Apple ashıq birge islesiw ortalıǵı

**Apple ashıq birge islesiw ortalıǵı (AOCE)** — bul 1990-jıllardıń basında klassikalıq Mac OS ushın engizilgen xabar almasıwǵa baylanıslı texnologiyalar toplamı. Oǵan sistemanıń tiykarǵı klient tárep interfeysi bolǵan PowerTalk pochta dvijogı, jumıs toparları instalaciyaları ushın PowerShare pochta serveri hám Ashıq Katalog, shifrlaw hám cifrlı qol qoyıw sıyaqlı bir qatar qosımsha texnologiyalar kiredi.

AOCE hám PowerTalk 1993-jıldan 1996-jılǵa shekem qatań marketing etildi; degen menen, apparatlıq támiynat talapları kópshilik paydalanıwshılardıń onı ornatıwǵa yamasa paydalanıwǵa múmkinshiligi bolmaǵanın ańlattı. Baǵdarlamashılar da tap sonday quramalı sistema menen qıyınshılıqqa ushıradı hám ornatılǵan bazası júdá kishi bolǵanlıqtan, olardıń potencial satıwları onnan da kishi boldı. 1996-jılı Apple Computer AOCE-ni marketing etiw boyınsha háreketlerin tınısh ǵana toqtattı hám joybar tez arada joǵalıp ketti.

## Tariyxı
AOCE-niń rawajlanıwı 1989-jılı baslandı, tiykarınan Apple Fellow Gursharan Sidxunıń «jeke joybarı» edi, ol burın LaserWriter, AppleShare hám olarǵa baylanıslı tarmaq ónimleri ushın Appledıń injenerlik jetekshisi bolǵan.

### Maqseti
Joybar bar pochta sistemaların úyreniw hám ulıwma túsinikler menen máselelerdi tabıw menen baslandı. Topar sonıń menen birge ámeldegi elektron pochta sistemaları menen baylanıslı máselelerdi de taptı. Olar ádette tek ápiwayı tekstli pochtanı ǵana qollap-quwatlaytuǵın edi hám inglis tilinen basqa simvollardı kemnen-kem qollap-quwatlaytuǵan. Mobil paydalanıwshılar ushın qollap-quwatlaw tómen bolǵan, kóbinese isenimliligi gúmanlı bolǵan úshinshi tárep sheshimlerine súyengen. Hám olardıń hámmesi arnawlı elektron pochta serverine tiykarlanǵan, bul ádette ornatıw ushın quramalı hám kóbinese ofiste bir neshe adam ǵana bolǵan kishi instalaciyalar ushın artıqsha edi.

Ámeldegi ónimlerdiń hesh qaysısı paydalanıwshıǵa shın mánisinde qálegenin bere almadı: bir pútin universal pochta qutısı hám bir pútin universal adres kitabı. Bul Internetten aldıńǵı dáwirde, isbilermen paydalanıwshılardıń kóbinese óz korporativ tarmaǵında, CompuServe yamasa AppleLink sıyaqlı onlayn xızmetlerde hám bálkim bir qatar xabarlandırıw taxtaları sistemalarında (BBS) da pochta qutıları bolatuǵın edi. Hár bir elektron pochta sisteması informaciyanı jıynaw hám saqlaw ushın óz standartların qollanatuǵın edi, bul paydalanıwshılardan hár túrli xızmetlerge kiriw ushın bir neshe klientti isletiwdi talap etetuǵın edi. Bir pochta qutılı sistema administratorlar tárepinen elektron pochta shlyuzların qollanıw arqalı qurılıwı múmkin bolsa da, bular ádette qımbat hám texnikalıq jaqtan saqlaw ushın qıyın edi.

