open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tábiyiy birlikler sisteması

Tábiyiy birlikler sisteması — tiykarǵı birlikler etip fundamental fizikalıq turaqlılar (mas., gravitatsion turaqlı S, jaqtılıqtıń vakumdaǵı tezligi Bolsman turaqlısı k hám Plank turaqlısı h, Avogadro sanı NA, elektron zaryadı ye, elektronnıń tınıshlıqtaǵı massası te hám basqalar ) qabıl etilgen birlikler sisteması. Tábiyiy birlikler sistemasın birinshi bolıp M. Plank usınıs etken (1906 ). Tábiyiy birlikler sistemasındaǵı tiykarǵı birliklerdiń ólshemi tábiyat hádiyselerine tıykarlanıp anıqlanadı bul ózgesheligi menen ol basqa birlikler sistemasınan pútkilley parıq etedi. Tábiyiy birlikler sisteması uzınlıq, massa hám waqıt birlikleri oǵada kishi mániske (mas, Plank sistemasında 4, 031035 m ga; 5, 42108 kg ga; 1, 3410" 43 s ga moye) hám, kerisinshe, temperatura júdá joqarı mániske iye (3, 631032 S). Sol sebepli Tábiyiy birlikler sisteması ámelde qóllaw qolaysız bolıp tabıladı. Biraq Tábiyiy birlikler sistemasın qollaw kóbinese teoriyalıq fizika teńlemelerin ápiwayılastırıp jazıwǵa múmkinshilik beredi.

## Derekler
ÓzME,Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Táwip Axmet

Axmet Táwipiy (laqabı ; túp atı familiyası Ahmad Ali Muhammad balası, 1869—Xiywa—1911) — shayır, awdarmashı, táwip. Xiywa medreselerinen birinde oqıǵan. Atasınan hám dáwiriniń ataqlı táwibi Jaqsımuratbekten táwiplikti úyrengen, Muhammed Raximxan II (Feruz) sarayında táwiplik etken. Poeziyada shuxrat qazanǵan. Ózbek hám pors-tajik tillerinde, eski ádebiyattıń dástúriy janrlarında dóretiwshilik etken. Qosıqlarınan 5 toplam — " Sıyt ussulton", " Munis úlesshoq", " Tańlanıw uloshiqin" (ózbek tilinde), " Mir'ot ulıshıq", " Mazhar ulıshtıyaq" (forstojik tilinde) dúzgen. Olarda real turmıstı, sap muhabbattı ullılaǵan (" Aylading", " Ozoridur" hám basqalar ).

Táwipiy ózbek ádebiyatında besmúyeshlik janrın rawajlandırǵan Nawayı, Sadiy, Jamiy, Zebunniso, Munis, Ogahiy, Mırza Jeńimpaz hám basqalardıń ǵázellerine 518 besmúyeshlik baylanıstırǵan. Xorezm shayırları haqqında " Komplekst ushshuaroi payravi Feruz Shohiy", " Kompleksi besmúyeshlikoti ashshuaroi Feruz Shoqiy" (1909 ) bildiriwlerin dúzgen. Ekinshi komplekske, tiykarlanıp 33 shayır besmúyeshliklerinen shólkemlesken. Ol jaǵdayda bárinen burın Ogahiy ǵázellerine, keyin Feruz qosıqlarına boylanǵan besmúyeshlikler, keyin bolsa Feruzdıń " oromijon nigorim, sarvi tuwrı nigorim" ǵázeline shamaladı, besmúyeshlik hám qosıqlar keltirilgen. Nátiyje bóleginde bolsa sol jıynaqqa kirgen Umidiy, Doiy hám Qıyalıydıń apatı haqqında xabar, Bayaniydıń " Komplekst ushshuaroi payravi Feruz Shaxiy ǵa jazǵan recenziyası berilgen.

Táwipiy " vomiq hám Uzro" qıssasınıń ózbekshe qosıqıy (masnaviy) variantların jaratqan (8100 báyit). Abzallıqıydıń " Haft jom" shıǵarmasın pors-tojik tilinen ózbekshege awdarma etken. " Jeti gúlzar" atlı dóretpe da jazǵan. Shıǵarmalarınıń bir neshe qoljazba hám tasbaspa nusqaları Ózbekstan Pánler akademiyası Shıǵıstanıw institutında saqlanadı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Táwipshilik

Táwiplik — xalıq shıpakerlik kásibi tiykarında nawqaslardı emlew. Shıǵıs xalıqlarında bir neshe mıń jıllıq toriyxqa iye bolıp, áwladdan áwlad ótip, rawajlanıp kelgen. Avestoda aytılıwınsha, táwipler qarar tapqan qaǵıydalar tiykarında nawqaslardı emlegen. Táwipler adamlardı ápiwayı shópler hám madanlardan toyyorlangan dári-dármanlar menen emlepǵana qoymay, hátte kózler xirurglıǵı ámeliyatın da ámelge asırǵan. Órta ásirlerde tek Xorezim hám Xorasanda emes, sawda hám mádeniyat orayı bolǵan Samarqand, Buxara hám basqa qalalarda da táwipler nawqaslardı oraylasqan demalıs úylerinde emlew menen shuǵullanǵan. Táwipler dáwiriniń oqımıslı hám medicinada belgili tajiriybege iye adamlar bolǵan (qarań Soǵliqni saqlaw ). Asa tajiriybeli, jetik, oqımıslı táwiplerdi xalıq hakim dep akelgen.

Buqrot (Gippokrat), Jolınus (Galen), Abu Bakr ar Roziy, Abu Ali ibn Sino sıyaqlı hakimler ataqlı. XX -ásirdiń 20-jıllarına qaray Ózbekstanda medicina oshaǵı bolmaǵanlıǵı sebepli, táwiplik atadan bolaǵa ótetuǵın kásip bolıp kelgen. Táwipler arasında Abu Ali ibn Sinoning " Medicina nızamları" kitabınan paydalanıp jergilikli shóplerden túrli dáriler tayarlap sınǵan, shıqqanlardı dawalaǵan abıray -itibarlıları talayǵana. Tashkentlik aǵa-ini táwipler Vosidxon hám Xomidxon Dárwishxonovlar medicina salasında ilimiy qollanbalar jazǵan, terapiya, gigiyena máselelerine áhmiyet berigen. Tashkentlik Akmalxon Mahmudxonov, Kamal Solimov, Ibrohim Shukurov, Samarqandlıq Usta Toqtanazar ulı, buxaralıq Burxon Saidov hám basqa ataqlı táwipler kishiler dártine dárman bolǵan. Ayırım táwipler bolsa hoywonlarda tájiriybe etip kórip, sınǵan,shiqqanlardı emlegen. Táwipler paydalanǵan bázi bir dárili qurallar hám usıllar keyinshelik botanika (dárili ósimlikler ), medicina, zoologiya hám basqa ilimiy tarawlardıń rawajlanıwına tiykar boldı.

Kebirolar dáwirinde táwipshilik kásibi belgili waqıtqa shekem vrach iskerligine qarsı qoyılıp, asa kemsitip kelindi. Ózbekstan ǵárezsizlikke eriskennen keyin ilimiy medicina menen bir qatarda táwiplik kásibi rawaj tawip, dárili ósimlikler menen kóplegen keselliklerdi, sınǵan,shiqqanlardı dawalaytuǵın táwipler de iskerlik kórsetedi.

## Derekler
ÓzME,Birinshi tom,Tashkent,2000-jıl
Baden

**Baden** — Germaniyanıń qubla-batısındaǵı tariyxıy wálayat. XI ásirden markgraflik (markgraflar rezidenciyası — Baden-Baden qalası). 1535-jıl ol ekige: Baden-Baden (katolik) hám Baden-Durlax (1556 -jıldan protestant) ǵa bóleklengen. 1771-jıl Karl Fridrix (1738-1811) dáwirinde eki markgraflik birlesken (markgraf rezidenciyası — Karlsrue). 1806-1918-jıllarda ullı gersoglik, keyininen Germaniya jeri; 1951-jıl aqırınan Baden-Vyurtemberg jeriniń bir bólegi.

