Robert Oppengeymer

**Julius Robert Oppengeymer** (, 1904-jıl 22-aprel, Nyu-York, AQSh – 1967-jıl 18-fevral, Prinston, shtat Nyu-Jersi, AQSh) – amerikalı fizik-teoretik hám yadro fizigi, ádetde Manxetten joybarınıń ilimiy basshısı retinde belgili, onıń sheńberinde ekinshi jáhán urısı dáwirinde yadro qurallarınıń birinshi úlgileri islep shıǵılǵan; usınıń sebepinen Oppengeymer, Stanislav Ulam hám Edvard Teller menen birge kóbinese "atom bombasiniń atası" dep ataladı.

Atom bombasi birinshi ret 1945-jıl iyul ayında Nyu-Meksikoda sınaqtan ótkerildi; keyinirek Oppengeymer sol waqıtta Bhagavadgitanıń sózleri onıń qıyalına kelgenin esladi: "Men ólimge aylandım, álemlerdi joq etdim"

Ekinshi jáhán urısınan keyin ol Prinstondaǵı ilg'ar izertlewler institutınıń basshısı boldı. Sonıń menen birge, ol AQSHnıń jańa islengen atom energiyası boyınsha komissiyasınıń bas máslahátshisi boldı hám óz pozitsiyasidan paydalanıp, atom qurallarınıń tarqalıwı hám yadro jarısınıń aldın alıw maqsetinde atom energiyası ústinen xalıq aralıq qadaǵalawdı qollap-quwatladi. Bul urısqa qarsı pozitsiya jáne onıń 1940-jıllarda kommunistlik shólkemler menen baylanısları "qızıl qáwip" dıń ekinshi tolqını waqtında bir qatar siyasiy ǵayratkerlerdiń ǵázepin qozǵatdı. Nátiyjede, 1954-jılda keń tarqalǵan siyasiylestirilgen sud májilisinden keyin, ol jasırın jumıslarǵa qabıl etılmedı. Sońnan berli tuwrıdan-tuwrı siyasiy tásirge iye bolmaǵan halda, ol lekciyalar oqıwdı, dóretpeler jazıwdı hám fizika salasında islewdi dawam ettirdi. Toǵız jıl ótkennen, prezident Jon Kennedi alımdı siyasiy reabilitatsiya belgisi retinde Enriko Fermi sıylıǵı menen táǵdirladi; sıylıq Kennedi opatınan keyin Lindon Jonson tárepinen berildi.

Oppengeymernıń fizikadaǵi eń zárúrli jetiskenliklerine tómendegiler kiredi: molekulyar tolqın funkciyaları ushın Barn — Oppengeymernıń jaqınlasıwı, elektronlar hám pozitronlar teoriyası boyınsha jumıslar, yadro sintezidaǵı Oppengeymer — Fillips processı hám kvant tunnelınıń birinshi boljawı. Shákirtleri menen birgelikte ol neytron juldızları hám qara tuynuklernıń zamanagóy teoriyasına, sonıń menen birge, kvant mexanikası, kvant maydan teoriyası hám kosmik nurlar fizikasınıń individual máselelerin sheshiwde zárúrli úles qosdı. Oppengeymer pán oqıtıwshı hám úgıtshısı, 1930-jıllarda dúnyaǵa ataqlı bolǵan Amerika teoriyalıq fizika mektebınıń tiykarlawshısı bolǵan. AQSh milliy pánler akademiyası aǵzası (1941-jıldan).

## Biografiya
### Balalıq hám jaslıq
J. Robert Oppenxaymer 1904-jıl 22 aprelde Nyu-Yorkda Germaniyadan kelgen evrey emigrantlar shańaraǵına tuwılǵan. Onıń ákesi, bay shúberek importshısı Julius Zeligman Oppenxaymer (1871-1937), 1888-jılda Hanau (Germaniya) den AQShǵa kóship ketken. Parijde oqıǵan súwretshi Ella Oppenxaymerning (tuwılǵan atı Fridman, 1869-1931) anasiniń shańaraǵı da 1840-jıllarda Germaniyadan AQShǵa kóship ketken. Robertning úkesi Frank da fizik boldı.

