open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sofiya Prussiyalı

**Sofiya Doroteya Ulrika Alisa Prussiyalı** (, ); 1870-jıl 14-iyun, Potsdam — 1932-jıl 13-yanvar, Frankfurt) — Prussiya malikası, Greciya xanzada-konsortı.
Alisa (Gessen gercoginyası)

**Alisa Ullı Britaniyalı** (), jáne de **Alisa Saksen-Kourg-Gotalı** (; 1843-jıl 25-aprel, London — 1878-jıl 14-dekabr, Darmshtadt) — Britaniya xanzadası Viktoriya hám onıń zayıbı Albert Saksen-Koburg-Gotalınıń ekinshi qızı; Gessen ullı gercoginyası.

Alisa erte balalıǵınan ata-anası hám ájaǵa-úkeleri menen birge Ullı Britaniyanıń Korollıq rezidenciyaları arasında sayaxat etken. Qızdıń tálimi shahzada Alberttiń jaqın dostı hám máslahátshisi baron Stokmarǵa tapsırılǵan; onıń basshılıǵında basqa zatlar qatarı, Alisa qol ónerleri hám aǵashtı qayta islewdi, sonıń menen birge, francuz hám nemis tillerin úyrengen. 1861-jıl dekabr ayında shahzada Albert tif ısıtpası menen kesellengeninde, Alisa ólimine shekem oǵan ǵamxorlıq etti. Ákesi qaytıs bolǵannan keyin, xanzada Viktoriya aza tutqanında, Alisa anasınıń rásmiy bolmaǵan xatkeri wazıypasın atqarǵan. 1862-jıl 1-iyulda, saray ele da azada bolǵanında, Alisa Gessen ullı gercogınıń miyrasxorı nemis shahzadası Lyudvigqa turmısqa shıqtı. Dástúr Osborn úyinde tar sheńberde bolıp ótti hám xanzada tárepinen «toyǵa qaraǵanda kóbirek kómiw dástúrine uqsas» dep táriyiplendi. Malika shańaraqlıq turmısı jarlılıq, shańaraqqa tiyisli baxıtsızlıqlar hám er hám ana arasındaǵı qatnaslardıń jamanlasıwı menen orın aldı.

Alisa hayallarǵa belsendi qáwenderlik etti hám miyirbiykelik jumısına, atap aytqanda Flourens Naytingeyl jumısına qızıǵıwshılıq bildirdi. Gessen gercogligi Avstriya-Prussiya urısına kirgeninde Darmshtadttı jaradarlar basıp aldı; ekiqabat Alisa kóp waqtın atız emlewxanaların basqarıwǵa baǵıshladı. Ol tiykar salǵan shólkemlerden biri - «Malika Alisanıń hayallar gildiyası» - mámleketlik áskeriy emlewxanalardıń kúndelikli jumıslarınıń kóp bólegin óz moynına aldı. 1877-jılda Alisa Gesseniń ullı gercoginyasına aylandı hám wazıypalardıń kóbeyiwi onıń psixikalıq hám fizikalıq jaǵdayına unamsız tásir etti. 1878-jıldıń sońǵı aylarında Gessen sarayı difteriya epidemiyası menen kesellengen edi: derlik pútkil gercog shańaraǵı keseller arasında bolǵan. Alisa kesel balalarına ǵamxorlıq etti hám aqır-aqıbet ózi awır kesel boldı. Alisa xanzada Viktoriyanıń birinshi qaytıs bolǵan perzenti hám anasınıń húkimdarlıǵında qaytıs bolǵan úsh perzenttiń birinshisi boldı.

Malikanıń jeti perzenti arasında Rossiya imperator hayalı hám ullı knyaz hayalı da bolǵan; ekewi de 1918-jıl iyul ayında bolshevikler qolında qaytıs bolǵan. Alisanıń qızı tárepiden aqlıǵı Indiyanıń sońǵı vice-korolı, ullı aqlıǵı bolsa Britaniya xanzadasınıń ómirlik joldası edi.
Aleksandra Fyodorovna (Nikolay II nıń hayalı)

**Aleksandra Fyodorovna** (tuwılǵan waqtındaǵı atı **Viktoriya Aliks Elena Luiza Beatrisa Gessen-Darmshtadt xanzadası**; , Nikolay II onı **Aliks** dep da ataǵan; 1872-jıl 6-iyun, Darmshtadt — 1918-jıl 17-iyul, Ekaterinburg) — Rossiya imperator hayalı, Nikolay II niń zayıbı (1894-jıldan). Gessen hám Reyn ullı gercogı Ludvig IV hám Britaniya xanzadası Viktoriya qızı gercoginya Alisanıń tórtinshi qızı.

## Derekler
Anna-Mariya Daniyalı

**Anna-Mariya Daniyalıq** ( ; ; 1946-jıl 30-avgust, Amalienborg, Kopengagen, Daniya) — Greciya xanzadası hám Greciyanıń burınǵı patshası Konstantin II nıń tulı.

Ol Daniya xanzadası Margrete II hám Benedikta Daniyalıqtıń singlisi.

## Biografiyası
1946-jıl 30-avgustda Kopengagendaǵı Amalienborg sarayında Daniya patshası Frederik IX jáne onıń zayıpı, Shveciya xanzadası Ingrid shańaraǵında tuwılǵan.

1952-jıldan 1963-jılǵa shekem Kopengagendaǵı mektepte oqıǵan.

## Shańaraǵı
1959-jılda birinshi ret bolajaq kúyewi, grek tajınıń miyrasxorı Konstantin II menen ata-anasınıń Daniyaǵa saparında ushırastı. 1964-jıl iyul ayında olardıń neke dástúri bolıp ótti.
* Qızı — Aleksiya (1965-jıl 10-iyul, Korfu), 1999-jıldan Karlos Morales Kintana menen turmıs qurǵan
* Ulı — Pavel (1967-jıl 20-may, Tatoy), Grek taxt miyrasxorı, Sparta gersogı, Mari-Shantal Kler Miller menen turmıs qurǵan
* Ulı — Nikolay (1969-jıl 1-oktyabr, Rim), Greciya hám Daniya shahzadası, 2010-jıldan beri Tatyana Blatnik menen turmıs qurǵan
* Qızı — Feodora (1983-jıl 9-iyun, London), Greciya hám Daniya malikası
* Ulı — Filipp (1986-jıl 26-aprel, London), Greciya hám Daniya shahzadası
Qırǵız álipbesi

**Qırǵız álipbesi** — qırǵız tilin jazıw ushın paydalanılatuǵın álipbe. Qırǵız tilinde tómendegi alfavitlerdi paydalanıldı:

* Kirill alfaviti - Qırǵızstanda rásmiy túrde paydalanıladı;
* Arap alfaviti - rásmiy túrde Qıtaydıń Shıńjań-Uyǵır avtonom rayonına qaraslı Qızılsuw-Qırǵız avtonom wálayatı, Ili-Qazaq avtonom wálayatı, Pakistan hám Awǵanstanda paydalanıladı;
* Qırǵız Brayl alfaviti.

Arap álipbesi 1927-jılı qırǵız latın álipbesi tiykarında qurastırılǵan álipbege ótemen degenge shekem paydalanılǵan. Házirgi kúnde Qırǵızstanda kirill álipbesi paydalanılmaqta. Álipbe 36 háripten, onıń 33i rus alfavitinen alınǵan háriplerden, qosımsha qırǵız tiliniń seslik ózgesheligine bildiretuǵın 3 háripten (ң, ү, ө) turadı.

## Qırǵız álipbesiniń salıstırmalı kestesi

* К (K)  + *а*, *о*, *у*, *ы* háripleriniń aldında yamasa izinde kelse =>  (Q) retinde jazıladı.
* Г (G)  + *а*, *о*, *у*, *ы* hárileriniń aldında yamasa izinde kelse =>  (Ğ) bolıp jazıladı.

## '''Unicode'''

## Úlgi
**Insan huqıqlarınıń ulıwma deklaraciyasınan**

**Sanlar**

## Qarańız

* Qırǵız tili

## Derekler

* 1. Г.Жумакунова: Жаңы кыргыз латын алфавити – тарыхый зарылчылык
* 2. Казак жана кыргыз латын алфавиттерин реформалоо
* 3. Какой будет кыргызская латиница
Kolu Khedi Khurd

**Kolu Khedi Khurd** — Hindistannıń Madhya Pradesh shtatınıń Bhopal rayonındaǵı awıl. Ol Berasiada jaylasqan.

## Demografiyası
Hindistannıń 2011-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına qaraǵanda, 192 úy xojalıǵı bar. Nátiyjeli sawatlılıq dárejesi (yaǵnıy, 6 hám onnan kishi jastaǵı balalardı esapqa almaǵanda xalıqtıń sawatlılıq dárejesi) 51.34% ti quraydı.