## Derekler
ÓzMe, Birinshi tom, Tashkent, 2000- jıl
Baden mektebi

**Baden mektebi** — 19 ásirdiń aqırı hám 20 ásirdiń basındaǵı neokantshilik baǵdarı. Tiykarǵı wákilleri — V.Vindelband hám G. Rikkert Baden jeri (Germaniya ) daǵı Freyburg hám Xeydelberg universitetlerinde sabaq bergen. Baden mektep wákilleri insaniyat mádeniyatı ruwxıy qádiriyatlar tiykarında qurılǵan, degen ideyanı alǵa súrdi. Tábiyattanıwshılıq pánleriniń stilistikasin tariyx pánleri stilistikasine qarama-qarsı qoydı. Tábiyattanıwlıqtı tábiyat hádiyseleriniń tákirarlanıwshı hám ulıwma nizamlıqları haqqındaǵı, tariyxdıń rawajlanıwdıń bólek faktleri tuwrısındaǵı pán, dep esapladı.

Baden mektep wákilleri pánlerdi predmetlerine qaray emes, bálki izertlew stilistikasine qaray klassifikaciya etken, tariyxtıń obiektiv nizamlıqları bar ekenligin biykarlaw etken.

## Derekler
Fabrika

**FABRIKA** (lat. fabrica — ustaxana) — mashina sistemaların qollanıwǵa tiykarlanǵan sanaat kárxanası, iri mashinalasqan islep shıǵarıw forması. F. 18-ásir aqırı hám 19-ásirdiń 1-shereginde payda boldı. Evropanıń ayırım mámleketlerinde, sonıń menen birge, Ózbekstanda tariyx boyınsha «f. » túsinigi jeńil hám azıq-awqat sanaatı kárxanalarına salıstırǵanda qollanıladı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Kórkem-óner buyımları

**Kórkem-óner buyımları** — shıraylı sırtqı kórinislerde bezetip islengen, túrli maqsetlerde paydalanılatuǵın elegant buyım hám taqınshaqalar. Úy-ruwzıger inventarlerı, kiyim-keshek, miynet quralları, kórkem gezleme, ǵalı, palas, qol óneri dóretpeleri, qural-sayman, mebel sıyaqlı materiallıq mádeniyat dóretpeleri, súwretleytuǵın kórkem óner, ámeliy kórkem óner, bezew kórkem óneri ónimlerin óz ishine aladı. Geypara mámleketler óz K. B. ı menen ataqlı (Qitay shishası, Iran gilemi, hind pıl súyeki ónimleri, chex shıyshesi, ózbek atlası hám basqalar ). Jámiyet rawajlanıwı K. B. tayarlaw usılı (músinshilik, gúlalshılıq, zergershilik, miskerlik, shoyınshılıq, zergerlik, naǵıs oyıwshılıq hám basqalar ) ni da rawajlandırıw, kórkem ónermentshiliktiń jańa tarawları (kestashılıq, taqıyashılıq, shıyshesazlıq hám basqalar ) dı júzege keltirdi. Ózbekstan aymaǵında K. B. islep shıǵarıw 20 -ásirdiń 20 -jıllarından keń jolǵa qóyıla baslandı. 60 -jıllardan mánisi jaǵınan bayıdı, túrleri kóbeydi; dástúriy K. B. aǵayin xalıqlar jaratıp atırǵan ónimler esabına da bayımaqda. Kórkem ónerdiń rawajlanıwı (Tashkent shishe zavodı, Tashkent zergerlik zavodı, Buxara zardozshılıq fabrikası, Atlas birlespesi, Mikond zavodı hám basqalar ) K. B. islep shıǵarıw kólemin jáne de keńeytirdi hám rawajland;rmaqta.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Kórkem-óner kórgizbeleri

**Kórkem-óner kórgezbeleri** — kórkem óner dóretpelerin ǵalabalıq kórsetiw forması. Kórgizbe arnawlı qurılǵan yamasa máslastırılǵan ımaratlar (mas, muzey, mádeniyat sarayları zallarında, teatr, kinoteatr, jámiyetlik ımaratları hám qalal;q orınlar ) da shólkemlestiriledi. Tamashagóydi dóretpeler (házirgi dáwir kórkem óneri, kórkem miyraslar ) menen tanıstırıwdıń tiykarǵı formalarınan, geyde kórkem óner dóretpeleri sawdasın jaqsılaw maqsetinde de shólkemlestiriledi. Kórkem kórgizbelerdiń xalıq aralıq, milliy, regionlıq túrleri parıq etedi; Kóshpeli hám turaqlı, turaqlı yamasa dáwirli, bir adamnıń dóretpesinen yamasa málim gruppa, mektep, jónelis, dáwir, mámleket kórkem óneri úlgilerinen ibarat bolıwı múmkin. Kórgizbege qóyılıp atırǵan dóretpeler aldınan tayınlanǵan adamlar yamasa komissiya aǵzaları tárepinen (janr, kórkem óner túri, teması hám basqalarǵa qaray) tańlap alınadı. Kórkem kórgizbeler komiteti kórkem óner dóretpelerin jıynaw, olardı jaylastırıw, kórsetkishler dúziw hám baspa ettiriw, ekskurciyalar, lekciyalar hám basqalardı sholkemlestiriw sıyaqlı wazıypalardı ámelge asıradı.

Shıǵarmalar dáslep Yunan (eramızǵa shekemgi 6 -ásirden), Italiyada (15-16 -ásirler), Gollandiya, Florida (17-ásir) hám basqalarda tamashagóylarga kórsetila baslanǵan. Házirgi mazmundagi Kórkem-óner kórgizbeler Fransiyada payda bolǵan : arnawlı ımaratlar qurılǵan, súwretshiler Luvr (1699 ) de óz dóretpelerin kórsetkenler, sol tárizde Parijde kórgizbeler shólkemlestiriw baslanǵan. Kórkem-óner akademiyaları tárepinen kórgizbeler shólkemlestiriw jolǵa qoyıldı. 19 -asrge kelip Kórkem-óner kórgizbeleri shólkemlestiriw jumısları rawajlandı (kórsetkishler duzildi, olar kóp nusqada baspa etildi, avtorlar haqqında qısqa maǵlıwmatlar berildi). 19 -ásir baslarında Parij, Londonda xalıq aralıq kórgizbeler shólkemlestirilgen , 19 -ásir 2- yarımında rásmiy Kórkem-óner kórgizbeler menen bir qatarda rásmiy bolmaǵan kórgizbeler (mas, Parij daǵı «Xo'rlanganlar saloni», 1863) da shólkemlestirilip, olarda salon — akademizm kórkem ónerine realistik sanaatı, jańa kórkem-óner ańlatpa quralların izlew qarama-qarsı qoyılǵan.

Ózbekstanda dáslepki kórgizbeler 19 -ásir aqırı — 20 -ásir baslarında shólkemkestirip baslandı. Atap aytqanda, 1911-jıl «L. L. Bure karikaturalari» kórgizbesi islengen. 1928-jılda ózbekstanlı súwretshilerdiń kórgizbesi shólkemlestirildi, oǵan túsindirme duzildi hám baspadan shıǵarıldı. 1930 -jıllardan baslap respublika, qala kórgizbelerin shólkemlestiriw dástúrge aylandı. Ózbekstan súwretshileri xalıqaralıq kórgizbelerde qatnasa basladı (Parij, 1937, Nyu-York, 1939 ). Áhmiyetli sáneler (Ǵárezsizlik kúni, Nawrız bayramı hám basqalar ), yubileylerdi bayramlawǵa arnalǵan Kórkem-óner kórgizbeler shólkemlestiriw dástúrge aylandı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000- jıl
Kórkem-óner muzeyleri

