Depressiya

**Depressiya** — bul tómen keyip hám iskerlikten bas tartıwdıń psixikalıq jaǵdayı. 2020-jılǵı maǵlıwmatlar boyınsha, ol global xalıqtıń shama menen 3.5% ine, yamasa dúnya júzi boyınsha shama menen 280 million adamǵa tásir etedi. Depressiya adamnıń oylarına, minez-qulqına, sezimlerine hám abadanlıq sezimine tásir etedi. Adamnıń belgili tájiriybelerden alatuǵın lázzeti yamasa quwanıshı azayadı, al azap shegiwshi adam kóbinese usı iskerliklerge motivaciyanıń yamasa qızıǵıwshılıqtıń joǵalıwın basınan keshiredi. Depressiyaǵa ushıraǵan adamlar qayǵı, kewilsizlik yamasa úmitsizlik sezimlerin, oylaw hám dıqqattı jámlewde qıyınshılıqtı, gipersomniya yamasa uyqısızlıqtı, artıqsha awqatlanıw yamasa anoreksiyanı, yamasa suicidlik oylardı basınan keshiriwi múmkin.

Depressiyanıń birneshe, geyde bir-biri menen qabatlasatuǵın derekleri bolıwı múmkin. Depressiya jaqın adamnıń ólimi sıyaqlı ómirlik waqıyalarǵa normal waqıtsha reakciya bolıwı múmkin. Sonıń menen bir qatarda, depressiya úlken depressiyalıq buzılıw, bipolyarlıq buzılıw hám distimiya sıyaqlı ayırım keyip buzılıwlarınıń simptomı bolıwı múmkin. Depressiya sonıń menen qatar ayırım fizikalıq keselliklerdiń simptomı hám ayırım dáriler hám medicinalıq emlewlerdiń qosımsha tásiri bolıp tabıladı.

## Úles qosıwshı faktorlar

### Ómirlik waqıyalar
Balalıq dáwirdegi qıyınshılıqlar, mısalı jaqın adamnıń ólimi, itibarsızlıq, psixikalıq zorlıq-zombılıq, fizikalıq zorlıq-zombılıq, jınıslıq zorlıq-zombılıq yamasa ata-analardıń tuwısqanlarǵa teń emes qatnası ereseklik dáwirdegi depressiyaǵa tásir etiwi múmkin. Ásirese balalıq dáwirdegi fizikalıq yamasa jınıslıq zorlıq-zombılıq tiri qalǵan adamnıń ómiri dawamında depressiyanı basınan keshiriw itimallıǵı menen aytarlıqtay dárejede baylanıslı. Tórt yamasa onnan kóp jaǵımsız balalıq tájiriybelerdi basınan keshirgen adamlar depressiyadan azap shegiwi 3.2 den 4.0 ke shekem kóbirek itimal. Úydiń sapasınıń tómenligi, funkcionallıqtıń joqlıǵı, jasıl keńisliklerdiń jetispewshiligi hám shawqım hám hawa pataslanıwına ushıraw depressiyalıq kewil-xoshlar menen baylanıslı, bul usınday nátiyjelerdiń aldın alıw ushın jobalastırıwda itibar beriw zárúrligin atap ótedi. Jaylasqan orın da depressiya hám basqa da jagımsız keyipler menen baylanıstırılǵan. Úlken qala aymaqlarında jasaytuǵınlar arasında depressiya dárejesi jasamaytuǵınlarǵa qaraǵanda tómenirek ekeni kórsetilgen. Sonday-aq, kishirek qalalar hám awıl aymaqlarınan bolǵanlar depressiya, qáweterleniw hám psixologiyalıq kesellik dárejeleri joqarıraq bolıwǵa beyim.

Izertlewler shıpakerlerdiń kóplegen basqa jumıs túrlerindegi adamlarǵa qaraǵanda eń joqarı depressiya hám suicid dárejelerine iye bolǵanın izbe-iz kórsetken — suicid ushın, erkek shıpakerler ushın 40% joqarı, al hayal shıpakerler ushın 130% joqarı.

Depressiyalıq keyipti payda etiwi múmkin bolǵan ómirlik waqıyalar hám ózgerislerge tómendegiler kiredi, biraq olar menen sheklenbeydi: bala tuwılıwı, menopauza, finanslıq qıyınshılıqlar, jumıssızlıq, stress (mısalı jumıstan, bilimlendiriwden, áskeriy xızmetten, shańaraqtan, jasaw sharayatlarınan, nekeden hám t.b.), medicinalıq diagnoz (rak, AIV, qant diabeti hám t.b.), bulling, jaqın adamnan ayrılıw, tábiyiy apatlar, sociallıq izolyaciyalanıw, zorlaw, qarım-qatnasıq mashqalaları, qızǵanısh, ajırasıw yamasa apatshılıq jaraqatı. Uqsas depressiyalıq simptomlar aman qalǵan adamnıń ayıbı menen baylanıslı. Jasóspirimler ásirese sociallıq qabıl etilmew, qatarlaslarınıń basımı yamasa bullingten keyin depressiyalıq keyipti basınan keshiriwge beyim bolıwı múmkin.

