Shıǵarıw qurılması

**Shıǵarıw qurılması** — bul kompyuter apparatlıq támiynatınıń informaciyanı yaki maǵlıwmattı adam qabıllay alatuǵın formaǵa, yaki tariyxıy jaqtan, basqa kompyuterlestirilmegen úskeneler menen paydalanıw ushın fizikalıq mashina oqıy alatuǵın formaǵa aylandıratuǵın hár qanday bólegi. Bul tekst, grafika, seziw, audio yaki video bolıwı múmkin. Mısallar qatarına monitorlar, printerler hám dawıs kartaları kiredi.

Óndirislik ortalıqta shıǵarıw qurılmalarına jáne qaǵaz lenta hám perfokartalar ushın «printerler» de kiredi, ásirese lenta yaki kartalar keyinnen óndirislik úskenelerdi basqarıw ushın qollanılatuǵın jaǵdaylarda, mısalı, tolıq kompyuterlestirilmegen elektr robototexnikası bar óndirislik toqıw stanogı.

## Vizual

Displey qurılması – bul kompyuter ekranında kóriw arqalı shıǵarıwdı kórsetetuǵın eń keń tarqalǵan shıǵarıw qurılması túri. Shıǵarıw ekranda waqıtsha payda boladı hám ańsatlıq penen ózgertiliwi yaki óshiriliwi múmkin.

Barlıǵı bir qurılmada jámlengen kompyuterler, noutbukler, qol kompyuterleri hám basqa qurılmalar menen; displey qurılması ushın «displey ekranı» termini qollanıladı. Displey qurılmaları jáne úy oyın-zawıq sistemalarında, mobil sistemalarda, kameralarda hám video oyın sistemalarında qollanıladı.

Displey qurılmaları qálegen konfiguraciyanı jaqtılandırıw arqalı súwretlerdi payda etedi. Rastrlı displey qurılmaları qatarlar hám baǵanalardan ibarat 2 ólshemli matrica túrinde shólkemlestirilgen. Bul bir sekundta bir neshe márte, ádette tutınıwshı qurılmalarında 60, 75, 120 yaki 144 Gc jiyilikte ámelge asırıladı.

### Interfeys

Kompyuterdiń oraylıq processorı (CPU) menen displey arasındaǵı interfeys Grafikalıq Processor Blogı (GPU) bolıp tabıladı. Bul processor kadr buferinde súwretlerdi payda etiw ushın qollanıladı. Súwret displeyge jiberiwi kerek bolǵanda, GPU óz súwretin video displey kontrolleri arqalı video signalın payda etiw ushın jiberedi, sońınan bul signal HDMI, VGA yamasa DVI sıyaqlı displey interfeysine jiberiledi.

GPUlar diskret hám integraciyalanǵan bloklarǵa bóliniwi múmkin, birinshi túri sırtqı blok bolsa, ekinshisi CPU kristalınıń ishine kirgizilgen. Diskret grafikalıq kartalar derlik bárqulla PCI Express shinası arqalı xost kompyuterge jalǵanadı, al eski grafikalıq kartalar AGP yamasa PCI di paydalanǵan bolıwı múmkin. Geypara mobil kompyuterler Thunderbolt (PCIe arqalı) járdeminde sırtqı grafikalıq kartanı qollap-quwatlaydı.

### Format faktorları

#### Monitor
Monitor - bul ádette stol kompyuteri menen birge qollanılatuǵın yamasa noutbuk penen birge sırtqı displey retinde paydalanılatuǵın óz aldına turǵan displey. Monitor HDMI, DisplayPort, VGA hám basqa da displey kabelleri arqalı xost kompyuterge jalǵanadı.

Eski monitorlar CRT texnologiyasın qollansa, zamanagóy monitorlar kóbinese TFT-LCD, LED, OLED hám basqa da kóplegen texnologiyalardı paydalanatuǵın jalpaq panelli displeyler bolıp tabıladı.

