open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Estadio Nuevo Los Cármenes

**Estadio Nuevo Los Carmenes** Ispaniyanıń Granada qalasında 1995-shi jilda qurılǵan zamanagóy stadion.

Stadionda kóbinshe futbol oyunları ótkiziledi. Ispaniyanıń Granada Atletiko hám Granada C.F. komandaları óz oyınların bul stadionda ótkizedi. 22.524 tamashagóydi óz bawrına sıydıra aladı.

## Sırtqı siltemeler
* Granada – Estadio Nuevo Los Cármenes
Jackie Chan

**Jackie Chan** (tolıq atı "Chan Kong Sang 陳港生" yaki "Jackie Chan Sing Lung", 7 aprel 1954, Gonkong) – Qıtay hám Halliwod aktyorı, kung-fu ustası, rejissyor, hám gúres filmleriniń juldızı.

## Sırtqı siltemeler

* Jekki Chanıń Rásmiy Saytı 
* Jekki Chan Haqqında Maǵlıwmat
* Jekki Chanıń ómiri
Grek-rim gúresi

**Grek-Rim gúresı** — sport túri, ekki adam (sportshı)nıń belgilengen qaǵıydalar tiykarında jeńimpazlıq ushın belesiwi. Grek rim gúresi túrnirleri diametri 9 m (ólshemi 12x12 m)li sport maydanında ótkiziledi. Erkekler 55, ten 120&nbsp;kg ǵa shekemgi salmaq kategoriyasında gúresedi. Belesiw waqtı 2 minutdan 3 taym, taymlar arasındaǵı demalıs 30 sek. Grek rim gúresınde erkin gúresden parıqlı ráwishte belesiwshiniń ayaq bóliminen uslap usıllar ámelge asırıwǵa ruqsat etilmeydi. Qollanǵan usıllar 5 (sap jeńis), 4 (texnik ústinlik yaki shetletiw), 3 hám 1 ashko menen baxalanadı. Jeńimpaz toplaǵan ashkolarına kóre anıqlanadı. Eger gúresshilerden biri 5 ashkoǵa mas usıl qolasa, 1,2-taymda izbe-iz jeńimpaz dep tabılsa, belesiwshiden 6 ashko parıp penen ozıp ketse, jánede, tóreshiler, trenerler hám shipaker buyrıǵına kóre belesiw múddetinen aldın toqtatıladı. Táriyxiy kóp xalıqlardıń milliy gúres túrlerinde zamanagóy grek rin gúresinde qollanılatuǵın usıllar bolǵan (q. gúres). Mısırdaǵı mil. av. 260 jıllarǵa tiyisli estelik taslarındaǵı súwretlerde házirgi grer rim gúresi usılında belesip atqan palwanlar súwretlengen. Gretsiyada ótkizilgen olimpiyada oyınları dástúrine eramızdan aldınǵı 708 jıldan baslap grek rim gúresine uqsas gúres túrniri kiritilgen. Rimde eramızdan. al. 284 jıldan grek rimdi esletetutıǵın túrnirler ótkizilgen. Grek rim gúresınıń zamanagóy qaǵıydaları 19-asir baslarında Frantsiyada islep shıǵılǵan hám sol qaǵıydalar tiykarında Parijde 1848-jılda ashılǵan gúres zalında túrnirler ótkiziw ádetke aylanǵan. Onda Evropanıń basqa mámleketlerinen kelgen palwanlar hám qatnasqan. Grek rim gúresı túrnirleri 1896-jıldan zamanagóy olimpiyada oyınları dásturinen orın alǵan hám sol jıldan Xalqara Olimpiyada shólkemi kelisimine kóre, grek rim gúresi dep atala baslanǵan. Grek rim gúresı boyınsha 1904-jıldan professional (1950-jıldan tájriybeshı) gúresshiler ortasında jáhan chempionatları ótkizip kelinedi. Grek rim gúresı hám erkin gúres túrlerin rawajlandırıw maqsetinde 1912-jılda Xalqara jas gúresshiler assotsiatsiyası (ǴPA) dúzilgen, oǵan 154 mámleket (Ózbekstan 1992-jıldan) aǵza (2004).
Oraza

**Оraza** — islаm dininıń bеs shártinen úshinshisi bоlıp sanaladı. Ramazan аyındа oraza tutıw —musılmаnlаrdıń pаrızı bоlıp esaplanadı. Rаmаzаn оrazası хijrаtdıń ekinshi jıllındа pаrız qılınǵаn. Rаmаzаn аyı musılmаnlаr ushın eń tazadan pákleniw аyı esaplanadı. Islаm dininde usı аydа tuwılǵanlar, dúnya júzin nurǵа bólewge layıq boladı dep esaplanadı. Qurаnı-Kárim dа tap sol аydа payda bolǵan. Mıń аydаn keletuǵın bоlǵan Qаdır tún kеshеsi dа sol аydıń ishindе qаmtılǵаn. Ishki dúnya buzıw jаmаn túsiniklerden, sırtqı qıymıl-hárаkеtlеrdеn tаzаlаnıw, оraza, Rаmаzаn аyında ámelge asadı.
"Оraza" dеgеn sózdiń, sózlik mánisi - "qаndаyda bir nársеdеn awlаq bоlıw, bir nársеdеn tıyılıw". 
Оrazanıń shárayattаǵı mánisi - millеtli аdаmlаrdıń jaqsı niyet bеnеn tаń аtqаnnаn bаslаp, kún bаtqаnǵа shekem оrazanı buzıwshı nársеlеrdеn, tаqlаp аytqаndа, jep-ishiwden jаńа nápis qumаrlarınаn tıyılıw. Dеmеk, оrazanıń pаrzı - jеp-ishiw jаńa nápis bálesinen tıyılıw, saqlanıw. 

Oraza tutqanda aydıń basında, ortasında hám ayaǵında Qaraqalpaq salt jırlarınıń biri «yaramazan» aytıladı.
Matiz

**Matiz** - Ózbekstanda islep shıǵarılatuǵın jeńil avtomobil modelli.. UzDaewoo Avtokárxanası, Ándijan.
Neksiya

**Neksiya** — Ózbekstanda UzDaewoo kárxanasında islep shıǵarılǵan jeńil avtomobil.

## Qosımsha qarań
* Nexia II

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
 
* Uz-DaewooAvto
Chevrolet Malibu

**Chevrolet Malibu** AQSHtıń avtomobil kárxanası Chevrolettiń 1964-jıldan shıǵarılıp baslanǵan orta klaslı avtomobili. Búgingi kúnde 8 túri satılıwda.

## Sırtqı siltemeler

* Chevrolet Malibu web site
* Chevrolet Malibu tariyx hám fotografiya 
* Chevy Malibu Forum
Chevrolet Cobalt

**Chevrolet Cobalt**, AQSH'tıń Chevrolet kárxanasınıń avtomobil modelli. Opel Astra platforması qollanıladı. 

## Motorlar
* 2.2 Ecotec 148 hp
* 2.4 Ecotec 178 hp
* 2.0 Turbo Ecotec 205 hp

## Sırtqı siltemeler
* Official American site
* Official Canadian site

## Qosımsha qarań
* Chevrolet Cruze
10 (san)

**10** — 9 hám 11 dıń аrаsındа turatuǵın natural sаn.

*Qosıw*
* 10 + 0 = 10
* 10 + 1 = 11
* 10 + 2 = 12
* 10 + 3 = 13
* 10 + 4 = 14
* 10 + 5 = 15
* 10 + 6 = 16
* 10 + 7 = 17
* 10 + 8 = 18
* 10 + 9 = 19
* 10 + 10 = 20
*Alıw*
* 10 - 0 = 10
* 10 - 1 = 9
* 10 - 2 = 8
* 10 - 3 = 7
* 10 - 4 = 6
* 10 - 5 = 5
* 10 - 6 = 4
* 10 - 7 = 3
* 10 - 8 = 2
* 10 - 9 = 1
* 10 - 10 = 0
*Kóbeytiw*
* 10 * 0 = 0
* 10 * 1 = 10
* 10 * 2 = 20
* 10 * 3 = 30
* 10 * 4 = 40
* 10 * 5 = 50
* 10 * 6 = 60
* 10 * 7 = 70
* 10 * 8 = 80
* 10 * 9 = 90
* 10 * 10 =100
*Bóliw*
* 10 : 0 = Belgisiz
* 10 : 1 = 10
* 10 : 2 = 5
* 10 : 3 = 3,3333333...
* 10 : 4 = 2,5
* 10 : 5 = 2
* 10 : 6 = 1,6666666...
* 10 : 7 = 1,4285714...
* 10 : 8 = 1,25
* 10 : 9 = 1,1111111...
* 10 : 10 = 1
Belorus tili

**Belarus tili** (belarussha *беларуская мова*) — shıǵıs slavyan toparına kiriwshi til. Belarussiyanıń rásmiy tili.

## Belorus álipbesi

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Belorus tiliniń sabaqlıǵı (tarashkevitsa) 
* Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. s. 112-190.
Bashqurt tili

**Bashqurt tili** (Bashqurtsha: *башҡорт теле*) — bir qıpshaq toparına kiriwshi tili. túrk tillerinnen biri. Bashqurt xalqınıń ana tili. Bashqurtıstanda mámleketlik til.

