tolǵanım dep, háwjar, 
:: Tobılǵınıń basında qonǵanım dep, háwjar, 
:: Uzatqanda qız jılar óksip-óksip, háwjar, 
:: Sonda meniń qurayday, solǵanım dep, háwjar.»


## Qosımsha qarań
* Salt-dástúr jırları
* Toy baslaw
* Sıńsıw

## Derekler
Joqlaw qosıqları

**Joqlaw qosıqları** — hám onıń ózgeshelikleri haqqında birinshi hám tujırımlı pikir aytqan N.Dáwqaraev boldı. Onıń aytıwınsha qaraqalpaq dástúri boyınsha adam ólgen jerge erkekler eki búyirin tayanıp, daladan dawıs shıǵarıp baradı. Qatınlar úyge kirgenen soń jılaydı. Biraz dawıs basılǵannan soń qatınlardıń ishinen birewi ádette ólgen adamnıń jaqını, qarındası, anası yaki ólgen adamnıń jaqınlarınan birewi ólgen adamdı aytıp jılaydı. Qosıqtıń bunday túri qaraqalpaq tilinde "joqlaw" deydi. Joqlawdı tek qatınlar aytadı. Joqlawda ólgen adamdı maqtaydı onıń islegen islerin, minezlerin aytadı, biraq jamanlamaydı. Joqlawdıń ózine tán naması bolıp, ol qayǵılı ırǵaq penen aytıladı. Hár tórtinshi qatardan keyin "ax-way, wayy-ay" degen zarlanıw qosıladı. Joqlawdı aytatuǵın belgili adamlar boladı. Joqlawda teńew, salıstırıw kóp gezlesedi. Ádette erkek adam, jas jigit bolsa qara qusqa, búrkitke, qoshqarǵa, narǵa, arıslanǵa, hayal-qızlar bolsa perishtege, ayǵa, kúnge, juldızǵa, qundızǵa, lashınǵa, kepterge, kógirshinge teńeydi. Oǵada arttırıp teńewler jiye gezlesedi.
Joqlaw geypara waqıtlarda ulıwmalıq, barlıq adamlarǵa baylanıslı qayǵılı, uwayımǵa aynalatuǵın waqıyaları boladı. Kóp ǵana joqlawlar hayallardıń óz qostarın joqlawǵa arnalǵan. Olarda qostarınıń sın-sımbatın hayran qalarlıq teńewler menen beriledi. Óz erlerin "beglerim" dep jılaydı.

:: *Oń jaqqa qurılǵan shımıldıq,
:: *Talqısar menen talıqta,
:: *Sol sıqıllı beglerim,
:: *Keler meken juwıqta,
:: *Esiktiń aldı shoq qamıs,
:: *Ushınan tartsam beri bos,
:: *Sen dunyadan ketkenli,
:: *Kewilimniń bári bos. 

Joqlaw aytılıp atırǵanda qasındaǵılar "shúkir et" dep, qalǵanları saw bolsın, jılama dep tewelle beredi. Sol waqıtta jılap otırǵan adam mınaday qatarlardı keltiredi.

:: *Qoy dese xalqım qoyayın, 
:: *Qoydan da juwas bolayın, 
:: *Ármanda ketken bawırımdı, 
:: *Joqlawsız qalay qıyayın.

Ulıwma alǵanda joqlaw qosıqları adamnıń ómiri, úrp-dástúr menen tereń baylanısqan, xalıqtıń oǵada tereń qayǵılı, muńı, zarın, qamtıytuǵın tirishilik haqqında adamnıń qıyalların, tileklerin bildiretuǵın óz aldına kórkemlikke iye, xalıqtıń hasıl dóretpelerinen esaplanadı.
Jumbaq

**Jumbaqlar** haqqida malumat

Jumbaqlar- kórkem awızeki dóretpeleriniń belgili bir janrı bolıp esaplanadı. Uyqasımlı qatarlardıń járdeminde bir nársege usatıw arqalı jasırǵan zattı tabıwdı qoyıw jumbaqlardıń tiykarǵı mazmunın quraydı. Jumbaqlar adamlar arasında, ásirese onıń jas buwını — balalar arasında kóp aytılıwı, kóp qollanılıwı menen ayrılıp turadı.

