Óz-ara islesiwshi informaciyalıq sistemalardıń arxitekturası

**Óz-ara islesiwshi informaciyalıq sistemalardıń arxitekturası (ÓISA)** óz-ara islesiwshi kárxana informaciyalıq sistemaların islep shıǵıw ushın tiykarǵı arxitektura bolıp tabıladı. Eger kárxanalar yamasa mámleketlik basqarmalar basqa shólkemler menen avtomatlastırılǵan biznes processlerine kirisiwdi qálese, olardıń IT sistemaları birge isley alıwı, yaǵnıy óz-ara islesiwshi bolıwı kerek. ÓISA bul shólkemler ushın óz-ara islesiwshi informaciyalıq sistemalardı ishki informaciyalıq sistemaların sistemalı túrde sáykeslestiriw hám keńeytiw arqalı islep shıǵıwǵa arnalǵan ulıwma qurılıs jobasın kórsetedi. ÓISA doktorlıq dissertaciyada súwretlengen hám óz-ara islesiwshilik boyınsha hár qıylı izertlew joybarlarınıń nátiyjelerine tiykarlanǵan. Ol belgili ónimler yamasa satıwshılardan ǵárezsiz, biraq óz-ara islesiwshi informaciyalıq sistemalardı nátiyjeli ornatıw ushın kerek bolǵan hár qıylı qatlamlardı, kóz-qaraslardı, baylanıslardı hám texnikalıq qurallardı ulıwma túrde súwretleydi. Usı maqsette ol xızmetke-baǵdarlanǵan arxitektura, Birgelikte Biznes hám Biznes Processlerin Modellestiriw túsiniklerin birgelikte qollanadı. Onı ishki informaciyalıq sistemalar hám biznes processleri ushın belgili arxitektura bolǵan ARIS ke qosımsha dep qarawǵa boladı.

## Anıqlama
Shólkemler ishindegi processlerdi avtomatlastırıwǵa uqsas, shólkemler aralıq biznes processlerin avtomatlastırıw áhmiyetli tendenciya bolıp tabıladı. Bul hárekette, birge islesiwshi shólkemler óz informaciyalıq sistemaların tıǵız integraciyalawdıń ornına bos baylanıstırıwǵa umtıladı: birge islesiwshi informaciyalıq sistemalar birge isley alıwı kerek, biraq múmkin bolǵanınsha kóbirek erkinlikti saqlap qalıwı kerek. Bul ózgeshelik sonday-aq óz-ara islesiwshilik dep ataladı, yamasa birge islesiwshi shólkemler kontekstinde, Biznes óz-ara islesiwshiligi, yaǵnıy avtonom shólkemlerdiń óz ara birgeliktegi biznes processin orınlaw uqıplılıǵı.

Informaciyalıq sistemalar - bul informaciyanı qayta isleytuǵın sistemalar, yaǵnıy olar informaciyanı qabıllaydı, tasıydı, ózgertedi, saqlaydı hám usınadı. Informaciyalıq sistemalar izertlewinde ústemlik etiwshi túsinik boyınsha, informaciyalıq sistema tek kárxananıń apparatlıq hám programmalıq támiynatın emes, sonday-aq baylanıslı adam qatnasıwshıların, biznes funkciyaların hám processlerin, sonday-aq shólkem strukturaların óz ishine aladı. Bul keń túsinik, mısalı, Zaxman Freymvorkinde de kórsetilgen.

Arxitektura "sistemanıń tiykarǵı shólkemlesiwi, onıń komponentlerinde, olardıń bir-birine hám qorshaǵan ortalıqqa qatnasında, sonday-aq onıń dizaynı hám rawajlanıwın basqaratuǵın principlerde kórsetilgen" dep anıqlanadı. Sinc informaciyalıq sistema arxitekturasın informaciyalıq sistemanıń qurılıs jobası sıpatında anıqlaydı, yaǵnıy onıń komponentlerin hám olardıń qatnasların barlıq tiyisli kóz-qaraslar menen birge specifikaciyalaw hám hújjetlestiriw, sonday-aq qurılıs jobasın jaratıw ushın qurılıs qaǵıydaları sıpatında. 

