Qala

**Qala** — úlken kólemdegi adam jasaytuģın mákan. "Qala" ataması pútkil dúnyada hár túrli mániske iye bolıp, ayırım jerlerde elatlı punktler júdá kishi bolıwı múmkin. Hátte, atama úlkenirek elatlı punktler menen sheklengen jerlerde de, olardıń ólshemleri ushın tómengi shegaranıń ulıwma kelisilgen anıqlaması joq. Tar mániste, qala aǵzaları tiykarınan awıl xojalıǵına baylanıslı bolmaǵan wazıypalar menen shuǵıllanatuǵın hákimshilik belgilengen shegaralarǵa iye turaqlı hám tıǵız xalıq jasaytuǵın jer sıpatında anıqlanıwı múmkin. Qalalar, ádette, turaq jay, transport, sanitariyalıq xojalıq, kommunal xojalıq, jerden paydalanıw, tovarlar islep shıǵarıw hám baylanıs boyınsha keń kólemli sistemalarǵa iye. Olardıń tıǵızlıǵı adamlar, mámleketlik shólkemler hám isbilermenler arasındaǵı óz-ara baylanıslardı jeńillestiredi, ayırım waqıtları processtegi hár qıylı táreplerge payda keltiredi. Máselen, tovarlar hám xızmetlerdi bólistiriwdiń nátiyjeliligin arttıradı.

Táriyxıy jaqtan qala turǵınları ulıwma insaniyattıń az bólegin quraǵan, biraq eki ásirlik misli kórilmegen hám jedel urbanizaciyadan keyin házirgi waqıtta dúnya xalqınıń yarımınan kóbi qalalarda jasaydı. Bul bolsa global turaqlılıq ushın tereń aqıbetlerge alıp keldi. Házirgi qalalar ádette úlken metropolitan aymaqlar hám qalalıq rayonlardıń tiykarın quraydı - jumıs penen támiyinlew, kewil ashar hám bilimlendiriw ushın qala oraylarına baratuǵın kóplegen jolawshılardı jaratadı. Biraq, globallasıw kúsheyip baratırǵan dúnyada barlıq qalalar usı regionlardan tısqarıda da hár qıylı dárejede globallıq baylanısqa iye. Bul tásirdiń artıwı qalalardıń turaqlı rawajlanıw, klimat ózgeriwi hám global salamatlıq sıyaqlı global máselelerge de úlken tásir kórsetetuǵının ańlatadı. Xalıqaralıq jámiyetshilik global mashqalalarǵa usı tiykarǵı tásirler sebepli, Turaqlı rawajlanıwdıń 11-maqseti arqalı turaqlı qalalarǵa investiciya kirgiziwge ayrıqsha áhmiet qaratqan. Transportlardıń nátiyjeliligi hám jerdiń az paydalanılıwı sebepli tıǵız jaylasqan qalalarda xalıq az jaylasqan aymaqlarǵa qaraǵanda bir adamǵa tuwra keletuǵın ekologiyalıq orın az bolıwı múmkin. Sonıń ushın ıqsham qalalar kóbinese klimat ózgeriwi menen gúresiwdegi áhmietli element sıpatında atap ótiledi. Biraq, bul koncentraciya qala ıssılıq atawların payda etiw, pataslanıwdı jámlew, suw támiynatı hám basqa resurslardı stresske salıw sıyaqlı ayırım áhmiyetli zıyanlı tásirlerge de iye bolıwı múmkin.

## Mánisi

### Qala posyolkaları
Qala aymaǵı (qala yamasa posyolka) ushın xalıq sanınıń keń tarqalǵan anıqlamaları 1500 den 50 000 adamǵa shekem, AQShtıń kópshilik shtatları bolsa 1500 den 5000 adamǵa shekem bolıwı kerek. Ayırım yurisdikciyalar bunday kriteriyalardı belgilemeydi.

Milliy sanaqlarda xalıqtı qala sıpatında klassifikaciyalaw ushın xalıq, xalıqtıń tıǵızlıǵı, turaq jaylar sanı, ekonomikalıq funkciya hám infrastruktura sıyaqlı faktorlardan paydalanıladı.