#### Ishki displey
Derlik barlıq mobil qurılmalar ishki displeyge iye. Bul ishki displeyler LVDS yamasa eDP sıyaqlı ishki displey interfeysleri arqalı kompyuterge jalǵanadı. Bunday displeylerdiń tiykarǵı artıqmashılıǵı olardıń kóship júriwge qolaylılıǵı bolıp tabıladı.

#### Terminal

Zamanagóy pikselge-baǵdarlanǵan displeyler payda bolmastan burın kompyuter terminalları qollanılǵan, olar VDU dep atalatuǵın háriplerge baǵdarlanǵan displey qurılması hám kompyuter klaviaturasınan ibarat bolǵan.

Bul terminallar kóbinese bir túsli bolıp, tek tekst kórsete alatuǵın edi. Ápiwayı grafika ASCII grafika hám qutısha sızıw belgileri járdeminde kórsetiliwi múmkin edi. Teleprinterler usı qurılmalardıń aldınǵıları bolǵan.

#### Proektor

Proektor - bul joqarı quwatlı lampa járdeminde kompyuter súwretin betke proekciyalaytuǵın displey. Bunday displeyler slayd-show prezentaciyaların kórsetiw yamasa kino kórsetiwlerde qollanıladı.

### Texnologiyalar
Displey texnologiyaları islew principi, jaqtılandırıw (yamasa onıń joqlıǵı), piksel jaylasıwı hám basqa da belgilerine qarap klassifikaciyalanadı.

; Katod-nur trubkası (KNT)
: KNT ekranları súwretti elektron trubkası járdeminde payda etedi, ol súwretlerdi kórsetiw ushın piksellerdi jaqtılandırıw maqsetinde fosfor qaplanǵan ekranǵa elektronlardı jiberedi.

; Suyıq kristall displeyi (SKD)
: SKD - bul súwretlerdi payda etiw ushın suyıq kristallardı qollanatuǵın displey texnologiyası.

; Juqa plyonkalı tranzistor (JPT)
: JPT SKD menen birge qollanılatuǵın tranzistorlardıń juqa qatlamına tiyisli.

; Jaqtılıq diodlı artqı jaqtılandırıwlı SKD
: Artqı jaqtılandırıw ushın jaqtılıq diodların qollanatuǵın SKD displeyi. Jaqtılıq diodlı artqı jaqtılandırıw qollanılmastan aldın, Suwıq Katodlı Fluorescent (SKF) trubkaları qollanılǵan. Jaqtılıq diodlı displeyler súwret payda etiw ushın jaqtılıq diodlar massivin qollanadı.

; Organikalıq jaqtılıq shıǵarıwshı diod (OJSHD)
: Jaqtılıq diodlı displeyden ayırmashılıǵı, OJSHD displeyi artqı jaqtılandırıwdı qollanbaydı.

; Elektron qaǵaz (e-ink)
: An e-ink (E-sıya) displeyi basılǵan qaǵazǵa uqsas súwret payda etiw ushın kapsulalanǵan pigmentti qollanadı, ádette elektron kitap oqıw qurallarında qollanıladı.

### Reńli shıǵarıw

#### Monoxromlı displey
Monoxromlı displey - bul reńli monitorlar keń tarqalmastan aldın, 1960-jıllardan 1980-jıllarǵa shekem esaplaw texnikasınıń dáslepki dáwirinde keń tarqalǵan KNT túri.

Olar ele de kompyuterlestirilgen kassalıq esapqa alıw sistemalarında keń qollanıladı. Jasıl ekran jasıl «P1» fosfor ekranın qollanatuǵın monoxromlı monitordıń keń tarqalǵan atı bolǵan.

