Qırǵızstandaǵı ekologiyalıq mashqalalar

**Qırǵızstandaǵı tiykarǵı ekologiyalıq máseleler** 2007-jılǵı Qırǵız Respublikasınıń Ekologiyalıq qáwipsizlik koncepciyasında juwmaqlanǵan hám 1995-jılǵı Milliy ekologiyalıq háreketler rejesi, 2009–2011 jıllarǵa arnalǵan Mámleketti rawajlandırıw strategiyası, Biologiyalıq hár túrlilik strategiyası (2002) sıyaqlı basqa da ekologiyalıq siyasat hújjetlerinde qaralǵan.

Ekologiyalıq qáwipsizlik koncepciyası Qırǵızstandaǵı ekologiyalıq mashqalalardı global, regional hám milliy dárejede qarastıradı.

## Qırǵızstandaǵı global ekologiyalıq máseleler
Qırǵızstanda kóplegen mashqalalar, sonday-aq, tómendegiler bar:

Global klimat ózgerisi, ozon qatlamınıń buzılıwı, shólleseniw hám biohár túrliliktiń joǵalıwı házirgi waqıtta Qırǵızstan kún tártibindegi global ekologiyalıq máseleler qatarına kiredi.

* *[[Qırǵızstandaǵı klimat ózgerisi|Global klimat ózgerisi]].* Qırǵızstan global klimat ózgerisi mashqalasın tán aldı hám 2003-jılı BMTdıń Klimat ózgerisi tuwralı ramkalıq konvenciyasına Kioto protokolın ratifikaciya qıldı. Mámlekettiń energetika sektoru jámi kómir qıshqıl gazı emissiyasınıń, shama menen, úshten eki bólegine juwapker dep esaplanadı. Qırǵızstandaǵı global klimat ózgerisi menen baylanıslı másele — muzlıqlardıń eriwi bolıp tabıladı. Sońǵı waqıtta muzlıqlar iyelegen maydan 20 payızǵa qısqardı hám 2100-jılǵa shekem mámleketindegi muzlıqlar tolıq joq bolıp ketiwi múmkin degen qáwipler bar.
* *Ozon qatlamınıń buzılıwı.* Qırǵızstan ozon qatlamınıń buzılıwı global mashqalasın tán aldı hám 2000-jılı Ozon qatlamın qorǵaw boyınsha Vena konvenciyasına Monreal protokolın ratifikaciya qıldı.
* *Shóllesiw.* Mámleket shólleseniw mashqalasın tán aldı hám 1999-jılı BMTdıń Shólleseniwge qarsı gúres konvenciyasına qosıldı. Shólleseniw Qırǵızstan ushın haqıyqıy qáup tuwdıradı. 2009–2011 jıllarǵa arnalǵan Mámleketti rawajlandırıw strategiyasına muwapıq, jámi 10,6 million gektar awıl xojalıǵı jerleriniń 88 payızdan aslamı degradaciyaǵa ushıraǵan hám shólleseniw processinde dep tabılǵan.
* *[[Biohár túrliliktiń joǵalıwı]].* Biologiyalıq hár túrlilik boyınsha Qırǵızstan dúnyada áhmiyetli orın iyeleydi: onıń maydanı dúnya qurıqlıǵınıń tek 0,13 payızın qurasa da, dúnyadaǵı barlıq belgili túrlerdiń, shama menen, 1 payızı usı jerde jasaydı. Biohár túrlilik strategiyası hám háreketler rejesine muwapıq, biohár túrlilikke tónetuǵın qáwipler antropogen xızmet penen baylanıslı. Ekologiyalıq qáwipsizlik koncepciyasında shóllesiw hám klimat ózgerisi biohár túrlilikke tásir etiwshi tábiyǵıy faktorlar retinde kórsetilgen. Qırǵızstan 1996-jılı Biologiyalıq hár túrlilik tuwralı konvenciyaǵa qosıldı.

