Úlken kólemde hám kishi kólemde programmalastırıw

Programmalıq támiynat injeneriyasında, «**úlken kólemde programmalastırıw**» hám «**kishi kólemde programmalastırıw**» programmalıq támiynattı jazıwdıń eki hár túrli aspektin bildiredi. «Úlken kólemde programmalastırıw» úlkenirek sistemanı kishirek bólimlerdiń kompoziciyası retinde proektlestiriwdi ańlatadı, al «kishi kólemde programmalastırıw» sol kishirek bólimlerdi programmalastırıw tilinde kod qatarların jazıw arqalı dúziwdi ańlatadı. Bul terminler Frank DeRemer hám Xans Kron tárepinen olardıń 1975-jılǵı «Úlken kólemde programmalastırıw kishi kólemde programmalastırıwǵa qarsı» atlı maqalasıda oylap tabılǵan, onda olar bul ekewiniń tiykarınan hár túrli iskerlik ekenligin hám ádettegi programmalastırıw tilleri menen strukturalıq programmalastırıw ámeliyatınıń sońǵısın jaqsı qollap-quwatlaytuǵının, biraq birinshisin emes ekenligin dálilleydi.

Bunı keyinirek payda bolǵan Osterxaut dixotomiyası menen salıstırıwǵa boladı, ol sistema programmalastırıw tillerin (komponentler ushın) hám skript tillerin (komponentlerdi biriktiretuǵın jalǵawshı kod ushın) ajıratadı.

## Túsindirme
Fred Bruks jeke programmanıń jaratılıw usılı programmalastırıw sistemaları óniminiń jaratılıw usılınan ayırmashılıq etetuǵının anıqlaydı. Birinshisi, itimal, salıstırmalı túrde ápiwayı bir wazıypanı jaqsı orınlaydı. Onı, bálkim, bir injener kodlaǵan bolıwı múmkin, ol óz aldına tolıq hám ol islep shıǵılǵan sistemada iske túsiriwge tayın. Programmalastırıw iskerligi, itimal, júdá qısqa múddetli bolǵan, sebebi ápiwayı wazıypalar tez hám ańsat orınlanadı. Bul DeRemer hám Kron kishi kólemde programmalastırıw dep táriyiplegen háreket bolıp tabıladı.

Brukstıń anıqlamasına sáykes, bunı programmalastırıw sistemaları proekti menen baylanıslı iskerlikler menen salıstırıń. Bunday proektke ádette bir neshe aydan bir neshe jılǵa shekem proekt ústinde isleytuǵın orta yamasa úlken sanaat komandaları tán. Proekt, itimal, hár biri joqarıda táriyiplengen jeke programmalar menen birdey quramalılıqtaǵı bir neshe yamasa júzlegen bólek modullerge bólingen boladı. Biraq, hárbir modul óziniń átirapındaǵı moduller ushın interfeys anıqlaydı.

Bruks programmalastırıw sistemaları proektleriniń ádette sanaattıń eń jaqsı ámeliyatlarına sáykes rásmiy proektler retinde qalay júrgiziliwin hám olardıń testlew, hújjetlestiriw hám úziliksiz texnikalıq xızmet kórsetiw iskerliklerin, sonday-aq ónimniń ózi jaratılǵan islep shıǵıw sistemalarınan basqa sistemalardı qosqanda, hár túrli scenariylerde islewi ushın ulıwmalastırılǵanın támiyinleytuǵın iskerliklerdi óz ishine alatuǵının táriyipleydi.

## Úlken kólemde programmalastırıw
Programmalıq támiynattı islep shıǵıwda, úlken kólemde programmalastırıw úlkenirek adamlar toparı menen yamasa kishirek toparlar menen uzaǵıraq waqıt dawamında programmalastırıwdı óz ishine alıwı múmkin. Bul shártlerdiń qálegen biri úlken hám sonlıqtan quramalı programmalardıń payda bolıwına alıp keledi, olardı qollap-quwatlawshılar ushın túsinip alıw qıyın bolıwı múmkin.

