open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Barpı Alıqulov

**Barpı Alıqulov** (; 1884-jıl — 1949-jıl 9-noyabr) — qırǵız xalqınıń eń úlken aqın-improvizatorlarınan (tókpe aqın) biri hám oyshıl shayırı. Ol qırǵız ádebiyatında hám awızsha dóretiwshiliginde tereń iz qaldırǵan tulǵa esaplanadı.

## Biografiyası
Barpı Alıqulov 1884-jılı házirgi Jalalabad wálayatınıń Suzak rayonına qaraslı Achı awılında tuwılǵan. Onıń shańaraǵı júdá jarlı bolǵan, ol toǵız tuwısqannıń biri edi. Ákesi Alıqul jarlı bolǵanlıǵı sebepli basqalardıń xızmetin islep kún keshirgen. Barpı balalıǵınan-aq Nazarbay hám Ísaqbay degen baylardıń esiginde bolıp, qıyın turmıstı basınan ótkergen.

Onıń aqınlıq talantı erte oyanıp, 16 jasınan baslap-aq onıń atı xalıq arasında aqın-improvizator retinde tanılıp baslaǵan. Onıń aqın bolıp qáliplesiwine ákesi Alıquldıń da tásiri úlken bolǵan, sebebi ákesi xalq awızsha dóretiwshiligin jaqsı bilgen hám Barpıǵa «Zalım xanlar azabı» () sıyaqlı qosıqlardı úyretken.

Alıqulov 30 jasınan asqanǵa shekem kisi esginde bolıp, Oktyabr revolyuciyasınan keyin ǵana erkinlikke shıqqan. Ol jańa jámiyet qurılısında belsendi qatnasqan, awıl keńesi baslıǵınıń orınbasarı lawazımlarında islegen. Biraq 36 jasında awır kesellik sebepli eki kózi de kórmey qaladı. Jeke ómirinde de kóp qıyınshılıqlar kórgen: onıń 23 perzentinen tek bir qızı ǵana tiri qalǵan. Shayır 1949-jılı 9-noyabrde Frunze (házirgi Bishkek) qalasında qaytıs boldı hám Ala-Archa qábiristanlıǵına jerlendi.

## Dóretiwshiligi
Barpı Alıqulovtıń dóretiwshilik jolı eki dáwirge bólinedi. Revolyuciyaǵa shekemgi qosıqlarında ol xalqınıń jarlı turmısın, baylar hám Qońırat xanlıǵı zulmın sınǵa alǵan. Onıń «Teńlik bir kún jarq eter» () qosıǵında keleshekke degen úmiti sáwlelenedi.

Sonday-aq, shayır xalıqtı aldap júrgen mollalar hám imamlardı sınǵa alıwshı satiralıq shıǵarmalardıń avtorı esaplanadı. Olardıń qatarına «Aldamshı iyshan» (), «Suq molla» (), «Sopu» () sıyaqlı qosıqlar kiredi.

Barpı Alıqulov — qırǵız lirikasınıń ustası esaplanadı. Onıń muhabbat temasındaǵı shıǵarmaları qırǵız ádebiyatınıń altın fondınan orın alǵan. Olardan eń belgilileri:
* «Mólmólúm» ();
* «Mırzayım» ();
* «Gúl qızlar» ();
* «Aq juldız» ().

Ásirese, «Mólmólúm» qosıǵı qırǵız qosıqshıları tárepinen eń kóp atqarılatuǵın klassikalıq shıǵarmalardıń biri esaplanadı. Shayır Toqtaǵul Satılǵanovtıń dástúrlerin dawam ettirgen. Onıń qosıqları 1943-jıldan baslap jazıp alına baslaǵan hám keyinirek kópshiligi rus tiline de awdarılǵan.

