open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gustav Stresemann

**Gustav Ernst Stresemann** (; 1878-jıl 10-may — 1929-jıl 3-oktyabr) — nemis mámleket ǵayratkeri, 1923-jılda kansler (102 kún dawamında) hám 1923-1929-jıllarda Veymar Respublikası dáwirinde sırtqı isler ministri lawazımlarında islegen.

Onıń eń kózge kóringen jetiskenligi Germaniya hám Franciya ortasındaǵı jarasıw boldı, onıń ushın ol hám Franciya Bas ministri Aristid Briand 1926-jılda Tınıshlıq ushın Nobel sıylıǵına iye boldı. Siyasiy biyqararlıq hám mort, qısqa múddetli húkimetler dáwirinde ol Veymar Respublikasında bar bolǵan eń abıraylı kabinet aǵzası edi. Siyasiy iskerligi dawamında ol izbe-iz úsh liberal partiyanıń wákili bolǵan; ol Veymar Respublikası dáwirinde Germaniya Xalıq partiyasınıń húkimran ǵayratkeri edi.

## Dáslepki jılları
Stresemann 1878-jıl 10-mayda qubla-shıǵıs Berlindegi Köpenicker Straße 66-da tuwılǵan, jeti perzenttiń eń kishisi. Onıń ákesi pivo satıwshı hám distribyutor bolıp islegen, sonıń menen birge, shańaraqqa tiyisli úyden kishi bar ashqan hám de qosımsha pul ornına bólmelerdi kireyge alǵan. Shańaraq orta klastan tómen edi, lekin máhelle ushın salıstırǵanda jaqsı támiyinlengen hám Gustavqa joqarı sapalı bilim beriw ushın jeterli aqshaǵa iye edi. Stresemann ayrıqsha student edi, ásirese nemis ádebiyatı hám poeziyasında joqarı dárejede edi. 16 jasında ol Andreas gimnaziyasına oqıwǵa kirdi. Ata-anası onıń kitaplarǵa qızıǵıwshılıǵın oyattı — ol tariyxqa júdá qızıǵatuǵın edi, oqıtıwshı mırza Volf onıń "tariyxtıń derlik kesel talǵamı" bar ekenin ayttı. Ol Napoleon hám Iogann Volfgang fon Gyote menen qızıqtı, keyinirek ol 1924-jılǵı shıǵarmasında jazǵan: Gyote hám Napoleon: *ein Vortrag*. Onıń anası Mathilde 1895-jılda dúnyadan ótti. 1895-jıl dekabr ayınan baslap ol Drezdener Volks-Zeitung ushın "Berlin xatları" n jazdı, kóbinese siyasat haqqında sóylep, Prussiya konservatorların nıshanǵa aldı. Mektepti tamamlaǵanında jazǵan dóretpesinde ol oqıtıwshı bolıwdı jaqtırıwın, biraq ol tek tiykarǵı qızıǵıwshılıq tarawı bolmaǵan tiller yamasa tábiyiy pánlerden sabaq beriw ushın maman bolıwın ayttı. Sol sebepli ol universitetke oqıwǵa kirdi.

## Derekler
Choxi Zanjir meshiti

**Choxi Zanjir meshiti** — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obyektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.

Meshit XVIII asirde qurılǵan. 1950-jıllarda ol jaǵdayda konditerlik sexi iskerlik júrgizgen. Házirde batıl jaǵdayǵa kelip qalǵan.

## Derekler
Saad Hariri

**Saʼduddin Rafiq al-Haririy** (18-aprel 1970-jıl tuwılǵan) — Livanlı milliarder hám siyasatshı. Livan bas ministri (2009-2011, 2016-2020). Qaslıq arqalı óltirilgen burınǵı Livan Bas ministri Rafiq Haririydiń ekinshi balası. Ákesiniń óliminen keyin ol ákesi tárepinen islengen «Keleshek ushın háreket» partiyasın, sonıń menen birge M14 Livan koaliciyasın basqarǵan. Ol birneshe jıl sırt elde boldı. 2014-jıl 8-avgustta Livanǵa qaytıp keldi hám 2016-jıl 3-noyabrde bas ministr etip tayınlandı.

## Dáslepki jılları
Sa'd Haririy Rafiq Haririydiń balası hám onıń birinshi zayıbı Nidol al-Bostani (tiykarı Iraktan) bolǵan balası, ol Saudiya Arabiyasınıń ar-Riyod qalasında tuwılǵan hám kamalǵa jetken. Arab tilinen tısqarı, inglis hám francuz tillerinde de sóylesedi. Jorjtaun Universitetin Biznes basqarıwı qánigeligi boyınsha tamamlaǵan. Keyin ol Livanǵa qaytıp keledi hám atasınıń óltiriliwine shekem onıń biznesinde qatnasadı. 2005-jıl fevralda ákesi óltirilgeninde, onıń baylıǵı 4,1 milliard dollarǵa jetedi. Forbes jurnalına kóre, ol dúnyanıń eń bay adamları diziminde 522-orında turadı.

## Iskerligi
Haririy siyasiy karyerasınan aldın Jaqın Shıǵıs hám Afrikada telekommunikaciya támiynatshısı «Oger Telekom»nıń basqarıw prezidenti bolıp islegen. Ol «Omnia Holdings» basqarıwı baslıǵı, «Oger International Entreprise de Travaux Internationaux», «Saudi Oger», «Saudi Investment Bank», «Saudi Research and Marketing Group» hám «Future Television» basqarıw aǵzası bolǵan.

## Siyasıy karyerası
2005-jıl 20-aprelde Haririydiń shańaraǵı Sa'd Haririydiń marhum ákesi Rafik Haririy tárepinen tiykar salınǵan «Keleshek ushın háreket» jasalma háreketti basqarıwın járiyaladı. Ol, sonıń menen birge, bul ǵalabalıq kórsetiwler hám Batıstıń kómegi menen 29 jıldan keyin Livannan Siriya áskerleriniń alıp shıǵilıwına alıp kelgen «Kedr revolyuciyası» nan keyin islengen Livannıń M14 koaliciyasına basshılıq etti.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Future Movement rásmiy saytı
* March 14 Alliance rásmiy saytı
* To Live and Die in Beirut, A portfolio of Saad Hariri
Chor Xaros meshiti

**Chor Xaros meshiti** — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obyektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.

Gúzar meshiti XIX asirde qurılǵan. Sovetler húkimranlıǵı dáwirinen házirge shekem yevangeliya baptistlar shirkewi retinde paydalanıp atir.

## Derekler
Roman Golovchenko

Mısal
**Roman Aleksandrovich Golovchenko** (; , Russha: *Роман Александрович Головченко*; 1973-jıl 10-avgustta tuwılǵan, Jodino, Minsk wálayatı, Belorussiya SSR, SSSR) — belorus diplomatı hám mámleket ǵayratkeri. 2020-jıl 4-iyunnan baslap Belorussiya Bas ministri.

Ilgeri ol Belorussiya Mámleket áskeriy-sanaat komiteti baslıǵı (2018-2020) hám Belorussiyanıń Birlesken Arab Ámirliklerinde ayrıqsha hám tolıq huqıqlı elshisi bolıp islegen (2013-2018).

## Ómiri
1973-jıl 10-avgustta Minsk wálayatınıń Jodino qalasında tuwılǵan, shańaraqta bir bala edi. Atası — Aleksandr Nikolaevich, Belorussiya Politexnika Institutın tamamlaǵan, MTZ dizayn byurosında injener bolıp islegen. 1983-jılǵa shekem Jodinoda jasap, 1-orta mektepte oqıǵan.

1983-jılda ol ata-anası menen Minskke kóship ótti hám ol jerde orta mektepti tamamladı.

1996-jılda Rossiya Federaciyası Sırtqı isler ministrligi Moskva mámleketlik xalıqaralıq múnásibetler institutın xalıqaralıq múnásibetler qánigeligi boyınsha, 2003-jılda Belorus Respublikası Prezidenti janındaǵı Basqarıw akademiyasınıń ekonomika hám sırtqı ekonomikalıq iskerlikti basqarıw qánigeligi boyınsha tamamlaǵan.