1912-jılda Oppenxaymerler Manxettenge, Batıs 88-kóshe janındaǵı Riverside Drive-daǵi 155-úydiń on birinshi qabatındaǵı kvartiraga kóship ótken ediler. Bul aymaq óziniń sánatli sarayları hám qala úyleri menen ataqlı. Shańaraqqa tiyisli súwretler kompleksine Pablo Pikasso hám Jan vyuyarning túp nusqaları hám Vinsent van Gogniń keminde ush túp nusqası kiritilgen.

Oppenxaymer bir qansha waqıt Alkuin tayarlıq mektepte o'qidi, keyin 1911-jılda etikalıq mádeniyat jámiyeti mektepke oqıwǵa kirdi. Ol Feliks Adler tárepinen etikalıq mádeniyat háreketi tárepinen targ'ib etilgen tálimdi xoshametlew ushın islengen, onıń uranı " imondan aldınǵı háreket" (). Robertning ákesi kóp jıllar dawamında bul jámiyettiń aǵzası bolıp, 1907-jıldan 1915-jılǵa shekem onıń qáwenderleri keńesinde islegen. Oppenxaymer ingliz hám frantsuz ádebiyatı hám ásirese mineralogiyaga háwesker kóp qırlı student edi. Ol úshinshi hám tórtinshi klass programmaların bir jıl ishinde tugatdi hám altı ay ishinde segizinshi sinfni tugatdi hám toǵızınshı klasqa ótti, aqırǵı klassta ol ximiyaǵa qızıqıp qaldı. Robert Garvard kolledjine bir jıl ótip, 18 jasında, Evropada shańaraqqa tiyisli demalıs waqtında Yaximovda mineral qıdırıw waqtında yarali kolit xurujidan omon qalǵanında oqıwǵa kirdi. Emlew ushın ol Nyu-Meksikoǵa jol aldı, ol erda AQShniń qubla-batıs bóleginde at miniw hám tábiyaat menen tańlanıwǵa tústi.

Profil pánlerinen tısqarı, studentler tariyx, ádebiyat hám filosofiya yamasa matematikanı úyreniwleri kerek edi. Oppenxaymer hár semestrde altı kurstı alıp, óziniń " kesh baslanıwıni" qopladi hám Phi Beta kappa studentler eń húrmetli jámiyetke qabıllandı. Birinshi kursda Oppenxaymerga ǵárezsiz oqıw tiykarında fizika boyınsha magistrlıq programmasın alıwǵa ruxsat berildi; bul onıń baslanǵısh pánlerden azat etilgenligin hám tezlik penen quramalılastırılgan kurslarǵa qabıl etiliwi múmkinligin anglatardi. Persi Bridjman oqıǵan termodinamika stuldı tıńlaganidan keyin, Robert eksperimental fizikaga saldamlı qızıqıp qaldı. Ol universitetti artıqmash bahalar menen tamamlaǵan (lat. summa cum laude) tek úsh jıldan keyin.

### Evropada oqıw

1924-jılda Oppenxaymer Kembrijdagi Masih kolledjine qabıl etilgenligin bilip aldı. Ol Ernest Ruterfordga Kavendish laboratoriyasında islewge ruxsat sorap xat jazǵan. Bridjman óz studentine onıń úyreniw qábileti hám analitik sanasına aytıp, usınıs berdi, biraq Oppenxaymer eksperimental fizikaga beyim emesligin aytıp ótdi. Rezerford tásirler qaldırmadi, biraq Oppenxaymer basqa usınıs alıw umidida Kembrijga jol aldı. Nátiyjede onı J.J.Tóbeson, jas jigit tiykarǵı laboratoriya stuldı tamamlawı shárti menen. Ózinden bir neshe jas úlken bolǵan gruppa basshısı Patrik Blekett menen Oppengeymer jaman qatnasda boldı. Bir kúni ol almanı uwlı zatlı suyıqlıqqa batırıp, Blekettni stolga qoydı ; Blekett alma yemagan, biraq Oppengeymerga sınaq (sınaq múddeti) tayınlanǵan hám psixiatrga bir qatar ushırasıwlardı ótkeriw ushın Londonga barıwdı buyırǵan.