#### Reńli displey
Reńli monitorlar, geyde RGB monitorları dep atalatuǵın, bir signaldı qabıl etetuǵın monoxromlı displeyden ayırmashılıǵı, úsh bólek signaldı (qızıl, jasıl hám kók) qabıl etedi. Túsli monitorlar RGB reń modelin aktivleskende qızıl, jasıl hám kók bolıp kórinetuǵın úsh túrli fosfordı qollanıw arqalı ámelge asıradı. Fosforlardı bir-birine jaqın jaylastırıp hám olardı hár túrli intensivlikte aktivlestirip, túsli monitorlar sheksiz sanda reńlerdi jaratıwı múmkin. Biraq, ámelde hár qanday monitor kórsete alatuǵın haqıyqıy reńler sanı video adapter tárepinen basqarıladı.

## Esitiw

Dinamik - bul drayver dep atalatuǵın terbelmeli túrlendirgish arqalı ses shıǵaratuǵın shıǵarıw qurılması. Oǵan sáykes keletuǵın kirgiziw qurılması - mikrofon.

Dinamikler kompyuterdiń ses kartasına hár túrli interfeysler arqalı qosıladı, mısalı, analog audio ushın telefon konnektorı yamasa cifrlı audio ushın SPDIF. Dinamikler kabeller arqalı jalǵanıwı múmkin bolsa da, sımsız dinamikler Bluetooth sıyaqlı radio texnologiyası arqalı qabıllawshı qurılmaǵa jalǵanadı.

Dinamikler kóbinese jup bolıp qollanıladı, bul dinamik sistemasına poziciyalıq audio shıǵarıwǵa múmkinshilik beredi. Birden kóp jup qollanılǵanda, bul qorshaǵan ses dep ataladı.

Ayırım kompyuter modelleri ishki dinamikke iye boladı, bul kólemi esabınan audio sapasın qurban etiwi múmkin. Mısalı, smartfonnıń ishki dinamigi paydalanıwshılarǵa sırtqı dinamik jalǵamastan media tıńlawǵa múmkinshilik beredi.

### Interfeys

Esitiw shıǵarıw qurılması menen kompyuter arasındaǵı interfeys - ses kartası. Ses kartaları kompyuterdiń ana platasına kirgizilgen bolıwı, keńeytiw kartası retinde ornatılıwı yamasa stol blogı túrinde bolıwı múmkin.

Ses kartası analog yamasa cifrlı shıǵarıw usınıwı múmkin. Sońǵı jaǵdayda, shıǵarıw kóbinese SPDIF arqalı elektr signalı yamasa TOSLINK dep atalatuǵın optikalıq interfeys túrinde jiberiledi. Cifrlı shıǵarıwlar sońınan AV qabıllaǵısh tárepinen dekodlanadı.

Sımsız audio jaǵdayında, kompyuter tek radio signalın jiberedi, al dekodlaw hám shıǵarıw juwapkershiligi dinamikke ótedi.

### Form-faktorlar

#### Kompyuter dinamikleri

Dinamikler hár qanday maqsette qollanıla alsa da, kompyuter qollanıwı ushın arnawlı islengen kompyuter dinamikleri bar. Bul dinamikler stolda turıw ushın dizayn islengen, sonlıqtan olar ádettegi dinamikler sıyaqlı úlken bola almaydı.

Kompyuter dinamikleri USB arqalı quwatlanıwı múmkin hám kóbinese 3.5mm telefon konnektorı arqalı jalǵanadı.

#### JK dinamigi
JK dinamigi - bul IBM JK sáykes kompyuterlerge ornatılǵan ápiwayı dawıs kúsheytkish. Ses kartası menen qollanılatuǵın dinamikten ayırmashılıǵı, JK dinamigi tek kvadrat tolqınlardı payda etiw ushın arnalǵan, mısalı, signal beriw sıyaqlı dawıslar shıǵarıw ushın.

Zamanagóy kompyuterler JK dinamigi retinde pezoelektrlik zummer yamasa kishi dinamikti qollanadı.

JK dinamikleri qosılıwda ózin-ózi tekseriw waqtında kompyuterdiń júkleniw processindegi qátelerdi anıqlaw ushın qollanıladı, bunda video shıǵarıw qurılmasınıń bar bolıwı hám islewi talap etilmeydi.