**Kórkem-óner muzeyleri** — suwretleytuǵın hám ámeliy bezew kórkem-óneri hám de arxitekturalıq esteliklerdi jıynaw, saqlaw, remontlaw, saralaw, kórgizbelerde kórsetiw, úyreniw, en jaydırıw menen shuǵıllanatuǵın, ónermendshiliktarawındaǵı ilimiy bilimlendiriw hám izertlewler alıp barılatuǵın mekemeler. Muzeyler jıynaqları úzliksiz jańa kórkem-óner dóretpeleri esabına boyip baradı, olar kórgizbe zallarında, toplamlardı asıraw ushın qosımsha bólmelerge, remontlaw ustaxonasi, , fototeka, fotolaboratoriya iye. Áyyemde kórkem-óner dóretpeleri ibadatxonalarda, jámiyetlik ımaratlarında, patshalardıń saraylarında, súwretshi hám músinshilerge, bezew kórkem óneri ustalarına qáwenderlik etken bay adamlardıń xojalıqlarında jıynap saqlanǵan. Kórkem-óner dóretpelerin izbe-iz tárzde toplaw Oyanıw dáwirinen baslandı, arnawlı ımaratlar ajıratıldı, bul ımaratlar muzey dep atala baslandı. Dáslepki Kórkem muzeyler arasında eń áhmiyetlisi áyyemgi kórkem-óner dóretpeleri, Italiyalıq súwretshilerdiń kartinalarınan ibarat bolǵan Medichilar kompleksi bolıp tabıladı (15-ásir, Florenciya). Batıs Evropa mámleketlerinde kórkem óner dóretpeleri saqlanatuǵın galereyalar dúzildi (Madridda Prado, Parijda Luvr hám basqalar ), ayırım menshikli jıynaqlarda dóretpeler milliy mekteplerge ajıratıldı. Londonda birinshi mámleket muzeyi - Britaniya muzeyi shólkemlestirilgen, mámleket ixtyarındaǵı Kórkem-óner muzeyleri adamlardı kórkem-óner dóretpeleri tásirinde tárbiyalaytuǵın mekemelerge aylandı. 19 -ásir dawamında qánegelestirilgen muzeyler ( ónermentlik, ámeliy kórkem óner dóretpeleri muzeyleri - Londonda Saut-Kensington muzeyi, házirgi viktoriya hám Albert muzeyi, 1852; Parijda Bezew kórkem óneri muzeyi, 1863 hám basqalar ), 20 -ásirden zamanagóy kórkem ónerge arnalǵan muzeyler payda boldı. Shıǵıs mámleketlerinde de Kórkem-óner muzeyleri kóbeydi (Tokio Milliy muzeyi, 1871; Pekinda Gugen muzey, 1914; Dehlida Hindstan Milliy muzeyi, 1948 hám basqalar ).

Ózbekstanda Kórkem-óner muzeyleri shólkemlestiriw 19 -ásirdiń 70-jıllarında baslandı. Ózbekstan mámleket kórkem óner muzeyi 1918-jıl Knyaz Romanov kompleksi tiykarında dúzildi, keyinirek jańa jıynaqaqlar hám dóretpeler menen bayıp bardı, sonıń menen birge házirgi Ózbekstanda jasap dóretiwshilik etken hám jetip atırǵan artistlerdiń dóretpeleri esabına bayıp atır. Ózbekstan ámeliy kórkem-óner muzeyi, A. Ikramov atındaǵı Ózbekstan xalıqları mádeniyatı hám kórkem-óneri tariyxı muzeyi hám basqa Kórkem-óner muzeyler iskerlik kórsetip atır. Kórkem-óner muzeyleri iskerliginde muzeylerde saqlanıp atırǵan kórkem-óner dóretpeleri kompleksin úyreniwge hám tártipke salıwǵa, olardıń tolıq kórsetkishlerin dúziw hám jarıyalawǵa, málim sánelerge arnalǵan ilaj (sessiya, kórgizbe) ler shólkemlestirilgen, xalıqtı estetik tárbiyalawda ekskursiya, lekciya, sáwbetler, kórkem-óner studiyaları jumısın jolǵa qoyıwǵa bólek áhmiyet beriledi.

## Derekler
ÓzME, BIrinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Tábiyiy gazler

Tábiyiy gazler — túrli jaǵdaylarda ushraytuǵın gaz komponentleri kompleksi. Tábiyiy gazler tábiyatda ushraytuǵın jaǵdayına qaray tómendegishe klassifikaciyalanadı : atmosfera gazleri (ximiyalıq, bioximiyalıq, radiogen jol menen payda bolǵan gazlar qospası ); jer qabıǵı gazleri (topıraqtaǵı, topıraq astındaǵı, suyıq aralas daǵı hám biogen jol menen payda bolǵan torf gazleri SO2, N2, O2 SN4 ni SO, NH3, H2 hám basqa menen qospası ); shógindi jınıslar gazleri (neft hám toshko'mirdagi gazlar, ximiyalıq jol menen payda bolǵan aralas gazlar : SN4, N2, SO2 SN4 ni N2 hám basqa gazlar menen qospası ); teńiz hám okean gazleri (bioximiyalıq, ximiyalıq hám radiogen jol menen payda bolǵan gazlar : SO2, N2 ni N2 O2, NH3 hám basqa menen qospası ); metamorfik jınıslar gazları (ximiyalıq jol menen payda bolǵan gazlar : SO2, N2 ni N2, H2 S, SO2 hám basqa menen qospası ); vulqan gazleri (ximiyalıq jol menen payda bolǵan gazlar : SO2, N2, SiO2, HCL, HF ni N2, CO, NH3 hám basqa menen qospası ); kosmos gazleri (relikt gazlar, juldızlardıń sırtqı qatlamları atmosferasınan bóleklengen gazlar yamasa jańa hám júdá jańa jarılıwda ajıratılǵan gazlar : N2, Ne, ionlasqan vodorod, SO qospaları, SN, ON radikallari menen);

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Tábiyiy geografiyalıq regionlar

Tábiyiy geografiyalıq regionlar — geografiyalıq qabıqtıń eń iri zonal tábiyiy geografiyalıq bólimi. Hárbir tábiyiy geografiyalıq regionlar ıssılıq hám ıǵallıqtıń bólek rejimi, hawa massaları, olardıń cirkulyatsiyasi, biogeoximiyalıq hám geomorfologik processlerdiń izbe-izligi, ósimliklerdiń vegetatsiya dáwiri, xaywanlar migratsiyasi, elementlerdiń aylanba háreketi hám basqa qásiyetleri menen parıq etedi. ıqlım faktorları, tiykarlanıp, ıssılıq hám ıǵallıqqa baylanıslı túrde hárbir tábiyiy geografiyalıq regionlar ishinde tábiyiy geografiyalıq zonalar ajratıladı. regionlar ekvatordan polyusqa hám tof eteklerinen shıńlar tárep, sonıń menen birge, tómen atmosfera basımlı statsionar az jawınlı oblastlardan arid landshaftlı, hawa rayınıń antitsiklon jaǵdaydaǵı joqarı basımlı oblastları tárep ózgerip baradı.

Qurǵaqlıqta 1 ekvatorial hám 2 den subekvatorial, tropik, subtropik, motadil, subqutbiy (subarktika hám subantarktika), polyar (arktika hám Antarktika ) regionlar ajratıladı. Qurǵaqlıqtaǵı tábiyiy geografiyalıq regionlarǵa uqsas regionlar Dúnya okeanında da baqlanadı. Olardıń jaylasqan ornı radiatsiya balansı áqibetinde kelip shıǵıs ıssılıq, puwlanıw, bultlılıq, suwdiń shorlıǵı hám tıǵızlıǵı menen, bolsatuǵın samallar hám teńiz aǵısları, suwdiń vertikal cirkulyatsiyasi, quramındaǵı kislorod, plankton hám organizmler muǵdarı menen belgilenedi. Ádetde, bul sharayatlar keńlikler boyınsha ásten ózgeredi, teńiz aǵısları bolsa Koriolis kúshine muwapıq tárzde óz region shegarasınan shıǵıp basqa region qásiyetlerine de sezilerli tásir kórsetedi. Sol sebepli, okeanlıqtıń geografiyalıq regionların belgilewde tiykarǵı suw massalarınıń konvergensiya sızıǵı, polyar úlkelikke jaqın oblastlardaǵı kóp jıllıq hám máwsimiy muzlar hám sol sıyaqlı tábiyiy shegaralar zárúrli áhmiyetke iye. Taǵı regionlar tuwrısında bólek maqalalarǵa q. (Antarktika mintakasi, Arktika regioni hám t.b. ).

## Derekler
ÓzME,Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Tabiyiy geografiyalıq oblast

Tábiyiy geografiyalıq oblast - tábiyiy geografiyalıq rayonlastırıwdıń taksonomik birligi. Landshaftlardı jası, qaplap jatqan jatqızıqları, relyefi, gidrografikalıq qásiyetleri, biotsenozlardıń túrleri hám rawajlanıw tariyxı boyınsha birlestiredi. Ádetde, tábiyiy geografiyalıq úlkeniń strukturalıq bólegi (geyde sinonimi) retinde qollanıladı. Tábiyiy geografiyalıq oblast túrli zona hám kishi zonalarǵa tiyisli bolıwı múmkin.