## Álipbesi

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Qırımtatar tili

**Qırımtatar tili** (Qırımtatarsha: *Qırımtatar tili, Къырымтатар тили*) — túrkiy tillerinnen biri. Qıpshaq toparına kiredi. Qırımtatarlardıń ana tili.

## Álipbesi

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Rumın tili

**Rumin dili** (ruminshe: *limba română*) — Shıǵıs latın toparına kiriwshi til, Rumıniyanıń mámleketlik tili. Rumın tilinde sóylesiwshiler, Rumıniyadan basqa Evropa mámleketlerinde de bar. Rumıniya hám Moldoviyada rásmiy til esaplanadı.




  ***[[:ro:|Rumin tili Wikipediası]] ***
Portugal tili

**Portugal tili** (óz atı *Рortuguês *) - Hind-Evropa til shańaraǵındaǵı Rumin toparına kiriwshi til. Evropa awqamı, Portugaliya, Brazilliya hám Afrikadaǵı 21 mámleketdiń rásmiy tili. Portugal tilinde sóylesiwshiler sanı 210 million adamǵa jaqın.
Polyak tili

**Polyak tili** — Hind-evropa tilleri shańaraǵınıń batıs slavyan tilleri toparındaǵı til; Polsha Respublikasınıń rásmiy tili. Polsha, AQSh, Braziliya, Franciya, Kanada hámde geybir MDX mámleketlerinde tarqalǵan. Sózlesiwshilerdiń ulıwma sanı 45 mln. adamnan aslam. Polyak tili úlken polyak, kishi polyak, mazovets, sileziya, kashuba laqjalarına bólinedi. Fonetikalıq belgileri: ádetde sózleriniń aqırınan ekinshi buwınǵa túsedi; únli dawıslardıń redukciyaǵa ushrawı; únlilerde sozıqlık-qısqalıq oppozitsiyasınıń joqlıǵı; únli dawıslardıń qattı,likyumshoqlı oppozitsiyasiǵa iyeligi. Morfologiyalıq belgileri: qısqarǵan predikativ bóllekler joqlıǵı; san sóz kategoriyasınıń bólek túrleniwge iyeligi; úsh bólektiń barlıǵı hám basqalar.
 
Ádebiy til úlken polyak, kishi polyak, mazovets govorları tiykarında rawajlanbaqta. Ádebiy tildiń eń kerekli dáwirlestiriliwi: áyyemgi polyak tili — 1500-jılǵa shekem; orta polyak tili — XVI ásirden XVIII ásirdiń 2-yarımına shekem; jańa polyak tili — XVIII ásirdiń 2-yarımınan házirge shekem. Jazıwı latın grafikası tiykarında. Onda polyak tiline ǵana tiyisli bolǵan geybir dawıslar diakritik belgili hárifler menen belgilenedi.
 
## Derekler
Esperanto tili

**Esperanto tili** (esperantoca: *Esperanto*) — bir jasama til. Esperantonı jaratqan Lüdvik Zamenhof esaplanadı.
## Tariyx
Esperanto tili haqqında *Birinshi kitap* (esperantoca: Unua Libro) 1887-jılda basılǵan
## Álipbe
Esperanto tilinde latin álipbesi qollanıladı. Esperanto alipbesinde (esperantoca: *alfabeto* yaki *aboco*) 28 hárip bar. 

## Basqa web-betler
* Esperanto kurslar
* Esperanto tili álipbesi
Verner Alfred

**VERNER** (Werner) Alfred (1866.12.12, Myuluz, Elzas — 1919.15.11, Syurix) — shveytsariyalıq anorganik ximiyashı, kompleks birikpeler ximyası tiykarshılarınan biri. Syurix universiteti professorı. (1893-jıldan). V. Belgili bolǵan hám ele belgili bolmaǵan júda kóp birikpelerdi sintez qilǵan, olardı tartipke hám, bir dizimge salǵan. Bul birikpeler dúzilisini ispat qılıw maqsetinde ámeliy usıllar islep shıqqan. V.diń ishki kompleks birikpeler tuwrısındaǵı qarasları kópǵana organik zatlar (xlorofill, gemoglobin hám b.)diń dúzilisin aniqlawǵa járdem berdi. Onıń koordinatsion nazarıyası kompleks birikpeler ximiyasına tiykar saldı hám bilimniń túrli pán túrlerinde keń qollanıldı. Nobel sıylıǵı laureatı (1913).

## Derekler
Vankuver

**Vankuver** — Arqa Amerikanıń batıs qırǵaǵı jaqınıda jaylasqan ataw. Kanadaǵa qaraslı. Mayd. 32,2 mıń km2. iri qalası hám portı — Viktoriya. V. Tómengi mezozoyda payda bolǵan. Relyefi tawlı, bal. 2200 m ga shekem. Temir rudası, tas-kómir hám b. Paydalı qazilmalar bar. Batıs qırǵaqlarında port kóp. Klimatı ortasha, teńiz klimatı. 2000 mm ge shekem jawın jawadı. Iyne japıraqlı hám keń japıraqlı toǵaylar bar. Atawda Pasifik — Rim milliy parkı jaylasqan. Baliq awlaw hám toǵayshiliq rawajlanǵan. V.di inglis teńizshisi J. Vankuver (1758—98) atına qoyılǵan.

## Ádebiyatlar
* Собетская енциклопедия
Veyn Jon Robert

**Sir John Robert Vane** (1927-jıl 29-mart — 2004-jıl 19-noyabr) — britaniyalı farmakolog bolıp, ol aspirinniń awırıwdı qaldırıw hám qabınıwǵa qarsı tásirlerin qalay payda etetinin túsiniwde tiykarǵı rol oynadı hám onıń jumısları júrek hám qan tamırları keselliklerin emlewdiń jańa usıllarına hám ACE inhibitorlarınıń engiziliwine alıp keldi. Ol 1982-jılı Sune Bergström hám Bengt Samuelsson menen birge «prostaglandinler hám olarǵa baylanıslı biologiyalıq aktiv zatlar boyınsha ashılıwları ushın» Fiziologiya yamasa medicina boyınsha Nobel sıylıǵı menen sıylıqlandı.

## Derekler
Zelenograd

**Zelenograd** — Rossiya Federatsiyasınıń Moskva wálayatında jaylasqan qala (1963-jıldan). Moskva administrativ okrugı orayı. Kryukovo temir jol stansiyası jaqınında jaylasqan. Xalqı sanı 270 mıń adam (2024). Elektron texnika inistitutı, Jaqınında (Mendeleyevo qalashasında) fizikatexnika hám radiotexnika olshewleri inistitutı bar.

## Derekler
Zalsburg

**Zalsburg** (nem. Salz—tuz hám burg) — Avstriyanıń oraylıq bóleginde jaylasqan qala. Zalsax dáryasınıń hár ekki bóleginde, 1300—2000 m bálentlikde, Zalsburg saylıǵında jaylasqan. Zalsburg jerınıń administrativ orayı. Xalqı sanı 144,2 mıń adam (2000). Transport jolları túyini. Aeroportı xalqara áhmiyetke iye. Toqımashılıq, azıqawqat, mashinasazlıq, poligrafiya, aǵashsazlıq sanaatı kárxanaları bar. Múzika ásbapları islep shıǵarıladı; marmar qayta islenedi. 3. ornında qadimde keltler jasaǵan, rimlikler Zalsburgdı Yuvavum dep ataǵan. 11—12a.lerden 3. atrápinan kóplep tuz qazıp alına baslaǵan. 1805-jıldan 3. Avstriya, 1810-jıldan Bavariya, 1815-jıldan jáne Avstriya quramına kiredi. Zalsburgda V. Motsart tuwılǵan úy, Karolina Avgusta muzeyi bar. Arxitekturalıq esteliklerden eski qala bóleginde (dáryanıń shep bólegi) barokko uslıbındaǵı sobor (1611—28), arxiyepiskop qarargahı (1120), sherkewler hám b. saqlanǵan. Jańa zamanagóy imaratlar daryanıń oń bóleginde jaylasqan. Festivallar uyinde múzika hám teatr óneriniń xalqara festivallari bolıp ótedi. Zalsburgda Turizm orayı bar.
Bioximiya

**Bioximiya** sonıńday **Biologik [[ximiya]]** tiri organizmler hám hujayralarda ximiyalıq hádiyselerdi úyreniwshi ilim. Bioximiya qaǵıydaları bárshe tiri organizmler hám hádiyselerdi basqaradı. Maǵlıwmatdıń bioximiyalıq signal arqalı ótkiziliwi hám ximiyalıq energiyanıń metabolizm hámde basqa bioximiyalıq hádiyseler arqalı basqarılıwı hám bir neshe basqa faktorlar bul ilimnıń qıyınshılıq dárejesiniń dárejesiniń kórsetkishi.