## Derekler
Beltaw

**Beltaw (Bórshitaw)** — Ámiwdárya hám Aqshadárya tarmaqlarınıń arasında Aral teńizinen túslik baǵıtta jaylasqan ústirtlik. Beltawdı qurawshı úshinshi dáwir teńiz shógindileri ústirtliktiń jer betine jaqın jaylasqan. Beltaw ústirtliginiń teńiz betinen biyikligi 120 metr menen 145 metrdiń arasında. Onıń eń bálent tóbeleri Beltawdıń túslik-batıs bóliminde. Beltawdıń janbawırları barlıq táreplerinde bergelkili emes. Ádewir tik janbawırları (tikligi 280-300) onıń túslik hám batıs táreplerinde, al arqa hám shıǵıs janbawırları ádewir qıya jaylasqan.

## Ádebiyatlar
* Saypov A., Ataniyazova Q., Esenova I., Dawletbaev A. Qaraqalpaqstan tábiyiy geografiyası páni oqıtıwshılar ushın metodikalıq qollanba. -Nókis, 2022.

## Derekler
Qızıljar (taw)

**Qızıljar** - Ámiwdáryanıń sol jaǵasında dóńgelek kóriniske iye bolıp, biyikligi 60 metrdey, diametri 7 kilometrdey hák tawı - por dáwirindegi hák jınıslarınan quralǵan bolıp, ol ekinshi jer júzlik urıs jıllarında respublikamızdıń barlıq mekteplerin por menen támiyinlep turǵan. Al, házirgi kúnlerde bolsa, onnan qurılıs hági óndirilmekte.

## Derekler

* Saypov A., Ataniyazova Q., Esenova I., Dawletbaev A. Qaraqalpaqstan tábiyiy geografiyası páni oqıtıwshılar ushın metodikalıq qollanba. -Nókis, 2022.
Qaraqalpaqstan xalıq artisti

**Qaraqalpaqstan xalıq artisti** − Qaraqalpaqstan Respublikasınıń húrmetli ataǵı bolıp tabıladı .

## Qaraqalpaqstan Respublikasınıń húrmetli ataqları
«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen kórkem óner ǵayratkeri»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen ilim ǵayratkeri»;

«Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq artisti»;

«Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq baqsısı»;

«Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq jazıwshısı»;

«Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq shayırı»;

«Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq xudojnigi»;

«Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq muǵallimi»;

«Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq jırawı»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken artist»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen jaslar ustazı»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen xalıq bilimlendiriwi xızmetkeri»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen trener»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen sportshı»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen densawlıqtı saqlaw xızmetkeri»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen jurnalist»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen ekonomist»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen yurist»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen sanaat xızmetkeri»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen transport xızmetkeri»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen baylanıs xızmetkeri»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen qurılısshı»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen arxitektor»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen kommunallıq, turmıs hám sawda salası xızmetkeri»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen awıl xojalıǵı xızmetkeri»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen irrigator»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen paxtakesh»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen salıkesh»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen pillekesh»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen sharwa»;

«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen oylap tabıwshı hám racionalizator».

Qaraqalpaqstan Respublikasınıń húrmetli ataqları berilgen tulǵalarǵa belgilengen úlgidegi óńir belgisi hám húrmetli ataq berilgenligi haqqında  gúwalıq tapsırıladı.

## Derekler
Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq jazıwshısı

**Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq jazıwshısı** *(Қарақалпақстан Республикасы халық жазыўшысы)* — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń húrmetli ataǵı bolıp tabıladı. Ádebiyattı rawajlandırıwda ayrıqsha xızmet kórsetken, xalıq tárepinen keńnen tán alınǵan joqarı kórkem shıǵarmalar jaratqan jazıwshılarǵa, dramaturgler, sınshılar hám ádebiyattanıwshı ilimpazlarǵa beriledi.

Qaraqalpaqstan Respublikasınıń húrmetli ataqları berilgen tulǵalarǵa belgilengen úlgidegi óńir belgisi hám húrmetli ataq berilgenligi haqqında  gúwalıq tapsırıladı.

## Qosımsha qarań

## Derekler
Ózbekstan xalıq artisti

**Ózbekstan xalıq artisti** − Ózbekstan Respublikasınıń húrmetli ataǵı bolıp tabıladı. Ataqlı kórkem óner ǵayratkerlerine, teatr, muzıka, kino, estrada, cirk, televidenie hám radio esittiriwdi rawajlandırıwdaǵı, respublikada dóretiwshilik kadrlardı tayarlaw hám tárbiyalawdaǵı ayrıqsha xızmetleri ushın beriledi.

## Derekler
Muzaffarbek Turaboyev

**Muzaffarbek  Toshtemir ulı Turaboyev** (2000-jıl 5-aprel, Boysun rayonı, Surxandárya wálayatı, Ózbekstan) − ózbekstanlı dzyudoshı. 2022-jılǵı dzyudo boyınsha jáhán chempionatında altın medal hámde 2021-jılǵı jáhán chempionatında qola medaldı qolǵa kirgizgen. Ózbekstanǵa xızmet kórsetken sportshı. 2024-jılı Franciyanıń Parij qalasında ótkerilgen jazǵı Olimpiada oyınlarında Dzyudo sport túrinde 100 kg salmaq kategoriyasında bronza medal iyesi.

## Ómirbayanı
Muzaffarbek  Toshtemir ulı Turaboyev 2000-jılı 5-aprelde Surxandárya wálayatınıń Boysun rayonında tuwılǵan.

## Karyerası
2017-jıldan baslap Ózbekstan saylandı komandası aǵzası. Treneri Uluǵbek Azizov.

## Derekler
Almatı (Abay rayonı)

Almatı (qazaqsha: Алматы) — Qazaqstannıń Qaraǵanda wálayatı Abay rayonındaǵı saplastırılǵan awıl. 2007-jılda saplastırılǵan . Jartas awıl okrugı quramına kirgen.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 41 adam (sonnan 22 er adam hám 19 hayal) edi.

## Derekler
Alqa

**Alqa** — Qazaqstannıń Arqa Qazaqstan wálayatı Esil rayonındaǵı awıl. Kato kodı — 594245200.

## Derekler
Alqaterek

**Alqaterek** — Qazaqstannıń Arqa Qazaqstan wálayatı Aqjar rayonındaǵı awıl. Kato kodı — 593433100.

## Derekler
Altınarıq (Jambıl wálayatı)

**Altınarıq** (qazaqsha: Алтынарық, *1-xojalıq*) — Qazaqstan Respublikasınıń Jambıl wálayatı, Merki rayonındaǵı awıl. Aqermen awıl okrugı quramına kiredi. KATO kodı — 315431500.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 50 adamdı (26 er adam hám 24 hayal) quraǵan. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına qaraǵanda, awılda 475 adam (232 er adam hám 243 hayal) jasaǵan.

## Derekler
Viktoriya Gessen-Darmshtadtlı

**Viktoriya Alberta Elizavetaа Matilda Mariya Gessen-Darmshtadtlı** (), 1917-jıldan **Viktoriya Maunbetten, Milford-Heuven markizası** (; 1863-jıl 5-aprel, Vindzor qorǵanı, Vindzor, Ullı Britaniya — 1950-jıl 24-sentyabr, Kensington sarayı, London) — Gessen ullı gercogı Lyudvig IV hám Britaniya malikası Alisanıń birinshi qızı; xanzada Viktoriyanıń aqlıǵı; Lyudvig Aleksandr Battenbergnıń zayıpı; orıs imperator hayalı Aleksandra Fyodorovna hám ullı knyaginya Elizaveta Fyodorovnanıń ajapası, xanzada Elizaveta II nıń kúyewi Filipptiń apası.
Albert Saksen-Koburg-Gotalı

**Albert Saksen-Koburg-Gotalı** (, ; 1819-jıl 26-avgust, Rozenau sarayı — 1861-jıl 14-dekabr, Vindzor qorǵanı) — Saksen-Koburg-Gota dinastiyasınan Sakson shahzadası, Ullı Britaniya xanzadası Viktoriyanıń ómirlik joldası hám konsortı (1840 baslap).