Qaraqalpaq folklorındaǵı jumbaq janrın folklordıń basqa janrları menen shatastırıw kerek emes. Biz jumbaq degende xalıq tárepinen dóretilgen bir, eki, tórt, altı, onnan da kóp qatardan turatuǵın, óz betinshe kóriniske iye, bólek aytılıp sheshiwdi talap etetuǵın tayar qáliplesken tekstke iye, úlkenler, kóbinese balalar arasında aytılatuǵın óz aldına bir janrdı túsinemiz. 

Jumbaqlar tematikası jaǵınan oǵada bay. Olardıń bir qatarı ay, kún, haqqında, juldızlarǵa arnalǵan. Mısalı: kún haqqında "Aq sandıǵım ashıldı, ishinen jipek shashıldı", "Bir párshe pátir, álemge tatır" delinse, ay hám kún tuwralı "Bir kólde eki jayın, biri ketse biri tayın" degen jumbaqlar dóretilgen. Al juldızlar jóninde "Tam basına tarı jaydım", "Biz, biz, biz edik, biz mınlaǵan qız edik, tań atqansha jayıldıq, tań atqan soń joyıldıq"- degen jumbaq toqılǵan. Sonday-aq jumbaqlar burınnan sońǵı óz mazmunına iye aspan álemin qorshap alǵan tábiyattı, haywanat hám ósimlikler dunyasın, adam kún-kórisiniń barlıq táreplerin, úy ruzgershiligin zatlardıń hámmesin, óndiris quralların óz qarmaǵına alıp, olardıń sır sandıǵı etip, jas áwladqa olardı sheshiwdi úyretip baradı. Jumbaq balalardıń eń súyikli janrı. Durısında da jas áwladtıń ǵana emes, al ulıwma adamlardıń oy-órisin, oylanıwın oy qortıwın salıstırmalı usıl menen belgili bir logikalıq juwmaqlarǵa kelip támiyinleytuǵın, kórinislerdi tolı sır menen ózinshe kórkem bayanlawdı úyretetuǵın qaraqalpaq kórkem awızeki xalıq dóretpeleriniń eń áhmiyetli bir túri bolıp esaplanadı.
Kalendar

**Kalendar** bul kalendar sánelerin kúnlerge belgilew sisteması. *Sáneler* aspandaǵı zatlar, máselen kún yamasa aydıń qozǵalıwına tiykarlanǵan bolıwı múmkin.

**Kalendar** jáne de jazılǵan sistemanı kórsetiwshi qanday da bir zattı (ádette qaǵazdı) ańlatıw ushın qollanıladı (máselen, stol ústindegi kalendar).

Bul termin rejelestirilgen waqıyalar toplamın ańlatıw ushın da qollanıladı (máselen, kort kalendarı). Batıs xalıqlarınıń kópshiligi Gregoriy kalendarın qollanadı.

## Qosımsha qarań
* Anno Domini (AD)
* Jańa Era (CE)

## Sırtqı siltemeler
* Kalendar
Karolus Magnus

**Karolus Magnus** (, , , goll.: **Karel de Grote**) (742 yamasa 747 — 28 yanvar, 814) Awliye Rim Imperiyasına tiykar salǵan Franklar patshası bolǵan.

## Ómiri
Franklar &mdash; nemis xalqınıń biri bolıp olardıń úylerin Reyn dáryasınıń arǵı shetine Rim Imperiyasına ıdırap atırǵanlıǵı sebepli kóshirgen — olar 700-jıllarǵa kelip Galliya hám Reyn dáryasınıń shıǵısın basqarǵan. Olar Papalıqti hám Rim Katolik dinin qorǵaǵan. Olardıń patshası Kelte Pepin ólgennen keyin, onıń balaları Karolus Magnus hám Karloman patshalıqtı bólisiwi kerek bolǵan. Olar onı eki bólimge bólgen: yarımı Karolus Magnus ushın hám ekinshi yarımı Karloman ushın. Karloman 771-jılı 4-dekabrde qaytıs bolǵan hám Ullı Karl pútkil Frank patshalıǵınıń basshısına aylanǵan.

Ol 786-jıldan baslap Franklardıń patshası hám 774-jıldan baslap Lombardlardıń patshası bolǵan.
Ol Leo III papası tárepinen 800-jılı Christmas kúni taqtqa otırǵızılǵan hám Áwliye Rim Imperiyasın basqarıp baslaǵan. Kóplegen urıslardan keyin, ol óz imeriyasın Batıs Evropa boylap jayıwǵa erisken.