## Iskerligi

1997-2002-jıllarda — Belorus Respublikası Qawipsizlik Keńesi Mámleket xatkeriniń bas qánigesi.
2002-2005-jıllarda Belorus Respublikası Bas prokuraturası bólim baslıǵınıń orınbasarı.
2005-2006-jıllarda — Prezident diywanı sırtqı siyasat bólimi bas máslahátshisi.
2006-2009-jıllarda Qawipsizlik salasındaǵı xalıqaralıq sheriklik bóliminiń bas máslahátshisi, Qawipsizlik Keńesi Mámleket xatkeriniń Xalıqaralıq qáwipsizlik bólimi bas máslahátshisi.
2009-jıl iyuldan 2009-jıl dekabrge shekem — Belorussiyanıń Polshadaǵı elshixanasında máslahátshi.
2009-jıl dekabrden 2013-jıl aprelge shekem — Belorussiya Mámleket áskeriy-sanaat komiteti baslıǵınıń birinshi orınbasarı.
2013-jıl 22-aprelden 2018-jılǵa shekem — Birlesken Arab Ámirliklerinde, sonday-aq, Saudiya Arabiyası hám Katarda Ayrıqsha hám Tolıq huqıqlı elshi.
2018-jıl 18-avgusttan 2020-jıl 3-iyunǵa shekem ol Sergey Rumas húkimetinde Belorussiya Mámleket áskeriy-sanaat komitetin basqarǵan.
2020-jıl 4-iyunda ol Bas ministr etip tayınlandı.

Inglis, arab, nemis hám polyak tillerinde sóylesedi.

## Shańaraǵı

* Balası (birinshi turmısınan) — Georgiy Romanovich Yatskovskiy, Bauman atındaǵı Moskva mámleketlik texnika universiteti studenti.
* Eki qız (ekinshi turmıstan)

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Michel Aoun

**Mishel Naim Avn** ( ; 1933-jıl 18-fevralda tuwılǵan, Horat Hurayk, Bayrut, Livan) — Livan áskeriy hám siyasiy basshısı, Livan Qurallı kúshleri generalı. 1988-jıl 22-sentyabrden 1990-jıl 13-oktyabrge shekem Livan Prezidenti hám Bas ministri, 2016-jıl 31-oktyabrge shekem Livan Prezidenti bolǵan.

## Ómiri
### Balalıǵı
Isenimi moruniy bolǵan, jarlı shańaraqta tuwılǵan. Orta maǵlıwmattı ol katolik mekteplerinde alǵan hám sonıń menen birge kóplegen musılman balalar menen dos bolǵan.
### Tálimi
1958-jılda áskeriy mektepti, 1959-jılda Franciyanıń Chalon-sur-Marne qalasındaǵı áskeriy mektepti tamamlaǵan. 1966-jılda Fort-Seal qalasındaǵı artilleriya mektebinde (AQSh, Oklaxoma) hám 1978-1980-jıllarda Franciyadaǵı Joqarı áskeriy mektepte oqıǵan. Óz ana tilinen tısqarı, inglis, francuz, ispan hám italyan tillerinde de sóylese aladı.

### Oficerligi
Ol Bayrut hám Franciyadaǵı artilleriya mekteplerin, keyininen AQShta áskeriy kurslardı tamamlaǵan. Livan armiyasında artilleriya oficeri sıpatında xizmet etti. 1961-jılda onıń eki kásiplesi - Siriyaparas partiyanıń aǵzaların áskeriy razvedka tárepinen kóterilis shólkemlestirgenligi ushın qamaqqa alınǵannan keyin, ol sorawlardı júzeki túrde toqtatıwdı talap etti. Biraq, ol bólindin tark etkeninde, qıynaq dawam etti. Qaytıp kelgennen keyin, Aoun kontrrazvedkashı xizmetkerleriniń minez-xulqların "qabıl etip bolmaytuǵın nacizm" dep atadı.
70-jıllardıń ortalarında Livanda baslanǵan puqaralar urısı dáwirinde oraylıq húkimetti turaqlı túrde qollap-quwatladı. 1976-jıldıń jazında ol Tall Za'tardi qamal qılıwda qatnasdı. 1980-jıllardıń baslarında Arqa hám Batıs Bayruttı, xristianlar hám musılmanlardı ajıratıp turıwshı "Jasıl sızıq"ta jaylasqan "qáwipsizlik brigadası"n basqardı. Siriya áskeriy kúshleri menen qurallı soqlıǵısıwlarda qatnasqan. 1982-jılda Izrail Livanǵa bastırıp kirgende, ol prezident sarayın qorǵawdı hám tek prezident Ilyos Sarkistiń buyrıǵı onı sheginiwge májbúr etti.
1984-jıldan - qurallı kúshler komandiri, Livan tariyxındaǵı eń jas oficer boldı. Ol óz kúshin armiyanıń kúshi hám birligin saqlawǵa qarattı. Ol principial túrde 1984-1988-jıllarda ǵalaba-xabar qurallarına (qurallı kúshler jurnalınan tısqarı) intervyu bermedi.

## Livan Prezidenti
2016-jıl 31-oktyabrde, saylawlar baslanǵanınan 2,5 jıl ótkennen, 46-urınıwdan keyin Michel Aoun Livan Prezidenti lawazımına saylandı. Ol sol kúni Baabda sarayında ant etti hám Livannıń Franciyadan ǵárezsizlikke eriskeninen keyingi tariyxındaǵı 13-Prezidenti boldı.
Livanda 2019-jıl oktyabr ayında ǵalabalıq narazılıq kórinisleri baslandı hám 29-oktyabr kúni Bas ministr Sa'd Xariri napaqaǵa shıǵıwın járiyaladı. Uzaq múddetli siyasıy máslahátlesiwlerden keyin, 2019-jıl 19-dekabrde Prezident Aoun Livannıń jańa húkimetin dúziwdi burınǵı Bilimlendiriw Ministiri, Bayruttaǵı Amerika universiteti professorı Hasson Diyobqa tapsırdı.

## Shańaraǵı
Ómirlik joldası — Nodiya ash-Shomiy

Qızları:
* Klodin
* Shantal belgili Livanlı siyasatshı Gebran Bassilge turmısqa shıqqan.
* Mireyl
Aounnıń úsh aqlıǵı bar.

## Derekler
Hassan Diab

**Hassan Diab** (; 1959-jıl 6-yanvar, Bayrut, Livan) — Livan universiteti professorı hám siyasattanıwshısı. 2020-jıl 21-yanvardan beri Livan Bas ministri, burınǵı bilimlendiriw Ministiri (2011-2014).

## Ómiri
1959-jıl 6-yanvarda Bayrutta tuwılǵan. Ol Leeds qala universiteti hám Surrey universitetinde oqıǵan, 1985-jılda Bath universitetinen kompyuter injenerligi pánleri doktorı ilimiy dárejesin alǵan.

1985-jıldan beri ol Baytruttaǵı Amerika universitetinde kompyuter injenerligi boyınsha sabaq bergen, 2006-jılda bul universitettiń vice-prezidenti etip tayınlanǵan hám regionlıq sırtqı baylanıslar programmaları ushın juwapker bolǵan. 2011-jıldan 2014-jılǵa shekem Najib Miqotiy húkimetinde Bilimlendiriw Ministiri bolıp islegen.

## Derekler
Ekshembi

**Ekshembi** (parsı-tájiksheden *ek* — bir hám *shembi*) shembi hám dúyshembi arasındaǵı hápteniń jetinshi hám sońǵı kúni bolıp tabıladı. Xalıq ishinde bazar kúni, qala kúni dep te júritiledi.

## Derekler
Mariya Kiseleva Aleksandrovna

## Biografıyası
*Mariya Aleksandrovna Kiseleva* (1974-jıl 28 sentyabrde tuwılǵan, Kuybishev) — rossiyalıq sinxron júziwshi, úsh márte Olimpiya chempionı, úsh márte jáhán chempioni, toǵız márte Evropa chempioni, xızmet kórsetken sport ustası (2000), telebaslawshı hám aktrisa.

Moskva qalası dumasi 7-shaqırıq deputatı (2019-2024).

Ol 3 jasında júziwdi baslaǵan, hátteki ata-anası onı tek ulıwma fizikalıq rawajlanıw bólimine jazǵan bolsa da, professional sport haqqıda oylamaǵan. Trener **Elena Polyanskaya**nıń shákirti.

Ol Moskvanıń Yasenevo rayonında jasaǵan. 1996-jılda M.V.Lomonosov atındaǵı Moskva mámleketlik universitetiniń jurnalistika fakultetine oqıwǵa kirdi, onı 2002-jılda tamamlaǵan.

## Sporttaǵı jeńisleri
Úsh márte Olimpiya chempioni (Olga Brusnikina menen birge), úsh márte jáhán chempionı, toǵız márte Evropa chempionı, Jáhán hám Evropa kuboklarınıń kóp márte jeńimpazı, 1998-jılda xayrixohlik oyınları jeńimpazı, Rossiyanıń kóp márte chempionı.