### Sheshimler
Sistemanıń bir ushında, AOCE tiykarındaǵı jetkiziw hám adreslew sistemalarına itibar qaratadı, elektron pochta túsinigin ulıwmalastıradı, usılayınsha sistema elektron pochtadan baslap, tekst processorı hújjetlerine, baspa jumıslarına shekem hár qanday zattı jetkiziw ushın qollanılıwı múmkin. Adreslew bazar gúresip atırǵan jáne bir másele edi, sonlıqtan AOCE bir pútin universal adreslew mexanizmin hám adres kitabın usınadı, ol tek adamlardıń elektron pochta adreslerin ǵana emes, al printerler hám faks apparatları sıyaqlı zatlardıń da adreslerin qollap-quwatlay aladı. Olardı ámeldegi Macintosh sheshimi, Tańlawshıdan (Chooser) kóbirek ańsat paydalanılatuǵın interfeyste izlewge bolatuǵın edi.

AOCE ádette paydalanıwshılardıń elektron pochtasın serverde emes, al hár bir jeke kompyuterde saqlaydı. Bul tek paydalanıwshıǵa pochtanı offlayn oqıwǵa múmkinshilik berip qoymastan, sonıń menen birge úlken saqlaw ornı bar bir mashinaǵa mútájlikti de joq etedi. Kishi tarmaqlar standart klient programmalıq támiynatın ornatıw arqalı ańsat ǵana qurılıwı múmkin; mashinalar AppleTalk-ta bir-birin tabadı hám tikkeley baylanısadı. AOCE paydalanıwshılardıń bárqulla tarmaqqa jalǵanbaǵanın túsinedi, sonlıqtan shıǵıwshı pochta jiberiwshiniń de, alıwshınıń da onlayn bolǵanına shekem jiberiwshiniń mashinasında keshte saqlanadı. Hátte LAN-da da bul paydalı, sebebi kóp paydalanıwshılar túnde kompyuterlerin óshiredi hám pochta jetkeriliwi ushın kelesi kúnniń tańın kútiwi kerek bolar edi.

Pochta jergilikli saqlanǵanlıqtan, noutbuk paydalanıwshıları mobil bolǵanda pochtanı oqıwı hám jazıwı múmkin. Hár bir nárse ofis LAN-ına qayta jalǵanǵanda avtomatlı túrde jańalanadı. AppleTalk Remote Access, Appledıń modemler arqalı AppleTalk-tıń standart ámelge asırıwı, aralıqtan sinxronizaciyanı támiyinleydi.

Potencial ashıq telefon liniyaları ústindegi qáwipsizlik ushın, barlıq baylanıslar hátte jergilikli tarmaqta da RSA shifrlawı hám cifrlı qol qoyıw menen qorǵalıwı múmkin. Sonıń menen birge, Gilt saqlaǵısh (Keychain) hár túrli kiriw maǵlıwmatların shifrlanǵan faylda saqlaydı. Bul paydalanıwshılarǵa hár túrli sistemalarda hár túrli paydalanıwshı atı hám parolin qollanıwǵa múmkinshilik beredi, olardı qáwipsiz saqlaw ushın gilt saqlaǵısh maǵlıwmatlar bazasına jaylastıradı. Bul gilt saqlaǵısh ushın tek bir paroldi talap etedi; AOCE belgili bir xızmet ushın kiriw maǵlıwmatların talap boyınsha ala aladı.

Paydalanıwshılar hújjetlerdi adreske hújjetti tastaw arqalı yamasa kerisinshe, xabardı pútkilley aylanıp ótip, tikkeley bólise aladı – hújjet basqa paydalanıwshınıń pochta qutısına avtomatlı túrde kelip túsetuǵın edi. Elektron pochtanıń jetkeriliwi (bul scenariyde arnawlı formattaǵı tekstli hújjetten basqa nárse emes), yamasa basqa hár qanday nárse, tolıǵı menen plaginler tárepinen basqarıldı, bul paydalanıwshıǵa óziniń barlıq dereklerinen pochtanı bir pútin kiriw qutısına jıynawǵa múmkinshilik berdi.