Charles patshalıǵı dáwirinde barlıq waqıt urısqan. Ol óziniń "Joyeuse" dep atalǵan qılıshın qatnasqan otız jıl urısta hám 18 gúreste qollanǵanlıǵı menen belgili. Ol aqırında Rim Imperatorı Oktavian Avgust onnan 800 jıl aldın erise almaǵan jetiskenlik, yaǵnıy Saksonlardı basıp alıwǵa erisedi. Ol Saksonlardı sonday-aq Katolik dinine qaratıwǵa miyassar boladı. Ol xalqı bilim beriw ushın kóplegen mekteplerdi salǵan.

Ullı Karl 814-jılı qaytıs boladı, patshalıq onıń jalǵız balası Lyudovik I ge qaladı.
Klimat

**Klimat** bul belgili bir territoriyada uzaq waqıt dawamındaǵı ortasha hawa rayı. 
Klimat atmosferanıń boljawǵa bolatuǵın uzaq waqıtlıq jaǵdayı. Oǵan taw, dárya, jer sharınıń jaylasıwı, plato, shólistanlıq, basım hám taǵı basqa fizikalıq belgiler tásir kórsetedi.

Hawa rayı hám klimattıń tiykarǵı elementleri: temperatura,hawa basımı, samal, jawın-shashın, ıǵallıq hám kún nurı. Bular adamlar hawa rayı hám klimat sharayatların súwretlewine járdem beredi.

Jaylasqan ornına qarap klimat qurǵaq, suwıq, tundra, tropikalıq, ekvatorlıq, Jer orta teńizi klimatı, savanna dep atalıwı múmkin.

## Subarktikalıq klimat
Subarktikalıq klimatqa iye regionlar uzaq, ádette júdá suwıq qıs hám qisqa jıllı jazı menen xarakterlenedi.

## Ortasha klimat
Ortasha klimat tórt máwsimge iye. Ortasha klimatqa iye mámleketler: Túrkiya hám Evropa mámleketleriniń kópshiligi.

## Qurǵaq klimat
Qurǵaq klimat bul shólistanlıqtaǵı sıyaqlı ıssı klimat. Ol jerde tek bir yamasa eki máwsim boladı, máselen, Saudi Arabiyası hám Afrika mámleketleriniń kópshiligi.

## Jer orta teńizi klimatı
Jer orta teńizi klimatında ádette jaz ıssı hám qurǵaq, qıs suwıq hám ıǵal boladı.

## Savanna
Savanna klimatı ádette tropikalıq ıǵal hám qurǵaq boladı.
Kommunikaciya

**Kommunikatsiya** bul pikir hám maǵlıwmattı jetkerip beriw háreketi. Kommunikatsiyanıń ulıwma túrleri tómenegishe:
* Sóylesiw/Esitiw
* Oqıw/Jazıw
* Dene háreketleri
* Sezimlerdi kórsetiw.

Doslar menen sóylesiw, kitap oqıw yamasa unatqan adamıńdı qushaqlawlar baylanıstıń ápiwayı túrleri bolıp esaplanadı.

Telefonlar (qońıraw etiw), kompyuterler (internet hám elektron xat), radio hám televidenieler texnologiyadan járdeminde baylanıs jasawǵa mısal bola aladı.

Tábiyiy baylanıs degende haywanlardıń bir-biri menen baylanıs jasawı túsiniledi. Olar bir-birine ózleriniń qay jerde ekenligin (eger joytılıp qalǵan bolsa), jıllı jerlerge kóshiw waqtı bolǵanlıǵın, qáwipli jaǵdaylardıń jaqınlıǵın yamasa ananiń balasın shaqırıwın aytıwı múmkin. Haywanlar bir-birine tek ǵana belgi bermesten, olar ózleriniń territoriyasında bul jerler olarǵa tiyisli ekenligin basqa haywanlarǵa bildiriw ushın belgiler qaldıradı. Ádette topar basshısı basshı ekenin bildiriw ushın belgi qaldıradı.
Karl Marx

**Karl Marks** (; 1818-jılı 5-mart – 1883-jılı 14-mart) — nemec filosofı hám pul (ekonomika) hám kúsh (siyasat) haqqında jazǵan siyasiy oyshıl bolǵan. Markstıń oyınsha ekonomikada jallanıp islew bolsa, barlıq waqıtta klasslar arsında gúres boladı. Onıń eń belgili kitabı *[[Communist Manifesto]]*. Ol bul kitaptı 1848-jılı Friedrich Engels penen birge jazǵan. Kitap kommunizm ideaların hám maqsetlerin belgilep beredi. Onıń ideaları Marksizm dep ataladı.