Bioximiya rawajlana barıp, 3 tiykarǵı tarmaqqa bólinip ketdi. Statistik B. (ximiyalıq topografiya) organizmlerdiń ximiyalıq quramı hám olardı quraytuǵın zatlardıń ximiyalıq dúzilisin; dinamik B. organizm bólimleri hám toqımaları dúzilisi hám janalanıp turıwı ushın kerekli organik zatlardıń sintezleniwi (assimilyatsiya)ni, jánede organizm ushın kerekli bolǵan energiya payda bolıw hádiysesinde zatlardıń bóliniwi (dissimilyatsiya)nı úyrenedi.

Funksional B. tiri organizmniń ayrım organları hám sistemaları funksional háreketine tiykar bolatuǵın ximiyalıq ózgerisler (mas, múskil qısqarıwı, nerv impulyelarınıń ótiwi, biologik aktiv zatlardı endokrin sistemada sintezi hám olardıń tásiri)n úyrenedi. B. fiziologiya menen úzliksiz baylanıslı. Haywanlar, ósimlikler hám mikroorganizmler bólimlerinde bolatın zatlar almasınıwı hádiyseleri bir túrli bioximiyalıq reaksiyalarǵa tiykarlanǵan, biraq hárbir túr hám organizmniń ózine mas morfologik hám fiziologik ózgeshelikleri sebepli bul hádiyseler túrlishe keshedi. Áne sol ózgesheliklerdi ósimlikler Bioximiyası, haywanlar Bioximiyası hám mikroblar Bioximiyası úyreniledi. Medicina Bioximiyası yaki klinik B. bolsa kesel organizmdegi bioximiyalıq ózgerislerdi teksiredi, kesellik analizin anıqlaydı, tuwrı dawalawdı bioximiyalıq usıllar menen baqlap turadı. Bulardan tısqarı, texnik B. hám bar, u biologik materiallardı islewdegı B.lıq hádiyselerdi, texnikada B.viy usıllar hám reaksiyalar járdeminde túrli zatlar alıwdı, biologik preparatlardan paydalanıw qaǵıydaları hám metodların úyrenedi. B. biologiya Menen ximiya aralıǵındaǵı pán bolǵanı ushın sol pánlerdiń maglıwmatları hám ideyalarına tiykarlanadı.

B. gárezsiz pánge aylanıwda organik ximiyanıń 19-a.niń 2-yarımında toplanǵan maǵlıwmatları hám ámeliy káshpiyatlarǵa, ósimlik hám haywanlardıń ximiyalıq quramı hám olardaǵı ózgerislerdi izertlewge tiykarlanǵan.
Edvard Preskott

**Preskott (RgezsoI) Edvard** (1940-jıl 26-dekabr, AQSh, Nyu-York — 2022-jıl 6-noyabr) — amerikalı ekonomist. Ol 2004-jılı ekonomika boyınsha Nobel sıylıǵın «dinamikalıq makroekonomika: ekonomikalıq siyasattıń waqıt boyınsha izbe-izligi hám isbilermenlik ciklleriniń háreketlendiriwshi kúshlerine qosqan úlesleri ushın» Finn E.Kidland penen birgelikte aldı. Bul izertlewler tiykarınan Kidland hám Preskott Karnegi Mellon universiteti janındaǵı Sanaat hákimshiligi joqarı mektebi (házirgi Tepper biznes mektebi) menen baylanısqan waqıtta ámelge asırıldı. IDEAS/RePEc reytingine muwapıq, ol 2013-jılı dúnyadaǵı eń kóp tilge alınǵan 19-ekonomist edi. 2014-jıldıń avgust ayında Preskott Avstraliyanıń Kanberra qalasındaǵı Avstraliya milliy universitetinde (ANU) ekonomikanıń járdemshi húrmetli professorı lawazımına tayınlandı. Preskott 2022-jıl 6-noyabr kúni 81 jasında rak keselliginen qaytıs boldı.

## Biografiyası
### Erte ómiri
Preskott Nyu-York shtatınıń Glens-Fols qalasında Matilda Xelvig Preskott hám Uilyam Klayd Preskott tuwılǵan. 1962-jılı ol Swarthmore kolledjinde matematika boyınsha bakalavr dárejesin aldı, ol jerde Delta Upsilon birlespesiniń aǵzası boldı. Keyin ol 1963-jılı Keys Uestern Rezerv universitetinde operaciyalıq izertlewler boyınsha magistrlik dárejesin hám 1967-jılı Karnegi Mellon universitetinde ekonomika boyınsha PhD dárejesin aldı.

### Karerası
1966-jıldan 1971-jılǵa shekem Preskott Pensilvaniya universitetinde sabaq bergen. Keyin ol 1980-jılǵa shekem Karnegi Mellonǵa qaytıp keldi, keyin Minnesota universitetine kóshti hám ol jerde 2003-jılǵa shekem sabaq berdi. 1978-jılı Chikago universitetinde vizit professorı bolıp, ol jerde Ford fondınıń izertlew professorı atandı. Keyingi jılı Arqa-batıs universitetine barıp, 1982-jılǵa shekem usı jerde boldı. 2003-jıldan Arizona mámleketlik universitetinde oqıtıwshı boldı.

Preskott 1981-jildan Minneapolis Federal rezerv bankiniń ekonomikalıq másláhátshisi bolǵan. 2004-jılı ol Santa-Barbara qalasındaǵı Kaliforniya universitetinde Maksvell hám Meri Pellish atındaǵı ekonomika kafedrasın basqarǵan. 2006-jılı Nyu-York universitetinde Shinsei bankiniń professorı lawazımında islegen. 2014-jil avgustta Preskott Avstraliya Milliy universitetiniń Ekonomika izertlew mektebiniń (RSE) járdemshi húrmetli professorı lawazımına tayınlandı.

## Derekler
Brilliant

**Brilliyant** (frans. brillant — jaltıraq sózinen) — jasama islew berip sayqallanǵan (qırlanǵan) almas. Tárepleri 6, 8, 12, ... 56 ǵa shekem qırlarǵa iye boladı. Bunday qırralaw tastıń tábiyiy jıltıraqlıǵın júzege shıǵaradı. Brilliyantqa túsken nur joqarı dispersiya (nurdıń bóliniwi) sebepli kámalakday tawlanadı. Zergerlik ónerinde keń isletiledi: qimbatbaxa metall girdishke bólek (júzik, sırǵa, ilmeshek túyme — zaponkada), buyım bezegi, kórinisi tiykarı yaki bóleklerin qurawshı (baylaǵish, taj hám b.da) "kóz"ler tiykarında ornatıladı. B. Jánede orden hám joqarı sıylıqlardı hám bezeydi. B. Awırlıǵı karat (0,2 g) larda ólshenedi.

## Ádebiyatlar
* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
 

## Derekler
Biatlon

**Biatlon** (bi... hám yunathlon—turnir)—qısqı sport túri, shańǵıda júgiriw hám belgili mánzillerge kelip mıltıqdan atıw, yaǵnıy eki márte (shańǵı jarısı hám atıwda) jarısıw. B. 17-a. 70-jıllarında Norvegiyada payda bolǵan. 1718-jılda. Shveciya Norvegiya urısında sawash maydanında tolıq qurallanǵan Biatlonshılar bolǵan. Házirge shekem Norvegiyanıń Lillehamer qalası. gerbinde oqshı shańǵıshınıń súwreti bar. B. kóp waqıtqa shekem "áskerler sportı" esaplap kelingen. 1948-jılda Xalqara zamanagóy besgúres hám B. Birlespesi (UIPMB) dúzildi, oǵan 70 den artıq mámleket aǵza (1991). 1958-jıldan jáhán chempionlıǵı ushın turnirler ótkiziledi, 1960-jıldan qısqı olimpiya oyınları dásturine kiritilgen. 1984-jıldan (Frantsiya) háyeller ortasında jáhán chempionatı ótkiziledi.