Onı talap etetuǵın saytlar ushın ónimdarlıq hám texnikalıq xızmet kórsetiw mútájlikleri ushın qosımsha server ornatılıwı múmkin. Bul jaǵdayda hár qanday jetkiziw háreketi eger alıwshı onlayn bolmasa, keshigiwlerdiń aldın alıw ushın dárhal server tárepinen uslap qalınatuǵın edi. Server keyin alıwshı onlayn bolǵanda jiberiwshi atınan xabardı jetkeredi.

AOCE joybarı ekinshi sistema effekti dep atalatuǵın jaǵdaydan zıyan kórdi, bunda injenerler hár bir nárselerdi orınlaytuǵın sistema dizaynlawǵa ádewir waqıt jumsaǵan. Álbette bunday joybarlar sátsizlikke ushıraydı, sebebi talaplar tek orınlaw ushın júdá qıyın bolıp qoymastan, al kóbinese haqıyqıy paydalanıwshı mútájliklerin de qanaatlandırmaydı. Kóbinese ideyalardıń ózi jaqsı boladı, biraq paydalanıwǵa bolmaytuǵın ámelge asırıwlar ishinde kómilip qaladı.

### Shıǵarılıwı
1993-jıldıń basına kelip AOCE-niń klient tárepi juwmaqlanıp atırǵan edi, ol sol waqıtta PowerTalk dep ataldı. Apple dáslepki marketing kampaniyasın basladı, úlkenirek klientlerge hám hátte úshinshi tárep elektron pochta satıwshılarına AOCE tez arada kelip, bazardı pútkilley ózgertetuǵının ayttı. Olardıń aytıwınsha basqa hesh nárse onıń qolaylılıǵı, kúshi hám texnikalıq xızmet kórsetiw júginiń joqlıǵı menen básekilese almaydı degenge tiykarlanǵan edi – bular Appledıń jolınıń barlıq belgileri edi.

Sistema birinshi ret 1993-jıldıń ortasında Bostondaǵı Macworld Expo-da keńnen kórsetildi. Kórgizbede baǵdarlamashılar atama tańlawınıń durıs emes ekenin anıqladı, sebebi PowerTalk hám Appledıń jańa dawıs tanıw sisteması PlainTalk arasında shatasıwlar boldı.

AOCE 1993-jıldıń sentyabr ayında kópshilikke shıǵarıldı, ol sonday-aq AppleScript utilitaların óz ishine alǵan System 7 Pro toplamınıń bir bólimi edi.

### Jaylastırıw
Ónim jıllar dawamındaǵı dábdebeden keyin shıqqanda, paydalanıwshılar onı ornatıw ushın keminde 2.5 MB RAM bar mashina talap etiletuǵının hám jaqsı islew ushın 4 MB kerek ekenin bilip, kewilleri qaldı. Bul sol dáwirdiń kóplegen Mac sistemalarındaǵı maksimal qoljetimli RAM muǵdarı. Kerek emes komponentlerdi alıp taslaw bunı sheshiwge az járdem berdi, hám AOCE menen basqa Apple texnologiyası, QuickDraw GX, ádette yad jetispewshiligi sebepli birge isletile almaytuǵın edi. Jańalaw mashinalar AOCE-ni kóbirek qolaylı isletip alsa da, hár túrli mashinalardan ibarat hár túrli tarmaqlarda isletiw ushın arnalǵan elektron pochta sisteması retinde, bul talaplar bazar tárepinen qabıl etiliwine ádewir kesent etti. Paydalanıwshınıń shın mánisinde iye bolǵan hár bir pochta sisteması ushın bólek jeke klient qosımshaların júklep alıp, ornatıw ádewir azıraq disk ornın iyeleytuǵın edi hám turaqlı yad izine iye emes edi.