Sáykesinshe, **Óz-ara islesiwshi Informaciyalıq Sistemalar Arxitekturası** shólkemler aralıq informaciyalıq sistemanıń qurılıs jobası sıpatında anıqlanıwı múmkin, bul shólkemlerge óz aralarında birgeliktegi biznes processin orınlawǵa múmkinshilik beredi.

## Tariyxı hám qollanılıwı
2010-jılı Evropa Izertlew Joybarlarında óz-ara islesiwshi informaciyalıq sistemalar boyınsha alıp barılǵan jumıslardıń nátiyjesinde, Óz-ara islesiwshi Informaciyalıq Sistemalar Arxitekturası (ÓISA) bos baylanısqan, óz-ara islesiwshi informaciyalıq sistemalardı qurıw hám birgeliktegi biznes processlerin sistemalı, modelge tiykarlanǵan ámelge asırıw ushın anıqlama sıpatında járiyalandı.

ÓISA tiykarınan bir-biri menen óz-ara islesiwdi qáleytuǵın iri shólkemlerge baǵdarlanǵan. Usı maqsette ol ishki informaciyalıq sistema elementlerin birge islesiw sherikleriniń informaciyalıq sistemaları menen qalay sistemalı túrde baylanıstırıwdı súwretleydi. ÓISAnıń tiykarǵı elementleri:

# Óz-ara islesiwshi informaciyalıq sistemada qamtılǵan hár qıylı maǵlıwmat túrleriniń hám olardıń óz-ara baylanıslarınıń sıpatlaması. Bul arxitekturanıń **statikalıq** bólimi yamasa strukturası dep te ataladı. Ol shólkemlerge qaysı informaciya elementlerin (mısalı, xabarlar sıpatlaması, almasıw izbe-izligi, wazıypalar hám xızmetler) birge islesiw sheriklerine beriwi kerek ekenligin hám olardı ishki elementler menen qalay optimal baylanıstırıwdı aytıp beredi.
# Óz-ara islesiwshi informaciyalıq sistemalardı ámelge asırıw yamasa sáykeslestiriw ushın hár qıylı qurılıs jollarınıń sıpatlaması. Bul arxitekturanıń **dinamikalıq** bólimi dep te ataladı. Ol shólkemlerge joqarıda aytılǵan elementlerdi qalay izbe-iz rawajlandırıwdı aytıp beredi.
# Arxitekturanı ámelge asırıw ushın zárúr bolǵan texnikalıq **komponentler koncepciyası**, mısalı, dizayn quralları, ishki hám sırttan kórinetuǵın repozitoriyler.

Úshinshi kategoriyaǵa kiretuǵın bir element - **"BII-repozitoriy"**, onda hárbir shólkem óziniń Biznes Óz-ara Islesiw Interfeysiniń (BII) mazmunın birge islesiw sheriklerine járiyalaydı. Ol informaciyalıq sistema elementleriniń sırtqı kórinislerin qamtıytuǵını sebepli, xızmetke-baǵdarlanǵan arxitekturada kerek bolǵan járiyalaw hám tabıw funkciyaların támiyinleydi: BII-de sırtqı áhmiyetli processler, xızmetler, shólkemlestiriw strukturaları hám t.b. texnikalıq detallastırıwdıń hár qıylı dárejelerinde súwretlenedi, bul basqa shólkemlerge tek texnikalıq artefaktlardı emes, al biznes-dárejedegi elementlerdi de izlewge múmkinshilik beredi. Bul jerde, dástúrli SOA kózqarasınan ayırmashılıǵı, bir oraylıq xızmet katalogı ornına, hár qıylı sheriklik-specifikalıq repozitoriyler ámelge asırıladı.

## Struktura
Arxitekturanıń statikalıq bólimi úsh ortogonal kósherge tiykarlanǵan: Kárxana Ólshemleri, Texnikalıq Detallastırıw Dárejeleri hám Birge Islesiw Kórinisleri.

### Birge islesiw kórinisleri
Biznes process hám jumıs aǵımın modellestiriwden belgili bolǵan jeke, jámiyetlik hám global kórinislerge uqsas, AIOS-ta informaciyalıq sistema elementleriniń sáykes jeke, jámiyetlik hám global kórinisleri beriledi.