## Televidenie
Ol 2001-jılda Aleksey Burkov usınısına tiykarlanıp «НТВ» telekanalındaǵı sport redakciyasında televideniede jumıs isley basladı. 2001-2002-jıllarda ol «НТВ» telekanalınıń **«Сегодня»** dástúrinde sport jańalıqların alıp bardı. Jáne de sol dáwirde ol «НТВ-Плюс» sport kanalında hám «НТВ» da **«Сегодня»** va **«Намедни»** dástúrlerinde korrespondent bolıp islegen. 2002-jıl may ayında ol «НТВ» telekanalınan shıǵıp ketedi, sebebi sol waqıtta eski sport kommentatorlar kanalǵa qayttı.

2001-jıl 25-sentyabrden 2005-jıl 2-iyulǵa shekem ol óziniń sport karerası menen bir waqıtta «Первый канал» telekanalında «Слабое звено» teleoyınınıń baslawshısı bolǵan. Ol bul tarawda eki ataq aldı — **«Самая стильная телеведущая»** hám **«Дебют года»** (2001).

2002-jıl 23-dekabrde **«Кто хочет стать миллионером?»** teleoyınınıń bir Jańa jıl sanı bolıp ótti. Maksim Galkin ornına sol jıldıń 30-dekabrinde **«Поле чудес»** teleoyınınń birinshi basqıshı bolıp ótti hám xatlardı Leonid Yakubovich ashtı.

2000-jıllardıń basında hám ortalarında ol «Первый канал» kanalındaǵı Sport dástúrleri direkciyasında sport kommemtatorı bolıp islegen. Sport jurnalisti sıpatında Mariya Kiseleva 2002-jılǵı suw sportı boyınsha Evropa chempionatı, 2006-jılǵı Olimpiya oyınları (Турин) hám 2016-jıl (Рио-де-Жанейро) da telekanal komandaları quramında islegen.

2006-jıldıń gúzinde ol figuralıq ushıwshı Maksim Marinin menen birgelikte «Первый канал» 
daǵı **«Звёзды на льду»** televzion joybarında qatnastı.

2008-jıl 10-noyabrden 2009-jıl 31-mayǵa shekem ol «НТВ» da, keyinirek «Спорт» telekanalında Pútkil Rossiya **«Гослото»** lotereyasınıń baslawshısı bolǵan.

2015-jıl 3-oktyabrden 7-noyabrǵa shekem ol Valdis Pelsh penen birgelikte «Первый канал» da **«Вместе с дельфинами»** telekórsetiwin alıp bardı.

Ol Vladimir Bortkonıń F.M.Dostoevskiy romanı tiykarında súwretke alınǵan «Идиот» serialında Varya Ivolgina rolin oynaydı. Bir neshe márte reklama roliklerinde súwretke túsken.

2020-jıl 14-fevraldan baslap ol derlik 15 jıllıq tánepisten soń jáne «Мир» telekanalında **«Слабое звено»** oyınınıń baslawshısına aylandı.
«Слабое звено» teleoyını

**"Слабое звено"** — bu inglizlerdiń **"The Weakest Link"**qa uqsas rus televizion oyını. Telekórsetiwdiń ózine say ózgesheligi hárbir oyın roundtıń aqırında oyınshılardıń shetletiliwi bolıp, ol bárshe oyınshılardıń dawıs beriw jolı menen ámelge asırıladı. Oyın Rossiya televideniesinde 2001-jılda "ОРТ" balalar hám kewilashar dástúrler direkciyası direktorı Sergey Suponevtıń iniciatıvası menen payda boldı hám dárhal kóplep tamashagóylerdiń qızıǵıwın tarttı.

## Parodiyalar
Telekórsetiw 2001-jılda «Уездный город» KVN komandaları, 2002-jılda **«95-й квартал»** hám 2020-jılda **«Татнефти»** komandası tárepinen parodiya islengen.

«О.С.П.-студия» shouında **«Злобное слабо»** atlı teleoyınnıń parodiyasınıń eskizları bir neshe márte shıqtı, baslawshını bir neshe Tatyana Lazareva parodiya isledi. Televizion oyınǵa parodiya házil ustası Maksim Galkin tárepinen islengen.
Аlаmudun shoqqısı

**Аlаmudun shoqqısı** yaki **Batıs Аlаmudun shoqqısı** — Qırǵız Аlаtawındаǵı eń biyik shoqqı bolıp, biyikligi 4875 metr. Ayırım dereklerde "Semyonov-Tyan-Shanskiy shoqqısı" dep aytılatuǵın bul taw shıńı Аlа-Аrshа mеnеn Аlаmudun jıralarınıń baslanıwında, Qırǵız Аlаtawınıń arqa-batıs bóleginde jaylasqan. Shoqqı tik qaptallı, ústi tayǵaq bolıp, onı bárqulla qar qaplap jatadı. 

## Ádebiyatlar
* Кыргыз географиясы.-2003
* Осмонов Б. Экологиянын негиздери.-Б.,2007
* Кыргызстандын физикалык географиясы.-Б.,1998
Dúyshembi

**Dúyshembi** — birinshi hápte kúni Grigoriy kalendarı boyınsha, ibrahimiyler (evrey-xristian-musılman) esabına kóre ekinshi kún esaplanadı.

**Dúyshembi** (parsısha) — hápteniń birinshi kúni. 

## Derekler
Siyshembi

**Siyshembi** parsı til parsısha se — úsh) — dúyshembi hám sárshembi arasındaǵı hápte kúni. AQShta ádette saylawlar siyshembi kúnleri bolıp ótedi. Latın Amerikası hám Ispaniyada 13-sáne siyshembige tuwrı kelgen kún áwmetsiz dep esaplanadı.

**Siyshembi** — hápteniń dúyshembiden keyingi, sárshembiden aldınǵı ekinshi kúni. Qarań: Hápte.

## Derekler
Xanchjou metropoliteni

**Xanchjou metropoliteni** — Qıtaydıń Zhejiang wálayatındaǵı Xanchjouga xızmet kórsetetuǵın operativ tranzit sisteması. Sistema 2012-jıl 24-noyabrde ashılǵan. Bul Qıtayda operativ tranzit sistemasına iye 17-qala.

Házirde úsh liniya islep atır. 1-liniya — ayqulaq formasındaǵı sızıq, Xiaoshannan baslanıp, Qiantang dáryasınan ótip, Xiashou qalası boylap Xioshangǵa shekem sozılıp, filial liniyası Coach Center stansiyasında tiykarǵı liniyanı kesip, Linpingde tawsıladı. 2-liniyada qubla-shıǵıstaǵı Xiaoshan sanaat parki qala orayı hám arqa-batıstaǵı Xixu rayonı menen baylanısadı. 4-liniya Xanchjou orayındaǵı Pengbudan Puyanǵa shekem arqa-qubla tárepke jónelgen 1-liniyanı toldıradı.

2009-jıl yanvar ayında MTR korporaciyası 22 milliard yuan (3,2 milliard dollar ) / 25 jıllıq / 49 payızlı metronıń 1-qatarın basqarıw ushın Xanchjou húkimeti menen qospa kárxanaǵa qarjı kirgiziwi xabar berildi.

## Tariyxı

### Baslanǵısh rejeleri
Qalada metro sistemasın joybarlaw 90-jıllarda baslanǵan hám 2003-jıl sentyabrde qurılıs jumısların jańadan baslawshı edi, biraq mámleket keńesi qárejetlerdiń asıwı sebepli qurılıs jumısların toqtattı. Mámleket keńesi 2005-jıl 5-iyunda Xanchjou qalasında Hangzhou Subway Group Co. Ltd kompaniyası tárepinen operativ tranzit sistemasınıń qurılısı hám ekspluataciyasın maqulladı. Birinshi liniyanıń dáslepki joybarı 2007-jıl 11-yanvarda Rawajlanıw tárepinen tastıyıqlanǵan. Onıń uzınlıǵı 47,97 km bolıp, sonnan 41,36 km jer astı, 6,14 km biyiklikte.

### Qurılısı
Xanchjou metrosı 1-basqıshınıń birinshi qurılısı 2007-jıl 28-martta baslanıp, keyingi basqıshlar sol jıldıń aqırında baslanǵan. Birinshi basqısh Qianjiang New-City qalasındaǵı úsh metro stansiyasın óz ishine aldı. Jiubao East Station 1-jónelis boylap eń úlken stanciya bolıp, metro sisteması hám jámiyetlik transportınıń basqa túrleri ushın oray boladı. 1-qatardı finanslıq támiynlew qala húkimeti hám bankler tárepinen ámelge asırıladı, uyqas túrde 10,2 milliard yuan hám 5 milliard yuan. Birinshi basqısh qurılısı 45 milliard yuanǵa bahalanadı.