PowerTalk ulıwma alǵanda qızıqlı sistema bolsa da, dizayn ózgeshelikleriniń birikpesi onı paydalanıwdı qıyınlastırdı. Mısalı, adreslew sisteması sistemanıń yadrosına sonshelli tereń engizilgen, sonlıqtan jańa adresti teriwdiń ózi qıyın boldı. Dáslep paydalanıwshı túymeni basadı, adres túrin tańlaydı, onı teredi, hám aqırında onıń xabarda payda bolıwı ushın OK túymesin basadı. Disk paydalanıwı da másele boldı, sebebi hár bir xabar bólek fayl retinde saqlanatuǵın edi, bul 40 MB hám 80 MB diskler ele de keń tarqalǵan dáwirde 1 kB yamasa onnan kóbirek orın talap etetuǵın edi. Usılayınsha bir neshe júz xabar disktıń bos ornın toltırıw ushın jetkilikli boldı. Elektron pochtanı rezervlew de dizaynnıń qosımsha tásiri retinde derlik múmkin emes edi; pochta tarmaqqa tarqalǵan, onıń bir bólimi uzaqta hám qoljetimsiz edi.

Sistema paydalanıwshınıń kim ekenin bile almadı, sebebi bir paydalanıwshılı Mac OS 7 paydalanıwshılardan sistemaǵa kiriwdi talap etpeydi. Sol sebepli hújjetler paydalanıwshınıń mashinasına jetkeriliwi kerek edi. Bul paydalanıwshınıń eki yamasa onnan kóp mashinası bolǵanda jaqsı islemeydi, bul universal pochta qutısı koncepciyasın ámeliyatta ámelge asırıwdı qıyınlastıradı.

Hátte aralıqtan kiriw funkciyası da funkciyalar óz-ara tásirlesiwi menen joq etiledi. Mashinalar tosınnan payda bolıp, joǵalıp ketiwi múmkin bolǵan tarmaqta (olar iske qosılıp, óshirilgende) barlıq xabarlardıń ılayıqlı waqıtta jetkeriliwin támiyinlew ushın, AOCE-de 15 minutlıq kútiw waqtı bar, onda ol kútip turǵan xabarlardı qayta-qayta jetkiziwge háreket etedi. Eger paydalanıwshı modemde terip jalǵanatuǵın baylanıstı paydalansa, AOCE baylanıstan úzilgen paydalanıwshıǵa jetkiziwden bas tartpastan aldın liniyanı tolıq 15 minut dawamında ashıq uslap turadı, bul potencial kishi xabardı jetkiziw ushın uzaq aralıqlı qońıraw tólemlerin arttıradı.

Bul máselelerdiń kópshiligi bárqulla isleytuǵın, bárqulla juwap beretuǵın super-peer retinde háreket etetuǵın PowerShare serveri menen sheshiliwi jobalastırılǵan edi. Tiykarǵı AOCE protokolı bul mashinalardı jetkiziwge urınǵanda bayqaydı hám olarǵa birinshi jiberip, usılayınsha keshigiwlerdi joq etedi hám saqlaw hám texnikalıq xızmet kórsetiwdi oraylastıradı. Server reliz ushın waqtında tayar emes edi hám jáne bir jıl ótkennen soń shıǵarılmadı. Ol shıqqanda da tap sonday áste hám resursqa zárúr edi, bul tiykarınan Mac OS-tıń onı server qosımshaları ushın qolaysız etetuǵın hár túrli ózgeshelikleriniń qosımsha tásiri edi – bul rol ushın ol dáslep hesh qashan jobalastırılmaǵan edi.

### Toqtatılıwı
AOCE-niń 1995-jılǵı Apple Dúnya júzilik baǵdarlamashılar konferenciyasında aqırında satılıp atırǵanda bir jıl boldı; degen menen, usı noqatqa kelip bazar universal format retinde SMTP-ge tiykarlanǵan Internet pochtasına qaray jıljıp atır edi. 1996-jılǵa kelip Apple AOCE-den bas tarttı hám OpenDoc platformasına tiykarlanǵan CyberDog joybarı haqqında sóz ete basladı. AOCE Mac OS 7.6-da qollap-quwatlanbaydı.