## Derekler
ÓzME,Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Tábiyiy geografiyalıq rayonlastırıw

Tábiyiy geografiyalıq rayonlastırıw — jer maydanınıń ishki birligi hám tábiyatınıń ayrıqsha ózgesheligine iye aymaqlıq bólindileri sisteması. T.g. r. — tábiyiy geografiyanint sintez formalarınan biri, yaǵnıy ayrıqsha ilimiy izertlew procesi bolıp tabıladı. T.g. r. dıń ob'yekti — túrli taksonomik mániske iye bolǵan tábiyiy aymaqlıq kompleksler. wazıypası bolsa, sol komplekslerdi aniklash, kartaǵa túsiriw hám málim tártip penen xarakteristikalap beriwden ibarat. T.g. r. arqalı geografiyalıq qabıqtıń tábiyiy shegaraları komplekslerge qatlamlarǵa bóliniw sebepleri, olardıń bir pútinligi, shegaraları, strukturası hám olarda keshetuǵın tábiyiy geografiyalıq processler aniqlanadı. Rayonlastırıw tábiyiy ortalıqtıń barlıq yamasa derlik barlıq komponentlerin qamtıp alıwshı belgiler kompleksi hám de relyef, ıqlım, topıraq hám sol sıyaqlı anıq bir menshikli belgileri boyınsha ámelge asırıladı. Hárbir regionga zonal (jer maydanına túsetuǵın quyash radiatsiyasınıń keńlik boylap tarqalıwı menen belgilenetuǵın ) hám azonal (Jer qabıǵınıń gipsometrik ornı, onıń quramı hám háreketi, teńiz hám qurǵaqlıqlardıń qatnası ) faktorlar tásir etedi. T.g. r. dıń teoriyalıq tiykarın aymaqlıq tábiyiy geografiyalıq differensiatsiya nizamlıqı quraydı. Zonal belgilerge kóre tábiyiy geografiyalıq regionlar, tábiyiy geografiyalıq zonalar hám tábiyiy geografiyalıq kishi zonalar, azonal belgilerge kóre tábiyiy geografiyalıq úlkelik hám tábiyiy geografiyalıq oblastlar ajratıladı. Raionlashtirishning sońǵı basqıshı — tábiyiy geografiyalıq rayon bolıp, ol hár eki — zonal hám azonal sharayatlarǵa qayım bolıwı kerek. T.g. r. de málim princip hám metodlar (komplekslilik Principi, genetikalıq birlilik, birdeylilik, aymaqlıq ulıwmalıq principleri hám bas faktor metodı, landshaft tipologik kartanı analiz etip aymaqlıq komplekslerdi aniqlaw metodika ámel etiledi. T.g. r. de anıqlanǵan tábiyiy aymaqlıq komplekslerdi málim bir tártip penen kartada sáwlelendiriw hám xarakteristikalap beriwde taksonomik birlikler sxemasınan paydalanıladı. Mas., Orta Aziya tábiyiy geografiyalıq úlkesin rayonlastırıwda tómendegi sxema qabıl etilgen: úlke — provinsiya — kishi provinsiya — okrug — rayon. T.g. r. masshtabına kóre 3 qıylı boladı : mayda masshtablı (úlke, zona, provinsiya sıyaqlı taksonomik birliklerdi aniklash menen baylanıslı bolǵan hám masshtabı 1:1000 000 den mayda bolǵan rayonlastırıwlar ), orta masshtablı (kishi provinsiya, okrug hám rayon birlikleri, masshtabı 1:1000 000 den 1:100000 ge shekem) hám iri masshtablı rayonlastırıwlar (1:100000 hám odan iri masshtablı bolıp, kóbirek kishi aymaqlardı izertlewde qollanıladı hám tikkeley atız sharayatında tóplanǵan maǵlıwmatlarǵa tiykarlanadı ).

## Derekler
ÓzME,Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Bade Samarqandiy

**Bade Samarqandiy** (Muxammed Bade ibn Muxammed Sharıf Samarqandiy, 1641, Samarqand -?) — ózbek shayırı hám ádebiyatshı arbabı. «Maleho» laqapı menen qosıqlar, dóretpeler jazǵan. Úsh jıllıq sayaxat nátiyjesinde «Muzokir ul-ashob» («Sáwbetlesler zikri», 1692) atlı bilimlendiriw jaratqan. Bildiriwde 17-ásirde Mowranaxır hám Iranda jasaǵan 203 shayırdıń dáretiwshiligi hám turmısı haqıqında maǵlıwmat beriledi, dóretpelerinen úlgiler keltiriledi.

## Derekler

ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Badaxos

**Badaxos** — Ispaniya qubla-batısındaǵı qala, Estremadura tolıq huqıqlı wálayatında, Gvadiana dáryası jaǵasında. Badaxos provinsiyasi basqarıw orayı. Portugaliya shegarasındaǵı tranzit punkt. Xalqı 128 mıń kisi (1990 ). Kónteri sanaatı rawajlanǵan. binashılıq, toqımashılıq, shisha buyımlar islep shıǵarıw kárxanaları bar. Sobor (13-ásir) hám 32 áywanlı Palmas kópiri (16 -ásir) sıyaqlı arxitekturalıq estelikleri saqlanǵan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Tábiyiy geografiyalıq kartalar

Tábiyiy geografiyalıq kartalar — tábiyatda júz bolatuǵın waqıya hám hádiyseler (tábiyat komponentleri) ni dara-dara yamasa olardıń ulıwmalıǵın (geografiyalıq jaylasıw jaǵdayın hám de ular arasındaǵı óz ara baylanısıwın) súwretlewshi temalı kartalar. Tábiyiy hádiyseler kartaları dep te júritiledi. Geologik, geofizik, geokimyo, geomorfologik, meteorologik hám ıqlım, gidrologik (qurǵaqlıq suwı), bahrologik (okean hám dangiz suwi), tuprok, geobotanik, zoogeografik hám basqa arnawlı temalı kartalar (mas., teńiz hám dore navigatsiya kartaları ), sonıń menen birge, landshaft kartaları T.g. x. dıń tiykarǵı tipleri esaplanadı. Súwretlenip atırǵan hádiyselerdi ilimiy izertlew usılı hám temasın ulıwmalastırıw natiyjesine qarap onalitik (mas., ıqlımnıń dara elementleri), kompleks (sinoptik, tupografik kartalar ) hám sintetik (ıqlımdı rayonlastırıw kartaları ) T.g. x.ga bólinedi. Paydalanıw maqsetlerine kóre, oqıw kartaları, ilimiy maǵlıwmatnama, shólkemlestiriw, operativ xojalıqlar, navigatsiya, kadastr, jollar, turistik hám basqa kartalarǵa, toshvirlanayotgan moydoniga kóre dúnya, yorim sharlar, materiklar, okeanlıq, oloxida mámleketlikler, respublikalar, wálayatlar hám basqa mamuriy birlikler kartalarına bólinedi. Anıq maqsetler ushın qánigelestirilgen kartalar, mas., tábiyiy resurelardan aqılǵa say paydalanıw, tábiyattı qorǵaw, tábiyiy geografiyalıq bosqa da kartalar da islenbekte. T.g. x. dúziwde atız baqlawları hám arnawlı s'yomka (landshaft hám basqalar ) materiallarınan, sonıń menen birge, aero hám kosmik pátten keń paydalanıladı. Tábiyiy ob'yektlerdiń forması, ólshemleri, sapa hám norma usınısları hám de dinamikasın hár tárepleme sáwlelendiriwde ámeldegi barlıq kartagrafik usıllardan paydalanıladı.

1963-jılda Ózbekstannıń birinshi «Tábiyiy geografiyalıq atlasi», 1982—85 jıllarda 2 bólimnen ibarat «Ózbekstan atlasi» ilimiy maǵlıwmatnama baspa etilgen. 1994—2004-jıllarda Ózbekstannıń 1:1000000 hám 1:1500000 masshtablı tábiyiy, ekologiyalıq, ıqlım hám tábiyattı qáwipsizlik etiw kartaları, 1:2000000 masshtablı Órta Aziya hám Qozoǵistonning tábiyiy oqıw kartası baspa etildi. Mayda masshtablı atlas kartaları jańalandı.