4-liniyanıń birinshi tarawı sınaq múddeti ushın 2015-jıl 2-fevralda ashılǵan.

### Baxıtsız hádiysesi
2008-jıl 15-noyabr kúni Xiaoshan rayonındaǵı Fengqing prospekti qasındaǵı tunneldiń 75 metrli bólegi qurılıs processinde jer qulap túsedi hám 17 kisi qaytıs boladı.

* Metropolitenler dizimi

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Hangzhou Metro
* Urbanrail page on the Hangzhou Metro
Tayvan (ataw)

**Tayvan**, Formoza — Tınısh okeandaǵı ataw, Aziyanıń qubla-shıǵısı arqalı qasında, materikten Tayvan buǵazı arqalı bóleklengen. Maydanı 36 mıń km². Basqarıw orayı — Taybey qalası. Xalqı 22,3 mln. kisi (2001), 1 km² qa 621,7 kisi tuwrı keledi. Rásmiy tili — Qıtay (mandarin) tili. Xalıq buddizm, daosizm hám xristian dinlerine sıyınadı. Pul birligi — jańa Tayvan dolları.

Tayvannıń qırǵaq sızıǵı tegis, shıǵıs bóleginde Tayvanshan suw ayırǵısh dizbegi ótken. Batıs jaǵası tegislik. Arqasında bir neshe solǵan vulkan bar. Kúshli jer silkiniwler bolıp turadı. Íqlımı arqasında subtropik, qublasında tropik, mussonlı ıqlım, yanvardıń temperaturası 15— 20°, iyuldiki 25—30°. Jıllıq jawın 1500-2500 mm. Tez-tez tayfun boladı. Dáryaları suwlı. Aymaǵınıń yarımına jaqını mudam jasıl toǵaylıq penen oralǵan, 3300 m den bálent bólegi putalıq hám otlaqlar. Paydalı qazilmalardan neft, tábiyiy gaz, kómir qazıp alınadı, altınkúkirt kánleri bar. Tegisliklerde salı, shay, batat, qumshekerqamıs, ananas hám taǵı basqa egiledi. Tayvanlılar hár qıylı mámleketerge de tarqalǵan.

## Derekler
Pedro Sánchez

**Pedro Sánchez Pérez-Castejón** (; aytılıwı: *Pedro Sanches Peres-Kastexon;* 1972-jıl 29-fevralda tuwılǵan) — ispan siyasatshısı, 2018-jıl iyunınan berli Ispaniya Bas ministri. Ol sonıń menen birge, 2017-jıl iyunınan berli Ispaniya Socialistik jumısshılar partiyası (PSOE) Bas xatkeri bolıp, 2014-2016-jıllarda da bul lawazımdı iyelep kelgen.

Sanchez siyasiy iskerligin 2004-jılda Madridte qala keńesi aǵzası sıpatında baslaǵan. 2014-jılda PSOE Bas xatkeri etip saylandı hám Oppoziciya jetekshisine aylandı. Ol 2015 hám 2016-jıllardaǵı putkil xalıq saylawlarında partiyanı basqarǵan, biraq partiya atqarıw hákimiyatı menen ǵalabalıq kelispewshiliklerden keyin, kóp ótpey Bas xatker lawazımın tárk etken. Segiz ay ótkennen, ol Susana Diaz hám Patxi Lopezdi jeńiliske ushıratıp, basshılıqqa qayta saylandı.

2018-jıl 1-iyunda PSOE Bas ministri Mariano Rajoyǵa isenimsizlik votumın járiyaladı hám nacional partiyalar qollap-quwatlaǵanınan keyin, ǵayrattı tabıslı qabılladı. Ertesi kúni Sanches patsha Felipe VI tárepinen Bas ministr lawazımına usınıs etildi. 2019-jıl aprel ayında bolıp ótken ulıwma saylawda 38 orınǵa iye bolıw ushın PSOIǵa basshılıq etti. Húkimet dúziw boyınsha ózara kelisiwler áwmetsizlikke ushraǵannan soń, Sanches 2019-jıl noyabrinde bolıp ótken ulıwma saylawda taǵı eń kóp dawıslardı qolǵa kirgizdi.

## Derekler
Tonıkók

**Tonıkók jazıwı.** Bul jazıw **750-jılı** Selengi dáryası boyında ornatılǵan bolıp, onıń avtorı Tonıkók biy. 
Tonıkók ózi Anatolıya túrklerinen bolıp, óziniń bilimliligi hám tapqırlıǵı jaǵınan Bilke qaǵannıń birinshi keńesshisi dárejesine erisken. Ol negizinen túrk qaǵanatınıń tarıyxında, túrklerdıń tabǵashlarǵa tutqın bolǵan dáwirlerinde payda boladı. Ilimi hám óneri jaǵınan Bilke qaǵanǵa unap qalıp, qaǵandı qaytadan tárbiyalaydı hám Bilkenıń óz mámleketin qaytadan tiklep alıwına sebepshi bolǵan adam edi.

Sonıń ushın da, qulpı tastaǵı jazıwlar **716-jıl**lardaǵı waqıyalardı bayanlawdan baslanǵan. Bunda Tonıkók óziniń Tabǵash elinde tárbiyalanǵanlıǵın hám bul jerge tutqın sıpatında kelgen Bilke qaǵanǵa járdem bermekshi bolǵanın, sońınan qaǵandı alıp qashıp, batır jigitlerge basın qosqanın, solay etip qaytadan túrk qaǵanlıǵın dúzgenligi haqqında aytadı. Biraq esteliktegi jazıwlarǵa qaraǵanda Tónıkók hesh waqıtta qaǵan (xan) bolǵan emes. Bıraq bilimi ózine jetetuǵın bilgir, sóz sóylese ılay suwdı tındırǵanday sheshen adam bolǵan. Bul pikirler onıń:

Aqıl iyesi,
Sóz iyesi men boldım.
Jawımız jırtqısh qustay kóp edi,
Biz jemtik edik.

— degen sózlerinde ayqın seziledi.

Qulpı tasta bayan etilgendey-aq, qaytadan payda bolǵan túrk qaǵanatına qáwip kóp. Ele eńsemizdi kótere almay atırǵan waqıtta-aq oǵuzlardan elshi keldi. Talabı bizlerge urıs ashıw eken. Elshi ayttı: «Toǵuz oǵuz qaǵanı sawashqa tayarlanbaqta. Tabǵashlarǵa Kún Senundi jiberdi. Qotanlarǵa Tonra Esimdi jiberdi. Hámmesi birigip, endi el bolmaqshı bolǵan túrk qaǵanatın qıyratpaqshı». Bul jerde de Tonıkók óziniń aqıl tájiriybelerin iske saladı.

Usı sózdi esitip,
Túnde uyqım kelmedi.
Kúndiz otıra almadım.
Aqırı qaǵanıma,
Bılayınsha ótindim.

Solay etıp, bul jeke sawashlarda da túrk qaǵanatı jeńiske erisedi.

Tonıkók jazıwınıń jáne bir ózgesheligi sonda, ol qapaǵanlardıń sárdarı Túrk Sir Bodanǵa tuwrı múnásibette bolǵan. Onıń batırlıǵı hám adamgershiligi haqqında da qulpı tasta jıllı sózler jazılǵan. Sebebi, Túrk Sir Bodan túrklerdıń sol qanatınıń belgili sárdarı bolsa da, bul haqqında úlken hám kishi jazıwlarda jarıtıwlı maǵlıwmatlar joq. Al, bıraq Tonıkók bolsa onıń erligine hesh qanday shek keltirmeydi. Jazıwdıń sońında: **«Men Bilke Tonıkók, Elteris, Bilke qaǵan, qapaǵan ushın gúrestim. Men bolmasam, qapaǵanda, Túrk Sir Bodanda jasay almaǵan bolar edi»** — degen sózler bar.
Max Keith

**Max Keyth** () — «Coca-Cola Gmbh»tıń baslıǵı.

Ekinshi jáhán urısı jıllarında «Coca-Cola GMBH»ǵa ishimlik ushın shiyki zat jetkiziliwi toqtatıladı. Sonda zavod islewi toqtap qalmawı ushın Max Keyth alma gúnjarasınan jańa ónim jaratadı. Ónimge «Fanta» degen at beriledi.