#### Studiyalıq monitor

Studiyalıq monitor - bul studiya ortalıǵında qollanılatuǵın dinamik. Bul dinamikler anıqlıq ushın optimallastırılǵan. Monitor tegis (sızıqlı) jiyilik juwabın beredi, bul belgili bir jiyiliklerdi kúsheytpeydi yamasa hálsizletpeydi.

#### Naushnikler
Naushnikler, minigarnituralar hám qulaq ishine salınatuǵın qurılmalar - bul paydalanıwshınıń basına yamasa qulaǵına tiykarlanǵan dinamiktiń bir túri.

Dinamikten ayırmashılıǵı, naushnikler jaqın jerdegi adamlarǵa esitiliwi ushın arnalmaǵan, bul olardı jámiyetlik jerlerde, keńsede yamasa basqa tınısh ortalıqlarda qollanıwǵa qolaylı etedi.

Shawqımdı bastırıwshı naushnikler átirapdaǵı shawqımdı azaytıw múmkinshilikleri menen islengen, olar belsendi shawqımdı bastırıw texnologiyasın qollanıwı múmkin.

### Texnologiya
Dinamikler bir neshe komponentlerden quralǵan qaplama ishinde jaylasqan, mısalı bir neshe drayverler, aktiv kúsheytkishler, krosoverler hám basqa da elektronika. Adam esitiwiniń tolıq jiyilik diapazonın qayta islep shıǵarıw ushın bir neshe drayverler qollanıladı, tviterler joqarı tonlardı, al vuferler tómen tonlardı shıǵaradı. Tolıq diapazonlı dinamikler ilajı bolǵanınsha kóbirek jiyilik juwabın shıǵarıw ushın tek bir drayverdi qollanadı.

Hi-Fi dinamikler joqarı sapalı ses shıǵarıwǵa urınsa da, kompyuter dinamikleri ólsheminiń sheklengenligi hám arzan bolıwı sebepli bul táreplerde jeńillik bolıwı múmkin, sonıń nátiyjesinde keyingiler kóbinese tolıq diapazonlı dinamiklerdi qollanadı.

## Seziw arqalı qabıllaw

### Brayl displeyi

Jańartılatuǵın brayl displeyi betindegi tesiklerden kóterilgen iyneler arqalı brayl háriplerin shıǵaradı. Bul ádette kóriw qábileti sheklengen adamlar tárepinen ekran oqıwshınıń ornına qollanıladı.

### Gaptikalıq texnologiya
Gaptikalıq texnologiya tiyisiw sezimin payda etiw ushın vibraciya hám basqa da qozǵalıslardı qollanıwdı óz ishine aladı. Gaptikalıq texnologiya 1990-jıllardıń aqırında oyın basqarıwshılarında qollanıw ushın engizilgen, paydalanıwshı video oyın oynap atırǵanda seziw arqalı keri baylanıs beriw ushın xızmet etken. Gaptikalıq keri baylanıs avtomobil tarawında, ushıw simulyatorları sistemalarında hám miy-kompyuter interfeyslerinde qosımsha qollanıwlarǵa iye boldı.

Mobil qurılmalarda, Apple gaptikalıq texnologiyanı hár túrli qurılmalarǵa qostı, onı 3D Touch hám Force Touch dep atap bazarǵa shıǵardı. Bul formada, bir qansha qurılmalar sensorlı ekranǵa túsirilgen kúshti seze aladı, al MacBook kompyuterleri sensorlı tachpadta kúshtiń eki dárejesin seze aladı, bul gaptikalıq sezimdi payda etedi.

## Basıp shıǵarıw qurılmaları

### Printer
Printer - bul maǵlıwmatlardı fizikalıq zatqa, ádette qaǵaz betine shıǵaratuǵın qurılma. Printerler xost kompyuterden alınǵan súwretti sıya járdeminde usı ortalıqqa kóshirip basıp shıǵarıw arqalı isleydi.