## Derekler
ÓzME, Birishi tom,Tashkent, 2000-jıl
Bayoz

**Bayoz** (arab. — aq, aqlıq ) — qosıqlar Toplamı. B. lar eki hám odan artıq shayırlar qosıqlarınan dúziledi. Dáslepki B. lar, tiykarlanıp, ataqlı shayırlardıń ǵázzellerinen dúzilgen, keyinirek buǵan ámel etilmegen. B. lar derlik lirik janrdagi dóretpelerden dúziledi, oǵan nasriy úzindiler ayırım jaǵdaylardaǵana kiritiledi. B. lar qandayda bir ideya yamasa málim dáwir dúnyaǵa kóz qarasın ashıp beredi, ulıwma saylab alınǵan dóretpelerde udayı tákirarlanatuǵınlıq da bolmaydı, olar qatań bap hám bólimge ajratilmaydi, avtorlar dóretpeleri túsindirme berilmeydi. Kimniń qosıǵınan qansha kirgiziw, dúziwshi qálewine baylanıslı. B. lar sarbayoz (sóz bası ), lirik qosıqlar (tiykarǵı bólim), nátiyje hám qosımshadan dúziledi. Ayırım B. larda qosıqları keltirilgen shayırlar atı mazmun retinde beriledi. Geyde B. larǵa xalıq awizeki dóretpeleri úlgileri: óleń, kúlkili waqıya haqqındaǵı qısqa gúrriń, házil-dálkek, naqıl, muzıkalıq dóretpeler (Buxara shashmaqomi, Xorezm mártebeleri, Ferǵana — Tashkent mártebe jolları, qosıq hám úlken qosıqlar ) da kiritiledi. Dáslepki B. lar arab poeziyası rawajlanǵan dáwir (750 — 1 O55) de júzege kelgen (qarań Tammom, Saolibiy). Turkistonda bayozshılıq 10 — 15-ásirler poeziyası tásirinde payda boladı. 18 — 19 -ásirlerge kelip olar mazmun hám mánisi tárepten talay bayıdı. Ásirese, Bedil dóretiwshilik tásirinde B. dúziw dástúriy tús aldı. Rásmiy hám rásmiy bolmaǵan B. lar bar. Rásmiy B. arnawlı xatker, zerger, túplewshi tárepinen buyırtpaǵa yamasa arnawlı bir shaxs talabına uyqas tárzde dúziledi. Rásmiy bolmaǵan B. de bezew hám tekstlerdiń jaylasıwında arnawlı bir tártip bolmaydı. Bundayları óz gezeginde taǵı ekige bólinedi: a) shayır yamasa xatker ózine maqul shayırlardıń dóretpelerinen tanlap dúzedi; b) dúziwshiniń óz qosıqiy kompleksine basqa shayırlar dóretpelerinen úlgiler kiritiledi (mas, " Bayozi Miriy", " Bayozi Roziy", " Bayozi Nodim", " Bayozi Kamiy" hám basqalar ).

Kórkem ádebiyatqa baylanıslı rawajlanıw processinde B. lar ádebiyat úlgisigine bolıp qalmay, haqıyqıy kórkem óner shıǵarmasına da aylandı, ayriqsha mektepler payda boldı. Ferǵana, Buxara, Xorezm, Tashkent mekteplerine tiyisli B. lar tiykarlanıp eki tilde — ózbek hám parsı tillerinde dúzilgen. 19 -ásir aqırı — 20 -ásir baslarında Muhammed Rahimxon Sanıy (Feruz) ǵayratı menen rásmiy B. lar dúziw rawaj taptı, júzlegen naǵıslı B. lar tuzildi hám kem ushraytuǵınlarınan nusqalar kóshirildi. 19 -ásir aqırlarında Turkistanda baspa jumıslarınıń rawajlanıwı menen qoljazba B. lar dúziw dawam etken halda, Tashkent hám Xiywada tasbaspa B. lar baspadan shıǵarıw jolǵa qoyıldı. B. Turkistan xalıqları ádebiyatı tariyxın hám toplam duzbegen shayırlar dóretpelerini úyreniwde zárúrli derek bolıp tabıladı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Tábiyiy monopoliya

Tábiyiy monopoliya - bazarda arnawlı bir tovarlar (jumıslar, xızmetler) túrlerine bolǵan talaptı qandırıwda básekili sharayatlardı jaratıw texnologiyalıq ayrıqshalıqlarǵa kóre múmkin bolmaytuǵın yamasa ekonomikalıq tárepten maqul túsetuǵın bolmaytuǵın jaǵday. Tábiyiy monopoliyalar iskerligi olardıń mámleket ekonomikasında iyelegen áhmiyetin esapqa alǵan halda mámleket tárepinen tártiplestiriledi.

Tábiyiy monopoliya quramı túrli mámleketlerde túrlishe. Keyingi jıllarda kópshilik mámleketlerde Tábiyiy monopoliyalar sheńberin qısqarıp barıwı gúzetilip atır. Ózbekstanda tábiyiy monopoliya tarawları xalıq aralıq ámeliyatqa salıstırǵanda anaǵurlım keńlew. Olardıń qáliplesiwi ótiw dáwirinde ekonomikanı qayta qurıw hám basqarıw boyınsha júzege kelgen strukturalar menen baylanıslı. Ózbekstan Respublikasınıń " Tábiyiy monopoliyalar tuwrısında" gi (1997-jıl 25 aprel; jańa tahrirda 1999 -jıl 19 avgust ) nızamına muwapıq Ózbekstanda tómendegi tarawlarda Tábiyiy monopoliya subyektlerdiń iskerligi mámleket tárepinen tártiplestiriledi: neft, neft hám gaz kondensata, tábiyiy gaz hám kómir qazıp shıǵarıw, neft, neft ónimleri hám gazdı trubalar arqalı tasıw, elektr hám ıssılıq energiyasın islep shıǵarıw hám uzatıw, jıllarda júk hám jolawshılar tasıw, ulıwma erkin paydalanılatuǵın elektr hám pochta baylanısı xızmetlerin, suw trubaları hám kanalizaciya xızmetlerin. Portlar hám aeroportlar kórsetetuǵın xızmetler de tábiyiy monopoliyalar sistemasına kiritilgen.

Tábiyiy monopoliya tarawlarında mámleket ekonomikalıq siyasatınıń eń ústin turatuǵın baǵdarlarınan biri olardı strukturalıq tárepten qaytadan shólkemlestiriw, yaǵnıy tábiyiy monopoliyalardı jáne de nátiyjeli iskerlik kórsetiwine járdem beretuǵın bazar munasábetleri izine kóshiriw esaplanadı. Tábiyiy monopoliya sub'yektlari iskerligin Ózbekstan Respublikası Monopoliyadan shıǵarıw hám básekini rawajlandırıw Mámleket komiteti qadaǵalaw etedi (taǵı qarang Monopoliya, Monopoliyadan shıǵarıw ).

## Derekler
ÓzME,Birinshi tom,Tashkent,2000-jıl
Bayanat

**Bayanat** — xalıq aralıq huqıqta bir yamasa bir neshe mámlekettiń siyasiy partiyası yamasa partiyaları, húkimeti yaki húkimetleriniń bir yamasa bir neshe mámleketliklerge tiyisli zárúrli máseleler maydanınan óz rásmiy puqaraları, qarawları hám de maqsetlerin, málim is-háreketlerdi qollap-quwatlawları yamasa kerisinshe, qaralawların, olarǵa kelispewshilik xabar beriwlerin ańlatatuǵın hújjet.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, TAshkent, 2000-jıl
Bayanqulıxan medresesi

**Bayanqu{{lixan medresesi** — Buxarada qurılǵan Orta Aziya arxitekturalıǵınıń kem ushraytuǵın úlgisi (14-ásir ortası ). Medrese 1358-jılda Buxaradaǵı shayıqul álem Sayfiddin Boharziy medresesi qasında Shaǵatay ulusi xanı Bayanqulixan qabri ústine qurılǵan.Medrese jayı kórkem hám takrarlanbas. Ásirese bosaǵası mayda hám elegant naǵısqa, sirkor bezewlerge bay. ishis bolsa gúmbezli, sirkor bezewli zıyaratxana hám kishi górxonadan ibarat. Olar ashıq kók reńli tas, pıruza, aq reńli, islamiy hám girih naǵıslı naǵıs oyıwshı ılaydan islengen ıdıs parchinlari menen islengen. Orta Aziya mazarlarındaǵı mine sonday rangdor tábiyat kórinisili bezew usılı Shohizinda ansamblı (Samarqand) de jáne de rawaj tapqan. Bayanqulixon mazarı Ámir Temur dáwiri arxitektorlıǵınıń dáslepki úlgilerinen esaplanadı.