Coca-Cola GmbH awqamlaslar blokadası sebepli Ekinshi jáhán urısı waqtında Coca-Cola siroptı ala almadı. Turaqlı Coca-Cola támiynatı 1942-jılda emlewxanalardaǵı jaradar áskerlar ushın ajıratılǵanınan soń tamamlanadı. Zavodtıń islewin támiynlew ushın Keyth alma talasınan tayarlanǵan, sidr pressinen qalǵan miyweli xosh iyisli ishimlik hám sır óniminen Fanta jarattı. Ishimlik 1943-jılda úsh million qutı satılǵan hám firmanıń Germaniyadaǵı biznesin qollap-quwatlaǵan. 1945-jılda, urıstıń sońǵı basqıshında Keyt nemis generalı tárepinen finans kárxana atın ózgertiwdi buyırǵan, biraq ol biykarlaw juwabın bergen hám general Keytke qarsı heshqanday ilaj kóre almastan, hawa hújiminde óltirilgen.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Snopes article on the origins of Fanta
*
Shukurzya Avazova

**AVAZOVA** Shukurzya Avazovna (1939. 16. 5, Úrgenish qalası) - Ózbekstan Respublikası xalıq oqıtıwshısı (2002). Xorezm pedagogika institutın tamamlaǵan (1968). 1962-jıldan Úrgenish qalasındaǵı 5-internat mektepte tárbiyashı, 1966-jıldan 5-mektepte baslanǵısh klass oqıtıwshısı.
## Derekler

## Derekler
Douglas Fairbanks

**Douglas Elton Feirbanks Sr** (aytılıwı: «Duglas Elton Feirbanks», 1883-jıl 23-may — 1939-jıl 12-dekabr) amerikalı aktyor, ssenariynavis, rejissyor hám prodyuser edi. Ol *«The Thief of Bagdad», «Robin Hood»* hám *«The Mark of Zorro»* sıyaqlı dawıssız filmlerdegi shaw-shuwlı roli menen ataqlı bolǵan, biraq karerasınıń dáslepki bólegin komediyalarda baslaǵan.

## Jaslıǵı
Feirbanks Kolorado shtatınıń Denver qalasında Duglas Elton Thomas Ullman (óz yadnamalarında kishi Duglas Fairbanks tárepinen «Ulman» dep jazılǵan) tuwılǵan. Onıń ata-anası Hezekiah Charles Ullman hám Ella Adelaida (niyasi Marsh) edi. Onıń eki ógey áǵa-inisi: kishi John Feirbanks hám Norris Wilcox hám ájaǵası Robert Payne Ullman bar.

Ákesi Charles atı menen belgili, Pensilvaniya shtatınıń Berrisburg qalasında tuwılǵan hám Uilyamsportta ósken. Fairbanks altı ul hám tórt qızdan ibarat evrey shańaraqta tórtinshi perzent edi. Charlestiń ata-anası Lazar Ullman hám Lidia Abrahams 1830-jılda Germaniyanıń Baden qalasınan AQShqa kóship kelgen. 17 jasında Charles Filadelfiyada kishi baspa biznesin basladı. Eki jıl ótkennen, ol huqıqtanıwdı úyreniw ushın Nyu-Yorkqa barǵan.

## Karyerası

Douglas Fairbanks Denver sahnasında háweskerler teatrında, Elitch teatrında jazǵı spektaklde hám Denverde jaslar ushın aktyorlıq mektebin basqargǵan Margaret Fealy qáwenderligindegi basqa spektakllerde aktyorlıq iskerligin erte baslaǵan. Ol Denver Shıǵıs orta mektepte oqıǵan hám mektep pianinosınıń sımların keskenligi ushın quwılǵan.

Fairbanks 1899-jıldıń báhárinde, 15 jasında mektepti tárk etedi.Ol Kolorado kánler mektebi hám Garvard universitetinde oqıǵanlıǵın túrlishe tariyplegen, biraq eki táriyp te tuwrı emes. Ol Frederick Wardeniń aktyorlıq truppası menen birge barıp, 1899-jıl sentyabrde mámleket gastrolların basladı. Warde menen eki máwsim dawamında gastrollarda bolıp, óz-ara rolde, hám aktyor, hám topardaǵı ekinshi jılında sahna menejeri járdemshisi retinde islegen.

## Ólimi
1939-jıl 12-dekabrde Fairbanks júrek **xurujiga** dus keldi. Ol sol kúni Santa Monikadaǵı úyinde 56 jasında dúnyadan ótti. Xabarlarǵa kóre, onıń sońǵı sózleri: «Men heshqashan ózimdi jaqsı sezbegenmen». Onıń jerlew máresimi Glendeyldegi Forest Lawn memorial parkı áwliyesindegi Wee Kirk o' Heather shirkewinde bolıp ótti, ol jerde Ullı maqbaradaǵı tutqınǵa qoyıldı.

## Filmografiyası

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* 
* 
* 
* 
*
Abatayxan

**Abatayxan** (1534-86) — mońǵol xanı; Tushetuxanlar úrim-putaǵı tiykarshısı. Oyratlar menen gúres alıp barıp, 1577-jıl olardı boysındırǵan. Sol jılı A. balasın oyrat xanı dep járiyalaǵan. A. óliminen keyin oyratlar qozǵalań kóterip, xandı óltirip qaramlılıqtan qutılǵan. A. lamaizm dininiń ıqlaspentlerinen hám úgit-násiyatlawshılarınan bolıp, bul dindi qabıllaw ushın 1577-jıl Xux-Xotoǵa barıp Dalay lama menen ushırasqan. 1585-jıl lamaistlerdiń Xalxadaǵı birinshi monastiri Erdeni-dzuni qurıwdı baslaǵan. 20-ásir baslarına shekem Mońǵolstanda A. muqaddes esaplanıp sájde qılınǵan.

## Derekler

## Derekler
Abdullaev Ramazan

**Abdullayev** Ramazan (1945. 11. 9, Baysın rayonı) — Ózbekstan Respublikası xalıq muǵallimi (2004). Qarshi ped. institutın tamamlaǵan (1973). 1967-jıldan Baysın rayonındaǵı mekteplerde baslanǵısh klass oqıtıwshısı, mektep direktorı. Iskerligi dawamında óz jeke fondı esabınan 180 orınlı mektep imaratın qurıp paydalanıwǵa tapsırǵan.
## Derekler

## Derekler
Jesús Castillo

**Jesús Abdallah Castillo Molina** (ispansha: *Jesús Abdallah Castillo Molina*; 11-iyunında 2001) aldınǵı poziciyada oynaytuǵın Perudıń futbolshısı.

## Derekler
Ozodbek Akbarov

**Akbarov** Ozodbek (1946. 19. 4, Chımkent wálayatı) — Ózbekstan Respublikası xalıq oqıtıwshısı (1994). Tashkent shet tiller ped. institutın tamamlaǵan (1970). 1972-jıldan Tashkenttegi Hamza atındaǵı bilim jurtı(keyinirek kásip-óner kolledji)nda oqıtıwshı, oqıw bólimi basqarıwshısı, direktor orınbasarı, 1979—2004-jıllarda direktor.
## Derekler

## Derekler
Halima Alimova

**Alimova Habiba Tursunovna** (1942.23.2, Tashkent qalası) — Ózbekstan Respublikası xalıq oqıtıwshısı (2002). Tashkent Mámleketlik Universitetin tamamlaǵan (1967). 1962-jıldan Mırza Uluǵbek rayonındaǵı 171-, 1973-jıldan 241-mektepte baslawısh klass oqıtıwshısı.

## Derekler
Elmurat Allamuratov

**Allamuratov Elmurat Tóremuratovich** (Елмурат Алламуратов; 1960 1-mart, Kegeyli rayonı) — Ózbekstan Respublikası xalıq oqıtıwshısı (2005). Tashkent mámleketlik universitetin tamamlaǵan (1982). 1986-jıldan Kegeyli rayonındaǵı 8-mektepte, 1987-jıldan 4-mektepte geografiya oqıtıwshı. Geografiya páni oqıw jobası tiykarında oqıwshılardı Tashkent, Samarqand, Xiywa qalaları, Sultan Uvays tawına alıp barıp, sayaxat sabaq ótedi. 8-klass oqıwshıları ushın «Qaraqalpaqstan geografiyası» sabaqlıǵı avtorlarınan biri.

## Derekler
Topografiya

**Topografiya** - (grekshe ―tapos-jay, grafo- súwretlew) jer maydanınıń belgili bir kishi bólegin plan yamasa kartada súwretlew usılların úyretedi. Házirgi waqıtta topografikalıq plan alıwda aero hám kosmik súwretlerden keń túrde paydalanılıp atır, bul bolsa plan alıw jumıslarınıń tezlesiwinde hám jaratılıp atırǵan karta sapasınıń jáne de artıp barıwına alıp keledi.
Anatoliya

**Anadolu** yamasa **Anatoliya** (turk. *Anadolu*, grek. *Ανατολία*; geyde Kishi Aziya dep te ataladı) Batıs Aziyadaǵı aymaq bolıp, zamanagóy Túrkiyanıń tiykarǵı bólegin quraydı.

