Túgólbay Sıdıqbekov

**Túgólbay Sıdıqbekov** (; (1912-jıl 14-may — 1997-jıl 19-iyul) — qırǵız jazıwshısı, «qırǵız ádebiyatınıń patriarxı» retinde tanılǵan. Oǵan 1997-jılı «Qırǵızstan Respublikası Qaharmanı» ataǵı berildi.

## Biografiyası
Sıdıqbekov 1912-jılı 14-mayda Íssıkól wálayatınıń Keń-Suw awılında tuwılǵan. Ol úsh jasında ákesinen ayırıldı, al tórt jasında júz bergen zorlıq-zombılıqlar sebepli onıń shańaraǵı tawlardan pana izlewge májbúr boldı. 1918-jılı zorlıq-zombılıqlar páseygennen soń, onıń shańaraǵı izge qayttı, biraq burınǵı jasaw táriziniń joq ekenin kórdi; anası Qarakoldaǵı bir fermerde jumıs islewge májbúr boldı. Olar jarlılıqta jasaǵanına qaramastan, Sıdıqbekov Keńes dáwirinde bilim alıw imkaniyatına iye boldı, bul onıń jazıwshılıq karyerasına jaqsı tásir etti. 1920-jılları, mámlekette kótere kollektivlestiriw baslanbay turıp, ol Bishkekte veterinariya tarawında oqıdı. Bul jarlı kúndelikshi jumısshınıń balası ushın úlken imkaniyat edi. Universitet dáwirinde ol tuberkulyoz (ókpe awırıwı) menen awırıp qaldı hám kól boyındaǵı hám Gruziyadaǵı sanatoriyalarda emleniwge májbúr boldı. Óziniń dáslepki gúrrińlerinde ol kollektivlestiriw procesin maqtanısh etip jazdı, sebebi bul kóp jarlı jumısshılar (sonday-aq, onıń shańaraǵı) ushın jer iyeleri hám basqa hákimiyattaǵı toparlardıń zulmınan qorǵanıw jolı edi.

Sıdıqbekov qırǵız prozasınıń dáslepki jazıwshılarınıń biri retinde tanıldı hám dáslep tartıslı bolmaǵan tekstlerdi járiyalawdan basladı. Ol qırǵız ádebiyatındaǵı «birinshi qırǵız romanı» dep atalǵan «Keń-Suw» (, 1937–38, ózi tuwılǵan awıl atı menen atalǵan) shıǵarmasın jazdı. Onıń eń belgili shıǵarması — Ekinshi jáhán urısı dáwirinde hám odan soń jazılǵan úshinshi romanı «Biziń zamannıń adamları» () esaplanadı. Bul roman intellektuallar menen Islam dini ortasındaǵı qatnaslardı súwretlewi menen dıqqatqa ılayıq. Urıs jıllarında Sıdıqbekov kúndelikli turmıstı múmkinshiligine shekem anıq súwretlew ushın aymaq boylap sayaxat etti hám óz romanında barlıq adamlarǵa, sonday-aq, tılda qalǵan rus hayallarına hám jetim qalǵan ukrain balalarına miymandoslıq kórsetken qırǵız xalqın maqtanısh etip súwretledi.

Aali Toqombaev basqalardan bólek bul romandı sınǵa aldı; onıń aytıwınsha, bas qaharman Qudayǵa júdá ańsat ǵana súyenedi hám diniy isenimdi socializm menen teń qoyadı. Ol bul qaharmannıń obrazın realistik dep qabıllamadı: Sıdıqbekov, is júzinde, «socialistlik realizm» qaǵıydalarına qarsı shıqqan edi. Soǵan qaramastan, roman 1949-jılı 3-dárejeli Stalin sıylıǵına iye boldı. Zamanlas tariyxshılardıń pikirinshe, bul urıstan keyingi dástúriy mádeniyatqa (qırǵızlardardaǵı Islamdı da qosqanda) dıqqat qaratıw háreketiniń nátiyjesi bolıwı múmkin. Sıdıqbekovtıń romanı bolsa jazıwshınıń Keńes Awqamı menen ózin birge ekenin kórsetkeni ushın qádirli boldı.

1950-jıllardıń basında eń kóp tartıs tuwdırǵan «Manas eposı» haqqındaǵı máselelerde (Stalinniń bas propagandashısı Andrey Jdanov bul dástandı «burjuaziya-kosmopolitlik» mısalı retinde qaralaǵan edi), Sıdıqbekov epostı qorǵap shıqtı. Al 1952-jılǵa kelip, bul epos kútpegende antikeńeslik, antiqıtaylıq hám panislamistlik dep qaralandı. 1968-jılı oǵan «Qırǵızstan SSR xalıq jazıwshısı» ataǵı berildi.

## Bibliografiya
* 1937–38: «Keń-Suw» (, roman)
* 1946: «Biziń zamannıń adamları» (, roman)
* 1945: «Temir» (, roman)
* 1950: «Gúrrińler» ()
* 1955: «Tawlar arasında» (, roman)
* 1966: «Hayallar» ()
* 1969: «Ǵarrınıń namaları» (, poeziya)
* 1980: «Bukentaydıń táwbesi» (, roman), «Imanbaydıń peyili» (, roman) hám «Ashuuda: Qosıqlar, dástanlar» ()
* 1986: «Zamanlaslar» (, roman)
* 1988: «Márt Imanbay: novella-roman» () hám «Kúlki hám ómir: povestler, gúrrińler» ()
* 1990: «Ómir tamırı: povestler hám gúrrińler» ()
* 1996: «Bel-beles: roman-esse» ()

## Derekler