Nókis

**Nókis** — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń paytaxtı.
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń orayında, Ámiwdárya oń jaǵasında jaylasqan. Ol teńiz betinen 76 metr biyiklikte jaylasqan. Qalanıń batıs hám shıǵıs tárepleri Qızılqum shóli menen qorshalǵan. Arqa bólegi Ámúwdáryanıń deltasına tiyip turadı.Qızketken kanalı pútkil qaladan ótip turadı. Klimatı kontinentallı. 1930-jılı 12-noyabr kúni húkimet tárepinen paytaxttı Tórtkúlden Nókiske almastırıw haqqında másele qabıllandı. 1939-jılı Nókis qalası paytaxt boldı.
Qala Ózbekstan Respublikasınıń arqasında, Aral teńizine jaqın, úsh — Qaraqum, Qızılqum hám taslı shól — Ústirt platosı, hám de keyingi jılları qosılǵan tórtinshisi — Aralqum shólleri qorshawında jaylasqan.

## Tariyxı
Birinshi bolıp Nókis maydanlarında biziń eramızǵa shekemgi III-IV ásirlerde adamlar jasay baslaǵan. Shursha qalasın tariyxı, Nókis maydanlarında adamlar 2000-jıldan aslam ómir súrgenligin aytadı. Arxeologiyalıq qazılıwlar, Shursha qalası biziń eramızǵa shekemgi 4-ásirde áyyemgi Xorezm mámleketiniń tiykarǵı bólegi bolıp esaplanǵanın kórsetedi.
Nókis — qala atı. Nókis Qaraqalpaq násiliniń ulıwma atı bolıp esaplanadı. Tariyxıy ádebiyatlarda bul at salıstırmalı kemnen-kem esletiledi. Jergilikli adamlardıń maǵlıwmatları boyınsha «Nókis» ataması «toǵız adam» degen mánini bildiriwshi, persidlik at «Nukus» atamasına tiykarlanǵan eken. Bul at ta tarixıy bir ápsanaǵa tiykarlanǵan.

## Ájayıp orınları
Nókis qalasında I. V. Savickiy atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleketlik kórkem-óner muzeyi hám Qaraqalpaqstan tariyxı hám mádeniyatı muzeyi jaylasqan. Muzeyde arxeologiyalıq izertlewler nátiyjesinde tabılǵan ádettegidey eksponatlar toplamı, dástúriy zergerlik buyımları, kiyim-kenshekler hám saz ásbapları, aymaqtıń házir joq bolıp ketken yamasa joq bolıp ketiw qáwpi astında turǵan ósimlik hám haywanat dúnyası, Aral teńizi máselesi boyınsha kórgizbeler saqlanbaqta. Kórkem óner muzeyi 1918-1935-jıllardaǵı zamanagóy rus hám ózbek kórkem óneri toplamı menen ajıralıp turadı. Savickiydiń ózi de Nókistegi kollekciyada saqlanıp qalǵan, sebebi Nókis qalasınıń alıslıǵı sovet vlastınıń tásiri hám tásir etiw múmkinshiligin sheklegen.

Nókiste Ámet hám Ayımxan Shamuratovlardıń úy muzeyi qaraqalpaq muzıkası hám awızeki mádeniyatınıń orayı esaplanadı. Muzey fondında Shamuratovlardıń jeke buyımları, sonıń ishinde, saxna kiyimleri, fotosúwretler, qoljazbalar, kitaplar, xatlar bar.

Nókis qalası hám onıń átirapına Nókis xalıqaralıq aeroportı xızmet kórsetedi.

## Ekonomikası
Házirgi waqıtta islep shıǵarıwdıń tiykarǵı bólegi paytaxtta jaylasqan. Olar zamanagóy úskeneler menen támiynelengen, islep shıǵarılıp atırǵan ónimler jergilikli xalıq tárepinen talaplar qanıqtırıp atır, taǵı da eksport qılınıp atırǵan tovarlar ólshemi de artıp atır. Házirgi waqıtta bárshe talaplarǵa juwap beriwshi transportlıq sistema da iske túsirilgen. Temir jol baylanıs sisteması qayta ońlanıp, Ushqudıq stanciyası qosılǵannan keyin, Tashkent penen Nókis qalaları arasındaǵı aralıq táwiraq qısqardı. Bunnan basqa da Nókis qalasınan zamanagóy samolyotlarda kóplegen jónelisler qaray ushıw imkaniyatına iye.

## Bilimlendiriw tarawı
ÓzR Pánler akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi, 345 pán kandidatları, 30 pán doktorları. 4 joqarı oqıw orınları: Qaraqalpaqstan mámleketlik universiteti, Nókis mámleketlik pedogogikalıq institutı, Tashkent pediyatriya institutı Nókis filiali, Tashkent mádeniyat institutı Nókis filialı, 16 arnawlı bilimlendiriw orınlar. 80 akademiyalıq litseyler hám kásip-óner kolledjleri. 43 orta arnawlı mektepler. 45 oqıwǵa shekemgi orınlar.

## Mádeniyat hám kórkem-óner tarawı
Berdaq atındaǵı muzikaliq-drama teatrı, Jas tamashagóyler teatrı, Gosfilarmonıya, quwırshaq teatrı, 5 xalıq ansamblleri, respublikalıq radio hám televideniye, Qaraqalpaqfilm. Jazıwshılar awqamı, Súwretshiler, jurnalistler, kompozitorlar hám arxitektorlar. Savickiy atındaǵı kórkem-óner muzeyi.

## Densawlıqtı saqlaw tarawı
5 zamanagóy úskeneler menen támiynlengen sawalandırıw máskenleri, 8 qalalıq poliklinikalar. Bul baǵdar boyınsha 551 shıpakerler, 1660 orta medicina xızmetkerleri jumıs islep atır.

## Dene tárbiya hám sport tarawı
Shama menen 230 sport zallar hám sport maydanları, sonıń menen birge qalalıq stadion, qalalıq sport zal, 2 tennis kortları, awır atletika zalları, gúres zalları, ippodrom, júziw basseynleri, grebli mektebi hám t.b.

## Transport
Aeroport qálegen túrdegi samolyotlardı qabıllaw imkániyatına iye; temir jol vokzal; eki avtovokzal. Qalalıq jámiyetlik transport: mikroavtobuslar hám marshrutlı taksiler.

## Baylanıs
Zamanagóy 7 — numeraciyalı hám optikalıq baylanıs menen isleytuǵın ATS(latın, avtomatikalıq telefon stanciyası), Internet provayderleri.

## Qosımsha qarań
* I. V. Savickiy atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleketlik kórkem-óner muzeyi
* Nókis xalıqaralıq aeroportı

## Derekler

## Sırtqı siltemeler