## Ádebiyatlar
* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
 

## Derekler
Brandenburg

**Brandenburg** — Germaniya jerlerinen biri. 

Paytaxtı — Potsdam qalası. 

Aymaǵı — 29 478,63&nbsp;km2. 

Xalqı sanı 2 495 635 adamdı quraydı (2011).
Baden-Vyurtemberg

**Baden-Vyurtemberg** — (*[[nemis tili|nemis.]]* *Baden-Württemberg*) Germaniya jerlerinen biri. Ol Germaniyanıń qubla-shıǵısında jaylasqan bolıp, maydanı 35.751,46 km² tı quraydı. Xalqı sanı 10 807 000 adam *(31. Mai 2012)*. Paytaxtı Stuttgart qalası.

## Esletpeler

## Sırtqı siltemeler
* Baden-Vyurtemberg websaytı

## Derekler
Schleswig-Holstein

**Schleswig-Holstein** yaki **Shlezvig-Holshtayn** Germaniya jerlerinen biri. Paytaxtı Gamburg qalası.

## Derekler
Bavariya

**Bavariya** (*[[nemis tili|nemis.]]* *Bayern*) — Germaniya Federativ Respublikasınıń (GFR) qublasında hám qubla-shıǵıs bóleginde jaylasqan jerlerinen biri. Ol tutqan maydanı boyınsha GFR-diń dizimindegi eń úlken jer bolıp esaplanadı.
Bavariyanıń Rásmiy atı Erkin Mámleket Bavariya.

Administrativ bóliniwi: jeti sanlı administrativ okrugqa — Jokarǵı Frankoniya, Worta Frankoniya, tómengi Frankoniya, joqarǵı Pfals, tómengi Bavariya, joqarǵı Bavariya, shvabiya.
Paytaxtı — Myunxen qalası. Xalqınıń quramın kóbinshe tórt millet quraydı — bavarlar, frankonlar, shvablar hám sudet nemislerı.

Maydanı 70,6 mıń km2. Xalqı 14,5 mln. adam (1991). Bul jerde Alp tawlarınıń eń bálent jeri Sugchpitsse 2963 *m*-ge jetedi. Yanvardıń ortasha temperaturası 0&nbsp;°C,—3&nbsp;°C, iyuldiki +15&nbsp;°C, +29&nbsp;°C. Jıl dawamında 935 *mm* jawın jawadı.. Bavariyanıń terretoriyasınıń 1/3 bólegi toǵaydan ibarat, taw jaylawlıqlarınıń eń-kóp bólegi sol jerde jaylasqan. Ullı dárya Dunay hám sol jerden aǵıp ótedi. Bavariya GFR-diń industriyal-agrar jeri. Sanaatdıń mashın qurılısı, elektrotexnika, toqımashılıq, azıq-awqat, neft qaytadan islew sanaatları rawajlanǵan. Awıl xojalıǵında dánli eginler, qant, kartoshka hám basqa eginler egiledi. Mayn dáryasınıń boylarında júzimshilik penen hám shuǵılanıladı. Temir jollarınıń kóbisi elektrifikatsiyalastırılǵan. Dunay hám Mayn dáryalarında aǵım kúshli aǵadı. Bavariyada 3 úniversitet bar.

## Derekler
Bratislava

**Bratislava** — Slovakiya Respublikasınıń paytaxtı, Avstriya hám Vengriya shegarasına jaqın jaylasqan. Mámlekettiń iri ekonomikalıq hám mádeniy orayı. Xalqı sanı 452 mıń adam (1997). B. 10-a. baslarında Ullı Moraviya knyazlıǵındaǵı qala spatında tilge alınadı. Bul knyazlıqdı vengerler jáksan etkenen soń (907), B. Pojon atı menen Vengriyaǵa qosıldı. Worta asirlerde bolsa nemisler qolına ótip, Presburg dep atalǵan. 1536-jılda gabsburglardıń Vengriyadaǵı orayına aylandı. 1541—1784-jıllarda B. Vengriya patshallıǵı paytaxtı. XVIII ásir aqırınan Slovakiya milliy azatlıq háreketleri orayı bolǵan. 1918-jılda Chexoslovakiya dúzilgennen soń, Slovakiya Respublikasınıń, 1992-jıldan ǵárezsiz Slovakiya Respublikası paytaxtı.

Bratislava transport jolları túyini. Dunay boyındaǵı iri portlardan biri. Mashinasazlıq hám stanoksazlıq, elektrotexnika, aǵashsazlıq, toqımashılıq, azıq-awqat, poligrafiya, qurılıs materialları hám basqa sanaat túrleri rawajlanǵan. Ximiya hám neft ximiyası sanaatınıń orayı. Slovakiya FA (1953), Slovakiya muzeyi, universitet, politexnika inistitutı, ekonomika, teatr inistitutları bar. Arxitekturalıq esteliklerden gotika usılındaǵı sobor (1221), Mixaylov dárwazası (XIV—XVIII ásirler) hám b. saqlanǵan.

## Ádebiyatlar
* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
* Большое Собетская енциклопедия
Bramante Donato

**Bramante Donato** (1444, MonteAzdrualdo, Urbino jaqınındaǵı házirgi Ferminyano — 1514.11.3, Rim) — italiyalıq arxitektor. Oyanıw dáwiri arxitektorlıǵınıń iri wákili. Dáslep súwretshi sıpatında miynet etken. Bramante 1477-jıldan Milanda jasap, San-Satiro (1479—83), Santa Mariya della Gratsiye (1492-jıldan) hám basqa shirkewlerdi qayta qurǵan. 1499-jılda Rimge kóship, bul jerde oyanıw dáwiri ushın belgili bolǵan eń kerekli súwretlerdi jaratqan: 1500-1504- jıllarda Santa Mariya della Pache monastiri háwlisindegi SanPyetro in Montorio (Tempyetto) butxanasın qurǵan. 1514-jılǵa shekem Áwliye Pyotr soborı joybarı ústinde islegen. 1503-jılda Vatikan sarayın qayta qurıwda qatnasqan (Belveder hám SanDamazo imaratları saqlanıp qalǵan). Bramante óneri Evropa arxitektorlıǵınıń rawajına úlken tásir kórsetken.

## Ádebiyatlar
* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl

## Derekler
Allyuviallıq tegislikler

**Allyuvial tegislikler** — turaqlı hám waqtı menen aǵatuǵın suwlar keltirmeleriniń jer betindegi batıq yaki tegis jerlerde shógip qalıwdan payda bolǵan tegislikler. Shaǵal, shaqırtas hám qum, qumar hámde batpaqlıqlardan payda boladı. A.t.nıń topraqları kóbinese ónimdar boladı, diyqanshılıq hámde sharwashılıqda keń paydalanıladı.

## Ádebiyatlar
* ÓzME Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl

## Derekler
Albasete

**Albasete** — Ispaniyanıń Mur-siya avtonom wálayatındaǵı qala, Alba-sete provinciyasınıń administrativ orayı. Xalıq sanı 130 mıń adam (1991). Ónermentshiliginde áyyemnen pıshaq soǵıladı. Keme, kán, cement sanaatı, gósh-koncerva, un qaplaw kárxanaları, vinoshılıq rawajlanǵan. Zafaron hám esparto qayta islenedi.

## Derekler

## Ádebiyatlar
* Большое Собетская енциклопедия
Elektr apparatlar

**Elektr apparatlar** — túrli qurılmalar, mashinalar, mexanizmler hám basqalardıń elektr hám noelektr parametrlerin ózgertiriw, dúzetiw, ólshew, gúzetiw hámde olardı artıqsha kúshleniwlerden qorǵaw ushın mónjellengen elektr qurılmalar. Waziypasına kóre, kommutatsion, iske túsiriwshi dúzetiwshi, sheklewshi, òlshewshi, gúzetiw túrlerine bólinedi. Isi qanday fizik hádiysege tiykarlanǵanliǵına qarap, E.a.dı elektromagnit, issılıq, induksion hám basqalar túrlerge hám bóliw múmkin. Ayrım waqıtları, bir apparatdıń isi bir neshe fizik hádiyselerge tiykarlanǵan boladı. Avtomatik hám noavtomatik E. a. hám parıqlanadı. E. a. jumlasiga basqarıw knopkaları, rubilniklar, ajratkishler, viklyushateller (kommutatsion E.a.), kontaktorlar, kontrollyorlar, magnitli iske túsirgishler, reostatlar hám basqalar (iske túsiriwshidúzetiwshi E.a.), dúzetkishler, stabilizatorlar hám basqalar, elektr reaktorlar, eriwsheń saqlaǵıshlar, razryadnikler hám basqalar (sheklewshi E.a.), tok transformatorları, kúshleniw transformatorları (ólshewshi E.a.) hám basqa qurılmalar kiredı. E.a. elektr tarmaqların qorǵaw dizimlerinde, islep shıǵarıw hádiyselerinde qollanilatuǵın iske túsiriw qurılmalarında, transport, avtomatika hám telemexanika dizimlerinde, baylanıs, radio hám televideniye tarmaqları hám basqalar kóp isletiledi. 