# **Jeke kórinis** tek ishki kórinetuǵın informaciya sistema elementlerin qamtıydı.
# **Jámiyetlik kórinis** ishki, jeke sistema elementleri ushın interfeys sıpatında xızmet etedi; ol ishki sistemalardı qorǵaydı hám ishki sistemalarǵa aytarlıqtay ózgeris kirgiziwdi talap etpesten óz-ara islesiwdi múmkin etedi. Bul jámiyetlik kórinis shólkemniń informaciya sistema shegaraların onıń birge islesiwshi sheriklerine súwretleydi hám ishki hám sırtqı informaciya sistemaların baylanıstıradı, sonıń menen birge shólkemniń Biznes Óz-ara Islesiw Interfeysiniń mazmunın da támiyinleydi.
# **Global kórinis** hár túrli sistemalardıń jámiyetlik kórinislerin baylanıstırıw hám korrelyaciyalaw ushın qollanılıwı múmkin.

### Kárxana ólshemleri

Biznes processlerdi tolıq súwretlew ushın bul kósher processler, funkciyalar, maǵlıwmatlar hám shólkemlestiriw elementleri boyınsha ayrıqsha kórinislerdi usınadı.

# Shólkemlestiriw ólsheminde, sheriklik ushın áhmiyetli bolǵan lawazımlar, bólimler hám basqa da shólkem elementleri súwretlenedi hám ishki elementler menen baylanıstırıladı. Bul, mısalı, birge islesiw sherikleriniń óz-ara tásir etiwshi lawazımlar haqqında ulıwma túsinikke iye bolıwın támiyinleydi.
# Maǵlıwmat ólsheminde, sheriklikte qollanılatuǵın hújjet túrleri anıqlanadı hám ishki qollanılatuǵın hújjet túrleri menen baylanıstırıladı.
# Funkciya ólsheminde, sheriklikte usınılǵan biznes funkciyaları hám xızmetleri súwretlenedi.
# Process ólsheminde, hárbir shólkem usınatuǵın processler, sonday-aq bul jámiyetlik processlerdiń sherik shólkemlerdiń qońsılas processleri menen qalay baylanısqanlıǵı súwretlenedi.

Solay etip, "sheriklik kórinisleri" kósheri menen birge, processler, funkciyalar, maǵlıwmatlar hám shólkemlestiriw lawazımları boyınsha jeke, jámiyetlik hám global kórinisler támiyinlenedi.

### Texnikalıq detallastırıw dárejeleri

Sistema elementleriniń hár túrli texnikalıq detallastırıw dárejelerinde súwretleniwi, biznes talapların anıqlawdan baslap kod dárejesine shekem bolǵan óz-ara islesiwshi informaciya sistemaların sistemalı túrde islep shıǵıwdı qollaydı. Qurılıs aspektinen tısqarı, sonıń menen birge kóp ólshemli óz-ara islesiw sıpatlaması da beriledi, bul hárbir dárejede sheriklik etiwshi sistemalardı sinxronlastırıwdı ańsatlastıradı. Mısalı, ARIS hám OMGniń MDA sıyaqlı úsh dáreje qollanıladı:

# Biznes dárejesi: Bul jerde avtomatlastırılıwı kerek bolǵan processler texnikadan ǵárezsiz dárejede súwretlenedi. MDAda bul dáreje CIM dárejesi dep ataladı.
# Texnikalıq dáreje: Bul jerde IT koncepciyası súwretlenedi. Sonlıqtan, birinshi dárejedegi modeller texnikalıq jaqtan bayıtıladı, mısalı, biznes funkciyalardıń ornına endi komponentler súwretlenedi, biraq ele de iri masshtablı, konceptual dárejede. Ekinshi dárejedegi modeller orınlanıwǵa jaramlı kodtı avtomatlastırılǵan túrde jaratıw ushın tiykar bolǵanlıqtan, olardı implementaciya dárejesiniń sheklewlerine sáykeslestiriw ushın jáne de kóbirek úylestiriw kerek bolıwı múmkin.
# Orınlanıw dárejesi: Bul jerde modeller mashina tárepinen interpretaciyalanıwǵa jaramlı hám processlerdi orınlaw waqtında qollanılıwı múmkin.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__