Dáslepki printerler tek tekstti basıp shıǵara alatuǵın edi, biraq keyingi rawajlanıwlar grafikanı da basıp shıǵarıwǵa múmkinshilik berdi. Zamanagóy printerler maǵlıwmatlardı hár túrli formatlarda, máselen, vektor grafikası, súwret, bet sıpatlaw tilinde jazılǵan programma yaki háripler qatarı túrinde qabıl ete aladı.

Bir neshe túrdegi printerler bar:

; Sıyalı printerler
: Sıyalı printer basıp shıǵarıw mexanizmindegi bir neshe sańılawlar arqalı basıp shıǵarıw ortalıǵına mayda tamshılardı engizedi.
; Lazerli printerler
: Lazerli printer toner barabanın zaryadlaw ushın lazer nurın qollanadı, bul arqalı tonerdiń ortalıqqa jabısatuǵın noqatların belgileydi.
; Termo printerler
: Sıyanı ashıw ushın termosezgir qaǵaz oramın qızdıratuǵın printer. Kóbinese dúkanlarda cheklerdi basıp shıǵarıw ushın qollanıladı.
; Matricalı printer
: Sıyanı lentadan ortalıqqa kóshiriw ushın soqqı usılın qollanatuǵın printer.

### Plotter
Plotter - bul vektor grafikasın basıp shıǵarıw ushın qollanılatuǵın printer túri. Basıp shıǵarıw ortalıǵına piksellerdi salıw ornına, plotter sızıqlardı sızadı, bul qálem yaki ruchka sıyaqlı jazıw quralı menen ámelge asırılıwı múmkin.

### Teleprinter
Teleprinter yaki teletayp (TTY) - bul xabarlardı jiberiw hám qabıllaw ushın arnalǵan printer túri. Maǵlıwmatlardı vizual kórsetiw ushın displeyler qollanılmastan burın, dáslepki kompyuterlerde sistema konsoline kiriw ushın tek teleprinter bolǵan. Operator klaviaturaǵa buyrıqlardı kirgizgende, teleprinter nátiyjelerdi qaǵaz betine shıǵaratuǵın edi. Aqıbetinde teleprinterdiń ornın printer emes, al displeyi bar kompyuter terminalı iyeledi.

## Displeysiz jumıs

Kompyuter shıǵarıw qurılmasısız da isley aladı, bul ádette serverlerde qollanıladı, onda tiykarǵı baylanıs maǵlıwmat tarmaǵı arqalı ámelge asırıladı. Operaciyalıq jaǵdaydı anıqlaw hám aralıqtan basqarıw ornınan tómengi dárejeli konfiguraciyanı lokal displey qurılmasısız basqarıw ushın bir qatar protokollar bar, olar seriyalı portlar yamasa LAN kabelleri arqalı jumıs isleydi. Eger server video shıǵarıw menen konfiguraciyalanǵan bolsa, server normal jumıs islep atırǵan waqıtta texnikalıq xızmet kórsetiw yamasa administraciyalaw maqsetlerinde waqıtsha displey qurılmasın jalǵaw múmkin; geyde bir neshe server KVM kommutatorı yamasa onıń balaması arqalı bir displey qurılmasına multiplekslenedi.

Aralıqtaǵı sistemalardı paydalanıwdıń ayırım usılları:

; Aralıqtan kiriw
: Kompyuterdiń konsoline telnet yamasa SSH sıyaqlı protokollar arqalı Internet sıyaqlı tarmaq baylanısı arqalı kiriwge boladı.
; Aralıqtan basqarılatuǵın jumıs stolı
: Monitorsız da aralıqtan kiriw arqalı grafikalıq paydalanıwshı interfeysine kiriwge múmkinshilik beredi.
; KVM kommutatorı
: Bir neshe kompyuter bir displey qurılmasına jalǵanadı, olardıń arasında almasıp turatuǵın boladı.
; Seriyalı port
: Qurılmanıń konsoline kiriw ushın seriyalı konsol jalǵanadı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__