## Derekler
Eygen Manfred

**Eygen Manfred** (1927.9.5, Boxum) — nemec fizik-ximigi. Gyottingen universitetin tamamlaǵan, (1951), sol universitette (1951—53), 1953-jıldan Gyottingendegi Maks Plank fizika-ximiya institutında islegen (1964-jıldan direktor). Tiykarǵı ilimiy isleri júdá tez keshetuǵın ximiyalıq reaksiyalardı ózi islep shıqqan ximiyalıq relaksatsion spektroskopiya usılında izertlewge tiyisli. Kúshsiz elektrolitler eritpelerinde keshetuǵın kúshli reaksiyalardı úyreniw maqsetinde elektrolidtiń dissotsiatsiyalanıw dárejesin asırıwǵa imkaniyat beretuǵın kúshli elektr maydanın tásir ettiriw usılın usınǵan. Fermentativ kataliz, maǵlıwmatlardı uzatıw mexanizmi hám basqalar molekulyar biol. maselelerin úyrengen. Nobel sıylıǵı laureatı (1967; R.J.Norrish hám J. Porter menen birgtlikde).

## Derekler
Elektrod

**Elektrod** (elektro... hám yun. poyok — jol) — 1) birlestiriw, japıstırıw, sıbaw elektrodı — birlestiriw, eritiw yaki kesip túsiriw waqtında detalǵa elektr togı beretuǵın element (plastinka, rolik yaki sterjen). Metall, kamnenkem waqıtlarda kómir sırtına legirlewshi, oksidlewshi hám barqararlawshı ximiyalıq zat qaplap tayyarlanadı. Elektroddıń eriytuǵın, erimeytuǵın (volfram hám uglerodlı polat sterjenler) hám kontakt birlestiriw ushın mólnellengen túrleri bar. Metall E. 0,3–12&nbsp;mm diametrli qılıp soǵıladı; 2) p elektrodı — jay peshi konstruksiyasınıń elementi; onnan elektr toǵı peshtiń is boslıǵına uzatıladı. Kómir, grafit, metalldan tayyarlanadı; 3) galvanik E. — ionlı ótkizgishge batırılǵan element; elektron ótkizgish esaplanadı. Elektroliz waqtında galvanik tok siltemeleri hám basqalarda isletiledi; 4) elektron ásbap E. i — plastinka, tar, silindr hám basqa túrlerde soǵıladı. Túrli maqsetlerde isletiledi. Mas, katod, fotokatod kibi Elektrodlar elektronlar siltewi esaplanadı; torlar (basqarıwshı, ekranlawshı, atstidinatron) hám elektron toplar ásbap ishinde is waqtında elektrodlar hám ionlardıń háreketin basqarıp turıwshı elektr maydanlar payda qılıw ushın qollanıladı. Anod elektronlar kollektorı esaplanadı.

## Derekler
Dinamika

**Dinamika** (grek. dynamis — kúsh) — mexanikanıń deneler mexanik háreketin olarǵa tásir qılatuǵın kúshler menen baylanıslı úyrenetuǵın bólimi. Dinamikada statikanıń qıyın kúshler sistemasın qádimgi qalına keltiriw qaǵıydalarınan hám kinematikadaǵı háreketdi kórsetiw usıllarınan keń paydalanıladı. D.nıń ulıwma waziypası berilgen (qoyılǵan) kúshler boyınsha háreketdi anıqlaw, eger háreket belgili bolsa,denege qoyılǵan kúshlerdi tabıwdan ibarat. Ádetde, Dinamika degende jaqtıllıq tezliginen ádewir kishi tezlikde háreketlenetuǵın hár qandaydeneniń háreketin úyrenetuǵın qádimgi (klassik) Dinamika túsiniledi.

úyreniletuǵın obyektdiń bólimlerine qarap: 1) moddiy noqat hám moddiy noqatlar sisteması Dinamikası; 2) qattıdene Dinamikası; 3) ózgeriwsheń massallıdene Dinamikası; 4) elastik yaki plastik deformatsiyalanatuǵındene Dinamikası; 5) suyıqlıq hám gáz Dinamıkası (mas, gidrodinamika, aerodinamika, gáz dinamikası) boladı. Dinamikada aldın noqat háreket qaǵıydaları anıqlanadı, keyin noqatlar sisteması ushın bul qaǵıydalar ulıwmastırıladı, massa jisımleriniń ulıwma kórinisi spatında qaraladı.

Dinamika tiykarın Nyutonnıń mexanika qaǵıydaları payda qıladı.

Dinamikada ikkita birlikler sisteması isletiledi: 1) fizik sistema [uzınlıq birligi (1 metr), waqıt birligi (1 sekund), massa birligi (1 kilogramm-massa) alinadı]; 2) texnik sistema [uzınlıq, waqıt birligi hám kúsh birligi (1 kilogramm-kúsh)]. Dinamikada ulıwma noqatlar hám sistemalardıń háreketi Nyutonnıń qaǵıydaları tiykarında dúzilgen differensial teńlemeler tiykarında anıqlanadı. Dinamikada ulıwma noqat tebrenbe háreketin teksiriw ushın differensial teńlemelerden paydalanıladı hám háreket qaǵıydaları keltirip shıǵarıladı. Bunnan tısqarı dinamikada háreketdi teksiriw ushın kóbinshe saddalashtırılǵan úsh túrli usıl hám keltiriledi. Bular Dinamikanıń ulıwma teoremaları degen atı menen kiritilgen.

## Ádebiyatlar
* Orazbayev M ., T., Nazariy mexanika tiykarǵı kursı, 3-nashr, T., 1966; Rashidov T. R., Shoziyotov Sh., Mominov K. B., Nazariy mexanika asoslari (darslik) T., 1990.

## Derekler
Venger tili

**Majar tili** (óz atı: Magyar) — majarlar tili. Fin-ugor tilleri toparınıń ugor bólimine kiredi. Ol kóbinshe Majarstannıń ózinde hám ol menen shegaralas bolǵan Rumıniya, Chexiya, Slovakiya, Serbiya hám Ukrainanıń Zakarpate wálayatlarında tarqalǵan. Majar tilinde 14,83 mln. adam sóylesedi.

Majar tili fonetikası ushın únlilerdiń hám palatal, hám labial uyǵınlasıwı gúzetiledi. Bul hádiyse sóz negizlerinde qosımsha arttırılǵanda gúzetiledi. morfologik jaqtan qaralsa agglyutinativlik. atlar san (birlik hám kóplik), kelisim (20 ǵa jaqın) menen túrlenedi. Olarda grammatik parıq joq. Spat hám sanlar basqa sózler menen birlesiw arqalı birigedi. atlar suffiks hám negizler birigiwi arqalı jasaladı. Feller san (birlik hám kóplik), úsh shaxe, úsh zaman, (anıqlıq, búyrıq, shárt) penen túslenedi. Járdemshi sózler — kómekshi, baylawshı, júklemeler, anıq hám gúman artikllerinen ibarat. Leksikasında kópǵana túrkiy hám nemis tillarinen ózlesken sózler bar.

Majar tili jazba estelikleri 14-a. dıń 2-yarmına tiyisli bolıp, qabir taslarında ushraydı. 17-a. den majar ádebiy tili rawajlana baslaǵan. Jazıwı latın alifbesi tiykarında jazıladı.