## Derekler
ÓzME, BIrinshi tom, Tashkent,2000-jıl
Baza detal

**Baza detal**, tiykarǵı detal —1) mashina hám mexanizmlerdiń uzel hám detallarini biriktiriwge hám de olardıń bir-birine tik (perpendikulyar ) úsh koordinata tegisliginde háreketleniwine múmkinshilik beretuǵın detal. Baza detal mashina yamasa mexanizmdi jıynawda tiykar esaplanadı. Mısalı, stanok staninasi, avtomobil raması (shassisi), reduktor denesi (korpusı ) hám basqa ; 2) tiykarlanıp zavod, sexlardı proektlestiriwde óndiristiń shártli programmasın anıqlaw ushın zárúr bolatuǵın, buyımlar toparınıń konstruktiv, texnologiyalıq hám basqa tolıq maǵlıwmatların ańlatatuǵın tiykarǵı detal.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Kórkemlep oqıw

**Kórkemlep oqıw** — estrada da kórkem óneriniń bir túri: kórkem ádebiyatqa baylanıslı dóretpe (qosıqiy ólshem hám uyqassız qara sóz benen jazılǵan kórkem shıǵarma, sonıń menen birge publitsistika) yamasa dramatik bólekti kópshilik aldında atqarıw, tıńlawshılarǵa dóretpe mánisin kórkemtásirsheń etip jetkiziw. Ótken zamanda Kórkemlep oqıw xalıq baqsıları, ertekshileri, masqarapazları ijadiniń tayaǵına esaplanǵan. Greciya, Rim hám Fransiyada shayır-improvizatorlıq, deklamaciya, kórkemlep oqıw kórkem óneri keń rawajlanǵan. Rossiyada Kórkemlep oqıwdıń eki túri - óz dóretpelerin sheberlik menen jırlaw hám professional túrleri bolǵan. Awızsha ańlatpalı sóylew áyyemgiden ózbek baqsı, ertekshi hám dástanshıları, qıssaxanları kórkem óneriniń tiykarın shólkemlestirgen. Ózbek K. o. kórkem óneri tariyxında Qosimqul Dosmurod, Hamrobibi Umarali qızı, Hasan Xudoyberdi balası, Husanbay Elshi balası sıyaqlı ózbek ertekshileri hám Ergash Jumanbulbul balası, Fazıl Joldas balası, Polkan shayır, Islam shayır sıyaqlı xalıq shayırlarınıń xızmetlerin úlken. Ózbek ertekshi hám dástanshıları, baqsıları miynettiń tiline, ańlatpalarınıń ıqsham, ápiwayı, túsinikli hám obrazlı bolıwına itibar beriw menen birge atqarıw waqtında dawıstıń bir tondan ekinshi Tonga ótiwi (modulyatsiya ) den, sóylewiy klassifikaciyadan, taqdid usılınan, mimika hám qol háreketlerinen házirjavoblik, muzıka hám qosıqshılıq kórkem ónerinen ustalıq penen paydalanadılar. Sonıń menen birge, Alisher Navaiy, Ornıqlıy, Ayralıq, Hamza, F. Ǵulom sıyaqlı ózbek jazıwshıları da óz dóretpelerin sheberlik menen jırlawǵan. Ózbek K. o. kórkem ónerin rawajlandırıwda A. Shınlıqqa barar , Sh. Burhonov, O. Xo'jayev, N. Rahimov, E. Kámalov, M. Abduqunduzov sıyaqlı ózbek aktyorlarınıń da xızmetleri bar. Kórkem sóz ustası, respublikada xızmet kórsetken artist Muhsin Hamidov K. o. kórkem óneri salasında belgili professional atqarıwshı bolıp tabıladı. K. o. dıń bir aktyor teatri, melodeklamatsiya, kórkem oqıw sıyaqlı túrleri bar.[1]

## Derekler

# ÓzME, Birinshi tom, TAshkent, 2000-jıl
Kórkem gimnastika

**Kórkem gimnastika** - sport túri, buyım (qayıs, top, halqa, jińishke arqan ) menenn hám olarsız túrli elegant gimnastika hám oyın shınıǵıwların muzıka astında orınlaw boyınsha áyeller jarısları.

Xalıq aralıq sport jarıslarınıń házirgi zaman programmasında kók gúres (bir májburiy hám buyımlar menenn ush erkin shınıǵıwlar ) hám de buyım menen gruppa bolıp erkin shınıǵıwları bar. Jeńimpazlar kóp gúresde, bólek hám gruppa bolıp atqarılatuǵın shınıǵıwlarda anıqlanadı. Sportshılardıń shınıǵıwları 10 ballı tártip boyınsha bahalanadı. 40 -jıllardan kórkem gimnastika jarısları ótkerile baslandı. 50-jıllar aqırında Xalıq aralıq gimnastika federatsiasi (FIJ) kórkem gimnastikanı sport túri retinde tán alındı. 1963-jıldan taq jılları jáhán chempionatları ótkerilmekte, 70-jıllar basınan Intervideniye Kubogi ushın iri xalıq aralıq jarıslar sholkemlestirip atır. 1984-jıldan Olimpiada oyınları programmasına kiritilgen.

Ózbekstan kórkem gimnastikashıları terme kamandası 1991-jıl Simferopolda ótken birlespe chempionatında 1-orındı aldı. 1996 -jıl Aziya chempionatı ( Qitay ) da, 1997-jıl jáhán chempionatı (Germaniya ) de qatnastı (terme kamanda bas ustazı A. Malkina, xoreogırıf v. vasilyev, jámiyet aǵzaları I. Zamyatina, T. Budarina, F. Sharıpova, L. Meshcheryakova).

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Tábiyiy nitratlar

"Tábiyiy nitratlar" - minerallar klası, azot kislotasınıń tábiyiy duzları. Tábiyiy nitratlardıń tiykarǵı mineralları ; natriylı, kaliyli, ammoniyli selitralar, darapskit, nitromagnezit, nitrokaltsit, nitrobarit, gerxardtit, likazit, buttgenbaxit. Strukturası tábiyiy karbonatlarǵa uqsas, biraq turaqlılıǵı kem. Tábiyiy nitratlar, ádetde buldıraǵan tuzeimon massalar, juqa qatlam daqlar retinde hám qabıqshalar kórinisinde ushraydı. Barlıq selitralar suwda jaqsı eriydi, suwıtıw ózgeshelikine iye. Tábiyatda Tábiyiy nitratlar, tiykarlanıp, 2 yul menen: biogen hám quyash radiatsiyası yamasa shaqmaq shaǵıw tásirinde atmosfera daǵı azottıń oksidleniwi nátiyjesinde ónim boladı. Tábiyiy nitratlar qurǵaqlay ıssı ıqlım sharayatında toplanadı, keri jaǵdayda olar suwda tez erip ketedi. Kánleri Hindstan, Jazair, Italiya, AQSh, Vengriya hám basqa mámleketlerde bar. Chilida tábiyiy nitratlar galogenid, sulfat, selenat hám birpara iodatlar menen assotsiatsiyada ushraydı. Bul kánlerde kaliy hám natriy selitrasi tiykarǵı rezervlerdi quraydı. Siltili tábiyiy nitratlar azotlı organikalıq deneler hám siltili duzlar (mas, taw jınısları muzdıń jarıqlıqları hám boslıqlarında kaliy hám natriy selitralarınıń úyinleri) dıń óz-ara tásiri nátiyjesinde payda boladı. Házirgi dáwirde tábiyiy nitratlar sheklengen muǵdarda qazıp alınadı, sebebi azot birikpeleriniń tiykarǵı massası ximiyalıq jol menen alınadı. Tábiyiy nitratlardıń kóp tarqalǵanları — natriy hám kaliy selitraları, tiykarlanıp, azot kislotası islep shıǵarıw da isletiledi. Tábiyiy nitratlardan azotlı tóginler tayarlawda paydalanıladı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent,2000-jıl
Natural teńlemeler

Tábiyiy teńlemeler, natural teńlemeler — iymek sızıqtıń búkleniwi hám buralıwın onıń jay funksiyası retinde ańlatatuǵın teńlemeler. Tábiyiy teńlemeleri birdey bolǵan eki iymek sızıq bir-birinen keńisliktegi ornı menen parıq etedi.