Albert Evropanıń kóplegen dinastiyaları menen baylanıslı bolǵan sakson shańaraǵınan shıqqan. 20 jasında shahzada óziniń atalas aǵayini, Ullı Britaniyanıń húkimlik etiwshi xanzadası Viktoriyaǵa úylendi, onıń menen toǵız perzent kórdi. Nekeniń dáslepki jıllarında Albert xanzadanıń ómirlik joldası retinde óz poziciyasine iye edi. Aktiv tábiyatı retinde ol zárúrli huqıqlarǵa da, minnetlemelerge de iye edi. Waqıt ótiwi menen shahzada bilimlendiriw reforması hám dúnya boylap abolicionizm tárepdarı reputaciyasın iyelep aldı. Xanzada, sonıń menen birge, kúyewine patsha sarayın basqarıwdı isenip tapsırǵan, saray xızmetlerin hám múlki menen. Albert 1851-jılǵı Jáhán kórgizbesin shólkemlestiriwde aktiv qatnastı, bul bolsa úlken tabısqa alıp keldi.

Viktoriya barǵan sayın kóbirek onıń qollap-quwatlawı hám baslıqlıǵına baylanıslı edi. Albert Ullı Britaniyada konstituciyalıq monarxiyanıń rawajlanıwına járdem berip, hayalın parlament penen qatnaslarda kemirek partiyalıq bóliwge isendirdi, Lord Palmerston sırtqı isler ministri lawazımında bolǵanında alıp barılǵan intervencionistik sırtqı siyasatı menen aktiv túrde razı bolmasa da. 1857-jılda Albertke rásmiy túrde «Shahzada-konsort» ataǵı berildi.

Albert 42 jasında qaytıs boldı. 1901-jılda Viktoriya qaytıs bolǵanında, onıń hám Alberttiń úlken balası Eduard VII taxtqa otırdı, ol Saksen-Koburg-Gota (keyinirek Vindzorlar) dinastiyasınıń Britaniya taxtında birinshi wákili boldı.
Fridrix III (Germaniya imperatorı)

**Fridrix III** (Fridrix Vilgelm Nikolaus Karl Prussiyal', ; 1831-jıl 18-oktyabr, Jańa saray, Potsdam — 1888-jıl 15-iyun, Jańa saray, Potsdam) — 1888-jıl 9-marttan Germaniya imperatorı (kayzerı) hám Prussiya patshası, Prussiya general-feldmarshalı (1870-jıl 28-oktyabr). Imperator Vilgelm I nıń jalǵiz balası. Ol bir neshe urıslarda qatnasqan. Taxt miyrasxorı shahzada Fridrix Evropanıń eń perspektivalı miyrasxorlarınan biri esaplanǵan, biraq ol kesel bolıp taxtǵa otırǵan hám tek 99 kún húkimranlıq etken. Onıń erte ólimi Germaniya tariyxınıń múmkin bolǵan búklem noqatı retinde ele da tariyxshılar arasında tartıslarǵa sebep bolıp atır.

## Derekler
Aktenge Keunimjayeva

**Aktenge Keunimjayeva** (; 1999-jil 19-sentyabrde tuwılǵan, Nókis q., Qaraqalpaqstan, Ózbekstan Respublikası) – Ózbekstanlı erkin gúres sheberi, Ózbekstan Respublikasına xızmet kórsetken sportshı, 53 kg ge shekem salmaq kategoriyasında, Ózbekstan saylandı komandası aǵzası. Aktenge erkin gúres boyınsha Aziya chempionatınıń úsh márte (2019, 2020, 2023 jj) bronza medalı iyesi.

2023-jıl oktabr ayında Bishkek qalasında ótkerilgen Aziya gúres boyınsha 2024-jılǵı Jazǵı Olimpiada oyınları saralaw turnirinde ol Ózbekstan ushın kvotalı orındı qolǵa kirgizdi hám 2024-jıl avgust ayında Ózbekstan saylandı komandası sınaqlarında ol Franciyanıń Parij qalasında bolıp ótetuǵın 2024-jılǵı Jazǵı Olimpiada oyınlarında qatnasıw ushın óz ornın qolǵa kirgizdi.

## Jetiskenlikleri

## Derekler
Oksana Chusovitina

**Oksana Aleksandrovna Chusovitina** – 1975-jılda Buxarada tuwılǵan. Sport gimnastikası sportshısı. Ol dúnya boyınsha segiz olimpiadada qatnasqan jalǵız gimnastikashı. Oksana Chusovitina 1992-jılǵı Barselona olimpiadasında altın, 2008-jılǵı Pekin olimpiadasında gúmis medaldı qolǵa kiritken. 2023-jılǵı Bakuda ótkerilgen jáhán kubogında gúmis medaldı qolǵa kiritti.
Afrikada jazıw sistemaları

**Afrikada** jazıw sistemaları Afrika kontinentinde jergilikli hám engizilgen jazıw sistemalarınıń házirgi hám tariyxıy ámeliyatına belgi beredi.
Búgingi kúnde latın jazıwı pútkil Afrikada, ásirese Batıs, Oraylıq hám Qubla Afrika aymaqlarında keń tarqalǵan. Arab jazıwı Arqa Afrikada, Efiopik jazıw bolsa Afrika shaxı aymaǵında keń qollanıladı.
Ullı Afrika kólleri

**Ullı Afrika kólleri —** Afrikadaǵı eń úlken kóllerden biri bolıp, Shıǵıs Afrika jarıqlar zonası hám onıń átirapında jaylasqan. Dúnyadaǵı ekinshi eń úlken dusshı suwlı kól Viktoriya kóli hám tereńligi hám kólemi boyınsha dúnyada ekinshi orında turatuǵın Tanganika kóli kiredi. Ullı ataması Amerikanıń *Ullı* kóllerinen alınǵan. Kóller dizimi, úlkennen kishige qarap:

* Viktoriya
* Tanganika
* Nyasa (Malavi)
* Rudolf (Turkana)
* Edvard
* Albert
* Kivu

Bazıları Ullı kóller arasında tek Viktoriya, Albert hám Edvard kóllerin óz ishine aladı, sebebi tek bul úsh kól Aq Nilǵa aǵadı. Tanganika hám Kivu Kongo dáryası sistemasına, Malavi bolsa Shire dáryası arqalı Zambeziǵa quyıladı. Rudolf kóli jabıq esaplanadı.

Tanganika kóli jaqınında jaylasqan Rukva hám Mveru kólleri Afrikanıń Ullı kólleri qatarına kirmeydi.

Bul kóllerde házirde belgili bolǵan bárshe balıq túrleriniń 10 % i jasaydı. Bunnan tısqarı, Viktoriya, Tanganika hám Nyasa kólleri Jerdegi bárshe taza suwdıń tórtten bir bólimin óz ishine aladı.

Házirde bul kóller bárshe zıyanlı tasıwshılardan tazalanǵan.

## Ádebiyatlar

*  (obl.)
* Chrétien Jean-Pierre. The Great Lakes of Africa : Two Thousand Years of History : [angl.] = L’Afrique des grands lacs : Deux mille ans d’histoire : 2000, P., Aubier : [per. s fr.] / translated and edited by Scott Straus. — 2nd illustrated ed. — N. Y. ; Cambridge, MA : Zone Books[en] : MIT Press, 2003. — 503 p. — . — . — OCLC 50868297.
Xuan Karlos I

**Xuan Karlos I de Burbon** (, 1938-jıl 5-yanvar, Rim, Italiya) — Ispaniya patshası, Ispaniya mámleketi basshısı hám 1975-jıl 22-noyabrden 2014-jıl 18-iyunǵa shekem mámleket qurallı kúshlerinıń Joqarı komandiri. General-kapitan (1975).

## Húkimetke shekemgi jol
Ispaniya Korollıq úyi baslıǵı Barselona grafı Xuannıń balası, Alfonso XIII nıń aqlıǵı. Italiya hám Portugaliyada ósgen.

1947-jılda diktator Francisko Franko Ispaniyanı monarxiya dep járiyaladı, biraq taxt bos qaldı. Taxtǵa tiykarǵı dawager bolǵan Barselona grafı ilgeri Frankonıń dushpanı bolǵan hám oǵan qarsı pitne shólkemlestirgen. Xuan Karlos jáne onıń ájaǵası Franko hám Barselona grafınıń shártlesiwine qaray Ispaniyada tálim alǵanlar.