## Sırtqı siltemeler
* Венгерский язык. Кругосвет.
* Венгерский язык. БСЭ
* Русско-венгерский словарь
* Английско-венгерский словарь
Nyurnberg

**Nyurnberg** Germaniyanıń Bavariya jerinde jaylasqan qala. Worta Frankoniya rayonı quramına kiredi. Maydanı – 186,38 km2. Xalqı sanı – 505 664 adam (2010).
Neorealizm

**Neorealizm** (neo... Hám realizm) — 1) 20-a.diń 40-jılları ortasınan 50-jillar ortasına shekem italiya kinosında belgili bolǵan aǵım. Demokratik milliy óner ushın gúres hádiysesinde quralǵan. Ijtimaiy adalat hám insanniń qadir-qimbati ideyalarin qorǵaydi. Ómirlik faktlar tiykarinda qurilǵan filmler kóbisi jas ijrashilar qatnasinda jaratildi. N.niń manifesta R.Rosse-lininiń "Rim — ashiq qala"i (1945) filmidir. Ch. Dzavattini, L. Viskonti, V. De Sika, J. de Santis, P. Jer-mi kibiler N.diń kino ónerindegi tiykarǵi wákilleri. N. Italiya kine-matografiyasi hám b. mámleketlerdiń ilgar kinosi rawajina úlken tásir kórsetdi; 2) ádebiyatda N. Jaziwshilari ijodi demokratik jónelisi, azatliq ideallari hám ijtimayiy adalatqa insaniy isenimi menen ajralip turadi. . Qarsiliq kórsetiw háreketi, fashizmga qarsi gures temasi V. Pratolinining lirik esteliklerinde, R. Vigano, I. Kalvino romanlarinda, J. Bassani hám b.ning dástanlarinda súwretlengen. N. Ónerinde ótkir ijtimoiy máselelerge baǵishlangan asarlar hám bar: V. Pratolininiń "Kámbaǵal súyiskenler qissasi" (1947) hámda "Metel-lo" romani (1954); K. Levi ocherklari; E. de Filipponing "Neapol — millioner" komediyasi (1945); P. P. Pazolini sheriyati hám b.; 3) Italiya súwret óneri (1940—50 j.lar)dagi jónelis; Italiya kinosi, ádebiya-ti hám teatridagi aǵim hám ayrim bir waqitdagi jónelishlerden atin alǵan. 2-jahan urisi jillari Qarsiliq kórsetiw háreketi natijesinde uliwma demokratik qadiriyatlar tikleniwi, 19—20-a.lar Evropa ónerinin túrli aǵimlar (máselen, romantizm hám ekspressionizm)nin usillarin qollawlar N.ning rawajlaniwina tiykar boldi. Neorealist-rassomlar (R. Guttuzo, G. Mukki, A. Pitssinato hám b.) waqiyaliqti, oniń bárshe qarama-qarsiliqlar keskinligin ónerde jana ruxiy qadriyatlar hám jana qahramonlar — miynet aqilli, oning ómirlik qatiyati hám ishki qudrati menen haqqoniy súwretlewge intil-diler. N. ga jaqin qadiriyatlar uristan keyingi demokratik súwret ónerinde hám b. mámleketler (Mas, Frantsiyada B. Taslitskiy, A. Fujeron hám b.)da ham súwretlendtin boldi.

## Sırtqı siltemeler

## Derekler
Natriy gidroksid

**Natriy gidroksid** (oyıwshı natriy, kaustik), NaOH — reńsiz kristall zat. Suyıqlanıw t-rası 323°, qaynaw t-rası 1403°, tıǵızlıǵı 2,02 g/sm3. Suwda jaqsı yeriydi, eriw waqıtında issıllıq ajıratıp shiǵaradı. Gigroskopik. Suwdaǵı eritpesı kúshli isker. Suwsız NaOH 61,8° dan joqarıda kristallanadı. Hawadaǵı iǵaldı tartadı, sol sebepden jayılıp ketedi hám natriy karbonatqa aylanadı. N.g . natriy metallı hám natriy gidritdi yeritedi.

As tuzınıń suwdaǵı yeritpesi (na-makob)dı elektroliz qılıp payda qılınadı. Jasama jipek, sabın hám b. Ximiyalıq zatlar islep shıǵarıladı, toqımashılıq hám b. sanaat tarmaqlarında isletiledi. Kópǵana organik birikpeler, sharım hám qaǵazlardı jemiredi. Terige tiyse kúydiredi.

## Silteme

## Derekler
Edinburg

**Edinburg** (  ) — Ullı Britaniyadaǵı qala esaplanıp, FertofFort qoltıǵı jaǵasında jaylasqan. Shotlandiyanıń bas qalası, Lotian rayonınıń basqarıw orayı bolıp tabıladı. Xalqı 380,5 mıń adam (2001). Transport jollarıniń iri kóshe kesispesi esaplanadı. Zárúrli mádeniyat hám sanaat orayı bolıp tabıladı. Qaǵaz, poligrafiya, azıq-awqat (atap aytqanda, pivo pisiriw hám viski islep shıǵarıw), mashinasazlıq (medicina ásbapların islep shıǵarıw, priborsazlıq, elektrotexnika, radioelektronika), ximiya (farmacevtika, tóginler islep shıǵarıw) kárxanaları bar. Universitet (16-ásir den), Shotlandiya akademiyası, observatoriya, Shotlandiya Korollik muzeyi, Milliy muzey, Milliy galereya, Edinburg munitsipal muzeyi hám basqalar bar. Qala 6-ásirden baslap belgili bola baslaǵan. 15-ásirden baslap Shotlandiya paytaxtı esaplanadı. Arxitekturalıq esteliklerden burınǵı patsha sarayı (11-16-ásirler), Shotlandiya patshaları sarayı (1128) hám basqalar 11-19-ásirlerde qurılǵan imaratlar saqlanǵan.




## Derekler
Mehmet Emin Buğra

**Mehmet Emin Buğra** (Uyǵırsha: محمد أمين بۇغرا ) Aprel 1901, Hoten — 29 Aprel 1965, Túrkiya) — uyǵır siyasatshısı. Buğra Túrkistan Islam respublikasınıń qurıwshısı hám birinshi prezidenti.

## Galereya

File:Khotanlik ulama in 1933, muhammad amin bughra wearing black in foreground.jpg |Кaрa чaпaн кедимди М. Эмин Бугрa(1933)


## Derekler
Narodnoe slovo

"Narodnoye slovo" — jámiyetlik-siyasiy gazeta (q. "Xalıq sózi") 
 
## Silteme
 
 
## Sırtqı siltemeler
*Narodnoye Slovo Official Site
*BBC Uzbekistan media

 
 

## Derekler
Alp tawları

**Alp tawları** , ), Batıs Evropanıń eń biyik taw shıńı. Ol Franciyanıń, Italiya, Shveycariyanıń, Germaniyanıń, Avstriyanıń, Lixtenshteynniń hám Sloveniyanıń bir bólegin iyeleydi. Alp tawları bir-birlerinen pás shinkler arqalı ajıralıp turǵan tawlardıń diziminen ibarat. Uzınlıǵı 1200&nbsp;km, keńligi 50–260&nbsp;km. Eń iri shinkleri — Simplon (2005 m), Sen-Gotard (2108 m), Brenner (1371 m) hám b. Tawlar jónelisine kóndeleń jaylasqan shuqır salmalar (Bo-den kólinen Komo kóline shekem) Alp tawlarınıń batıs hám shıǵıs bólimlerine ajıratıp turadı. Alp tawlarınıń eń biyik bólimlerinde muzlıqlar hámda muzlıq payda etken relyef túrleri kóp. Shıǵıs Alp tawları (4049 m, Ber-nin tawı) batıs Alp tawları (4807 m, Monblan tawına)n pásirek. Olar hám ayırım dizbeklerge bólinip ketken. Alp tawları eteklerinde háktas, dolomitler keń tarqalǵan, karst rawajlanǵan. Taw eteklerinde klimat ortasha, taw biyikliklerinde bárqulla qar hám muzlıqlar bar, klimatıda suwıq. Muzlıqlardıń ulıwma maydanı. 4140&nbsp;km². Muzlıqlar hám mángi qarlardıń tómengi shegarası 2500– 3200 m biyiklikte . Eń kóp jawın arqa hám qubla jan bawırlarında jawadı (2000– 3000&nbsp;mm). Alp tawlarınan aǵıp túsetuǵın dáryalar (Reyn, Rona, Drava, Adije hám b.) sersuw, serostona, gidro-energiya imkániyatlarına bay. Kórkem kóller kóp: Jeneva, Syurix, Boden, Lago-Majore hám b. Tabiyiy ósimlik túrleri biyiklik kontinentlerin payda etken. Taw eteginen 800 m biyiklikke shekem mádeniy landshaftlar, 1200 m biyiklikler-de keń japıraqlı toǵaylar, 1300–1700 m biyikliklerde iyne japıraqlı toǵaylar bar. 2600 m den 3200 m ge shekem aralıqlar subalp putazarları, jaylawlar menen bánt. Taw dizbeklerinde tunneller qazılıp, temir jol hám avtomobil jolları ótkizilgen. Al-pinizm hám turizm keńnen rawajlanǵan.
Nagoya