## Qırǵızstandaǵı regional ekologiyalıq máseleler

* *[[Taw-kán sanaatı]] shıǵındıları.* Taw-kán sanaatı shıǵındıları Qırǵızstan hám qońsılas mámleketlerdiń átirap-ortalıǵına tuwrıdan-tuwrı qáup tuwdıradı. Tawlı aymaqlarda jaylasqan taw-kán kárxanaları júz millionlaǵan tonna qaldıq taw jınısların hám damba-shıǵındılardı payda etti, olar átirap-ortalıqtı awır metallar, radioaktivli materiallar hám cianid penen pataslanıwınıń turaqlı deregi bolıp xızmet etedi. Shıǵındılardıń tiykarǵı bólegi dárya basseynlerinde jaylasqan bolıp, Qırǵızstan jer silkiniwi hám kóshkiler sıyaqlı tábiyǵıy apatlarǵa beyim bolǵanlıǵı sebepli, bul jaǵday shegara pataslanıw qáwpin arttıradı. Qırǵızstan, Qazaqstan, Ózbekstan hám Tájikstannıń shegara boyı aymaqlarında zıyan kórishi múmkin bolǵan xalıq sanı 5 million adamdı quraydı.
* *Suw resurslarına bolǵan basım.* Tábiyǵıy resurslardan birgelikte paydalanıw Oraylıq Aziya mámleketleri arasındaǵı áhmiyetli másele bolıp tabıladı. Qırǵızstan hám Tájikstan Ámiwdárya hám Sırdárya dáryalarınan baslanatuǵın úlken suw resurslarına iye. Sovet dáwirinde bul resurslar gaz, neft hám elektr energiyası ornına Ózbekstan, Qazaqstan hám Túrkmenstan menen almasılatuǵın edi. Biraq, Narın dáryasındaǵı Qambarata-1 GESi hám Sırdáryadaǵı Toqtaǵul GESi sıyaqlı zamanagóy damba joybarları regional suw basımına tásir etti. 1990-jıllardıń aqırına kelip Sovet dáwirindegi resurs almasıw sisteması tolıq buzıldı hám siyasiy erksizliktiń jetispewshiligi hám de óz ara isenimsizlik sebepli jańa sistema ele qáliplespedi.

## Milliy ekologiyalıq máseleler
* *Hawanıń pataslanıwı.* Sońǵı jılları qala oraylarında hawanıń pataslanıwı salmaqlı mashqalaǵa aylandı. Tiykarǵı pataslanıw derekleri — energetika, qurılıs materialları sektorı, taw-kán sanaatı, kómirden paydalanatuǵın úy xojalıqları hám transport esaplanadı.
* *Suwnıń pataslanıwı.* Suwnıń pataslanıwınıń tiykarǵı derekleri — sanaat shıǵındı suwları, awıl xojalıǵı shıǵındıları, xojalıq suwları hám taw-kán drenajları bolıp tabıladı. Qalalardaǵı shıǵındı suwlardı jıynaw sistemaları barlıq suwlardıń tek 70 payızın jıynaydı, al ulıwma kólemniń tek 20 payızı tazalaw qurılmalarına jiberiledi.
* *Taw ekosistemalarınıń degradaciyası.* Qırǵızstan tawlı mámleket bolıp, onıń aymaǵınıń 90 payızı 1500 metrden bálentlikte jaylasqan. Taw-kán hám infrastruktura joybarlarınıń taw ekosistemalarına úlken texnologiyalıq basımı tábiyǵıy teńsalmaqlıqtıń buzılıwına alıp keldi.
* *Qattı shıǵındılardı basqarıw.*
: Sanaat shıǵındıları. Qırǵızstanda 250 million kub metr toksikalıq hám radioaktivli shıǵındıları bar 92 taw-kán obyekti jaylasqan. 1999-jıldan 2007-jılǵa shekem bul obyektler iyelegen maydan 189,3 gektardan 381 gektarǵa shekem arttı.
: Qala shıǵındıları. Xojalıq shıǵındıların basqarıw sanitariya hám ekologiyalıq talaplarǵa juwap bermeydi. Mısalı, Bishkek qalasınıń 3,3 million kub metrge arnalǵan poligonında házirgi waqıtta 24 million kub metr shıǵındı jıynalǵan.
* *Tábiyǵıy hám texnogen qáwipler.* Qırǵızstan aymaǵında 20 dan artıq tábiyǵıy qáwipler, sonday-aq, jer silkiniwleri, kóshkiler, qar kóshkileri, sel hám suw tasqınları turaqlı tónip turadı.
* *Orman pútinligi.* 2018-jılǵı Orman landshaftınıń pútinligi indeksi boyınsha Qırǵızstan 10 ballıq sistemada 8,86 ball alıp, 172 mámleket ishinde 13-orındı iyeledi.

## Kommerciyalıq emes shólkemlerdiń roli
Qırǵızstandaǵı ekologiyalıq NGOlar ekologiyalıq mashqalalardı turaqlı túrde bahalap baradı hám Qırǵız ekologiyalıq jańalıqlar xızmeti — EKOIS http://www.ekois.net saytında maǵlıwmatlar berip baradı.

## Derekler