## Sholıw
AOCE-niń Ashıq Katalogı hám oǵan baylanıslı programmalıq támiynatı vizitkalıq kartochkalar sıyaqlı katalog jazbaları túsinigin birinshi dárejeli stol ústi obektleri retinde engizdi. Bul pochta, faks hám basqa katalogqa tiykarlanǵan iskerlikler ushın aparıp taslaw metaforasın jaratıw ushın paydalanıladı. Hár bir aqırǵı noqat, mısalı pochta serveri, ulıwma AOCE tárepinen támiyinlengen gezek hám gezekti kóriwshi tárepinen basqarılatuǵın plagin keńeytpesi arqalı iske túsiriledi. PowerTalk gezektegi elementler menen óz-ara tásirlesiw ushın standart formalar toplamın hám pochta ushın ulıwma interfeys penen universal pochta qutısın támiyinleydi. Shifrlaw siziń barlıq parollerińizdi hám cifrlı qol qoyıwlarıńızdı eslep qalıp, olardı birge shifrlaytuǵın bir gilt saqlaǵısh arqalı qollap-quwatlanadı, sonlıqtan tek bir paroldi eslep qalıw kerek boladı.

Sistema kóp elektron pochta formatları hám xızmetleri, sonıń ishinde CompuServe hám AppleLink sıyaqlı onlayn xızmetler, X.400 hám SMTP (Internet pochtası) sıyaqlı tarmaq standartları hám Microsoft Mail hám QuickMail sıyaqlı LAN-ǵa tiykarlanǵan serverler bolǵan dáwirde dizayn etilgen. Usı hár túrli ortalıqtı qollap-quwatlaw ushın AOCE teoriyalıq jaqtan ámelde hár qanday saqlap-jiberiw túrindegi ortalıq penen paydalanıwǵa bolatuǵın bekkem qatlamlı protokol toplamın óz ishine aladı. Bul AOCE ishinde tek pochtanı emes, al fakslardı, basıp shıǵarıwdı hám hátte fayllardı bir mashinadan ekinshisine pochta xabarında qamtıp ótpesten yamasa fayl serverine mútáj bolmastan tikkeley jiberiw ushın da paydalanıladı.

Úshinshi tárep baǵdarlamashıları arasında AOCE-niń qabıl etiliwi quramalı API sebepli áste boldı. Sistemanı hújjetlestiretuǵın kitap System 7-den aldıńǵı Macintosh-tıń qalǵan bólegin súwretleytuǵın barlıq kitaplardan úlkenirek. Qosımshaǵa «bul hújjetti pochta arqalı jiber» sıyaqlı ápiwayı funkciyanı qosıw júzlegen betlik hújjetlerdi aqtarıp shıǵıwdı talap etedi hám tiykarǵı AOCE komponentin jazıw bir neshe ese quramalılaw.

AOCE dvigateliniń bir neshe bólimleri, mısalı Gilt saqlaǵısh, óz aldına paydalı. Degen menen, gilt saqlaǵıshtı alıw ushın paydalanıwshı pútkil AOCE-ni ornatıwı kerek, bul paydalanıwshılar tólewge tayar bolmaǵan qárejet edi. Kóp jıllar ótkennen keyin gilt saqlaǵısh aqırında Mac OS 9-da jeke komponent retinde shıǵarıldı. Shifrlaw hám qol qoyıwdı qollap-quwatlaw da paydalı (degen menen keń tarqalmaǵan) hám ol 2002-jıldıń avgust ayında Mac OS X 10.2 Jaguar-dan baslap Appledıń biriktirilgen Mail qosımshasında qayta payda boldı.

## Qabıl etiliwi
1994-jıldıń avgust ayında MacWorld-tan Mel Bekman AOCE-ge besten bir juldız berdi, júdá tómen qolaylılıq, hújjetler, apparatlıq resurs talapları hám telefon arqalı texnikalıq qollap-quwatlawdı sebep etip kórsetti. Bes jıllıq tájiriybesi bar tarmaq administratorı bolǵan Bekman, úsh kún arnawlı islegennen keyin de elektron pochtanı durıs jiberip bilmedi, ol: «PowerShare serverin ornatıw hám saqlaw kúshli kewilliler ushın emes» dep, kúnlik wazıypalardıń «jekkóriwshi» ekenin ayttı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__