**Nagoya** (Yapon tilinde: 名古屋市, Nagoya-shi) Yaponiyani'ń úlkenligi boyi'nsha úshinshi qalası'. Xonsyu atawi'nda, Ise qolti'ǵi' qi'rǵaǵi'nda jaylasqan. Aichi prefekturasi'ni'ń paytaxtı' bolǵan bul qalani'ń porti' Yaponiyani'ń Tokiyo, Osaka, Kobe, Yokogama, Chiba hám Hakatadaǵi' úlken portlari' menen teńlesedi. Sol menen birge Yaponiyani'ń ushinshi úlken metropoliteti Chuwkyou metropoliteni'ni'ń worayi'nda jaylasqan. 2000-i'nshi' ji'l statistika maǵli'wmatlari'na kóre Chuwkyou metropoliteni' 8.74 million xali'qqa iye bolǵan bolsa sonnan 2.17 millioni' Nagoya qalası'nda jasaǵan. Mashinasazli'qti'ń túrli bólimleri (máselen, elektrotexnika, radioelektronika, kemesazli'q, avtomobilsazli'q hám basqalar), qara hám reńli metallurgiya, neft ximiyasi' rawajlanǵan. Toqi'mashi'li'q (jún hám jasama gezlemeler islep shıǵari'w), azi'q-awqat, poligrafiya, farfor-keramika sanaati' kárxanalari' bar. Universitet, botanika baǵi', muzeyler, metropoliten bar. Arxitekturali'q yesteliklerden Acuta iybádatxanasi' (mil. baslari'nda quri'lǵan), qashr (1612), Tofukudzi iybádatxanası (735) saqlanǵan.

## Sırtqı siltemeler
Lozanna

**Lozanna** — Shveycariyanıń qubla bólegindegı qala. Vo kantonidıń administrativ orayı. Xalqı sanı 114,2 mıń adam (1998). Transport jolları túyini. Jeneva kóli qırǵaǵındaǵı xalqara ahmiyetke eye port. Aeroport bar. mashinasazlik, metallurgiya, poligrafiya, toqımashılıq, azıq-awqat, temeki sanaatları rawajlanǵan. Universitetler, (1537), joqarı texnika mektebi, muzeyler bar. Xalqara Olimpiya shólkeminiń shtav kvartirası. Xalqara turizm orayı. Lozannada xalqara kongress hám konferensiyalar ótkiziledi. qalaǵa rimlikler mánzilgaqı spatında tiykar salınǵan. Worta asirlerde yepiskoplik qalası bolǵan. Lozannada arxitekturalıq esteliklerden Notr-Dam soborı, gotika shirkewi, ratusha hám basqalar saqlanǵan. Házirgi zaman imáratlarinan húkimet imáratları bar. Kurort qala.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Labirint

**Labirint** (grek. labyrinthos) — xanaları júda kóp, jólekleri adamdı adastırıwshı úlken imárat. Grek mifologiyasında Krit atawı. padshası Minos ushın arxitektur hám maman mexanik Dedal L. qurǵan. Xavara (qad. Mısır)daǵı Amenemxet III ibadatxanası (er.al. 19-a. maydanı. 72 mıń m2) bir neshe zallardan ibárat bolıp, músin hám bortpa súwretler menen bezetilgen. 3 mıńǵa jaqın xanası bolǵan.

Kóshpe maǵınada — adamdı shalǵıtatuǵın qıyın jer, ilájin tabıw qıyın bolǵan hádiyse.

## Sırtqı siltemeler
Livorno

**Livorno** — Italiyanıń oraylıq bólegindegı qala. Livorno provinsiyasınıń administrativ orayı. Xalqı sanı 148 mıń adamdan aslam (2001). Liguri teńizi jaǵasındaǵı port. iri sawda orayı. Kemesazlıq, neftdi qayta islew, qara hám reńli metallurgiya, mashinasazlıq, elektrotexnika, ximiya, azıq-awqat sanaatı kárxanaları, teńiz akademiyası, muzey, teńiz akvariumi bar. Áskeriy teńiz bazası. 16— 18-a.lerge tiyisli arxitekturalıq estelikler saqlanǵan. L. Worta asirlerde qala bolǵan. 16-a.dıń 2-yarımınan Worta teńiz boyındaǵı eń kerekli xalqara portpa aylandı.

## Sırtqı siltemeler
Radio

**Radio** (lat. radio — nurlanıw, nur tarqataman) — 1) Xabarlardı radiotolqınlar (elektrmagnit tolqınlar) járdeminde uzaq aralıqdan sımsız uzatıw hám qabıl qılıw usılı. 1895-jılda A. S. Popov oylap tapqan; 2) sımsız uzatıw usılına tiykarlanıp fizik hádiyselerdi úyreniw, bul usıldan radiobaylanıs, radiroesitiriw, televideniye, radiomexanika, radiolokatsiya, islep Shıǵarıw háliyselerin avtomatlastırıw, uzaqtan turıp basqarıw (telebasqarıw)da, meditsinada hám basqa maqsetler ushın paydalanıw menen baylanıslı pán hám texnika tarawı. (q. Radiotexnika). 
 
## Sırtqı siltemeler

*Radio
Racional sanlar

**Ratsional sanlar** toplamı  \mathbb{Q} = \{ \frac{a}{b} : a \isin \mathbb{Z}, b \isin \mathbb{N}^+ \} \,\! 
 
**Ratsional sanlar** — ekki pútın sannıń qosımshası spatında kórsetiletin sanlar.

## Sırtqı siltemeler
Raketa

**Raketa** (ital. rocchetta — pilpirek) — belgili raketa janılǵısı (is jisimi) janǵanda payda bolatuǵın kúsh tásirinde háreketlenetin ushıwshı apparat. Raketa janılǵısı túrine kóre, qattı jaǵılgılı hám suyıq janılǵılı túrlerge bólinedi. Basqarılatuǵın hám basqarılmaytuǵın túrleri bar. Basqarılatuǵın ushıp ketip atqanda óz jónelisin (trayektoriyasın) ózgertiriwi múmkin. Bir basqıshlı hám kóp basqıshlı Raketalar bar. Kóp basqıshlı R. zaxira janılǵı salinǵan bólme, dvigatel qurılması, janılǵı beriw dizimi, basqarıw organları, apparatları hám basqalardan ibárat. Ol raketanıń belgili basqıshda ushıwın táminleydi. Janılǵı zaxirası tawsılgasın, birinshi basqısh Raketanıń ushıwda dawam etetuǵın basqa basqıshlarınan ajıraladı. Raketanıń baslanǵısh (start) massası bir neshe mıń tonnaǵa shekem bolıwı múmkin. Raketa áskeriy iste hám kosmonavtikada qollanadı. Raketa belgili ushırıw qurılmalarınan ushırıladı. Raketa áskeriy maqsetlerde, kosmosda, h.t.b islerde, xojalıq maqsetleri ushın isletiledi. Kosmik Raketalardıń jaratılıwı worıs alımları K.E.Siolkovskiy, N.I.Kibalchich, FL.Sander, V.P.Ptushko, S.P.Korolyov, sırt el alımları R.Goddard, G.Obert hám b. atı menen baylanıslı.

## Sırtqı siltemeler
Nant

**Nant** — Franciyanıń batıs bóleginde jaylasqan qala. Atlantika Luarası departamentınıń administrativ orayı. Xalqı sanı 278,7 mıń adam (1999). Transport jolları túyini. Luara dáryası boyındaǵı port (jılına 20 mln. tonnadan artıq júk artıp-túsiriledi): shetden neft, fosforit, toǵay ónimleri hám b. keltiriledi; neft ónimleri, mashinalar, ǵálle, un, azot, shetke shıǵarıladı. Metallurgiya, mashinasazlıq, jánede, kemasazlıq hám samolyotsazlıq rawajlanǵan. Ximiya, qaǵaz, neftdi qayta islew, azıq-awqat sanaatı kárxanaları bar. Un-t, kórkem óner, xalıq hám Bretani óneri muzeyleri bar. Arxitekturalıq esteliklerden 12—19-asirlerde qurılǵan imáratlar saqlanǵan.