## Bibliografiya
* 1949: «Tańlanǵan qosıqlar» ()
* 1951: «Tilek: Qosıqlar toplamı» ()
* 1960: «Shıǵarmalar: Bir tomlıq» ()
* 1974: «Mólmólúm: Qosıqlar» ()
* 1987: «Tábiyat sulıwlıǵı» ()

## Derekler

### Ádebiyatlar
* А.Турдугулов, Б.Оторбаев. Көркөм сөз өнөрү. Кыргыз адабияты Бишкек, 2008-ж.
* Кыргыз Республикасынын обончулары/Кыргызпатент/ Т?з.: А.Чекиров, ?.Калыева. – Б.: 2010. – ISBN 978-9967-26-120-4
* Б.С. Исаков, Ч.Б. Исакова. Кыргыз адабияты Бишкек 2002-ж

## Sırtqı siltemeler
* Ómirbayanı
Júsip Tursınbekov

**Júsip (Jusup) Tursınbekov** (; 1910-jıl 24-dekabr — 1944-jıl aprel) — qırǵız shayırı hám dramaturgı. Ol «Húrmet belgisi» ordeni menen sıylıqlanǵan hám Keńes jazıwshısınıń birinshi syezdiniń delegatı bolǵan.

## Biografiyası
Júsip Tursınbekov 1910-jılı 24-dekabrde házirgi Íssıkól wálayatı Toń rayonına qaraslı Kún-Batısh awılında tuwılǵan. Ol jaslayınan ata-anasınan jetim qalıp, 10 jasınan baslap Túp rayonındaǵı mektep-internatta tárbiyalanǵan. Keyinirek Túptegi awıl xojalıǵı texnikumında oqıǵan hám 1928-jılı Frunze qalasınna kóship kelgen.

Rásmiy xızmet jolın «Qızıl Qırǵızstan» () gazetasında korrektor retinde baslaǵan. Keyinirek «Leninshil Jash» () jaslar gazetasınıń redaktorı, Qırǵız mámleketlik baspasınıń redaktorı, Qırǵızstan Jazıwshılar awqamınıń ádebiy konsultantı hám Qırǵız respublikalıq drama teatrınıń direktorı lawazımlarında islegen. 1928–1931-jılları Tver qalasındaǵı keńes-partiya mektebinde bilim alǵan. 1930-jılı Kommunistlik partiya (VKP(b)) aǵzalıǵına qabıllanǵan.

Ekinshi jáhán urısı baslanǵanda, 1941-jılı óz qálewi menen frontqa ketken hám urıs maydanında da dóretiwshiligin dawam ettirgen. Júsip Tursınbekov 1944-jıldıń aprel ayında Kalinin frontında qaharmanlarsha qaytıs bolǵan.

## Dóretiwshiligi
Shayır óziniń ádebiy xızmetin 1928-jılı baslaǵan. Onıń dáslepki toplamları «Júsiptiń qosıqları» (, 1932) hám «Shayır jaslar» (, 1933) bolıp esaplanadı. Dramaturgiya tarawında onıń «Ájel ornına» (, 1935) hám «Besh-Moynoqtaǵı waqıya» (, 1937) atlı pyesaları tanımal.

1939-jılı ol Qubanıshbek Malikov hám Jomart Bókónbaev penen birgelikte ataqlı «Aıshúrek» () operasınıń librettosın jazǵan. Sonday-aq, A. S. Pushkin, G. Geyne hám basqa da dunya ádebiyatı wákilleriniń shıǵarmaların qırǵız tiline awdarǵan. Onıń fronttan jibergen «Qaraqshınıń tragediyası» () poeması 1942-jılı basıp shıǵarılǵan.

### Shıǵarmaları
* 1932: «Júsiptiń qosıqları» ()
* 1935: «Ájel ornına» (, drama)
* 1938: «Watan» (, qosıqlar toplamı)
* 1939: «Ayshúrek» (, opera librettosu)
* 1950: «Lenin jolı» (, qosıqlar)

## Estelik
Júsip Tursınbekovtıń húrmetine Qırǵızstannıń birneshe qalalarında kóshelerge, mekteplerge hám kitapxanalarǵa onıń atı berilgen. Onıń qızı Lilya Tursınbekova (1933–2001) belgili kinorejissyor bolıp jetisken.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Barsbek qaǵan

**Barsbek qaǵan** (Eski túrk tili: 𐰉𐰺𐰽:𐰋𐰏; ; 637-711), sonday-aq, **Inanch Alp Bilge** () atı menen de belgili — Qırǵız qaǵanatınıń birinshi qaǵanı.