### Qala

Qala basqa adam jasaytuǵın mákan jaylardan salıstırmalı úlken kólemi menen, sonday-aq, oraylıq hákimiyat tárepinen beriliwi múmkin bolǵan wazıypaları hám ayrıqsha simvollıq statusı menen ajıralıp turıwı múmkin. Atama, sonday-aq, qalanıń fizikalıq kósheleri hám imaratlarına yamasa ol jerde jasaytuǵın adamlardıń jıynaǵına da tiyisli bolıwı múmkin. Ulıwma mániste awıllıq emes, al qalalıq aymaqlardı ańlatıw ushın qollanılıwı múmkin.

"Funkcional anıqlama" boyınsha, qala tek kólemi menen emes, al úlken siyasiy quramdaǵı ornı menen de ajıralıp turadı. Qalalar óziniń átirapındaǵı úlken aymaqlar ushın hákimshilik, sawda, diniy hám mádeniy xablar bolıp xızmet etedi. Qalada mádeniy hár túrlilik bolganı ushın sawatlı elitanıń bolıwı kóbinese qalalar menen baylanıslı boladı. Ápiwayı qalada mámleketlik xızmetkerlerdi qollap-quwatlaw ushın professional basqarıwshılar, tártip-qaǵıydalar hám salıq salıwdıń bazı bir túri (azıq-awqat hám basqa zárúr zatlar yamasa olar ushın sawda qılıw quralları) boladı.(Bunday shólkemlestiriw qáwim yamasa awıldaǵı ulıwma maqsetlerge qońsılar arasındaǵı rásmiy emes kelisimler yamasa basshınıń basshılıǵı arqalı erisiletuǵın ádettegi gorizontal qatnasıqlarǵa qarama-qarsı). Húkimetler miyrasxorlıq, din, áskeriy kúsh, kanallar qurıw, azıq-awqat bólistiriw, jerge iyelik etiw, awıl xojalıǵı, sawda, óndiris, qarjı sıyaqlı miynet sistemalarına yamasa olardıń kombinaciyasına tiykarlanıwı múmkin. Qalalarda jasaytuǵın jámiyetler kóbinese civilizaciya dep ataladı.

## Etimologiyası
Qala sózi áyyemgi francuz tilinen alınǵan: cité, ózi latın tilinen alınǵan: civitas, yaǵnıy "puqaralıq" yamasa "mámleket" degen mánisti bildiredi. Tiyisli (múmkin) civilizaciya latınsha civitas túbirinen alınǵan bolıp, dáslep "puqaralıq" yamasa "jámáát aǵzası" degen mánisti ańlatadı hám aqır-aqıbetinde urbslar menen sáykes keledi. Yaǵnıy fizikalıq mániste "qala" degen mánisti bildiredi. Rimniń «civitas»ı greklerdiń «polis»ı menen tıǵız baylanıslı bolıp, «metropolis» sıyaqlı inglis sózlerinde ushırasatuǵın jáne bir ulıwma túbir esaplanadı.

Toponimikalıq terminologiyada ayırım qala hám posyolkalardıń atları astionimler dep ataladı (áyyemgi grek tilinde √στυ "qala yamasa qalasha" hám √νομα "at").

## Geografiyası
Qalalar geografiyası qalalar menen de, olardıń ishki dúzilisi menen de shuǵıllanadı. Qalalar Jer sharı qurǵaqlıq maydanınıń 3% ke jaqın bólegin iyeleydi.

### Ornı

Táriyxta qalalardıń jaylasıwı tábiyiy, texnologiyalıq, ekonomikalıq hám áskeriy sharayatlarga qarap hár qıylı bolǵan. Suwdan paydalanıw qalalardıń jaylasıwı hám ósiwinde burınnan tiykarǵı faktor bolıp kelgen. XIX ásirde temir jol transportınıń payda bolıwı sebepli júzege kelgen ayrıqsha jaǵdaylarǵa qaramastan, házirgi waqıtta dúnyadaǵı qala xalqınıń kópshiligi teńiz boyı yaki dárya boyında jasaydı.