1956-jılda Xuan Karlosnıń birden-bir ájaǵası 14 jaslı infant Alfonso Portugaliyada qural menen abaysızlıq penen islegende baxtsız hádiyse nátiyjesinde qaytıs bolǵan. Alfonso ózi atqanba yamasa kútilmegende (qural menen oynawda yamasa bochkanı tazalawda) Xuan Karlos tárepinen atip óltirilgenbe, belgisiz.

1969-jıl 22-iyulda Francisko Franko atasınıń qálewine qarsı Barselona grafınıń úlken balası 31 jaslı Xuan Karlosnı Ispaniya taxtınıń miyrasxorı etip tayınladi. Dástúrge kóre, tek Asturiya shahzaodasi Ispaniyada taxt miyrasxorı bolıwı múmkin edi, biraq Franko Asturiya shahzadasi ataǵın Xuan Karlosǵa beriw kepillikine iye bolmaǵanlıǵı sebepli, kaudilyo ekinshisi ushın arnawlı "Ispaniya shahzadasi" ataǵın oylap tabıw etdi. Xuan Karlos taxtǵa tezlik penen emes, bálki 1975-jıl 22-noyabrde Franko qaytıs bolǵanınan keyin júz bergen.

## Derekler
Alfonso XIII

**Alfonso XIII** (, 1886-jıl 17-may, Madrid — 1941-jıl 28-fevral, Rim) — Ispaniya patshası (1886-1931), patsha Filipp VI atası.

## Húkimdarlıǵı
Tariyxtaǵı kópshilik monarxlardan ayrıqsha túrde, Alfonso tuwılǵanınan berli húkimdarlıq etken, ákesi Alfonso XII qaytıs bolǵanınan 6 ay ótkennen tuwılǵan hám dárhal patsha dep járiyalanǵan, biraq omiriniń aqırına shekem emes, revolyuciya tárepinen mámleketten shıǵarıp jiberilgen.

Jas patsha áskeriy beyimlikke iye bolǵan qatań elita tálimin aldı, biraq bul onıń liberalizm ideyalarına qosılıwına tosqınlıq etpedi. Ol milliy ayrıqshalıqlardı esapqa alǵanda, Britaniya modeli ruwxında ekonomikalıq hám siyasiy reformalar zárúr ekenligin anıqlaǵan. Ispaniya siyasiy sistemasında patsha oraylıq poziciyaǵa iye edi hám Evropadaǵı derlik barlıq kásiplesleri sıyaqlı júdá keń konstituciyalıq húkimetke, sonıń menen birge, áskeriy jumıslar hám sırtqı siyasatta zárúrli kepilliklerge iye bolıp, kortesler menen suverenitetti bólisti. Onıń siyasatqa tiykarǵı tásiri húkimetti qáliplestiriwdegi sheshiwshi rolge tiykarlanǵan bolıp, ol jaǵdayda ol húkimet basshısın belgilew hám lawazımınan shetlestiriw ushın «Korollıq jeńillikleri» dep atalǵan zatlardan paydalanǵan. Usınıń menen birge, onıń maqseti húkimettiń kelisim ózgeriwin ańsatlastırıw hám húkimetke kelgen partiya húkimdarlıq ushın jeterli kópshilikke iye bolǵan jańa korteslerdi «shaqırıw» edi. Bunday mexanizm bar ekeni sebepli Alfonso tez-tez húkimet jumıslarına aralasıp, ministrlerdi óz tilegine qaray tayınlaǵan hám lawazımınan shıǵarǵan.
Alfonso XII

**Alfonso XII** (, 1857-jıl 28-noyabr, Madrid — 1885-jıl 25-noyabr, El-Pardo) — 1874-jıldan baslap Ispaniya patshası.
Izabella II

**Izabella II** (1830-jıl 10-oktyabr, Madrid — 1904-jıl 9-aprel, Parij) — 1833-1868 jıllarda Ispaniya xanzadası. Ferdinand VII hám Mariya Kristina Neapolitanskayanıń qızı.
L'Abergement-Clémenciat

**L&#39;Abergement-Clémenciat** — Franciyanıń Ain departamentinde jaylasqan kommuna.

## Xalqı
Kommuna xalqı 1999-jılı 832 adamdı quraǵan.

## Geografiyası
Kommunanıń ulıwma jer maydanı — 15.95&nbsp;km2.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Altınbel

**Altınbel** (qazaqsha: Алтынбел, 2013-jılǵa shekem — Novoberyozovka) — Qazaqstannıń Shıǵıs Qazaqstan wálayatı Katon-Qaraǵay rayonındaǵı awıl. Altınbel awıl okruginiń basqarıw orayı. Rayon orayı Úlken Narın awılınan 25 km arqada jaylasqan. KATO kodı — 635449100.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 1852 adam (944 er adam hám 908 hayal) edi. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına qaraǵanda, awılda 1200 adam (608 er adam hám 592 hayal) jasaǵan.

## Derekler
Altıúy

**Altıuy** (qazaqsha: Алтыүй) — Qazaqstan Respublikasınıń Almatı wálayatı, Panfilov rayonındaǵı awıl. Birlik awıl okruginiń basqarıw orayı. Rayon basqarıw orayı Jarkent qalasınan shama menen 8 km shıǵıs-arqa-shıǵısta jaylasqan. KATO kodı — 195637100.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 3505 adamdı (1762 er adam hám 1743 hayal) quraǵan. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına qarǵanda, awılda 3697 adam (1865 er adam hám 1832 hayal) jasaǵan.

## Derekler
Dálibay Mámbetmuratov

**Dálibay Mámbetmuratov** — Qaraqalpaqstanǵa xızmet kórsetken artist, Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq artisti. 1956-jılı Kegeyli rayonında tuwıladı. 

## Iskerligi
1974-1978-jıllar aralıǵında J.Shamuratov atındaǵı kórkem-óner muzıkalıq uchilishesiniń vokal bóliminde B.Nadırov klasında tálim alǵan. 1980-1985 jıllar aralıǵında Ostrovskiy atındaǵı Tashkent teatr hám súwretshilik institutınıń Teatr aktyorı fakultetinde oqıydı. 1984-jil Berdaq atındaǵı Mámleketlik filarmoniyasınıń «Qırq qız» estrada ansambline solist bolıp kiredi. 2001-jılı «Ayqulash» ansamblinde házirge shekem solist bolıp islep kelmekte.

## Dóretiwshiligi
Onıń atqargan qosıqlarınan: Qaraqalpaq xalıq qosıqlarınan «Sáwdigim», «Dád álinnen», «Sayatxan baǵdadur baǵda», N.Muxametdinov namalarına «Gúl yanlıdı», «Jáne jayhun bolıp aqtıńda keldin», «Bolmas», «Badam qabaq astında». Q.Záretdinov namalarına «Dayı qız», «Gúlsara, «Seniń kózlerin, «Bozatawlı názalim», Sh.Paxratdinov namalarına «Bir gúl kórindide ketti», «Sen kúlip kettin», «Sen jaqsı qızsań», «Onda báhár edi», Q.Xilalov namalarına «Baxıtlı ete almadım», «Qaylardasań», «Opadarıń men bolayın», «Yar ıshqı», «Seni izledim», «Ǵazlar ushar», «Muxabbatıma», M. Jiemuratov namalarına «Kegeyliden suw alǵan qız», «Bir qara», «Nókis qızları» qosıqların atqarıp kelgen. Ol Qaraqalpaqstandaǵı belgili qosıqshılar menen birgelikte kóp jıllar dawamında «Ayqulash» ansambli menen birgelikte Moskva, Gorkiy, Ufa, Ulyanovsk, Kazan, Kishinyov, Odessa, Yalta, Simferopol, Sochi, Ordjenikidze, Maxachkala, Baku, Almatı, Frunze, Tashkent, Dushanbe, Ashqabad, Hindistan, Koreya, Chexoslovakiya h.t.b. mámleketlerde Qaraqalpaq kórkem-ónerin tanıtıp kelgen.

## Sıylıqları
Kórkem-óner iyesi 2024-jılı 13-aprelde "Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq artisti" ataǵın aldı.

## Ádebiyatlar
* Nadırova A. Qaraqalpaq muzıka tariyxı. –Tashkent, «Sano-standart» baspası, 2018, 384 bet. ISBN 978-9943-5335-2-3

## Derekler
Quralbay Paxratdinov

**Quralbay Paxratdinov** (Қуралбай Пахратдинов; 1961-jılı, Moynaq rayonı) — qaraqalpaq lingvisti. Filologiya ilimleriniń kandidatı (1992), docent.