## Hákimiyat dáwiri
Bars Bektiń basqarıwınıń dáslepki dáwiri haqqında Orxon hám Enisey jazıwlarındaǵı kishi maǵlıwmat úzindilerinen basqa hesh nárse belgili emes. Bars Bek aǵza bolǵan korollik Are ruwı óz shıǵısı boyınsha Xan dinastiyasınıń generali Li Lingtiń áwladları ekenin dálillegen.

Ol óziniń basqarıw dáwirinde Kóktúrklerge qarsı bolǵan dep esaplanadı, biraq keyinirek Ilteris qaǵannıń qızlarınıń birine úylengen hám Az hám Qırǵız ruwların basqarıwshı kishi qaǵan (xan) etip tayınlanǵan.

VII ásirdiń aqırında, Takeshi Osavanıń maǵlıwmatına qaraǵanda, Bars Bek Suoge hám Tan dinastiyasınıń imperatorı Chjung-czun ortasındaǵı shártnamada qatnasqan. Klyashtornıydıń aytıwınsha, ol Tibetiya imperiyasına Eren Uluǵ atlı elshisin jiberip, awqam dúziwge háreket etken, biraq bul háreketi nátiyjesiz ayaqlanǵan.

## Ataǵı
Sergey Klyashtornıydıń aytıwınsha, Bars Bektiń rásmiy atı Inanch Alp Bilge bolǵan hám Enisey jazıwlarında usılayınsha tilge alınǵan. Túrk tariyxshısı Saadeddin Gömeç bul pikirge qarsı shıqqan.

## Ólimi
Úshlik awqam haqqındaǵı xabarlar Tonyukuqqa jetip barǵannan keyin, ol dáslep qırǵızlardı joq qılıwǵa qarar etedi. Qırǵız jerlerine baratuǵın jollar qalıń qar menen jawılǵan edi, bul bolsa olardı jol kórsetiwshi tabıwǵa májbúr etti. Olar dáslep Aq Termeldi (házirgi Ona — Abakan dáryasınıń tarmaǵı) kesip ótti. Biraq on kúnlik jol izlewden keyin olardıń jol kórsetiwshisi adasıp qaldı hám Qapaǵan qaǵannıń buyrıǵı menen óltirildi. Birneshe kúnnen keyin olar qırǵızlardıń shtab-kvartirasına jetip keldi hám túngi hújim jasap Bars Bekti óltirdi. Onıń óliminen soń Abakan dáryasınıń sol jaǵasında estelik stela ornatıldı.

Onıń ornına onıń ulı hám Bilge qaǵannıń jiyeni keldi.

## Miyrası
Qırǵızstan Respublikasınıń Milliy banki tárepinen 2010-jılı Bars Bekke arnalǵan estelik teńgesi shıǵarıldı. 2017-jılı Osh qalasında Bars Bekke estelik ornatıldı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Joomart Bókenbaev

**Joomart Bókenbaev** (; 1910-jıl 16-may — 1944-jıl 1-iyul) — keńes dáwirindegi qırǵız shayırı hám dramaturgı, SSSR Jazıwshılar awqamınıń aǵzası (1934-jıldan).

## Biografiyası
Joomart Bókenbaev 1910-jılı Ferǵana wálayatı (házirgi Jalalabad wálayatı Toqtaǵul rayonı) Mazar-Say awılında jarlı diyqan shańaraǵında tuwılǵan. Bes jasında jetim qalıp, ógey ákesiniń qolında awır miynet penen kún keshirgen. 

