Tolıq otırǵıshlı stadion

**Tolıq otırǵıshlı stadion** ‒ bul hárbir tamashagóy ushın otırǵıshqa iye bolǵan sport stadionı. Bul Birlesken Korollik, Ispaniya hám Niderlandiya sıyaqlı mámleketlerdegi kásiplik futbol stadionlarında keń tarqalǵan. AQSHtaǵı futbol hám amerikalı futbol stadionlarınıń, sonday-aq Kanadadaǵı Kanada Futbol Ligası stadionlarınıń kópshiligi tolıq otırǵıshlı. Sol ellerdegi beysbol hám jeńil atletika stadionlarınıń kópshiligi de tolıq otırǵıshlı. Tolıq otırǵıshlı bolmaǵan stadionda tek turıp kóriw biletlerin alǵan qatnasıwshılar ushın turıp tamashalaw maydanları bar. Bunday turıp kóriw maydanları Britaniyada terrasalar dep ataladı. Burın tek terrasalardan turatuǵın tribunalar Birlesken Korolliktegi futbol kóriwshileriniń kópshiligin quraytuǵın edi. Mısalı, Vulverxempton Uonderers komandasınıń úyi bolǵan Molinyu stadionınıń qubla dárwazası artındaǵı Saut Benk tribunasında maksimum 32,000 adam turıp tamasha ete alatuǵın edi, al stadionnıń qalǵan bóliminde onnan azıraq adam sıyatuǵın edi; ulıwma maksimal qatnasıwshılar sanı shama menen 59,000 adam edi.

Ayırım Evropa ellerinde tolıq otırǵıshlı stadionlar joq. Germaniyada, turıp kóriw orınlarınıń bahası otırǵıshlarǵa qaraǵanda arzanıraq hám Ultra ıqlasbentler óz xoreografiyası ushın terrasalı maydanlardı talap etedi. Mısalı, Borussia Dortmund komandasınıń Vestfalenshtadion stadionınıń (kommerciyalıq atı Signal Iduna Park) tolıq otırǵıshlı sıyımlılıǵı 65,829 adam; Bundesliga oyınları waqtında kóriwshiler sanı 81,360 adamǵa sheklengen. (Eger «eki turıp kóriwshi bir otırǵıshlınıń ornın aladı» degen ulıwma qaǵıyda qollanılsa, onda Bundesliga oyınları waqtında shama menen 15,000 otırǵısh 30,000 turıp kóriwshi menen almastırıladı.)

## Birlesken Korollikte
1974-jıldan 1995-jılǵa shekem Medoubenk Tisl komandasınıń úyi bolǵan Medoubenk stadionı Birlesken Korolliktegi birinshi tolıq otırǵıshlı futbol maydanı boldı.

Aberdin komandası 1978-jılı Pittodridı stadionın rekonstrukciyaladı, ashıq qubla terrasasına otırǵıshlar ornatıp, stadiondı tolıq otırǵıshlı etiw boyınsha uzaq múddetli jobanıń aqırǵı bólimin orınladı. Bunnan keyin, stadionnıń qubla tárepi jabıldı hám Pittodri stadionı mámlekettegi birinshi tolıq otırǵıshlı, tolıq jabıq stadion dep járiyalandı, biraq stadionnıń qubla múyeshleri ele de ashıq qaldı. 1981-jılı Koventri Siti komandası Xayfild Roud stadionın tolıq otırǵıshlı etip ózgertti, bul Angliyadaǵı birinshi usınday klub boldı, bul sol waqıttaǵı basqarma baslıǵı Djimmy Xill tárepinen ámelge asırıldı. Íqlasbentlerge májbúriy túrde qabıl ettirilgen bul ózgeris unamsız bolıp shıqtı, kóriwshiler sanı azaydı hám 1985-jılǵa kelip bir tárepte terrasalar qayta tiklendi.

1986-jılı Luton Town komandası óziniń Kennilvort Roud stadionın tolıq otırǵıshlı etip ózgertti, bul 1985-jıl 13-martta FA Kubogı turniriniń altınshı raundı oyınında bolǵan Luton Taun hám Milluoll komandaları arasındaǵı buzıwshılıq tártipsizliktiń nátiyjeleriniń biri edi.