Úlken kólemde programmalastırıw menen kodlaw menedjerleri jumıstı anıq belgilengen óz-ara tásirleri bar modullerge bóliwge ayrıqsha itibar qaratadı. Bul itibarlı jobalawdı hám hújjetlestiriwdi talap etedi.

Úlken kólemde programmalastırıw menen programmaǵa ózgerisler kirgiziw qıyın bolıp qalıwı múmkin. Eger ózgeris modul shegaralarınan ótip ketse, kóp adamlardıń jumısın qaytadan islew kerek bolıwı múmkin. Usı sebepten, úlken kólemde programmalastırıwdıń bir maqseti itimal ózgerisler jaǵdayında ózgertiwdi talap etpeytuǵın modullerdi dúziwdi óz ishine aladı. Buǵan modullerdi joqarı baylanıslılıq hám hálsiz baylanıslı etip proektlestiriw arqalı erisiledi.

Úlken kólemde programmalastırıw menedjment kónlikpelerin talap etedi. Abstrakciyalardı dúziw processi tek ǵana isley alatuǵın nárseni táriyiplewge emes, al onı iske asıratuǵın adamlardıń háreketlerin baǵdarlawǵa da baǵdarlanǵan.

Bul koncepciya Frank DeRemer hám Xans Kron tárepinen olardıń 1975-jılǵı «Úlken kólemde programmalastırıw kishi kólemde programmalastırıwǵa qarsı» atlı maqalasıda usınılǵan (IEEE Trans. on Soft. Eng. 2(2)).

Kompyuter ilimi terminleri menen aytqanda, úlken kólemde programmalastırıw sistemanıń joqarı dárejeli jaǵdaydan ótiw logikasın bildiretuǵın programmalastırıw kodın ańlatıwı múmkin. Bul logika xabarlardı qashan kútiw, qashan xabar jiberiw, sátsiz bolǵan ACID emes tranzakciyalardı qashan kompensaciyalaw hám t.b. sıyaqlı informaciyanı kodlaydı.

Úlken kólemde programmalastırıwdı anıq qollap-quwatlaw ushın proektlestirilgen til — bul BPEL.

## Kishi kólemde programmalastırıw
Programmalıq támiynattı islep shıǵıwda, kishi kólemde programmalastırıw kishi programma jazıw iskerligin táriyipleydi. Kishi programmalar derek kodı kólemi jaǵınan kishi bolıwı menen kategoriyalanadı, specifikaciyalaw ańsat, kodlaw tez hám ádette bir wazıypanı yamasa bir-birine júdá jaqın baylanıslı bir neshe wazıypanı júdá jaqsı orınlaydı.

Kishi kólemde programmalastırıw jeke adamlar yamasa kishi toparlar tárepinen qısqa waqıt ishinde programmalastırıwdı óz ishine alıwı múmkin hám azıraq rásmiy ámeliyatlardı (mısalı, hújjetlestiriwge yamasa testlewge azıraq itibar qaratıw), qurallardı hám programmalastırıw tillerin (mısalı, qatań tiplestirilgen programmalastırıw tiline qaraǵanda hálsiz tiplestirilgen skript tilin tańlaw) qamtıwı múmkin. Kishi kólemde programmalastırıw sonday-aq prototip programmalıq támiynatın dúziw usılı retinde, yamasa tez qosımsha islep shıǵıw turaqlılıqtan yamasa durıslıqtan áhmiyetlirek bolǵanda táriyipleniwi múmkin.

Kompyuter ilimi terminleri menen aytqanda, kishi kólemde programmalastırıw kóbinese bir ACID tranzakciyası retinde orınlanatuǵın hám fayllar, maǵlıwmatlar bazaları hám t.b. sıyaqlı lokal logikaǵa hám resurslarǵa kiriwge múmkinshilik beretuǵın qısqa múddetli programmalıq minez-qulıq penen shuǵıllanadı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__