Clipper (programmalastırıw tili)

**Clipper** — bul xBase kompyuter programmalastırıw tiliniń bir variantın ámelge asıratuǵın xBase kompilyatorı. Ol dáslep ádette DOS ta isleytuǵın programmalıq támiynat programmaların jaratıw yamasa keńeytiw ushın qollanıladı. Bul kúshli ulıwma maqsetli programmalastırıw tili bolsa da, ol tiykarınan maǵlıwmatlar bazası biznes programmaların jaratıw ushın paydalanılǵan.

Clipper de ámelge asırılmaǵan bir tiykarǵı dBase ózgesheligi — bul dáslepki dBase implementaciyasınıń áhmiyetli bir bólimi noqat-soraw (. prompt) interaktiv buyrıqlar toplamı.

Nantucket Corp hám keyinirek Computer Associates tárepinen islep shıǵılǵan Clipper, dBase III maǵlıwmatlar bazaları ushın jergilikli kod kompilyatorı retinde baslanǵan hám keyinirek rawajlandı.

## Tariyxı
Clipper Nantucket korporaciyası tárepinen jaratılǵan, bul kompaniya 1984-jılı Barri Rebell (basqarıw) hám Brayan Rassel (texnikalıq) tárepinen tiykar salınǵan. Larri Xeymendinger Nantucket prezidenti bolǵan. 1992-jılı kompaniya 190 million dollarǵa Computer Associates ke satıldı hám ónim CA-Clipper dep qayta ataldı.

Clipper sol waqıtta júdá keń tarqalǵan maǵlıwmatlar bazası tili Ashton Tate-tiń dBASE III ushın almastırıwshı programmalastırıw tili retinde jaratılǵan. Clipperdiń dBASE-ten artıqmashılıǵı — onı DOS ta jeke qosımsha retinde kompilyaciyalawǵa hám orınlawǵa bolatuǵın edi. 1985 hám 1992-jıllar aralıǵında millionlaǵan Clipper qosımshaları qurıldı, olar tiykarınan klientlerdi basqarıw hám inventarizaciyanı basqarıw sıyaqlı kóp aspektlerge baylanıslı maǵlıwmatlar bazaları menen shuǵıllanatuǵın kishi biznesler ushın edi. Kóp kishi biznesler ushın ózleriniń anıq talaplarına sáykes proektlestirilgen Clipper qosımshasına iye bolıw olardıń programmalıq támiynattı islep shıǵıw menen birinshi tájiriybesi boldı. Sonday-aq bank hám qamsızlandırıw kompaniyaları ushın da kóp qosımshalar islep shıǵıldı, bul jerde ásirese qosımsha dástúrli meynfreymlerde islep shıǵıw hám orınlaw ushın júdá kishi dep esaplanǵan jaǵdaylarda. Bul ortalıqlarda Clipper sonday-aq bar meynfreym qosımshaları ushın aldıńǵı bólim (front-end) retinde de xızmet etti.

Ónim jetilisken sayın, ol C hám Pascal programmalastırıw tilleriniń elementlerin hám obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw (OBP), hám kod-blok maǵlıwmatlar tipin (dBase makrosları yamasa qatar-bahalaw koncepciyaların hám funkciya kórsetkishlerin gibridlestiriw) qosıp, dáslepkisinen ádewir kúshlirek boldı. Nantuckettiń Aspen proekti keyinirek Windows jergilikli kodlı CA-Visual Objects kompilyatorına aylandı.

## Bazarǵa kiriw
Nantucket Batıs bazarlarında jaqsı satıldı. Sonday-aq, 1991-jıl noyabrde New York Times gazetası kompaniyanıń «Sovet programmalıq támiynat baǵdarlamashıların satıp alıwdıń qaraqshılıqqa qaraǵanda jaqsıraq ekenine dıqqat penen isendiriwdegi» tabısın xabarladı. Maqalaǵa sáykes, Clipper Sovet Awqamında 2000 nusqa satılǵan (dúnya júzi boyınsha 250 000 nusqa menen salıstırǵanda) .

### Qulaw
1990-jıllardıń basında, jańa iyelik astında, Clipper DOS tan Windowsqa óte almadı. Nátiyjede, 1995-jıldan keyin Clipperde derlik hesh qanday jańa kommerciyalıq qosımshalar jazılmadı.

Sol waqıtqa kelip, «klassikalıq oqıtılǵan baǵdarlamashı» dáslepki dBASE tilinen ayırmashılıǵı, kóbinese qatań tiplestiriwdi qollanatuǵın edi. VO dep atalǵan Clipper evolyuciyası qatań tiplestiriwdi qostı, biraq bar kod penen sáykes keliw ushın onı qosımsha etti. Clipperden keyin kelgen tórt eń áhmiyetli tillerden biri Visual Basic, Microsoft Access, Delphi hám Powerbuilder boldı. Hámmesi de qatań tiplestiriwdi usındı.

### Úshinshi tárepler tárepinen qayta tikleniw
Clipper tili bir neshe shólkemler/óndiriwshiler, mısalı, Alaska Software hám FlagShip-tiń XBase++-i hám Harbour hám xHarbour sıyaqlı biypul (GPL licenziyalı) joybarlar tárepinen belsendi ámelge asırılıp, keńeytilmekte.

Házirgi implementaciyalardıń kópshiligi portativ (DOS, Windows, Linux (32 hám 64-bitli), Unix (32 hám 64-bitli) hám macOS) bolıp, kóp til keńeytpelerin, ádewir keńeytilgen orınlanıw waqtı kitapxanaların hám DBF, DBTNTX, DBFCDX (FoxPro, Apollo, Comix hám Advantage Database Server), MachSix (SIx Driver hám Apollo), SQL hám basqalar sıyaqlı kóp keń tarqalǵan maǵlıwmatlar bazası formatların qollap-quwatlaytuǵın hár túrli almastırılatuǵın maǵlıwmatlar bazası drayverlerin (RDD) qollap-quwatlaydı. Bul jańa implementaciyalardıń hámmesi standart dBase/xBase sintaksisi menen tolıq sáykeslikke umtıladı, sonıń menen birge OBP usılların hám `SQLExecute()` sıyaqlı maqsetke tiykarlanǵan sintaksisti usınadı.

### Usenet
Clipper Usenet jańalıqlar toparları — comp.lang.clipper hám comp.lang.clipper.visual-objects.

## Clipperde programmalastırıw
Ápiwayı «Sálem, álem!» qosımshası:
 ? "Sálem, Álem!"
Ápiwayı maǵlıwmatlar bazasına kirgiziw maskası:
 USE Customer SHARED NEW
 clear
 @  1, 0 SAY "CustNum" GET Customer->CustNum PICT "999999" VALID Customer->CustNum > 0
 @  3, 0 SAY "Contact" GET Customer->Contact VALID !empty(Customer->Contact)
 @  4, 0 SAY "Address" GET Customer->Address
 READ

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__