1989-jılǵı Xillsboro stadionındaǵı apattan keyin tolıq otırǵıshlı etip ózgertilgen birinshi inglis professional futbol klubınıń stadionı Ipsvich Taun komandasınıń Portman Roud stadionı boldı, bul 1992-jılı ámelge asırıldı.

1990-jılǵa deyin Britaniyada tolıq otırǵıshlı dep esaplanǵan basqa stadion - bul Reyndjers komandasınıń úyi bolǵan Ibroks stadionı edi. Biraq, 1981-jılı tamamlanǵan qayta qurıwdan keyin Ibroks stadionında terrasalar bolmasa da, eski Bas tribunanıń aldıńǵı bólimindegi 'Enclosure' dep atalǵan jerde ele de ádewir turıp kóriw maydanı bar edi.

Tolıq otırǵıshlı stadionlar Inglis Premer-Ligasında 1994-95-máwsimnen baslap májbúriy boldı, bul Xilsboro apatınan keyin stadion qáwipsizligin jaqsılaw boyınsha usınıslar bergen Teylor esabatınıń nátiyjesi edi. 1990-jılı dúzilgen dáslepki jobada 1994-jıldan baslap liganıń joqarǵı eki divizionındaǵı stadionlarda turıp kóriw maydanların qadaǵan etiw, al tómengi eki diviziondaǵı stadionlarǵa bul talaplardı 1999-jılǵa shekem orınlaw usınılǵan edi. 1992-jılı usınıslar qayta kórip shıǵılıp, Premer-Ligaǵa kirmeytuǵın hám ekinshi divizion klublarına turıp kóriw maydanların saqlap qalıw múmkinshiligi berildi. Waqtı-waqtı menen Premer-Liga stadionlarında turıp kóriw maydanlarına ruqsat beriw haqqında usınıslar bolıp turadı, biraq olar bárqulla biykar etilgen.

Inglis futbolınıń joqarǵı divizionlarında tolıq otırǵıshlı stadionlardı májbúriy túrde engiziw, pútkil oyın dawamında belgi bolǵan hám pútkil dúnyaǵa málim bolǵan bir neshe ataqlı turıp kóriw terrasalarınıń buzılıwına alıp keldi. Bunday dáslepki belgili qurbanlar Manchester Yunayted komandasınıń Stretford End hám Arsenal komandasınıń Nort Benk terrasaları boldı, olardıń ekewi de 1992-jılı buzılıp, ornına jańa tolıq otırǵıshlı tribunalar salındı. Eki jıldan soń, Liverpul komandası óziniń belgili Spion Kop terrasasın buzıp, onıń ornına tolıq otırǵıshlı tribuna saldı, al Aston Villa komandasınıń Xolt End terrasasında da usıǵan uqsas qayta rekonstrukciya ámelge asırıldı.

## Dúnya júzi boyınsha
FIFA, UEFA hám KONKAKAFta ózleri basqaratuǵın jarıslarda barlıq oyınlardıń tolıq otırǵıshlı stadionlarda ótkeriliwin talap etedi. Bul turıp kóriw terrasaları keń tarqalǵan ellerde ya stadionlardıń pútkilley paydalanılmawı, ya bolmasa turıp kóriw maydanlarınıń tamashagóyler ushın jabılıwı kerek degendi ańlatadı. Ya waqtınsha otırǵıshlar ornatılıwı kerek (mısalı, Lensdaun Roud stadionı qayta qurılǵan waqıtta Irlandiya milliy komandasınıń úyi bolǵan Krouk Park stadionındaǵı jaǵday), ya bolmasa turıp kóriw maydanları otırǵıshlı etip ózgertiliwi kerek (mısalı, Germaniyadaǵı bir neshe úlken stadionlarda, olardıń kóbisi 2006-jılǵı FIFA Jáhán Chempionatında tolıq otırǵıshlı konfiguraciyada paydalanılǵan). Qubla Afrika, Jańa Zelandiya hám Avstraliyadaǵı kóp kriket stadionları tolıq otırǵıshlı emes, maydannıń kóp bólegi arzanıraq kiriwge múmkinshilik beretuǵın shóp tóbeshikler menen támiyinlengen, bul tamashagóylerdiń shópte otırıwına múmkinshilik beredi. Buǵan mısallar retinde Adelaida Oval, Perttegi VAKA Graund hám Vellingtondaǵı Beysin Rezerv stadionların keltiriwge boladı.