Kóplegen doslar Oppengeymerda — uzın bo'yli hám jińishke adam, salmaqli chekiwshi, kóbinese qızǵın pikirlew hám tolıq konsentraciya dáwirinde awqatlanıwdı unutgan — óz-ózin joq etetuǵın minez-qulqlarǵa beyimligin aytıp ótdiler. Onıń turmısında kóp márte onıń melankolik hám isenimsizligi alımdıń kásiplesleri hám tanıwları ushın uwayım tuwdıratuǵın dáwirler bolǵan. Parijda dosı Frensis Ferguson menen ushırasıw ushın alǵan demalıs waqtında uwayımlı waqıya júz berdi. Fergyusonga eksperimental fizikadan narazılıǵın aytıp berer eken, Oppengeymer kútpegende stuldan sekrep tústi jáne onı bo'g'ib qoydı. Fergyuson hújimge ańsatǵana qarsı shıqqan bolsa -de, bul waqıya onı dosınıń saldamlı psixologiyalıq máseleleri bar ekenligine ishontirdi. Oppenxaymer pútkil omiri dawamında depressiya dáwirlerin basdan keshirgen. " Maǵan doslardan kóre kóbirek fizika kerek", dedi ol bir ret akesine.

1926-jılda Oppenxaymer Kembrijdan Maks Barn baslıqlıǵında Göttingen universitetinde oqıw ushın ketti. Sol waqıtta Göttingen dúnyadaǵı teoriyalıq fizikaning etakchi oraylarınan biri edi. Oppenxaymer onda doslar arttırdı, olar keyinirek úlken tabıslarǵa eristiler: verner Geyzenberg, Paskal Jordan, volfgang Pauli, Pol Dirak, Enriko Fermi, Edvard Teller hám basqalar. Oppenxaymer, sonıń menen birge, tartıslar waqtında " alıp ketiw" ádeti menen ataqlı edi; ol waqtı -waqtı menen seminarda hárbir bayanatshın toqtatdi. Bul Barnning qalǵan studentlerin sonshalıq ǵázeplantirdiki, bir kúni Mariya Geppert ilimiy baslıqǵa ózi hám seminardıń derlik barlıq aǵzaları tárepinen imzolangan petitsiyani usınıs etdi, Eger Barn Oppengeymerni tınıshlantirishga májbúr etpese, sabaqlardı boykot qılıw menen abay etdi. Barn onı Oppengeymer oqıwı ushın stoliga qoydı — jáne bul kutilgan nátiyjeni hesh qanday sózsiz keltirdi.

Robert Oppenxaymer 1927-jıl mart ayında, 23 jasında, Barnning ilimiy baslıqlıǵı astında doktorlıq dissertatsiyasın qorǵaw etdi[33]. 11-may kúni bolıp ótken awızsha imtixan juwmaǵında professor Jeyms Frank sonday dedi: "Bul tawsılǵanınan kewillimen. Ol derlik ózi maǵan sorawlar beriwdi basladı".

### Kásiplik iskerliginiń baslanıwı
1927-jıl sentyabr ayında Oppenxaymer milliy ilimiy-izertlew keńesinen arza berdi hám aldı. ] Kaliforniya texnologiyalıq institutında (Kaltex) jumıs aparıw ushın stipendiya. Biraq, Bridgman Oppenxaymerning Garvardda islewin da qálelerdi hám mawasaǵa kóre, ol óziniń 1927-28 oqıw jılın Garvardda 1927-jılda, Kaltexda bolsa 1928-jılda islegen. Caltech-de Oppenxaymer Linus Poling menen jaqın baylanısda boldı ; olar Poling birinshi bolǵan ximiyalıq baylanısıw tábiyaatına qospa " hújim" uyushtirishni joybarlawǵan ; shubhasız, Oppenxaymer matematikalıq bólim menen shuǵıllanadı hám Poling nátiyjelerdi túsindirme berydi. Biraq, bul ideya (hám usınıń menen birge olardıń doslıǵı ) Poling Oppengeymerning zayıpı Ava Xelen menen bolǵan qatnasınan shubhalana baslagach, urıqqa sińip ketti. ], júdá jaqın bolıń. Bir kúni Poling ishda bolǵanında, Oppenxaymer olardıń úyine keldi hám kútpegende Ava Xelenga Meksikada ol menen ushırasıwdı usınıs etdi. Ol úzil-kesil túrde biykarlaw etdi jáne bul waqıyanı kúyewine aytıp berdi[36]. Bul waqıya, sonıń menen birge, hayalı bul haqqında qanday kemsalıyqalıq menen gápirgani, Polingni eskertgen hám ol tezlik penen fizikalıqmenen qatnasların uzgan. Oppenxaymer keyinirek Polingni Manxetten joybarınıń ximiya bólimi (Chemistry Division) basshısı bóliwge usınıs etdi, biraq ol pasifist ekenligin aytıp, biykarlaw etdi.