Onıń eń áhmiyetli jumısı bul *[[Das Kapital]]* kitabıdır. Ol kitaptıń úsh toplamı ústinde kóp jıllar jumıs islegen. Kitapta "[kapitalizmhaqqında hám oǵan qarsı pikirler sóz etilgen. Kitaptaǵı idealar kóp tartıslarǵa alıp kelgen: birewler onı qollap quwatlasa, qalǵanları qarsı bolǵan. Bunıń tiykarǵı sebebi, kitapta kórsetilgen idealarǵa iseniwshiler kóplegen mámleketlerdi ózgertiw maqsetinde sotsiallıq kóterilislerdı (máselen: [Oktyabr kóterilisi) baslaǵan. Bul mámleketlerde kommunistlik sistema bolǵan hám húkimet basshıları olarǵa qarsı shıqqanlardı óltirgen yamasa qamaqqa alǵan.

Markstiń eń belgili teoriyası "Materializm". Ol din, moral, sotsiallıq jaǵday hám basqalar ekonomikaǵa tiykarlanǵanına isengen.

Karl Marks 1818-jılı Germaniyada tuwılǵan, biraq onıń ideaları kópshilikke jaqpaǵanlıǵı ushın kóp kóshiwge májbúr bolǵan.

Marks uzaq waqıt Londonda jasaǵan. Ol 1883-jılı sol jerde qaytıs boladı. Marks qaytıs bolǵannan keyin, onıń dostı Engels onıń kóp jumısların aqırına jetkergen.

## Derekler
Kúlkili sózler

**Kúlkili sózler** - xalıq awzınan jıynaw hám baspa sózde járiyalaw qaraqalpaq folklorınıń basqa janrlarına qaraǵanda sońıraq qolǵa alındı.

1959-jılı Ózbekstan İlimler Akademiyası Qaraqalpaqstan filialınıń N.Dáwqaraev atındaǵı tariyx til hám ádebiyat institutınıń qaraqalpaq folklorı sektorınıń xızmetkerleri folklorımızdıń basqa janrları menen qosa usı janırdı dı jıynawǵa kiristi.

Usınıń nátiyjesinde 60-jıllardıń basında kúlkili sózler boyınsha biraz materiallar jıynaldı. 1962-jılı birinshi iret Q.Maqsetov, N.Kamalov, Q.Mambetnazarovlar tárepinen "Qaraqalpaq xalıq dóretpeleri hám anekdotlar" degen kitap basıldı. Usı kitapta Xoja Nasreddin, Ómirbek atına baylanıslı kóplegen anekdotlar berilgen. Anekdottı óz aldına janr retinde qaraw N.A.Baskakovtan baslansa (1951), ol haqqında qısqa pikir júritiw Q.Mambetnazarovtıń erteklerge baylanıslı izertlewinde kórinedi. 1992-jılı Yu.Paxratdinovtıń "Ómirbek laqqı hám yumor-satira máselesine" kitabında Ómirbektiń kóp ǵana tallaw islegeni hám olardıń ideyalıq hám kórkemlik ózgesheliklerine durıs baha berilgen. Kúlki sózler bular belgili bir qısqa syujetke qurılǵan, aytılǵanda kúlki tuwdıratuǵın, úlken kólemli bolǵan awızeki prozalıq dóretpeler. Kúlkili sózlerdiń mazmunı oǵada bay. Olar kún kóristiń, adam turmısınıń hámme jaqları boyınsha da aytıla beriwi múmkin. Unamlı qubılıslar, waqıyalar haqqında da kúlkili sózler dóretilgen. Hárbir xalıqta kúlkili sózler belgili bir adamlardıń atına baylanıslı aytılıp, sonı qaharman qılıp aytıw dástúr bolıp ketken. Al qaraqalpaqlardıń kúlkili sózleri Xoja Nasraddin, Aldar kóse atlarına baylanıslı aytılsa da bizin xalqımızdın kúlkili sóziniń tiykarǵı qaharmanı - Ómirbek laqqı bolıp esaplanadı. Laqqı dep kúlkili sóz aytatuǵın adamlardı óz sózi menen kúldiretuǵın basqıshıl, sóz basqısınıń ustasın, sheberin aytadı. Ómirbek laqqı haqıyqatında da XIX ásirdiń ekinshi yarımında Shımbay dógereginde jasaǵan adam. Ataqlı biy Erejep tentektiń zamanlası óz dáwirinde-aq ushırma sóz aytıw boyınsha atı-hawazı pútkil elimizge jayılǵan kórkem sóz jarıstırıwda aldına adam salmaǵan kisi bolǵan. Mısal: "Tabaǵımdı taba almay júrmen" kúlkili sózin alayıq. Onda Ómirbektiń bala waqtında qońsıǵa bir tabaq duwrama alıp shıqqanı, shıqqan jerde tógip alǵanı gáp bolıp, mınaday juwmaqlap kúlki sóz beriledi: - Bunı esiteken kempiri -Tóktińbe qırshın? - dep baqırıptı. - Sonda Ómirbek: - Yaǵaw apa tabaǵımdı taba almay júrmen - depti. Joqarıdaǵı kúlkili sózlerdiń Ómirbektiń oylap tapqıshlıǵı, danalıǵı eń qıyın jaǵdayda da onnan jol tawıp shıǵatuǵınlıǵı kórkem sózge asa uqıplılıǵı adamlardı hátte esheyin háreketleri menen de kúldire alatuǵınlıǵı kórinip turadı. Ómirbektiń kúlkili sózleri adamlarǵa kúlkili lázzet baǵıshlaydı.
Kún (waqıt)