## Miynet jolı
Quralbay Paxratdinov 1961-jılı Moynaq rayonında tuwıldı. 1983-jılı NMU filologiya fakultetiniń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bólimin pitkergennen keyin 1983-85-jılları armiyada xızmet etti. 1985-jılı ÓzIA QF N.Dáwqaraev atındaǵı TTÁI qaraqalpaq tili tariyxı hám dialektologiyası bóliminde kishi ilimiy xızmetker bolıp isledi. 1986-jılı Moskvada Til bilimi institutında eki jıllıq tájiriybe asırıwda (stajirovkada) boldı. 1988-jılı N.Dáwqaraev atındaǵı TTÁI janındaǵı aspiranturaǵa sırttan oqıwǵa kirdi hám usı jıldıń yanvarınan baslap Berdaq atındaǵı QMUǵa jumısqa ótti. Qaraqalpaq tili kafedrasında docent bolıp isledi.

## Ilimiy jumısı
1992-jılı 30-oktyabrde Nókiste «Qaraqalpaq tilinde mal sharwashılıq leksikası» degen temada kandidantlıq dissertaciyasın jaqladı.

Ilimpaz qaraqalpaq onomastikası boyınsha ilimiy jumıslar alıp barıp atır.

### Miynetleri
* Jivotnovodcheskaya leksika v karakalpakskom yazike. (N., 1992);
* Qısqasha qaraqalpaqsha-russha sózlik (N., 1992 A.Bekbergenov penen birge);
* Túrkiy tillerdiń jazba estelikleri (N., 1996 D.Nasırov penen birge);
* Til bilimi terminleri sózligi (N., 1997 A.Bekbergenov penen birge);
* Ayjarıq Bekbergenov (60 jıllıǵına) (N., 1998);
* Kórnekli tyurkologlar. Biobibliografiyalıq maǵlıwmatlar (N., 1999 A.Bekbergenov penen birge);
* Qaraqalpaq til bilimi. Bibliografiyalıq kórsetkish (N.,1999 A.Dáwletov penen birge);
* Qaraqalpaq filologiyası boyınsha bibliografiyalıq kórsetkish (N., 1999 Q.Orazımbetov penen birge);
* Belgili alım, úlgili ustaz (O.Dospanov haqqında N., 2000 J.Qayırbaev penen birge);
* Filolog ilimpaz hayal-qızlar. N., 2017. (G.Patullaeva menen birge);
* Қарақалпақ тилиниң фразеологизмлер сөзлиги. Н., 2018 (Қ. Бекниязов пенен бирге).

## Sıylıqları
Ilimpaz 2024-jılı 1-dekabrde Qaraqalpaqstan Respublikasınıń «Mámleketlik til haqqında»ǵı Nızamı qabıl etilgenine 34 jıl tolıwı qarsańında «Watan pidayısı» kókirek belgisi menen sıylıqlandı.

## Ádebiyatlar
* Бекбергенов А., Пахратдинов Қ. Қарақалпақ тилин изертлеўшилер. Биобиблиографиялық очерклер. —Нөкис, «Қарақалпақстан», 2000. 52 бет, ISBN 5-8272-0196-0
* Пахратдинов Қ., Атабаев Қ. Қарақалпақ тил билими бойынша библиографиялық көрсеткиш. [Текст] —Нөкис, «Qaraqalpaqstan», 2000. 60 бет, ISBN 978-9943-7843-7-6

## Derekler
Ulbosın Dáwletova

**Ulbosın Dáwletova** (Улбосын Дәўлетова; 1958-jıl 15-dekabr, Túrkmenstan — 2021-jıl 14-avgust, Nókis) — qaraqalpaq lingvisti.

## Ómir hám miynet jolı
1958-jılı 15-dekabrde Túrkmenstannıń Tashawız oblastı Góne Úrgenish rayonında tuwıldı. Qaraqalpaq.

1982-jılı NMU qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetin sırttan pitkerdi.

1983–1986-jılları usı universitettiń janındaǵı aspiranturada ishten oqıdı.

1986–1990-jıllarda Qaraqalpaqstan úlketanıw muzeyiniń ilimiy-aǵartıw bóliminiń baslıǵı, al 1991-jıldan baslap házirge deyin Berdaq atındaǵı QMU qaraqalpaq til bilimi kafedrasında oqıtıwshı bolıp islep keldi.

U.Dáwletova 2021-jılı 14-avgustta Nókiste 63 jasında qaytıs boldı.

## Ilim jolı
1994-jılı Nókiste «Qaraqalpaq tiliniń áskeriy leksikası» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı.

Ilimpaz qaraqalpaq tili leksikologiyası, sóylew mádeniyatı, stilistika tarawları boyınsha izertlewler isledi. Onıń bir qansha ilimiy-metodikalıq izertlewleri bar.

### Miynetleri
* Военная лексика каракалпакского языка. АКД. Н., 1994. 19 б.;
* Қарақалпақ тилиндеги әскерий лексика. Нөкис, «Қарақалпақстан», 2009.

## Ádebiyatlar
* Бекбергенов А., Пахратдинов Қ. Қарақалпақ тилин изертлеўшилер. Биобиблиографиялық очерклер. —Нөкис, «Қарақалпақстан», 2000. 52 бет, ISBN 5-8272-0196-0
* Пахратдинов Қ., Атабаев Қ. Қарақалпақ тил билими бойынша библиографиялық көрсеткиш. [Текст] —Нөкис, «Qaraqalpaqstan», 2000. 60 бет, ISBN 978-9943-7843-7-6

## Derekler
Qálender Ábdimuratov

**Qálender Abdimuratov** – 1922-jılı 5-mayda Shımbay rayonınıń Qıpshaq awılında tuwıldı.
1941-jılı Shımbay peduchilishesin pitkerip, sol rayonnıń mekteplerinde muǵallim bolıp isledi. 1942-1943-jılları Ullı watandarlıq urısqa qatnastı. 1943-jıl armiyadan qaytıp kelip, Shımbay rayonında mektep direktorı boldı. 1946-jılı Nókis Muǵallimler institutınıń rus tili hám ádebiyatı fakultetine kirip, onı 1948-jılı pitkerip hám 1948-1950-jılları Shımbay rayonınıń mekteplerinde muǵallim boldı. 1950-1960-jılları Nókiste partiyalıq jumıslarda isledi. 1961-1968-jılları ÓzIA KF N.Dáwqaraev atındaǵı TTAI sózlikler hám terminologiya sektorında úlken ilimiy xızmetker, 1968-75-jılları ÓzKP Qaraqalpaqstan obkomınıń lektorı bolıp isledi. 1975-89-jılları ÓzIA KF N.Dáwqaraev atındaǵı TTAI sózlikler hám terminologiya bóliminiń basqarıwshısı, sońınan úlken ilimiy xızmetker bolıp isledi. 
Ilimpaz 1989-jılı Nókiste qaytıs boldı.
## Ilimiy jolı
1966-jılı Tashkentte **«Qaraqalpaqstan toponimikası»** degen temada kandidantlıq dissertaciyasın jaqladı. 1972-jılı oǵan docent ataǵı berildi. 
Q.Ábdimuratov qaraqalpaq til biliminiń jańa tarawı bolǵan – toponimika máseleleri menen shuǵıllandı. 1972-jılı oǵan «Qaraqalpaqstanda xızmet kórsetken mádeniyat xızmetkeri» ataǵı berildi.
## Miynetleri
* Неге усылай аталған? Нөкис,1965; 
* Топонимика Каракалпакии. АКД. Нукус, 1966; 
* Почему так названо? N., 1970.

## Ádebiyatlar
* Бекбергенов А., Пахратдинов Қ. Қарақалпақ тилин изертлеўшилер. Биобиблиографиялық очерклер. —Нөкис, «Қарақалпақстан», 2000. 52 бет, ISBN 5-8272-0196-0
Rashit Xojasov

**Rashid Xojasov** (Рашит Хожасов; 1985-jıl 12-sentyabr, Nókis qalası — 2013-jıl 26-noyabr, Nókis qalası) — qaraqalpaq estrada qosıqshısı. Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken artist, «Nihol» sıylıǵınıń laureatı.

## Ómir jolı
R.Xojasov 1985-jılı 12-sentyabr kúni Nókis qalasında tuwıladı. Ol mektepti pitkergennen soń Nókis mádeniyat hám kórkem-óner kolledjiniń akademiyalıq vokal bóliminde ustazları M.Xojaniyazov hám A.Qallievlardan tálim aladı. Soń 2009-jılı Ájiniyaz atındaǵı NMPIdiń «Muzıkalıq tálim» qánigeligine oqıwǵa túsedi.