## Derekler
ÓzME,Birinshi tom,Tashkent,2000-jıl
Ibn Bavvab

**Ibn Bavvab**, Abu l Xasan Ala-vuddin Ali ibn Jańa tuwǵan ay (? — 1022) — sulıw tańbalı insan, alım, sulıw jazıw teoretigi. «Qasidai roiya» (« Roiya kasidasi», 22 bayttan ibarat ) qollanbasında xat qaǵıydaları hám sulıw jazatuǵın adamlıq kórkem óneri haqqında qımbatlı pikirlerdi bayanlaǵan. I. B. táliymatına kóre, sulıw jazıw insan dóretiwshiliginiń nátiyjesi bolıp, ol súwretleytuǵın kórkem óner qatarına kiredi. 15-ásirde jasaǵan arab sulıw tańbalı insan Muxammed ibn Xasan at-Tibiy óziniń xatkerler haqqındaǵı «Jomeʼi mahosini kitobat il-kuttob»(« Xatkerlerdiń sulıw jazıw toplamı») shıǵarmasında jazıwınsha, I. B. Ibn Mutqladan keyin xattıń 16 túrin (atap aytqanda, suls xatınıń jazıw tiykarları hám b. ni) oylap tapqan hám jetilistirgen. Ol oylap tapqan arab háribin noqat menen ólshew qaǵıydaları onnan keyingi xat teoretikleri, sulıw tańbalı adamlar ushın tiykarǵı qollanba bolǵan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ibn Battuta

**Ibn Battuta** yamasa Shamsiddin Abu Abdullah Muxammed ibn Abdullah al Lavatiy attanjiy (1304. 24. 2, Tanja — 1369, Fos) — ataqlı arab sayaxatshısı hám geografık, tariyxshı. Barbarlardıń lavat qáwmine tiyisli. Ibn Battuta 28 jıllıq sayaxatları dawamında qurǵaqlıq hám teńiz arqalı 75 mıń mil (120 mıń km) aralıqtı basıp ótken. Ibn Battuta 1325-jıl jazında Marakoshdan hajǵa baratuǵınlar kárwanına qosılıp saparǵa shıqqan hám derlik barlıq musılman mámleketlerinde bolǵan. Dáslep Mısır, Sham(Siriya ), Livan, Palestina, Mesopotamiyaǵa barǵan. 1332-jıl úshinshi ret Mekkege barıp haj saparında qatnasqan. Nil dáryasın jaǵalap taǵı Qohiraǵa qaytqan. Keyininen Ibn Battuta Jaqın Shıǵıs mámleketleri arqalı Turkiya hám Qırımǵa bardı. Itil (volga) dáryası arqalı Haji Tarxan (Astraxan) ǵa ótip, Altın Orda xanı Ózbekxannıń qabıllawında bolǵan; keyin Xorezm paytaxtı Úrgenishke kelgen. Onnan Buxara, Naqshab, Termiz, Samarqand, Balx hám Qabul, Mólton arqalı Hindstanǵa barǵan hám Deli sultanı Muxammed Tuǵlıq sarayında derlik 8 jıl iyelik molikiyler qazısı lawazımında xızmet etken (Ibn Battuta Sherazda eki islamdaǵı mektepler — iyelik molikiyler hám shofi'iylar qazısı degen gúwalıq alǵan edi). Keyininen sayaxattı dawam ettirip Indoneziya hám Qıtayǵa barǵan. 1349 i. Marakoshqa qaytqan. 1349—52 jıllar arasında Ispaniyanıń arablar ıqtıyarındaǵı jaylarına, 1352—53 jıllarda Sudanǵa sayaxat etken.

Ibn Battuta orta ásirdegi eń iri sayaxatshı bolıp, onı uzaq mámleketlerge sayaxat qılıwda jol qıyınshılıqları, mútájlik, qáwip-qáterler toqtata almaǵan. Ol barǵan mámleketlerdiń geografiyası, tariyxıy hám de ekonomikalıq, etnografiyalıq hám materiallıq -xojalıq turmısına tiyisli qımbatlı maǵlıwmatlar qaldırǵan. Ásirese, Orta Aziya qalaları, atap aytqanda, Samarqandtıń dúnyaǵa ataqlı sapalı qaǵazı haqqında jazǵanları itibarǵa ılayıq. Kulakiylar húkimranlıǵı dáwirindegi Irannıń ekonomikalıq hám materiallıq turmısı tolıq súwretlengen. Ibn Battuta iri sawdager de edi, sultanlardıń buyrıǵı menen geyde elshilik wazıypaların da atqarǵan.
Ibn Battuta parsı hám túrkiy tillerdi de jaqsı bilgen. Onıń « Tuxfat an-nuzzor fi ǵaroyib al-amsor hám ajoyib alafsar» (« Túrli qala hám saparlardaǵı ájayıbatlar gúwası bolǵanlar ushın sıylıq») shıǵarması Jaqın Shıǵıs hám Orta Aziya reorp. sı tariyxın izertlewde zárúrli derek bolıp esaplanadı. Bul dóretpe Ibn Battuta zamanındaǵı (turmısqa tiyisli) ádebiyattıń úlgisi bolıp, óz dáwiriniń kórkem ádebiyatqa baylanıslı hám psixologiyalıq esteliklerinen biri bolıp tabıladı. Ol ilimiy dereklerde « Sayaxatnama» dep ataladı. Ibn Battuta dóretpeleri 80 nen artıq Evropa hám Aziya xalıqları tillerine awdarmalanǵan. Ibn Battuta iskerligi ústinde ózbek alımı N. Ibrahimov izertlew jumısların alıp barǵan hám ol haqqında ózbek, rus, arab, inglis tillerinde dóretpeler jarattı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ibn Bibi

**Ibn Bibi** Nasriddin Yaxya Ibn Majiduddin Maxmud (? — 1272, Damashq) — tariyxshı hám avtor. Bir qansha waqıt Jalaliddin Manguberdi aldında jasaǵan, keyin Damashqqa barıp (1221) sultan Alawiddin Qayqubad sarayında dilmashlıq etken hám sol sebepli elde « Yaxya awdarmashı» atı menen belgili. Qatar tariyxıy shıǵarmalar dóretken, mısalı onıń seljukiyler tariyxına tiyisli «Al-Avomir al-aloniyya fil-umur il-aloiyya» (« Ullı isler jónindegi áshkara húkimler») shıǵarması kóbirek ataqlı bolıp, Alawiddin Qayqubadqa arnalǵan. Bul dóretpe túrk (15-ásir), nemis (1902) hám shved (1959 ) tillerine awdarma etilgen. Onıń qoljazba nusqaları Moskvadaǵı Aziya xalıqları muzeyi, Turkiyadaǵı AyoSafiya hám Germaniyadaǵı Drezden kitapxanalarında saqlanadı. Shıǵarmada Orta Aziya tariyxı hám mádeniy turmısına tiyisli maǵlıwmatlar da ushıraydı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Joao Grimaldo

**Joao Alberto Grimaldo Ubidia** (ispansha: *Joao Alberto Grimaldo Ubidia*; 20-fevral 2003) aldınǵı poziciyada oynaytuǵın Perudıń futbolshısı.

## Derekler
Ibn Badja

**Ibn Baja**, Abu Bakr Muxammed ibn Yaxya (shama menen 1070, Saragasa, Ispaniya — 1139, Fes, ) — arab filosofı, shayır, muzıkashı. Sevilyada birneshe jıl jasaǵan. Keyin Marakoshqa ótip, Fes sh. de ministrlik lawazımında islegen. Lekin bul jerde óziniń filosofiyalıq kózqarasları sebepli qáwipke dus kelgen hám jawız insanlar tárepinen záhárlep óltirilgen.
I. B.pánniń birneshe tarawlarında dóretiwshilik etken. Ol táwiplik hám shayırlıqtan tısqarı, astronomiya, filosofiya, logika, matematika, tábiyattanıwlıq, muzıka tarawları boyınsha qollanbalar jazdı. Aristoteldiń fizika hám meteorologiyaǵa tiyisli dóretpelerine túsindiriwler jazdı. Ótken zamandaǵı filosofiyalıq pikirdi tereń úyrenip, onı Jaqın hám Orta Shıǵıs xalıqlarına tanıstırıwda úlken xızmet kórsetti. I. B. dıń kóp dóretpeleri tamamlanbagan. Olar gápine « Jan haqqında», « Jalǵız adamnıń minez-qulqı» («Tadbir al-mutavahhid») sıyaqlılar kiredi. Basqaları tamamlanǵan bolsa da, kishi kólemdegi dóretpeler bolıp tabıladı. Olar áyyemgi evrey hám latın tillerine awdarmalanǵan hám bizgeshe ayırım úzindileri jetip kelgen. I. B. óz qollanbalarında jámiyetten bóleklengen insan haqqında sóz etse de, jámiyettiń iygilikli jumıslarında insan belsendi qatnasıwı kerek, dep túsintirdi. Ol tárkidunyalıqqa qarsı shıqtı, insanǵa bul dúnyada párawanlıqqa hám baxıtqa erisiw jolların kórsetiwge tırıstı, fazıl adamlar hám filosoflardan ibarat bolǵan jámiyet tuwrısında qıyal etti. Onıń oylawınsha, hárbir adam óz ruwxıy kámalı jolında qayǵırsa, sonda ǵana jámiyet te rawajlanadı. Bunday jámiyette danıshpanlar kóbeyip barıp, daw hám jábir-zulımǵa orın qalmaydı. I. B. dıń social-filosofiyalıq pikirleri keyinirek arab filosofları Ibn Tufayl hám Ibn Rushdtıń kózqarasına úlken tásir kórsetti.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ibn Dawıt