### Jumıs hám depressiya
Joqarı sapalı uzaq múddetli izertlewler jıynaǵı jaǵımsız jumıs islewdi depressiyalıq simptomlar hám buzılıwlardıń artıwı menen baylanıstırǵan. Depressiya qáwpin arttıratuǵın jumıs ornı stressorlarına artıqsha jumıs júklemeleri, az avtonomiya, jaǵımsız miynet-sıylıq teńsizligi hám jumıs ornındaǵı bulling kiredi.

### Balalıq hám jasóspirimlik dáwir
Balalıq hám jasóspirimlik dáwirdegi depressiya ereseklerdiń úlken depressiyalıq buzılıwına uqsas, degen menen jas azap shegiwshiler ereseklerde kórinetuǵın kóbirek keń tarqalǵan qayǵılı, bos yamasa úmitsiz sezimlerdiń ornına artqan tınıshsızlanıw yamasa minez-qulıq qadaǵalawınıń buzılıwın kórsetiwi múmkin. Stresske ushıraǵan, joǵaltıw yamasa qayǵını basınan keshirip atırǵan yamasa basqa tiykarǵı buzılıwlarǵa iye balalar depressiyaǵa ushıraw qáwipi joqarı. Jasóspirimlerdegi depressiya kóbinese basqa kewil-xosh buzılıwlarınan tısqarı psixikalıq buzılıwlar menen birge júredi, kóbinese qáweterleniw buzılıwları, ásirese sociallıq qáweterleniw buzılıwı hám minez-qulıq buzılıwı. Depressiya sonday-aq shańaraqlarda dawam etiwge beyim.

### Jeke ózgeshelik
Depressiya tómen ekstraversiya menen baylanıslı, al nevrotizmniń joqarı dárejelerine iye adamlar depressiyalıq simptomlardı basınan keshiriwi kóbirek itimal hám depressiv buzılıw diagnozın alıwı itimal. Sonıń menen qatar, depressiya tómen sanalılıq penen baylanıslı. Tómen sanalılıqtan payda bolıwı múmkin bolǵan ayırım faktorlarǵa shólkemlespegenlik hám ómirden qanaatlanbaw kiredi. Adamlar usı faktorlar nátiyjesinde stress hám depressiyaǵa kóbirek ushırawı múmkin.

### Medicinalıq emlewdiń qosımsha tásiri
Ayırım erte áwlad beta-blokatorlar geypara nawqaslarda depressiyanı payda etiwi múmkin, degen menen bul tuwralı dáliller hálsiz hám qarama-qarsı. Alfa interferon terapiyası menen depressiya arasındaǵı baylanıs ushın kúshli dálil bar. Bir izertlew alfa interferon menen emlengen nawqaslardıń úshten biri úsh aylıq emlewden keyin depressiyaǵa ushıraǵanın anıqlaǵan. (Beta interferon terapiyası depressiya dárejelerine tásir etpeytuǵın bolıp kórinedi.) Alopeciyanı emlewde qollanılatuǵın finasteridtiń ayırım nawqaslarda depressiyalıq simptomlardı arttıratuǵını haqqında ortasha kúshli dálil bar. Bezewdi emleytuǵın izotretinoinniń depressiya menen baylanısı haqqındaǵı dálil kúshli. Depressiya qáwpin arttıratuǵın bolıp kórinetuǵın basqa dárilerge antikonvulsantlar, antimigren dárileri, antipsixotikler hám gonadotropin-azat etiwshi gormon agonisti sıyaqlı gormonal agentler kiredi.

### Psixiatriyalıq emes kesellikler
Depressiyalıq keyip bir qatar juqpalı kesellikler, awqatlanıw jetispewshilikleri, nevrologiyalıq jaǵdaylar hám fiziologiyalıq mashqalalardıń nátiyjesi bolıwı múmkin, sonıń ishinde gipoandrogenizm (erkeklerde), Addison awırıwı, Kushing sindromı, qawipli anemiya, gipotireoz, giperparatireoz, Laym awırıwı, multipleks skleroz, Parkinson awırıwı, celiak awırıwı, sozılmalı awırıw, insult, diabet, rak hám AIV. Autistlik kúyiw de depressiya retinde qáte diagnoz qoyılıwı múmkin.

Izertlewler sozılmalı awırıwdan azap shegetuǵın nawqaslardıń 30 dan 85 procentke shekemgisiniń jáne klinikalıq depressiyaǵa ushıraǵanın anıqlaǵan. 2014-jılǵı Xuli hám basqalardıń izertlewi sozılmalı awırıw suicid arqalı óliw itimallıǵın eki-úsh ese arttıratuǵın juwmaqqa kelgen. 2017-jılı Britaniya medicina associaciyası Ullı Brittaniyanıń sozılmalı awırıw nawqaslarınıń 49% inde depressiya bar ekenin anıqlaǵan.

Insulttan aman qalǵanlardıń 1/3 ke shekemgisinde keyin insulttan keyingi depressiya rawajlanadı. Insultlar miydiń emociyalardı qayta islew, sıylıq hám tanıw menen baylanıslı bólimlerine zıyan keltiriwi múmkin bolǵanı sebepli, insult depressiyanıń tikkeley sebebi dep esaplanıwı múmkin.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__