### Ólimi
2012-jıl 24-noyabr kúni jas talant iyesi R.Xojasov kóz jumadı. 

## Dóretiwshilik jolı
Ol óziniń jaǵımlı hawazı, bay milliy ırǵaǵı menen xalıq namaların hám basqa zamanagóy qosıqlardı da shıraylı etip kámine keltirip aytatuǵın ózgeshe qosıqshı edi. Onıń dáslepki qosıǵı «Jaman balasań» dep atalıp, bunnan basqa da «Gúlbanıw», «Aygúlim», «Netermen», «Dúnya», «Kútiw», «Súyiklim», «Anajanım», «Ańlattıń maǵan» sıyaqlı qosıqlar xalıqtıń júreginen orın aldı.

## Jetiskenligi
Ol 2008-jılı «Nihol» sıyıǵınıń laureatı bolıp, usı jılı «Men ashıq bolǵanımda» atlı koncertin xalıqqa inám etti.

R. Xojasov jeke dóretiwshiligi menen birge Ózbekstan Respublikası mádeniyat hám sport isleri ministrliginiń kórkem dóretiwshilik toparı birlespesiniń Qaraqalpaqstan bólimi «Xalıq sazları orkestri» qosıqshısı bolıp ta isledi.

Ol 2012-jılı Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken artist ataǵı menen sıylıqlandı.

## Atın mángilestiriw
Onıń atın hám dóretiwshiligin xalıg arasında máńgilestiriw maqsetinde esteligine baǵıshlap tańlaw shólkemlestirildi.

Qaraqalpaq mádeniyatında milliy estrada janrında iygilikti xızmet etip, ózleriniń repertuarları menen xalıq kewillerinen orın iyelep kiyatırǵan bir topar belgili jas talant iyelerinen Qaraqalpaqstanǵa xızmet kórsetken artistler Jamila Bekbergenova, Ázima Úsenova, Muhabbat Nurjanova, Salamat Qállibekov, Baxtıyar Jumataev, Bayram Perdebaev, Radjiv Atajanov, Gúlnigar Sapaeva, Miraddin Abdullaev, «Nihol» sıylıǵınıń laureatları Gúlnaz Ótepova, Qayrat Bekchanovlardı aytıp ótiw orınlı.

## Ádebiyatlar
* Nadırova A. Qaraqalpaq muzıka tariyxı. –Tashkent, «Sano-standart» baspası, 2018, 384 bet. ISBN 978-9943-5335-2-3

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Rashit Xojasov qosıqların tıńlaw
* Spotify
Ernazar Dáwenov

**Dáwenov Ernazar** — 1930-jılı 25-avgustta Moynaq rayonınıń 5-awıl keńesi aymaǵında tuwıldı. Qaraqalpaq.
## Miynet jolı
1948-jılı Qaraqalpaq mámleketlik muǵallimler institutınıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetin pitkerip, 1948-1949-jılları Moynaq rayonınıń Frunze atındaǵı mektebinde muǵallim, 1949-1950-jılları rayonlıq xalıq bilimlendiriw bóliminde mektepler boyınsha inspektor bolıp isledi. 1950-1952-jılları QMPI qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetine oqıwǵa kirip, onı tamamlaǵannan keyin 1952-jılı Nókis qalasınıń M.Gorkiy atındaǵı mektebinde muǵallim bolıp isledi. 1952-1955-jılları Nókis qalalıq xalıq bilimlendiriw bólimin basqardı. 1955-jılı QMPI oqıtıwshı, 1955-1956-jılları sırttan oqıw bólimi boyınsha direktordıń orınbasarı hám muǵallimi bolıp isledi. 1956-1958-jılları ÓzKP obkomınıń mektepler hám joqarı oqıw orınları boyınsha propaganda hám agitaciya bólimi basqarıwshısınıń orınbasarı bolıp isledi. 1958-1967-jılları ÓzIA KF N.Dáwqaraev atındaǵı TTAI házirgi qaraqalpaq tili sektorında úlken ilimiy xızmetker, 1967-1991-jılları sol sektordı basqardı, keyin ala sol institut direktorınıń orınbasarı bolıp isledi.
## Ilim jolı
1966-jılı 3-martta ÓzIA Til hám ádebiyatı institutında **«Házirgi qaraqalpaq tilndegi feyil sóz dizbekleri hám olardıń jasalıw usılları»** degen temada kandidatlıq dissertaciyası jaqladı.

E.Dáwenov qaraqalpaq tilindegi baǵınıńqılı qospa gápler boyınsha shuǵıllandı. Oǵan 1964-jılı «Ózbekstan Respublikası Xalıq bilimlendiriwiniń aǵlası», 1980-jılı «Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen ilim ǵayratkeri» húrmetli ataǵı berildi.

## Miynetleri
* Глагольные словосочетания и способы их образования в современном каракалпакском языке. АКД. Ташкент, 196625 б.; 
* Қарақалпақ тилиндеги фейил сөз дизбеклериниң түрлери ҳәм дүзилиў жоллары. Н., 1986. 168 б.; 
* Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң грамматикасы. Синтаксис. Н., 1992. 564 б. (М.Дәўлетов пенен бирликте);
* Қарақалпақ тилинде көмекши сөзлер. Н., 1994. 108 б.;
* Қарақалпақ тилиниң имла сөзлиги. Н., 1997. 324 б. (М.Дәўлетов пенен бирликте).
## Ádebiyatlar
* Бекбергенов А., Пахратдинов Қ. Қарақалпақ тилин изертлеўшилер. Биобиблиографиялық очерклер. —Нөкис, «Қарақалпақстан», 2000. 52 бет, ISBN 5-8272-0196-0
Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatları

**Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıq** — 1967-jılı shólkemlestirilgen. Sıylıqqa eń birinshi usınılǵan insan, shayır Abbaz Dabılov (1967-jıl 29-noyabr), al hayal-qızlardan bolsa Gúlxan Sherazieva boldı.

Biraq sońınan bul sıylıq saplastırılǵan.

## Laureatlar dizimi

## Qosımsha qarań

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары. (библиографиялық мағлыўмат). —Ташкент, «Extremum press», 2011. 240 бет, ISBN 978-9943-356-45-0
* Mámbetniyazov T., Bekbergenova Z., Mámbetniyazova Z. Ádebiyat. 9-klaslar ushın sabaqlıq. —Nokis, «Bilim», 2019. 304 bet, ISBN 978-9943-4451-2-3

## Esletpeler

## Sırtqı siltemeler
* QR Arxiv isi basqarması telegram kanalı
Kim Joo-ryoung

**Kim Joo-ryoung** (Koreysshe: 김주령; 1976-jıl 10-sentyabr) — qubla koreyalı aktrisa. Tiykarınan, Netflixte shıqqan *Squid Game (Kalmar oyını)* serialında Han Mi-nyeo yamasa Oyınshı N-212 rolin menen tanımalı. "Oynaǵan rolinde II jyuriler tańlawı super sıylıqları"nda ekshn serial (russha: боевик) tarawında "Eń jaqsı hayal aktrisa" sıylıǵına ılayıq dep tabılǵan.

## Filmografiyası

### Film

### Televideniye serialları

### Televideniye serialların shıǵarıw

## Sıylıqlar, laureatlar

## Derekler

## Sırtqı silteme

*  (Koreysshe)
Ábdiqádir Niyazov

**Niyazov Ábdiqádir** — 1930-jılı 15-fevralda Moynaq rayonı aymaǵında tuwıldı. Qaraqalpaq.

1953-jılı QMPI qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetin pitkerip, qaraqalpaq tili kafedrasında oqıtıwshı bolıp qaldırıldı. Dáslep oqıtıwshı, sońınan úlken oqıtıwshı bolıp isledi.

1960-1962-jılları ÓzIA Til hám ádebiyat institutınıń aspiranturasında oqıdı, qaraqalpaq tiliniń Shımbay govorı boyınsha materiallar jıynadı, izertlewler júrgizip, bir neshe maqala járiyaladı.