**Anatoliya** (gr. — kúnshıǵar, shıǵıs; túrkshe Anadolu) — Kishi Aziyanıń áyyemgi atı; Ospanlı túrk saltanatında orayı Kutaxiya qalası bolǵan wálayat atı; XX ásirdiń 20-jıllarınan Túrkiyanıń Aziya bóliminiń atı.

## Derekler
Kartografiya

**Kartografiya** – tábiyat hám jámiyette waqıt ótiwi menen ózgeretuǵın waqıya hám hádiyselerdiń tarqalıwın, olardıń óz-ara baylanıslılıǵın, kartografikalıq maǵlıwmatlardı belgi-modeller jardeminde kórgezbeli túrde súwretlew jolların úyretiwshi pán esaplanadı. Kartografiya - áyyemgi pánlerden biri bolıp, daslep eramızdıń II-ásirinde jasaǵan **Klavdiy Ptolomey** tárepinen pánge kiritilgen.

## Derekler
Taylor Swift

**Taylor Alison Swift** (aytılıwı: Teylor Swıft; tuwılǵan waqtı: 13 dekabr 1989) Amerikalıq popqosıqshı hám qosıq jazıwshı, kinoda hám ózin aktrisa sıpatında sınap kórgen.

## Diskografiya
* *Taylor Swift* (2006)
* *Fearless* (2008)
* *Speak Now* (2010)
* *Red* (2012)
* *1989* (2014)
* *Reputation* (2017)
* *Lover* (2019)
* *Folklore* (2020)
* *Evermore* (2020)
* *Midnights* (2022)
* *The Tortured Poets Department* (2024)
* *The Life of a Showgirl* (2025)

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Peshovar

**Peshovar** — Pakistannıń arqa-batıs bólimindegi qala. Bar dáryası (Kabuldıń jaǵası) boyında, Haybar shıǵarlıǵınan 18 km uzaqlıqta, arqa-batıs Shegara wálayatınıń basqarıw orayı.

Xalqı 988 mıń adam (1998). Transport jolları túyini. Aeroport bar. Awıl xojalıǵı (biyday, mákke, qumsheker, temeki) rayonnıń sawda-satıq orayı. Toqımashılıq, azıq-awqat, metall-sazlıq kárxanaları bar. Ónermentshilikte elegant shayı, sabaq gezleme, mawıt, sherim, metall hám gúlálshılıq buyımları islep shıǵarıladı. Peshovar áyyemgi hám orta ásirlerde Awǵanstan, Iran hám Túrkistannan Indiyaǵa barıwda sawda kárwanlarınıń toqtap ótetuǵın ornı bolǵan. Peshovardıń áyyemgi atı — Purushapura. I ásirde Kushan patshalıǵı paytaxtı bolǵan. Ba-búriyler dáwirinde zárúrli sawda qalası edi. 1849—1947-jıllarda qala inglislerdiń Britaniya Hindistanı arqa-batısındaǵı tayanısh punkti. Peshovarda universitet (1950), islam kolledji, ilimiy izertlew institutları, kitapxanalar, muzeylar bar. Qalanıń áyyemgi bólegi 16 dárwazalı diywal menen oralǵan. Arxitekturalıq esteliklerden qorǵan (XVI ásir basları), Mahobatxan meshiti (XVII ásir) saqlanǵan.

## Derekler
Pervez Musharraf

General **Pervez Musharraf**  (; tuwılıwı: 11-avgust 1943, Dehli — 5-fevral 2023-jıl Dubai, BAÁ) Pakistannıń burınǵı Prezidenti, Pakistan Armiyası Bas Komandiri. Ol húkimet basına 1999-jılǵı áskeriy awdarıspaqtan keyin kelgen; mámleket Konstituciyası iskerligin eki márte toqtatqan. Bul iskerligi ushın Pakistan Inglis Milletler Doslıq awqamınan shıǵarıldı.

## Sońǵı jılları
2016-jılda ol taǵı bir márte Pakistandı tárk etip, emleniw ushın Dubaiǵa ketedi. Ómiriniń sońına shekem Birlesken Arab Ámirliklerinde quwǵınlıqda jasaydı. Musharraf amiloidoz keselliginen (organizmde belok almasıwında buzılıw menen baylanıslı kesellik) azap shekken. Keselligi sebepli ol watanına qaytıwın aytadı. 2023-jıl 5-fevral kúni Dubaidaǵı klinika da dúnyadan ótedi.

## Derekler
Stokgolm

**Stokgolm** () — Shveciya paytaxtı. Mámlekettiń ekonomikalıq hám mádeniy orayı. Melaren kólin Baltıq teńiziniń Saltshyon qoltıǵı menen baylanıstırıwshı dárya boyında hám qırǵaqqa jaqın atawlarda jaylasqan. Íqlımı kontinental okean ıqlımı, qısı salıstırmalı jumsaq (yanvardıń ortasha temperaturası — 3°qa shekem), jazı salqın (iyuldıń ortasha temperaturası 18°), jawın-shashınlı hám kúshli samallar boladı. Jıllıq jawın 600&nbsp;mm shamasında. Átirapindaǵı kishilew qalalar menen birlesip, Úlken Stokgolm aglomeraciyasın quraydı. Xalqı 751,2 mıń adam (2000). Áyyemde (e.a I ásirde) Stokgolm ornında awıl bolǵan. Stokgolm haqqındaǵı dáslepki maǵlıwmatlar 1252-jılǵa tiyisli dereklerde ushraydı. XIII ásir ortalarında qala statusın alǵan, XIV ásirden Shveciyanıń bas qalası, orta ásirlerde ónermentshilik orayı, zárúrli sawda portı bolǵan. 1900-jıllardan sanaatı jedel rawajlandı, jeke bankler ashıldı. Qala temirjol arqalı Gyoteborg, Malmyo hám basqa qalalar menen baylanıstırıldı. Stokgolmda xalıq aralıq kongress, konferenciya hám óz ara kelisimler ótkeriledi. Úlken Stokgolm mámlekette islep shiǵarılatuǵın sanaat óniminiń 10% in beredi. Sanaatınıń tiykarǵı tarmaqları — mashinasazlıq hám metallsazlıq. Mashinasazlıq, tiykarınan, elektrotexnika hám radioelektronika tarawlarına qánigelesken. Sonıń menen birge, azıq-awqat sanaatı ushın úskeneler, kompressorlar, transport mashinaları islep shiǵarıladı. Poligrafiya sanaatı rawajlanǵan. Jeńil, azıq-awqat, farmocevtika hám ximiya sanaatı kárxanaları bar. Stokgolmda iri bankler, sanaat kompaniyalarınıń basqarıw shólkemleri jaylasqan. Stokgolm portı kj artıp túsiriw boyınsha mámlekette 4-orında. Aeroportı xalıq aralıq áhmiyetke iye. Metropoliten qurılǵan (1973).

Qalanıń tariyxıy orayı — Eski qala orta ásir kórinisin derlik saqlap qalǵan. Qalanıń sawda, administrativlik hám mádeniy orayı — Normalmda riksdag imaratı, bank hám konsernler basqarıw shólkemleri, universitet imaratı, opera teatrı, oraylıq vokzal hám basqalar jaylasqan.

Arxitekturalıq esteliklerden orta ásirlerde qurılǵan Storchyurka hám Riddarxolmechyurka romangotika shirkewleri, Drotningxolm hám Patsha sarayları, ratusha hám basqalar saqlanǵan.

Stokgolm — mámlekettiń mádeniy hám ilimiy orayı. Qalada universitet, joqarı texnika mektebi, medicina institutı, muzıka hám basqa kórkem-óner mektepleri, Shveciya Pánler akademiyası, Korollıq ádebiyat, tariyx hám kórkem-óner akademiyası, awıl xojalıǵı akademiyası, observatoriya, milliy, zamanagóy kórkem-óner, etnografıya, tábiyiy tariyx, teńiz, ashıq aspan astındaǵı hám basqa muzeyler, kitapxanalar bar. Stokgolmda 25 ten artıq teatr, cirk akademiyası iskerlik kórsetedi. 1912-jılda Stokgolmda 5 Olimpiada oyınları bolıp ótken.

Stokgolm — Shveciyanıń paytaxtı hám eń iri qalası, mádeniyat, media, ekonomikalıq hám siyasiy orayı.