**Kún** bul Jerdiń óz orbitasında bir ret aylanıwı ushın ketetuǵın waqıtı. Jerdiń Quyashqa qarap turǵan tárepinde kúndizgi waqıt esaplanadı, al qaramay turǵan tárepinde Túngi waqıt boladı. Jer óz orbitası boyınsha 24 saat ishinde bir ret aylanadı, solay etip kúndizdi hám túndi óz ishine aladı.

## Jıldaǵı kúnleri dizimi

 Kabisa jılı waqtında Fevral ayı 29 kúnge iye. Basqa waqıtları Fevralda 28 kún.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Kúsh

**Kúsh kórsetiw** sózi kimdi yamasa nenidur bir zat islewge májbúr etiwdi ańlatadı. 
Máselen, "Qalaǵa áskerler kelip, barlıq adamlardı ketiwge májbúr etti".

"Kúsh" sózi Ilimpazlar tárepinen de keń qollanıladı. Fizika iliminde **kúsh** denelerdiń tezleniwine sebep boladi (dene hareket baǵıtın ozgertiwge). Eki birdey shamadagi kúsh denege qarama-qarsi baǵıtlarda tásir kórsetse, kúshler bir-birin qisqartadi.

Gravitatsiya kúsh bolıp esaplanadı. Ol denelerdiń bir-birine qaray baǵıtlanıwına sebep boladı. Jer betinde ol denelerdiń jerge qulawına sebep ekenin koriwimizge boladi.
Leonard Euler

thumb|right|Leonard Euler
**Leonard Euler** (aytılıwı: *Leonard Oiler*; 15 aprel, 1707 - 7 sentyabr, 1783) Shveycariya matematigi hám fizigi. Ol ómiriniń kóp bólegin Rossiya hám Germaniyada ótkergen.

Euler differentsiyal esaplawlar hám topologiya sıyaqlı tarawlarda áhmiyetli ashılıwlar jasaǵan. Ol búgingi kúni matematikada qollanılıp atırǵan kóplegen sózlerdi kiritken. Ol matematikalıq funktsiya túsinigin kiritken. Ol óziniń mexanika, optika hám astronomiyadaǵı jumısları menen de belgili.

Euler 18-ásirdiń eń áhmiyetli hám barlıq dáwirdiń eń ullı matematikleriniń biri esaplanadı. Jáne de ol eń kóp jazǵan matematiklerdiń biri. Onıń jumıslarınıń toplamı 60-80-tomdı quraydı. Matematik Pierre-Simon Laplace aytqan: "Eulerdi oqıń, ol bizlerdiń hámmemiz ushın ustaz".

Euler Shveytsariyanıń 10 franklıq pul birliginiń altınshı seriyasında hám kóplegen Shveciya, Germaniya hám Rossiya pochta markalarında sáwlelengen. *2002 Euler* asteroidi onıń húrmetine atalǵan.