## Sırtqı siltemeler
Nankin

**Nankin** (Qıtaysha Nanszin — qubla paytaxt) — Qıtaydıń shıǵıs bólegindegı qala. Szyansu provinsiyasınıń administrativ orayı. Xalqı 5,3 mln. kishi (1998). Yanszi dáryası tómengi aǵımındaǵı kerekli transport jolları túyini. Aeroport bar. Teńiz kemeleri kire alatuǵın port. Mámleketdiń iri ekonomikalıq, ilimiy hám mádeniy oraylarınan. Stanoksazlıq, elektr hám radio apparaturaları islep shıǵarıladı. avtomobilsazlıq hám awıl xojalıǵı mashinasazlıǵı, metallurgiya, ximiya, sement, toqımashılıq, azıq-awqat sanaatı kárxanaları, issıllıq elektr stansiyası bar. Qurılıs materialları islep shıǵarıladı. Ónermentshilik rawajlanǵan.

Nankinda Qıtay FAning filiali, topraqshunaslıq hám geografiya institutları, úniversitet hám basqa joqarı oqıw jurtları, kitapxana, muzeyler, botanika hám haywanat baǵları, rásatxana bar.

Nankinge mil. al. 472 jılda tiykar salınǵan. Túrli dáwirlerde qala atı hár túrli atalǵan. 1368—1421-jıllarda mámleket paytaxtı. 1421 — 1911-jıllarda Szyannan nayıplıgınıń orayı. 1853—64 jıllarda Taypinler mámleketi paytaxtı. 1911 — 12 jıllarda Sun Yatsen baslıq Qıtay Respublikası húkimetiniń qarargahi. 1912-jıldan Szyansu provinitsiyasınıń administrativ orayı. Administrativ hám tariyxiy esteliklerden "Imperator qalası" (14—15-ásirler), qala diywalı (uz. 34&nbsp;km), ibádatxanalar, baralar saqlanǵan.

## Sırtqı siltemeler
Radar

**Radar** [ing . radar (radio defecting and ranging, sózlerinen) — radiotolqınlar járdeminde obyektdi anıqlaw hám oǵan shekemgi aralıqdı ólshew, — radiolokatordı belgilew ushın hámmebap ádebiyatlarda isletiletuǵın termin. Ayrım waqıtları, radar qurılma dep hám ataladı.
 
## Sırtqı siltemeler

 
 
 
 

## Derekler
Reaktiv dvigatel

**Reaktiv dvigatel** — (ádetde, janılǵı janıwınan payda bolatuǵın gazеyimon birikpeler) aǵımı esabına reaktiv kúsh (tartıw kúshi) payda qılatuǵın dvigatel. Reaktiv dvigatelde túrli túrli energiya (issıllıq, yadro, quyash hám elektr energiyası, ximiyalıq energiya)nıń mexanik energiyaǵa aylanıwı esabına is birikpeleri aǵımınıń kinetik energiyası payda boladı, bunnan tısqarı, is birikpeleri dvigatelden atılıp shıqqanda teskeri kúsh payda bolıp, dvigateldi iyteredi. Sonıń ushın R.d.di qıyın dizim dep aytıw múmkin. Bul dizim birlemshi (dastlepki) energiya siltemesi (Mas, quyash energiyası), is birikpeleri hám energiyanı bir túrden ekkinshi túrge aylantırıwshı qurılma (yaǵnıy R.d.diń ózi) nen ibarat boladı.

Reaktiv háreket ideyası qadimnen belgili. Geron jaratqan shardı R. d.niń keleshegı dep aytıw múmkin. 10-a.den Qıtayda paroxlı raketalar payda boldı hám Shıǵısda, keyinshelik Evropada mushaqbazlıq, signal hám urısvar raketalar spatında bir neshe asir dawamında qollanilip keldi. Hám, 20-a. basına kelip (1903) K.E. Siolkovskiy suyıq janılǵılı R.d.nıń tiykarın saldı. R. Goddard 1926 j. suyıq janılgılı raketalardı ushirdi. V. P. Glushko jáhande birinshiler qatarında suyıqlıqlı reaktiv dvigateldi jaratdı. Onıń basshılıgında elektrotermik R.d. Jaratıldı hám sınaldı. 2-jáhan urısı (1939—45) jıllarında hawareaktiv dvigatelleri samolyotlarǵa ornatıldı. Urısdan keyingi jıllarda elektr raketa dvigatelleri hám yadro raketa dvigatelleri jaratıldı. R.d. barǵan sarı rawajlantırılıp barılmaqda.

R.d. isep atqan waqıtda atrapdaǵı (hawa)dan paydalanıwı yaki paydalanbawına qarap, 2 tiykarǵı toparǵa bolinedi. Atirápdaǵı hawadan paydalanatuǵın R.d. hawareaktiv dvigateli, paydalanilmaytuǵını raketa dvigateli (RD) dep ataladı. Barsha hawareaktiv dvigatellerinde energiya siltewi — janılǵıǵa dvigatel bortında boladı, is bóimleriniń kóp bólegi (hawa) bolsa atrapdan alınadı. RD da bolsa is bólekleriniń bárshe komponentleri onıń bortında boladı. R. d. texnika (aviatsiya, kosmonavtika hám b.) da qollanadı.

## Sırtqı siltemeler

## Derekler
Xans Kristian Anderson

**Аndеrsеn Xаns Kristian ** (02.04.1805, Оdensе q. — 1.8.1875, Kоpеngаgеn) — daniya jаzıwshısı. álemgе belgіlі bаlаlаr hám úlkеnlеrgе аrnаlǵаn еrtеklеr аvtоrı.

«Imprоvizаtоr» (1835), «Теk skripkаshı» (1837), «qоs bаrоnеssа» (1-3, 1849) romаnlаrı, «Mulаt» piyesası, «Aqın bаzаrı» (1842) jоljаzbа оshеrktеr kіtаbı, «Mеnіń ómіrіnniń еrtеgіsі» ómіrbаyanlıq kіtаbı t.b. Shıǵаrmаlаrı álеm оqıwshılаrınа jаqsı tаnıs. Nеgіzіnеn, ádеbiy еrtеkler, pоvеslеrı menen ataǵı shıqqan. «Bаlаlаrǵа аytılǵаn еrtеklеr» (1-3 kіt., 1835—37), «jаńа еrteklеr» (1845 — 48), «Оgiǵаlar» (1852 — 53) erteklerı tanılǵan. «qаyıspаs qаlаyı sоldаt» (1838), «Shoshqа bаǵıwshı» (1841), «Búlbúl» (1843), «Súykimsiz pаlаpаn» (1843), «qarshаqız» (1844), «kólеńkе» (1847), «Аnа» (1848) t.b. Tаnilǵаn еrtеk kіtаplаrındа jazıwshı hám tаzаlıǵı menen qızıqlıǵı, ádalat, jаqsılıq sеzіmlеrіń аshıp kórsеtkеn.

## Derekler
Temir

**Тemir** (, Fe) — Меndelеvtıń dáwirlik sistemasınıń 4 toparı 8 kategoriya elementı. Тártip nоmеrı - 26.

## Simvоlı
Тemir elеmеntiniń simvоlı - Fe (*Fеrrum* dep oqıladı).

## Таriyх

## Sırtqı siltemeler
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised (2005).
Xabarovsk

**Xabarovsk** (1893-jılǵa shekem Xabarovka) — Rossiya Federatsiyasındaǵı qala. (1880-j.dan), Xabarovsk úlkesi orayı, Amur dáryasınıń oń jaǵasındaǵı port. Uzaq shıǵıstıń áhmiyetli transport jolları túyini. Temir jol stansiyası. Aeroport bar. Xalqı sanı 583,1 mıń adam (2002). qala 1858-jıldan Xabarovka áskeriy postı tiykarında payda bolǵan, 1880-jıldan Primorye wálayatınıń administrativ orayı. 1884-jıldan Priamurye general-gubernatorlıǵı orayı. 1893-jıldan worıs sayaxatshısı Ye.P.Xabarov sharapına X. dep atalǵan. 1902-jılda Xabarovskda "Arsenal" áskeriy zavodı qurılǵan. 1904-jıldan Amur áskeriy flotınıń bazası. 20-a. baslarında X. Uzaq shıǵıstıń iri sawda orayına aylandı. 1926—38 jıllarda Uzaq shıǵıs úlkesı orayı. Mashinasazlıq hám metallsazlıq (stanoksazlıq, kemasazlıq hám keme ońlaw, kabel hám b. zavodlar), neftdi qayta islew, jenil, azıq-awqat sanaatı kárxanaları bar; qurılıs materialları islep shıǵarıladı, ximiyafarmatsevtika zavodı xizmet kórsetedi. 8 joqarı oqıw jurtı, 7 ún-t institut, 3 teatr, úlketanıw, ádebiyat, muzeyler, teleoray bar. qala átirapinda 3 sanatoriya, dem alıw orayı bar.

## Derekler