## Sırtqı siltemeler

* Stokgolm qalasınıń rásmiy websaytı (shvedshe)
* Stokgolm qalası boyınsha qollanba 

## Derekler
Jınayat

**Jınayat** — jınayat nızamında názerde tutılǵan sociallıq qáwipli qılmıs. Arnawlı bir qılmıstı jınayat dep esaplaw máselesi hárbir mámlekette óziniń sociallıq basqarıw princpi, xalıqtıń turmıs tárizi, milliy ózgeshelikleri, úrp-ádetleri, dástúrlerine muwapıq xalıq aralıq huqıq normaları itibarǵa alınǵan halda sheshiledi.

Qılmıs jınayat ekenligin anıqlaw ushın tómendegi ulıwma belgiler názerge alınadı:

# Qılmıstıń social qáwipliligi;
# Ayıptıń bar ekenligi;
# Jazaǵa iyeligi.

Hárqanday jınayatlı qılmısta usı belgilerdiń barlıǵı bır jola ámelde bolıwı shárt, olardan biri bar bolmasa, qılmıstı jınayat emes, dep esaplawǵa tiykar tabıladı.

## Túrleri
Jınayatlar óz ózgesheligi hám social qáwiplilik dárejesine kóre:

* Social qáwipi úlken bolmaǵan;
* Onsha awır bolmaǵan;
* Awır;
* Oǵada awır jınayatlarǵa bólinedi.

Jınayatlar hújim obiektine kóre, shaxsqa qarsı jınayat, ekonomika salasındaǵı jınayat, jámiyetlik qawipsizligi hám jámiyetlik tártipke qarsı jınayat, mámleket hákimiyatına qarsı jınayat, ekologiya tarawındaǵı jınayat, áskeriy xizmetti ótew tártibine qarsı jınayat, tınıshlıq hám insaniyat qawipsizligine qarsı jınayatqa bólinedi.

Ayıptıń formasına qarap, kózkóreki ámelge asırılǵan jınayat hám abaysızlıq arqasında ámelge asırılǵan jınayatqa bólinedi.

## Jınayıy juwapkershilikten azat etiwshi jaǵdaylar
Shaxs óz háreketi yamasa háreketsizligin hám onnan kelip shıǵatuǵın jınayatlı aqıbetti ańlaǵan, óz háreketlerin basqara alatuǵın bolsa ǵana qılmısı jınayat esaplanadı. Subiekt jasına jetpegen hám aqılı tómen shaxslar tárepinen ámelge asırılǵan social qáwipli qılmıs jınayat sanalmaydı hám olarǵa salıstırǵanda jınayat nızamında názerde tutılǵan májbúrlew ilajların qóllaw múmkin emes.

Ózbekstan Respublikası Jınayat kodeksinde qılmıstıń jınayatlılıǵın inkar etetuǵın jaǵdaylardıń tómendegi 6 túri belgilengen:

# Kem áhmiyetli qılmıslar;
# Zárúrli qorǵaw;
# Aqırǵı zárúrat;
# Social qáwipli qılmıstı júzege shıǵarǵan shaxstı uslaw waqtında zálel jetkiziw;
# Buyrıq yamasa basqa wazıypalardı atqarıw;
# Kásip yamasa xojalıq iskerligi menen baylanıslı tıyanaqlı táwekelshilik (36—41-statyalar).

Usı háreketler sebepli kelip shıqqan aqıbetler jınayatlı aqıbet esaplanbaydı, qılmıs ta jınayat sanalmaydı.

## Faktorları
Ayrıqsha sanalǵan arnawlı bir jınayat hám ulıwma ayıpkerlik júz etiliwine tásir kórsetiwshi social faktorlar, hádiyseler, processler boladı. Jınayat sebepleri úyrenilip atırǵanda áne usılar esapqa alınadı. Atap aytqanda, birinshiden shaxstıń ózi, onıń dúnyaǵa kóz qarası, qızıǵıwshılıqları, jámiyet hám mámleketke, átirapındaǵı adamlar hám shańaraqqa munasábeti, ol jaǵdayda unamsız sıpatlardıń qáliplesiwi hám kúsheyiwi; ekinshiden — shaxs tárbiyalanǵan, kámalǵa jetken, shańaraqlıq hám social ortalıq; úshinshiden — jınayat ámelge asırılǵan waqıttaǵı sharayat, jaǵdayǵa itibar beriledi.

## Derekler
Polat Shamshetov

**Shamshetov Polat Nuratdinovich** (Шамшетов Полат Нуратдинович; 1977-jıl 3-may, Nókis, Qaraqalpaq ASSR, Ózbekstan SSR, SSRA — 2023-jıl 4-fevral, Buxara, Ózbekstan) — Qaraqalpaqstan Respublikası Ishki isler ministrliginiń (IIM) burınǵı Jınayat qıdırıw basqarması bólimi baslıǵı. Ol Qaraqalpaqstan Respublikasınıń birinshi hám aqırǵı prezidenti Dáwletbay Shámshetovtıń ulı bolǵan.

## Ómiri hám iskerligi
Polat Shamshetov 1977-jılı 3-mayda Nókis qalasında tuwılǵan. Ol óz iskerligin huqıq qorǵaw uyımlarında baslap, Qaraqalpaqstan Respublikası IIM Jınayat qıdırıw basqarmasında juwaplı lawazımlarda islegen.

## Qamaqqa alınıwı hám ólimi
2022-jıl iyul waqıyalarınan keyin Polat Shamshetov qamaqqa alındı hám oǵan qarata ayıp qoyıldı.

2023-jıl 4-fevral kúni Ózbekstan Respublikası IIM janındaǵı Jazonı ijro etiw departamentine qaraslı (Buxara qalasındaǵı) 4-sanlı tergew qamaqxanasında saqlanıp atırǵan Polat Shamshetov kútilmegen jerden qaytıs boldı. Sud-medicina ekspertizasınıń rásmiy juwmaǵına kóre, onıń ólimine ókpe arteriyası tromboemboliyası hám ótkir júrek-qan tamırı jetispewshiligi sebep bolǵan.

## Derekler
Drezden

**Drezden** — Germaniyanıń Saksoniya úlkesindegi qala. Drezden sóziniń mánisi eski serbshe "*Drježdźany*" sózinen alınǵan bolıp, "batpaqlıq xalqı" mánisin ańlatadı. Elba dáryası boyında jaylasqan. Saksoniya jeriniń basqarıw orayı. Xalqı 535,810 adam (2013). Drezden xalıq sanı boyınsha Germaniyanıń on ekinshi úlken qalası. Mámlekettiń iri sanaat hám mádeniyat oraylarınan biri. Dárya portı, temirjol hám avtomobil jolları túyini. Xalıqaralıq aeroport bar. Mashinasazlıq, ásirese elektrotexnika hám radioelektronika, priborsazlıq, optika buyımları hám anik, mashinasazlıq (rentgen hám kino apparaturaları) sanaatı rawajlanǵan. Drezdende Volkswagen AG tárepinen joqarı taypadaǵı VW Phaeton mashinaları islep shiǵarıladı. Sonıń menen birge qala Airbus A380 samolyotı bólimleri óndiriste aktiv qatnasadı. Qalada óz iskerligin baslaǵan ataqlı kompaniyalardan biri bul Dresdner Bank AG esaplanadı. Dresdner Bank 17.11.1872-jılı áyne Drezden qalasında dúzilgen. Usı bank házirde Germaniyanıń úshinshi eń úlken bankı esaplanadı. Ázelden shını hám shiyshe buyımlar islep shiǵarılǵan. Tigiwshilik, trikotaj, ayaq kiyim, ximiyafarmocevtika, poligrafiya, mebel hám azıq-awqat (ásirese, temeki hám shokolad) kárxanaları bar.

Drezden qala sıpatında dáslep 1216-jıldan tilge alınǵan. 1485-jıldan Vettin gersogları rezidenciyası, 1806-jıldan Saksoniya patshalıǵınıń paytaxtı. Napoleon urısları dáwirinde (1813-jıl 26—27-avgust) Drezden janında úlken urıs bolǵan. 2-jáhán urısı aqırında (1945-jıl fevral) Drezden qattı bombardimon etilgen.

Drezdende arxitekturalıq estelik kóp, atap aytqanda, Yapon sarayı (1715—1741), Pilnic saray-baǵ kompleksi (1720—1724), kurfyurstler sarayı (1200), Svinger sarayı (1711 — 1722) hám basqalar. Jańa qurılǵan arxitekturalıq imaratları: Baspasóz úyi (1960-1968), Mádeniyat sarayı (1970) hám basqa. Drezdende kartinalar galereyası, tariyx muzeyi, shını buyımlar muzeyi, xalıq kórkem-óneri muzeyi, texnika universiteti, pedagogika institutı, iri kitapxanalar bar. Drezden yadro izertlewleri orayı. Turizm rawajlanǵan.