Á.Niyazov, tiykarınan, qaraqalpaq til tariyxı hám dialektologiyası máseleleri menen shuǵıllandı. Oǵan «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sıńgen muǵallim» ataǵı berildi. Ómiriniń aqırına shekem Ájiniyaz atındaǵı NMPI qaraqalpaq til bilimi kafedrasında docent lawazımında isledi.
## Miynetleri
* Халықтың аўызеки сөйлеў тилин әдебий тилде кең пайдаланайық. - «Әмиўдәрья», 1963, Том-8, 110-116-б.;
* О составлении диалектологического словаря и атласа каракалпакского языка. - Вопросы диалектологии тюркских языков народов. Фрунзе, 1968, 140-142-б.;
* Взаимодействие и взаимообогащение национальных языков. -Взаимодействие и взаимообогащений языков народов СССР. М., 1969, 181-183-б.;
* Шымбай районында жасаўшы халықтың сөйлеў тилинде сеплик формалары ҳәм олардың қолланылыўы. -Қарақалпақ тил билиминиң гейпара мәселелери, Н., 1994, 15-22-б.;
* Шымбай говорында атлықлардың жасалыўына байланыслы гейпара еслетпелер. - Сонда, 64-68-б.; 
* Шымбай говорында сингорманизм нызамы жөнинде гейпара еслетпелер. - Қарақалпақ тил билиминиң әҳмийетли мәселелери. Н., 1995. 4-9-б.;
* Әжинияз шығармаларының тили, оны изертлеў ҳәм оқытыў мәселелери. - «Қарақалпақстан муғаллими», 1997, тoм-1-2, 44-55-б.

## Ádebiyatlar
* Бекбергенов А., Пахратдинов Қ. Қарақалпақ тилин изертлеўшилер. Биобиблиографиялық очерклер. —Нөкис, «Қарақалпақстан», 2000. 52 бет, ISBN 5-8272-0196-0
Qaraqalpaq tiliniń orfografiyalıq sózligi (2020)

**«Qaraqalpaq tiliniń orfografiyalıq sózligi»** — qaraqalpaq tiliniń latın jazıwına tiykarlanǵan jańa álipbe hám imla qaǵıydalarına sáykes birinshi ret dúzilgen akademiyalıq-orfografiyalıq sózligi. 2020-jılı «Bilim» baspasınan latın alfavitine tiykarlanǵan qaraqalpaq álipbesinde basılıp shıqtı. Házirgi waqıtta (2020-...) qaraqalpaq tilindegi sózlerdi durıs jazıwda usı sózlikten paydalanıladı.

Sózlik Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń «Latın jazıwına tiykarlanǵan qaraqalpaq álipbesine basqıshpa-basqısh ótiw» boyınsha Mámleketlik baǵdarlamanı ámelge asırıwǵa muwapıq dúzildi.

Sózlikke házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde ónimli qollanılatuǵın sózler, geypara dialektlik hám gónergen sózler, sonday-aq, ilimiy-texnikalıq, jámiyetlik-siyasiy terminler, jer-suw atamalarınıń sózligi berilgen. Solay bolsa da, sózlik qaraqalpaq tiliniń leksikalıq qorındaǵı barlıq sózlerdiń jazılıwın óz ishine tolıq qamtıy almaydı.

Sózliktiń basındaǵı «Sóz bası»n dúziwshiler jazǵan. Sózliktiń sońına latın jazıwına tiykarlanǵan «Qaraqalpaq tiliniń tiykarǵı orfografiyalıq qaǵıydaları» hám «Qaraqalpaqstan aymaǵındaǵı jer-suw atamalarınıń orfografiyalıq sózligi» qosımsha etilgen.

Sózlikti shıǵarıwda tómendegi insanlar qatnasqan: M. Dáwletov, Sh. Abdinazimov — dúziwshiler, S. Aytmuratova, S. Baynazarov — redaktorlar, I. Serjanov — kórkemlewshi redaktor, B. Turımbetov — texnikalıq redaktor, N. Qayıpbergenov, A. Ataǵullaev — operatorlar. Sózliktiń nusqası — 4200 dana. Kólemi — 33,75 baspa tabaq, 35,2 esap baspa tabaq.

## Qosımsha qarań
* Imla (qaraqalpaq)

## Ádebiyatlar
* Dáwletov M., Abdinazimov Sh. Qaraqalpaq tiliniń orfografiyalıq sózligi. —Nókis, «Bilim», 2020, 540. ISBN 978-9943-4465-4-0
Sarı-oy (Íssıkól rayonı)

**Sarı-oy** (qırǵızsha: Сары-Ой) — Qırǵız Respublikasınıń Íssıkól wálayatı Íssıkól rayonındaǵı awıl. Úlken Sarı-oy awıl okrugınıń quramına kiredi.

## Xalqı
Xalqı - 945 adamdı quraydı.

## Derekler
Axmet Qıdırbaev

**Qıdırbaev Axmet** — 1913-jılı 2-iyulda Ámiwdárya bóliminiń (házirgi Beruniy rayonı) Shabbaz bolısınıń Sarkop awılında gedey diyqan shańaraǵında tuwıldı. Qazaq.

1932-jılı Tórtkúldegi pedtexnikumdı tamamlaǵannan keyin 1938-jılǵa shekem baslanǵısh hám orta mekteplerde muǵallim bolıp isledi. 1938-1940-jıllarda Qaraqalpaq mámleketlik muǵallimler institutında oqıdı. 1940-1950-jılları usı institutta qaraqalpaq tili boyınsha lekciyalar oqıdı. Sonıń menen birge 1946-1953-jılları ÓzIA Qaraqalpaqstandaǵı ekonomika hám mádeniyat institutınıń til bóliminde úlken ilimiy xızmetker bolıp isledi. 1953-1958-jılları Respublikalıq muǵallimlerdiń bilimin jetilistiriw institutında pedagogika kabinetiniń basqarıwshısı xızmetin atqardı. 1958-jıldan ómiriniń aqırına deyin ÓzIA KF N.Dáwqaraev atındaǵı TTAI sózlikler hám terminologiya bóliminde dáslep bólim baslıǵı, sońınan úlken ilimiy xızmetker bolıp isledi. 1981-jılı 11-oktyabrde Nókiste qaytıs boldı.

## Ilim jolı
1944-jılı 22-noyabrde Orta Aziya mámleketlik universitetinde (házirgi TashGU) **«Qaraqalpaq tilindegi seplew kategoriyası»** degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı. 1945-jılı docent ataǵın aldı.

A.Qıdırbaev — qaraqalpaq tiliniń kóplegen tarawları: jazıw hám alfavit, leksikografiya hám terminologiya, fonetika hám grammatika boyınsha miynetlerdiń avtorı. Ol sonday-aq qaraqalpaq tili boyınsha birinshi mektep sabaqlıqların hám programmaların, «Russha-qaraqalpaqsha sózlik»ti (M., 1967) dúziwge qatnastı.

## Sıylıqları
Ol 1943-jılı «Ózbekstan SSSRına miyneti sińgen muǵallim», 1972-jılı «Qaraqalpaqstan ASSRına miyneti sińgen ilim ǵayratkeri» húrmetli ataqların aldı, bir qansha medallar, «Xalıq bilimlendiriw aǵlası» belgisi menen sıylıqlandı.

## Miynetler
* Qaraqalpaq tiliniń grammatikası. 1-bólim. Fonetika hám morfologiya. M. — Tórtkúl, 1949;
* Házirgi qaraqalpaq tilindegi atlıq sózler. N., 1961. 64 b.;
* Qaraqalpaq til iliminiń geypara máseleleri. N.,1988. 72 b.