Arqa Amerika stadionlarında turıp kóriw terrasaları siyrek ushırasadı; kerisinshe, kóp stadionlarda blitcher otırǵıshları bar, bular tegis orınlıqlar menen qatarlap jaylastırılǵan hám ádette ústi jabılmaǵan otırǵısh maydanshaları bolıp tabıladı. Kópshilik úlken qurılıslarda blitcherler oyın maydanınan uzaqta jaylasqan salıstırmalı kishi bólimde ornalasqan hám kóbinese «arzan orınlar» dep ataladı (beysbol stadionlarında, ádette, blitcherler sırtqı maydannıń boyında jaylasqan. Oǵan mısal retinde Kolorado Rokis beysbol komandasınıń úyi bolǵan Koors Fild stadionın keltiriwge boladı. Koors Fild stadionında oraydaǵı biyik jerde «Rok Payl» dep atalatuǵın blitcher maydanı bar). Turıp kóriw terrasaları júdá siyrek ushırasatuǵın bolǵanlıqtan, «tolıq otırǵıshlı» termini ulıwma qollanılmaydı.

Ásirese Evropada payda bolǵan tendenciya - stadionnıń ayırım bólimlerinde transformaciyalanatuǵın otırǵıshlardıń bolıwı. Bul ayırım bólimlerdiń otırǵıshlı hám turıp kóriw sıyımlılıǵı arasında ańsat ózgertiliwin ańlatadı, bul jergilikli oyınlarda turıp kóriwshilerge múmkinshilik beredi, sonday-aq Evropa jarıslarında hám tek otırǵıshlı sıyımlılıqtı talap etetuǵın basqa da jarıslarda tek otırǵıshlı sıyımlılıq talaplarına juwap beredi.

Turıp kóriw maydanları bar bolǵan jaǵdayda, olar ádette otırǵıshlardan bólek satılmaydı, al oyınnıń bir bólimin basqa múyeshten kórgisi kelgen tamashagóyler ushın beriledi (mısalı, Sietldegi T-Mobayl Park stadionındaǵı bullpen maydanı hám oraydaǵı terrasa sıyaqlı) yamasa biypul kiriwge ruqsat etiledi (mısalı, San-Franciskodaǵı Orakl Park stadionındaǵı bir maydan, onda oyındı jaǵalawdaǵı jámiyetlik joldan, sırtqı maydan diywalınıń bir bólegin quraytuǵın qorshalǵan arkalar arqalı kóriwge boladı). Bul qaǵıydadan ayrıqsha mısallar - NFL Vashington Kommanderstiń FedEksFild stadionı, onda hárbir shep aymaqtıń joqarǵı bólimlerinde terrasa túrindegi tek turıp kóriw maydanı bar, hám Dallas Kovboys, olar AT&T Stadium stadionında 4 úlken shep aymaq terrasası hám múyeshlerde jaylasqan kishirek terrasalar ushın turıp kóriw biletlerin satadı. Keleshektegi Buffalo Bills stadionı jobasına 5,000 adamlıq turıp kóriw terrasası kirgizilgen, sebebi stadion pitkennen keyin NFLdaǵı eń kishi sıyımlılıqqa iye boladı. Boston Red Soks beysbol komandası oyın tolıq satılıp ketken jaǵdayda turıp kóriw biletlerin usınadı. Detroyt Red Uings hám Detroyt Taygers komandaları da tek turıp kóriw orınların usınadı. Úlken turıp kóriw terrasaları joq; kerisinshe, adamlar otırǵısh maydanlarınıń artındaǵı dálizlerdiń shetlerinde turadı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__