1928-jıldıń kuzida Oppenxaymer Niderlandiya daǵı Leyden universitetindegi Pol Erenfest institutına keldi, ol erda ol golland tilinde lekciyalar oqıw menen qatnasqanlardı tańlanıwda qaldırdı, eger ol bul tilde ushırasıwda kem tájiriybege iye sonda da. Onda oǵan " opiye" (niderl. Opje)[38], keyinirek onıń shákirtleri anglichan tilinde " oppi" (ingl. Opie)[39]. Leydendan keyin ol Tsyurixdagi Shveytsariya joqarı texnikalıq mektepke kvant mexanikası hám atap aytqanda, úzliksiz spektrni xarakteristikalaw máseleleri boyınsha volfgang Pauli menen islew ushın bardı. Oppenxaymer alımdıń ayriqsha usılına hám wazıypalarǵa sın kózqarastan jantasıwına kúshli tásir kórsetken bolıwı múmkin bolǵan Paulini tereń húrmet etken hám jaxsı kórgen.

AQSHga qaytıp kelgennen keyin, Oppenxaymer Uc Tuyıqeleyda dotsent lawazımın iyelew usınısın qabılladı, ol erda onı Raymond tayer birja usınıs etdi, ol Oppenxaymerning ol menen islewin júdá qálelerdi hám oǵan Kaltexda parallel túrde islewge ruxsat berdi[37]. Biraq Oppenxaymer tuberkulyoz keselliginiń kiyim-kenshek forması tabılǵanı sıyaqlı, lawazımǵa kirisiwge ulgurmadi; usınıń sebepinen, ol ájaǵası Frank menen Nyu-Meksikodagi ranchoda bir neshe hápte ótkerdi, ol kireyge aldı hám keyinirek satıp aldı [taxminan 6]. Bul jaydı kireyge alıw múmkinligin bilgennen keyin, ol shaqırıq etdi: Hot dog! (anglichan tilinen.  - " Bul awa! ", sózme — sóz " ıssı it") hám keyinirek rancho atı Perro Caliente boldı, bul hot dogning ispan tiline sózbe-sóz awdarması [41]. Keyinirek Oppenxaymer " fizika hám shól mámleketi" onıń " eki úlken qızıǵıwshılıǵı" ekenligin aytıwdı jaqsı kórerdi. Ol tuberkulyoz keselliginen dúzelip, Tuyıqliga qaytıp keldi hám ol erda intellektuallıq nafosat hám keń qızıǵıwshılıqları ushın oǵan qoyil qalǵan jas fiziklarning pútkil áwladı ushın ilimiy baslıq retinde tabıs qazandı. Studentler hám kásiplesler onıń jeke sáwbetinde ıshqı ketkenkor, hátte Gipnozli, lekin kóbinese kópshilik aldında bıyparq bolǵanın eslewdi. Ol menen baylanıs etkenler eki lagerga bólingen: geyparaları onı biyganalasqan hám ańlatpalı kósem hám estet dep esaplawǵan, basqaları onı kórkem hám tınıshsız etiwshi Pozer dep biliwgen.

### Ilimiy jumıs
Oppenxaymerning ilimiy izertlewleri ulıwma salıstırmalıq teoriyası hám atom yadrosı teoriyası, yadro fizikasılıq, teoriyalıq spektroskopiya, kvant maydan teoriyası, sonday-aq kvant elektrodinamikasi menen bekkem baylanıslı bolǵan teoriyalıq astrofizikaga tiyisli. Ol relyativistik kvant mexanikasınıń rásmiy qatańlıǵı menen qızıqtı, eger ol onıń tuwrılıǵına shubha qilsa da. Onıń dóretpelerinde neytron, kriterya hám neytron juldızların anıqlawdı óz ishine alǵan ayırım keyingi jańa ashılıwlar boljaw etilgen