## Ádebiyatlar
* Бекбергенов А., Пахратдинов Қ. Қарақалпақ тилин изертлеўшилер. Биобиблиографиялық очерклер. —Нөкис, «Қарақалпақстан», 2000. 52 бет, ISBN 5-8272-0196-0
Qazaq-qaraqalpaq qarım-qatnasları

**Qazaq-qaraqalpaq qarım-qatnasları** – eki xalıq arasındaǵı ekonomikalıq hám siyasıy baylanıslar. XV-XVI ásirlerde qaraqalpaqlar Noǵay Ordası quramına kirgen. XVI ásirdiń aqırındaǵı táriyxıy maǵlıwmatlar qaraqalpaqlardıń Sırdáryadaǵı Siǵanak qalası átirapında qazaqlardıń qońsısı sıpatında jasap, ekonomikalıq baylanısta bolǵanlıǵın kórsetedi. Buxara xanı Imamqulı xan (1611-1642) Sırdárya jaǵalarına júris etiwge tayarlanadı, qazaq hám qaraqalpaqlar birlesip, oǵan qarsı gúres baslaydı. Bizge belgili, qaraqalpaqlar qazaq xanlarınıń áskerleri quramında jungarlarǵa qarsı urıslarda qatnasqan. Tauke xan dáwirinde qaraqalpaqlar Qazaq xanlıǵına boysınatuǵın bolǵan. "Úlken apatshılıq jıllarında" ("Aqtaban shubırındı") qaraqalpaqlar qazaqlar menen birgelikte Buxara hám Xiywa xanlıqları shegarasına kóship ótti. Keyin qaraqalpaqlar eki bólimge - "tómengi" hám "joqarı" bólimge bólingen. Joqarı qaraqalpaqlar Sırdáryadan joqarıǵa kóterilip, Tashkentke qaray háreket etti. Tómengiler Ablxayırxanǵa boysınıp, Sırdáryanıń tómengi aǵısına jaylasqan. Kishi júz qazaqları menen birgelikte 1731-jılı olar Rossiya imperiyasına boysındı. 1743-jılı qaraqalpaqlar Abulxayırxanǵa salıq tólewden bas tarttı. Xan kútilmegende olarga bastırıp kirip, 20000 mıń shańnan aslam shańartı qıyratıp hám 40 mıń bas sharwa malların alıp ketedi.Tómengi Sirdarya qaraqalpaqları Jańadatya hám Quwandarya jerlerine kóshedi.Bıraq ol jerleedede qazaqlar qaraqalpaqlarǵa qarsı atlanıslar hám talawlar jasayberetin bolǵan. Sonnan keyin olardıń bir bólimi "joqarı" qaraqalpaqlarǵa kóship ótti, qalǵanları Xiywa xanlıǵı shegarasında jaylasıp qaldı. XIX ásirdiń ekinshi yarımında olar Xiywa xanına boysınıp, Sırdáryanıń tómengi bólimine jaylastı.

## SSSR dáwirinde hám házir
1925—1930-jıllarda Qaraqalpaq avtonom wálayatı Qazaq Avtonom Sovet Socialistik Respublikası quramına kirdi.

Qaraqalpaqstan Respublikası menen Qazaqstan Respublikası ortasında aymaqlıq, sawda-ekonomikalıq hám mádeniy baylanıslar izbe-iz rawajlanbaqta.

## Tekseriw punktları
Ózbekstan-Qazaqstan shegarasındaǵı qadaǵalaw-ótkeriw punktleriniń jumısı 2001-jıl 16-noyabrdegi kelisim hám oǵan muwapıqlastırılǵan protokollar menen tártipke salınadı.

## Derekler
Sarı-Oy (Narın rayonı)

**Sarı-Oy** — Qırǵızstannıń Narın wálayatınıń Narın rayonındaǵı awıl. Sarı-oy APJ quramına kiredi.

## Xalqı
Xalqı ― 224 adam (2021-jıl). 

## Derekler
Karl II (Ispaniya patshası)

**Karl II** (; 1661-jıl 6-noyabr — 1700-jıl 1-noyabr) — 1665-jıl 17-sentyabrden baslap Ispaniya patshası, Ispaniya taxtında Gabsburglar dinastiyasınıń aqırǵı wákilı.
Qırǵızstan Qaharmanı

**«Qırǵızstan Qaharmanı»** — Qırǵızstan Respublikasınıń joqarı dárejedegi sıylıǵı. 1996-jılı 16-aprelde «Qırǵız Respublikasınıń mámleketlik sıylıqları» qararına muwapıq dúzildi. 2024-jıldıń dekabr ayına bola, 38 adam sıylıqlanǵan.

## Jobası
«Qırǵızstan Qaharmanı» joqarı dárejeli sıylıǵınıń nızamınıń jobası 1996-jıl 10-iyulda Qırǵızstan Respublikası Prezidentiniń pármanı menen tastıyıqlanǵan. 

Bul joba menen:
«Qırǵızstan Qaharmanı» joqarı dárejeli ataǵına iye bolǵan insanlardıń anaları «Qaharman Ana» ordeni menen sıylıqlanadı.

## «Aq Shumqar» belgisi
«Aq Shumqar» ayrıqsha belgisi altınnan islenip, qırları menen qosqanda jámi segiz qırlı 40 millimetrli, al diametri 30 millimetrli sheńberge iye simmetriyalıq juldız formasında islengen. Juldızdıń qırları taw shıńların elesletedi. Juldızdıń oraylıq diski gúmis lavr japıraqları menen bezetilgen. Disktiń ortasında aq shumqardıń gúmisten jasalǵan relyefli súwreti jaylasqan. Blok, qızıl emaldıń ortasında shańıraqtıń relyefli súwret bar.
Óńirdiń shep tárepine «Ata Mákan Batırı» hám «Miynet Batırı» kókirek belgisiniń ústine «Aq Shumqar» belgisi taǵıladı.

## «Qırǵızstan Qaharmanı» sıylıǵın alǵanlar

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Кыргыз Республикасынын орден жана медальдары Arxiv: 22-dekabr 2007.
Toǵız-Bulaq (Toń rayonı)

**Toǵız bulaq** — Qırǵızstannıń Íssıkól wálayatınıń Toń rayonına qaraslı awıl. Kól-Tór awıl okrugı aymaǵına kiredi.

## Xalqı
2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına bola, aymaq xalqı 1847 adam (2009-jıl).

## Derekler
Kól-Tór (Toń rayonı)

**Kól-Tór** () — Qırǵızstan Reapublikası Íssıkól wálayatınıń Toń rayonındaǵı awıl. Kól-Tór awıl okrugı quramına kiredi.

## Xalqı
2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına bola, aymaq xalqı 935 adamdı quraydı.

## Derekler
BRIKS+

**BRIKS+**

(inglizshe: BRICS — Braziliya, Rossiya, Hindstan, Qıtay, Qubla Afrika)

Shólkem 2006-jıl iyun ayında Sankt-Peterburg ekonomikalıq forumı sheńberinde Braziliya, Rossiya, Hindstan hám Qıtay ekonomika ministrleriniń qatnasıwında shólkemlestirilgen.

BRIKS qısqartpası birinshi bolip analizator Jim ÓNeil tárepinen 2001-jil noyabr ayında Goldman Sachstıń BRIC  ti jaqsıraq global ekonomika quriw izertlew maqalasında usinis etilgen.

2010-jılı Qubla Afrikanıń BRICke kirgiziliwi múnásibeti menen BRIKSke alternativ, russha qısqartpa BRUKI (Braziliya, Rossiya, Qubla Afrika, Qıtay, Hindstan) da payda boldı.

Hám Iran hám Argentina 2022-jıldıń iyun ayında aǵzalıq ushın arza tapsırǵanında, biraz waqıtqa jańa qatnasıwshı mámleketler menen format BARSIKI dep ózgertiliwi kerek ekenligi haqqında jáne bir házil bar edi

2024-jıldıń basında BRIKSke jańa mámleketler qosıldı, sonnan keyin associaciya BRIKS+ dep atala basladı.
Reggie Jackson

**Reginald Martinez** "**Reggie**" **Jackson** (1946-jıl, 18-mayda tuwılǵan) — amerikalıq profesyonel beyzbol sağ saha oyuncusudur.
 

## Derekler
Qoqangúl

**Qoqangúl** — quramalıgúlliler tuqımlasına tiyisli eki tuwıs ósimliklerdiń ulıwma atı. 200 túri belgili. Arqa hám Qubla Amerikada, Afrika, Aziya hám Evropada keń tarqalǵan. Tek bir túri - qıtay yáki bir jıllıq qoqangúl Qıtay hám Yaponiyada jabayı halda ósedi, gúlleri iri, sebetshege jıynalǵan, reńi fiolet, qızıl, aq, iyuldan baslap gúzge shekem ashılıp turadı. Bir jıllıq qatqat gúlli hám basqa túrleri sánli qoqangúl esaplanadı. 4 mıńǵa jaqın mádeniy sortı bar. Olar bir-birinen forması, reńi, boyı hám gúlleriniń jaylasıwı menen parıq qıladı. Qoqangúldiń ekinshi tuwısı túrleriniń japıraqları ápiwayı, izbe-iz jaylasqan kóp jıllıq shóplerden ibarat. Gúlleri sebetshe topgúllerge jıynalǵan. Tundradan toǵay zonasına shekem bolǵan jaylawlar, dalalar, taw zonalarında ósedi. Tuqımınan kóbeyedi. Baǵlarda, kóshelerde sánli ósimlik sıpatında ósiriledi[1].

## Derekler
# "Qo'qongul" O'zME. Q-harfi Birinshi basılım. Tashkent, 2000-jıl