Qala rayonları, ádette, ózleri azıq-awqat ónimlerin islep shıǵara almaydı. Ssonıń ushın olardı qollap-quwatlaytuǵın ishki aymaqlar menen qanday da bir qatnasıqlardı rawajlandırıwı kerek. Uzaq aralıqtaǵı sawdada áhmiyetli rol oynaytuǵın kánshilik qalaları sıyaqlı ayrıqsha jaǵdaylarda ǵana qalalar olardı azıqlandıratuǵın awıldan ajıratılǵan. Solay etip, ónimdarlıq aymaq ishindegi oraylasıw ornalasıwǵa tásir etedi, sebebi teoriyada ekonomikalıq kúshler optimal óz-ara erisiw múmkin bolǵan jerlerde bazar orınların jaratıwdı qollap-quwatlaydı.

### Orayı

Qalalardıń basım kópshiliginde ayrıqsha ekonomikalıq, siyasıy hám diniy áhmiyetke iye imaratlar jaylasqan oraylıq maydan bar. Arxeologlar bul aymaqtı grek tilinde temenos yamasa qorǵan dep ataydı. Bul orınlar táriyxıy jaqtan qalanıń oraylıǵın hám áhmiyetin onıń keń tásir sheńberinde sáwlelendiredi hám kúsheytedi. Búgingi kúnde qalalarda qala orayı yamasa qala orayı, geyde oraylıq isbilermenlik rayonı bar.

### Jámiyetlik orın

Qalalarda, ádette, hár kim barıwı múmkin bolǵan jámiyetlik orınlar boladı. Olarǵa jeke menshik múlktiń jámiyet ushın ashıq jerleri, sonday-aq jámiyet múlki hám ulıwma múlk sıyaqlı jámiyetlik jer formaları kiredi. Batıs filosofiyası grek agora dáwirinen baslap fizikalıq jámiyetlik keńislikti simvolikalıq jámiyetlik tarawdıń substrati sıpatında qarap keledi. Jámiyetlik kórkem-óner jámiyetlik orınlardı bezeydi (yaki disfiguralaydı). Qalalar ishindegi parkler hám basqa tábiyiy orınlar turǵınshılarǵa qurılıs ortalıǵınıń qattılıǵı hám turaqlılıǵınan jeńillik beredi. Qalalardıń jasıl aymaqları jámiyetlik mákannıń jáne bir komponenti bolıp, ásirese, ıssı klimatlı qalalarda qalalardıń ıssılıq atawı effektin jumsartıw paydasın beredi. Bul mákanlar uglerod balansınıń buzılıwı, jasaw orınlarınıń ekstremal joǵalıwı, elektr energiyası hám suwdıń jumsalıwı, insan salamatlıǵı ushın qáwiplerdiń aldın aladı.

## Táriyxı

Qalalardıń Chatal-Xuyuk sıyaqlı protoshahar mákan jaylarınan payda bolıwı erte urbanizaciyanıń hár qıylı tájiriybelerin kórsetiwshi sızıqlı emes rawajlanıw bolıp esaplanadı. Iyerix, Aleppo, Bibl, Fayyum, Yerevan, Afina, Matera, Damashq hám Argos qalaları eń uzaq waqıt úzliksiz jasawǵa dawager qalalar qatarına kiredi****.

Xalıqtıń tıǵızlıǵı, simvollıq funkciyası hám qala qurılısı menen xarakterlenetuǵın qalalar mıń jıllar dawamında jasap kelgen. Ádettegi kózqarasta civilizaciya hám qala awıl xojalıǵınıń rawajlanıwı menen dawam etti, bul artıqsha azıq-awqat ónimlerin islep shıǵarıw hám sol arqalı sociallıq miynet bólistiriliwi (sociallıq stratifikaciya menen) hám sawdanı támiyinlew imkaniyatın berdi. Dáslepki qalalarda dánxanalar, geyde ibadatxana bolǵan. Azshılıqtıń kózqarası qalalar awıl xojalıǵısız, alternativ tirishilik quralları (balıq awlaw), máwsimlik jámáát baspanaları sıpatında paydalanıw, qorǵanıw hám hújimshi áskeriy shólkemlestiriw ushın tiykar sıpatındaǵı bahası yamasa ózine tán ekonomikalıq funkciyası sebepli payda bolǵan bolıwı múmkin dep esaplaydı. Qalalar aymaq ústinen siyasiy hákimiyattı ornatıwda áhmiyetli rol oynaǵan.  Aleksandr Makedonskiy sıyaqlı áyyemgi basshılar olarǵa tiykar salǵan hám jigerlilik penen jaratqan.

## Derekler