## Derekler

* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
Saksoniya

**Saksoniya** —Germaniya jeri (federativ birlik). Mámlekettiń qubla-shıǵıs bóleginde, Chexiya menen shegaralas. Saksoniya aymaǵınan Elba dáryası aǵıp ótedi. Maydanı 18,4 mıń km². Xalqı 4,38 mln adam (2001). Basqarıw orayı — Drezden qalası.Saksoniyanıń Rásmiy atı Erkin Mámleket Saksoniya

Saksoniya GFR jeri sıpatında jańadan qurılǵan bolsa da, uzaq tariyxqa iye. Áyyemde ol tariyxıy wálayat bolǵan. X ásirde dúzilgen Meysen orayı Saksoniyanıń negizi bolǵan. 1806-jıldan korollıq sıpatında dúzilgen. 1918-jılda Saksoniyada korollıq awdarılıp, respublika daǵaza etildi. Ekinshi jáhán urısına shekem Saksoniya aymaǵında jaylasqan Drezden, Leypsig hám Xemnic qalaları mámlekettiń industriya orayları bolǵan. 1952-jılda aymaq GDR quramındaǵı bir neshe okrugqa bólingen. 1990-jılda bul okruglar jer retinde birlesip GFR quramına kirdi. Saksoniya — Germaniyanıń xalqı eń tıǵız jaylasqan hám sanaatı rawajlanǵan jerlerinen. Jetekshi sanaat tarmaǵı — mashinasazlıq (atap aytqanda, avtomobilsazlıq, radioelektronika hám elektrotexnika sanaatları), toqımashılıq sanaatı ushın mashina hám stanoklar, suwıtqısh hám fotoapparatlar islep shiǵarıladı. Ximiya, poligrafiya, toqımashılıq, tigiwshilik sanaatı kárxanaları bar. Drezden qalasınıń turizm oraylarınan (jılına 5 mln. sayaxatshı kelip ketedi). Leypsigte ázelden noshirlik jumısı rawajlanǵan. Bul jerde hár jılı xalıq aralıq kitaplar yarmarkası ótkeriledi

**Saksoniya** yamasa **Sachsen** (aytılıwı: *zaxsen*) Germaniyadaǵı jerlerdiń biri bolıp tabıladı.

## Derekler
Hugo Sánchez

**Ugo Sanches Markes** (ispansha: *Hugo Sánchez Márquez*; 11-iyul 1958, Mexiko) — Meksikalıq futbolshı, hújimshi. XFTSF tańlawına kóre, Oraylıq hám Arqa Amerikadaǵı XX ásirdiń eń jaqsı oyınshıları arasında birinshi orındı iyeledi. FIFA 100 dizimine kiredi. 1990-jılda "Altın butsa" iyesi bolǵan. Ispaniya chempionatı tariyxındaǵı eń nátiyjelik oyınshılar arasında ekinshi orındı iyelegen. Házirgi waqıtta ol trener.
Howard Carter

**Howard Carter** (aytılıwı: *Hovard Karter*; 1874-jıl 9-may, Sueffem, Norfolk — 1939-jıl 2-mart, London) — inglis arxeologı. 1891-jıldan Egipette arxeologiyalıq qazılma jumısların alıp barǵan (Tel-Amarna hám basqa orınlarda). 1902-jıldan Padıshahlar oypatlıǵında qazılmalar ótkergen. 1922-jıl XVIII dinastiyaǵa tiyisli firaun Tutanhamon (eramızǵa shekemgi XV ásir) maqbarasın ashqan, onnan pán ushın júdá qımbatlı ǵáziyneler — kórkem-óner estelikleri tabılǵan. Carterdiń «Tutanhamon maqbarası» shıǵarması (Moskva, 1959) rus tiline awdarmalanǵan.

## Derekler
Azat Seytimbetov

## Biografiyası
Músinshi Azat Seytimbetov 1963- jılı Nókis qalasında tuwılǵan. Ol jaslayınan kórkem-ónerge ıqlas qoyǵan. Nókis qalasındaǵı muzıka mektebiniń súwretlew bóliminde tálim alıp, súӯret salıwdıń sırların úyrene basladı. Birinshi ustazı **Jeńis Lepesov** boldı. Onıń súwretlew ónerindegi tuńǵısh miynetleri, ideyası hám tereń mazmunı basqasha kózge taslana basladı. Ustazı **Jeńis Lepesov** óz shákirtiniń kishkene bolıwına qaramastan ayrıqsha talant ekenligin sezedi. Sonlıqtan keleshekte belgili músinshi bolıp jetilisiwi ushın bilimi hám tájiriybelerin jalıqpastan úyretip baradı. Kóp uzamay onıń shıǵarmaları kórgizbelerde jarıq kóre baslaydı. Onıń dáslepki jumısları **«Ana hám bala»** súwreti Yaponiya mámleketindegi kórgizbelerde qatnasıp kózge tústi. Azat Seytimbetov músinshi xudojnik onıń **«Aral qosıǵı», «Qumar analıq», «Aralım ármanım meniń», «Birinshi perzent»** sıyaqlı músinlik jumısları bar. Onıń dóretken shıǵarmalarımNókis, Tashkent, Moskva, Tokio hám basqada qalalarda kórgizbelerge qatnasıp úlken tásir qaldırdı. Azat Seytimbetov tastan hám aǵashtan kóplep músinler dóretken. Ol **1993-jıldan** baslap Qaraqalpaqstan dóretiwshiler aӯqamınıń aǵzası bolǵan.
Pirjan Seytov

**Pirjan Seytov** (1909–1984) — sovet hám qaraqalpaq mámleket hám partiya jetekshisi, Ózbekstan KP (b) Qaraqalpaqstan Respublikalıq komiteti birinshi xatkeri (1946—1949 hám 1950—1952).

## Ómiri
1932-jıldan VKP (b) aǵzası. 1950-jılda Pútkil Awqam Kommunistlik partiyası Oraylıq Komiteti janındaǵı Joqarǵı partiya mektebin tamamlaǵan.

* 1938—1941-jıllar - Qaraqalpaqstan ASSR Awıl xojalıǵı xalıq komissarı;
* 1941—1946-jıllar - SNK baslıǵı - Qaraqalpaqstan ASSR Ministrler Keńesi,
* 1946—1949 va 1950—1952-jıllar - Ózbekstan Kompartiyası (b) Qaraqalpaqstan Respublikalıq komiteti birinshi xatkeri;
* 1954—1956-jıllar Qaraqalpaqstan ASSR Ministrler Keńesi Baslıǵı,
* 1957—1960-jıllar Qaraqalpaqstan ekonomikalıq basqarıw Respublikası xalıq xojalıǵı keńesi baslıǵı;
* 1963-jıl Qaraqalpaqstan ASSR Ministrler Keńesi janındaǵı Xalıqqa xojalıq xizmet kórsetiw basqarması baslıǵı etip tayınlanǵan.

SSSR Joqarǵı Keńesiniń 1-5-shaqırıqlar deputatı.

## Sırtqı siltemeler
* knowbysight.info
* centrasia.org
Jolımbet Seyitniyazov

**Jolımbet Seyitniyazov** — Sovet ekonomikalıq, mámleketlik hám siyasıy ǵayratkeri.

## Ómiri
1920-jılda 4-san awıl Keńesinde tuwılǵan. KPSS aǵzası.

Ullı Watan urısı qatnasıwshısı. 1946-jıldan — ekonomikalıq, jámiyetlik hám siyasıy jumıslarda iskerlik júrgizgen. 1946-1981-jıllarda Qaraqalpaqstan ASSRda sovet jumısshısı, Qaraqalpaqstan ASSR Ministrler Keńesi baslıǵı, KPSS MK janındaǵı Joqarǵı partiya mektebi studenti, Ózbekstan Kompartiyası Qaraqalpaqstan Respublikası komiteti xatkeri, Qaraqalpaqstan ASSR bilimlendiriw ministri sıyaqlı juwapkershilikli lawazımlarda islegen.

SSSR Joqarǵı Keńesiniń 4-shaqırıq deputatı etip saylanǵan.

1981-jıldan keyin dúnyadan ótken.

## Sırtqı siltemeler

* knowbysight.info
* GA RF R7523 105 157 Ukazi i Postanovleniya Prezidiuma Verxovnogo Soveta SSSR, prinyatie s 1 po 9 sentyabrya 1971 goda, i materiali k nim /k protokolu № 15/ s № 2094-VIII po № 2114-VIII. Tom 1