1924-jılı Joomart Jalal-Abad qalasındaǵı balalar úyine oqıwǵa kiredi. Keyinirek Osh pedagogikalıq texnikumında, 1928-jıldan Frunze pedagogikalıq texnikumında bilimin dawam ettiredi. Oqıw dáwirinde ol rus klassikleriniń shıǵarmaların tatar hám qazaq tillerindegi awdarmalar arqalı úyrenedi. Ásirese Maksim Gorkiydiń dóretiwshiligine júdá qızıǵadı.

1930-jılı «Qızıl Qırǵızstan» () gazetasında bólim baslıǵı, bir jıldan soń «Leninshil Jash» () gazetasınıń redaktorı bolıp isleydi. 1933–1935-jılları Leningrad kommunistlik jurnalistika institutında bilim aladı. Oqıwdı tamamlap kelgennen soń «Sovettik Qırǵızstan» jurnalınıń redaktoru boladı. 

Ekinshi jáhán urısı baslanǵanda, 1941-jıldıń dekabrinen baslap sovet Armiyası qatarında áskeriy jurnalist bolıp xızmet etedi. Joomart Bókenbaev 1944-jılı xızmet saparı waqtında Íssıkól wálayatınıń Úlken-Sarı-Oy awılı átrapında avtomobil apatı nátiyjesinde qaytıs boladı. Ol Bishkektegi Ala-Archa qábiristanlıǵına jerlengen.

## Shańaraǵı
Ómirlik joldası — Tenti Adısheva (belgili qırǵız shayırı). Úsh perzenti bolǵan: ulı Kulubek (geologiya-mineralogiya ilimleriniń doktorı, burınǵı Ekologiya ministri), qızı Sırǵa Bókenbaev (medicinalıq ilimleriniń doktorı) hám ulı Zaynidin.

## Dóretiwshiligi
Joomart Bókenbaevtıń dáslepki qosıqlar toplamı «Miynet baslanıwı» () 1933-jılı járiyalandı. Ol qırǵız ádebiyatına dáslepki bolıp jumısshılar hám shaxtyorlar obrazın alıp kelgen shayır esaplanadı. 

Onıń dóretiwshiliginde hayal-qızlar huqıqları temasın sáwlelendiriwshi «Qamshıdan shıqqan jaslar» () qosıǵı ayrıqsha orın tutadı. Sonday-aq, ol qırǵız ádebiyatında peyzaj lirikasın rawajlandırıp, «Qırǵızdıń Ala-Toosı», «Alay» sıyaqlı shıǵarmalardı jazdı.

Dramaturgiya salasında onıń «Altın qız» (1936), «Qarǵasha» sıyaqlı pyesaları belgili. 1938-jılı Júsip Tursınbekov hám Qubanıshbek Malikov penen birgelikte «Manas» eposı motivleri tiykarında «Ayshúrek» () operasınıń librettosın jazǵan. Shayır sonday-aq A. Pushkin, M. Lermontov hám V. Mayakovskiydiń shıǵarmaların qırǵız tiline awdarǵan.
### Shıǵarmaları
#### Qırǵız tilinde
* 1933: «Altın qız» ()
* 1935: «Dabılbas» (, qosıqlar toplamı)
* 1938: «Qomuz» ()
* 1939: «Ayshúrek» (, opera librettosu)
* 1939: «Toqtoǵul» (, drama)
* 1943: «Ajal hám ar-namıs» (, poema)
* 1944: «Shabıwıl» (, jańa qosıqlar)

#### Rus tilinde
* 1947: «Комуз: Избранные стихи» (Komuz: Tanlanǵan qosıqlar)
* 1958: «Избранное: Стихи и поэмы» (Tanlanǵanlar: Qosıqlar hám poemalar)

## Estelik
Joomart Bókenbaevtıń húrmetine Bishkek qalasınıń oraylıq kósheleriniń birine onıń atı berilgen hám estelik ornatılǵan. Sonday-aq, Íssıkól wálayatı Toń rayonınıń orayı (Bókenbaev awılı), birneshe mektepler, kitapxanalar hám xojalıqlar onıń atı menen ataladı.

## Derekler