**Ibn Dawıt**, Avraam (shama menen 1100, Toledo — shama menen 1180, Kordova) — evrey tariyxshısı hám filosofi. «Al-aqidat urrafiʼa» («Joqarı iman») shıǵarmasında dáwirdiń rawajlanıw jolındaǵı ideyaların ilgeri súrdi hám Ibn Sina dóretpeleri tásirinde Ibn Jebiral neoplatonizmine qarsı shıqtı. I. D. dıń filosofiyalıq qarawlarında materialistik pikirler menen birge diniy isenimlerge ıseniw de bar. Atap aytqanda, I. D. Bibliyaning dúnya joqlıqtan, hesh nárseden Quday tárepinen jaratılǵan degen pikirin qorǵadı. I. D. fatalizmdi biykar etti hám insan shıdamlılıǵı, erkinligi tuwrısındaǵı táliymattı islep shıqtı. I. D. orta ásir rawajlandırıw jolındaǵı oyshıllar dóretiwshiligine úlken tásir kórsetti.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ibn Asakir

**Ibn Asakir**, Abılqasım Ali ibn alxasan (1105, Damashq — 1176) — arab tariyxshısı, hádis aytıwshı, sháriyat huqıqtanıwshısı hám shayır. Iraq hám Xorasan boylap gezip, ol jerlerdegi ulamalardan bilim alǵan. Keyin Damashqqa qaytıp, An-Nurıyya medresesinde oqıtıwshıılıq etken. Tariyx, hádis hám fikdga tiyisli kóplegen dóretpeler jaratıp, «Sadiqat uddiyn» («Din wapadarı») hám de «Hyp uddiyn» («Din nurı») sıyaqlı eń húrmetli ataqlarǵa iye bolǵan. Onıń eń iri shıǵarması «Tárixu madiynati Dimashq» («Damashq qalası tariyxı») bolıp, ol kóbirek «Tárixu ibn Asokir» («Ibn Asokir tariyxı») atı menen belgili. Sham (Siriya ) hám Damashq tariyxı hám de shamlıq ataqlı adamlar tariyxına arnalǵan usı dóretpe 80 tomnan ibarat. I. A. hádis hám Islam táliymtına tiyisli dóretpeler de jazǵan.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ibn Arabshax

**Ibn Arabshax** Shixabaddin Axmet Ibn Muxammd Ibn Abdullax Ibn Ibrahim (1388, Damashq — 1450, Qohira) — arab tariyxshısı. Ámir Temur Sham (Siriya )ni iyelegennen soń1401), I. A. nı úrim-putaqları menen Samarqandqa alıp kelgen. Bul jerde ol ataqlı ilimpazlardan bilim alǵan, parsı, mónǵol hám túrk tillerin úyrengen hám de ádebiyat hám teologiya menen shuǵıllanǵan (1401—08). Ol Xorezm, Monǵolstan, Qıtayda hám Altın Orda paytaxtı Sarayda bolǵan. Hajı Tarxan (Astraxan)da huqıq páni menen shuǵıllanǵan. Qırım arqalı Adrianopolqa kelgen. 10 jıl dawamında túrk sultanı Muxammed I dıń arnawlı xatkerı bolǵan. I. A. birneshe tariyxıy kitap jazǵan. «Gʻurrat us-siyar fi duvalitturk va-ttatar» (« Túrk hám tatar xalıqları mámleketlerindegi ishki dúnyalar sarası») shıǵarması Altın Orda haqqındaǵı kóp maǵlıwmatlardı óz ishine alǵan. Biraq bul dóretpe saqlanbaǵan. I. A. dıń « Fukoxat ul-xulafo hám mufokahat uz-zurafo» (« Xalifalardıń dárriw juwap beriwshiligi hám aqıllılardıń házilkeshligi») shıǵarması da bar. I. A. awdarmashı retinde Avfiydıń « Javomi' ulhikoyot hám lavomi' ur-rivoyot» (« Gúrrińler kompleksi hám ráwiyatlar tawlanıwı»), Abu Laysdıń «Tafsir» in parsı tilinen túrkshege awdarmalaǵan. « Ajoib ul-maqdur fi axbori Temur» (« Temur haqqındaǵı xabarlarda táǵdir ájayıbatlari») I. A. dıń eń ataqlı shıǵarması bolıp tabıladı. Bul dóretpe « Ámir Temur tariyxı» atı menen ózbek tilinde de baspadan shıǵarılǵan.
I. A. Ámir Temurǵa salıstırǵanda dushpanlıq ruwxındaǵı avtorlar gápinen edi. Bul jaǵdahy onıń shıǵarmasında tolıq sáwlelengen. Soǵan qaramay, I. A. shıǵarmasında Temur mámleketi hám oǵan shegaralas bir qatar mámleketler siyasiy, xojalıq hám materiallıq turmısın qosımsha túrde anıqlastırıp beretuǵın kóplegen dıqqatqa ılayıq maǵlıwmatlardı keltirip ótken.
I. A. Ámir Temurǵa qanshelli dárejede sın kózqaras penen qaramasa da, onıń shaxsın múnásip bahalaǵan: « Jetpis jaslı Temurdıń pikirleri ele de qatań, fizikalıq tárepten kúshli hám quwatlı bolıp tabıladı... Ol mısqıl hám jalǵanlıqtı jaqtırmaydı, baxtsız hádiyse júz bergende qayǵıǵa túspeydi, hárdayım sergek hám mártlershe turadı, onıń aldında hámme boysınıwshań bolıp qaladı hám húrmet kórsetedi. Ol márt hám batır adamlardı jaqtıradıá.. Ol máseleniń anıǵın tezlik penen bilip alatuǵın sheber básekishil edi. Ol parasatı menen haqıyqatshıl — jalǵanshını dárriw parıqlaytuǵın edi, ashıq kewil máslahatshilerdi jalǵan násiyatshılardan parıqlaytuǵın edi».

## Ádebiyat
Amir Temur tariyxı (1-, 2-kitaplar ; sóz bası, arab tilinen awdarma hám túsindirmeler avtorı U. Uvatov), T., 1992.
Ubaydulla Uvatov.[1]

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ibn Zayla

**Ibn Zayla**, Abu Mansur Xúseyin bin Muxammed bin Tahir bin Omar Zayla (? — 1048) — ullı alım, muzıkatanıwshı. Zahiriddin Bayhaqiydıń maǵlıwmat beriwinshe, isfaxanlıq. Ibn Sinanıń jaqın shákirti hám áskeriy xızmette bir sapta bolǵan. Óz dáwirinde túrli (medicina, tábiyiy hám anıq) pánler bilimdanı (kóp dóretpeleri málim) bolǵanlıǵınan hákim (oyshıl ) dep júrgizilgen. «Kitob al-kafi fi almu-siqa» (« Muzıkaǵa tiyisli tolıq kitap») shıǵarması ataqlı bolıp, onıń 2 qoljazbası bizge shekem jetip kelgen (London, Britaniya muzeyi kitapxanası hám de Hindistan, Rampur qalasındaǵı Rido kitapxanasında saqlanbaqta; arab muzıkashısı Zakariya Yusuf bul kitaptı 1964-jıl Qohirada baspadan shıǵardı). Onda Mawarawnaxr hám Xorasan xalıqları muzıka mádeniyatına tiyisli maǵlıwmatlar bar. Atap aytqanda, sol dáwirde keń tarqalǵan muzıka janrları, nama hám qosıqlar, muzıka ásbapları haqqındaǵı maǵlıwmatlar, sonıń menen birge, tálif (kompoziciya), iyqo (usıl -ritm), salmaq hám sesler uyǵınlıǵı máseleleri kórsetilgen.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl