open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Programmalıq támiynat arxitekturasın qayta tiklew

**Programmalıq támiynat arxitekturasın qayta tiklew** ‒ bul programmalıq támiynat sistemasınıń tómengi dárejeli kórinislerinen, mısalı derek kodınan, arxitekturalıq informaciyanı shıǵarıp alıw usıllarınıń jıynaǵı. Arxitekturalıq elementlerdi payda etiw ushın abstrakciya procesi kóbinese derek kodı obektlerin (mısalı, fayllar, klasslar, funkciyalar hám t.b.) qollanbaǵa baylanıslı bolǵan yamasa bolmaǵan kriteriyler toplamına muwapıq ishki sistemalarǵa klasterlewdi óz ishine aladı. Eski sistemalardan arxitekturanı qayta tiklew, bul sistemalarda kóbinese arxitekturalıq hújjetlestiriw bolmaytuǵını hám bar bolǵan jaǵdayda da, bul hújjetlestiriw kóbinese ámelge asırılǵan sistema menen sinxronlastırılmaǵanı sebepli zárúr.

Programmalıq támiynat arxitekturasın qayta tiklew programmalıq támiynatnı qayta islew processiniń bir bólegi sıpatında talap etiliwi múmkin.

## Tásiller
Programmalıq támiynat arxitekturasın qayta tiklewdiń kópshilik tásilleri sistemalardıń statikalıq analizin izertlewge baǵdarlanǵan. Polimorfizm hám dinamikalıq baylanıstırıw mexanizmlerin kóp qollanatuǵın obektke baǵdarlanǵan programmalıq támiynattı qarastırǵanda, sistema háreketin, obektler arasındaǵı óz-ara tásirlerdi túsiniw hám sonıń nátiyjesinde onıń arxitekturasın qayta qurıw ushın dinamikalıq analiz áhmiyetli usıl bolıp tabıladı. Bul jumısta derek kodı obektleriniń arxitekturalıq elementlerge qalay klasterleniwi kerek ekenligin anıqlaw ushın qollanılatuǵın kriteriyler tiykarınan sistemanıń dinamikalıq analizine tiykarlanǵan, bunda óz-ara tásir úlgileriniń hám paydalanıw jaǵdayların ámelge asırıwda qollanılatuǵın túrlerdiń (klasslar hám interfeysler) júz beriwi esapqa alınadı. 

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Programmalıq támiynat shinası

**Programmalıq támiynat shinası** ‒ bul programmalıq támiynat arxitekturası modeli, onda ulıwma baylanıs kanalı programmalıq támiynat modulleri arasındaǵı baylanıslardı hám kommunikaciyanı jeńillestiredi. Bul programmalıq támiynat shinaların konceptual jaqtan kompyuter apparatlıq támiynatında baylanıs jolların biriktiriw ushın qollanılatuǵın shina terminine uqsas etedi.

1970-jıllardaǵı dáslepki mikrokompyuterler dáwirinde Digital Research kompaniyasınıń CP/M operaciyalıq sisteması kóbinese programmalıq támiynat shinası sıpatında táriyiplengen. CP/M hám keyinirek MS-DOS programmalıq támiynatınıń dáslepki distribyutorlarınıń biri Lifeboat Associates kompaniyasınıń pútkil ónim qatarı Software Bus dep atalǵan. D-Bus zamanagóy kóplegen jumıs stolı ortalıqlarında bir neshe processlerdiń bir-biri menen baylanısıwına múmkinshilik beriw ushın qollanıladı.

## Mısallar

* Lifeboat Associates Software Bus-80 yamasa SB-80, 8080/Z80 8-bitlik kompyuterler ushın CP/M-80 versiyası
* Lifeboat Associates Software Bus-86 yamasa SB-86, x86 16-bitlik kompyuterler ushın MS-DOS versiyası.
* Process ishindegi hám procesler arasındaǵı baylanıs ushın Component Object Model.
* Procesler arasındaǵı baylanıs ushın D-Bus.
* Tarqatılǵan baylanıs ushın kárxana xızmet shinası.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Programmalıq támiynat komponenti

**Programmalıq támiynat komponenti** ‒ bul belgili bir funkcionallıqtı óz ishine alatuǵın programmalıq támiynattıń modullik bólegi. Komponenttiń qálegen qásiyetleri - qayta qollanıwǵa jaramlılıq hám saqlawǵa jaramlılıq.

## Áhmiyeti
Komponentler programmalıq támiynattı islep shıǵıwshılarǵa hárbir aspekt ushın kod jazıwdıń ornına isenimli bólekler menen programmalıq támiynattı qurawǵa múmkinshilik beredi; bul ámelge asırıwdı arnawlı qurıwdan góre zavodtaǵı montajǵa uqsas etedi.

## Qásiyetleri
**Komponenttiń qálegen qásiyetlerine tómendegiler kiredi, biraq olar menen sheklenbeydi:**

* Kogeziya - baylanıslı funkcionallıqtı óz ishine aladı

* Qayta qollanıwǵa jaramlı

* Bekkem

* Almastırıwǵa jaramlı - birdey interfeyske iye basqa komponent penen almastırılıwı múmkin

* Hújjetlestirilgen

* Testlengen

## Úshinshi tárep
Ayırım komponentler programmalıq támiynat sistemasın qurıp atırǵan sol shólkem yamasa komanda tárepinen ishki túrde islenedi. Ayırımları úshinshi tárep, basqa jerde islep shıǵılǵan hám programmalıq támiynat sistemasına qosılǵan.

## Komponentke tiykarlanǵan programmalıq támiynat injeneriyası
Úlken kólemli sistemalar ushın, komponentke tiykarlanǵan rawajlanıw quramalılıqtı basqarıw ushın tártipli processti xoshametleydi.

## Freymvork
Ayırım komponentler olardı belgili usılda paydalanıwǵa múmkinshilik beretuǵın freymvork texnologiyasına sáykes keledi. Mısallar: CORBA, COM, Enterprise JavaBeans hám .NET Framework.

## Modellestiriw

Komponent dizaynı kóbinese vizual túrde modellestiriledi. Unified Modeling Language (UML) 2.0-de komponent tórt múyeshli etip kórsetiledi, al interfeys bolsa usınılǵan interfeysti kórsetiw ushın karamel túrinde hám interfeysti paydalanıwdı kórsetiw ushın rozetka túrinde kórsetiledi.

## Tariyxı
Qayta qollanıwǵa jaramlı programmalıq támiynat komponentleri ideyası Duglas MakIlroy tárepinen 1968-jılǵı NATO Programmalıq támiynat injeneriyası konferenciyasındaǵı prezentaciyasında itibar qaratılǵan. (Bul konferenciyanıń bir maqseti sol waqıttaǵı programmalıq támiynat daǵdarısı dep atalǵan máseleni sheshiw edi.) 1970-jılları MakIlroy bul ideyanı Unix operaciyalıq sistemasına qubır ózgesheligin qosıw arqalı ámelge asırdı.

Bred Koks 1980-jıllarda programmalıq támiynat komponenti túsinigin jetilistirdi. Ol Objective-C programmalastırıw tilin oylap tabıw arqalı qayta qollanılatuǵın úshinshi tárep komponentleri ushın infrastruktura hám bazar jaratıwǵa háreket etti.

IBM 1990-jıllardıń basında System Object Model (SOM) di engizdi.

Microsoft 1990-jıllardıń basında Component Object Model (COM) di engizdi. Microsoft COM tiykarında kóplegen tarawǵa tiyisli komponent texnologiyaların qurdı, sonıń ishinde Distributed Component Object Model (DCOM), Object Linking and Embedding (OLE) hám ActiveX bar.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Aleksandr III

**Aleksandr III Aleksandrovich** (; 1845-jıl 10-mart, Sankt-Peterburg — 1894-jıl 1-noyabr, Livadiya sarayı, Yalta uyezdi, Tavriya guberniyası, Rossiya imperiyası) — 1881-jıl 13-marttan Pútkil Rossiya imperatorı, Polsha patshası hám Finlyandiya ullı knyazı. Milliy shetki aymaqlardı orıslastırıwdı ámelge asırǵan konservator. Franciya-Rossiya awqamın dúzdi. Ol basqarǵan dáwirdegi sırtqı siyasiy tınıshlıǵı ushın **Tınıshlıq saqlawshı** laqabın aldı: ol húkimdarlıq etken jılları Rossiya birde-bir áhmiyetli áskeriy kelispewshilikke qatnaspadı.

Imperator Aleksandr II niń balası hám Nikolay I niń aqlıǵı; aqırǵı Rossiya monarxı Nikolay II niń ákesi.
Aysanem Yusupova

**Yusupova Aysanem Azatovna** *(Айсәнем Юсупова; [[1997|1997-jıl]] [[2-yanvar]], [[Nókis]])* — qaraqalpaqstanlı aktrisa.

## Ómirbayanı
Aysanem Yusupova 1997-jıl 2-yanvarda Qaraqalpaqstan Respublikası Nókis qalasında tuwılǵan. 2012-jılı mektepti tamamlaǵannan soń, Nókis mámleketlik yuridikalıq kolledjinde oqıǵan. 2020-jılı Ózbekstan mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutınıń «Teatr hám kino aktyorlıǵı» baǵdarı bakalavrı, 2022-jılı magistratura basqıshın tamamlaǵan. 

## Iskerligi
Dáslep kásibin qosıqshılıq penen baslaǵan. Aktrisa sıpatında birinshi márte 2017-jılı «Maftuningman 2» filminde bas roldi atqarǵan. 2019-jılı súwretke alınǵan Hilal Nasimov rejissyorlıǵındaǵı «Miyras» filmi menen keń tanılǵan.

Rejissyor Akbar Bekturdiev tárepinen súwretke alınǵan «Ózbek qızı» filmindegi bas rol Aysanem Yusupovanı xalıqaralıq kólemde tanıttı. Usı roli ushın Rossiyada ótkerilgen IV Xalıqaralıq «Lendok» kinofestivalında hám Tájikstanda ótkerilgen «Tajı Saman» II Xalıqaralıq kinofestivalında «Eń jaqsı hayal-qız roli ushın» nominaciyasınıń jeńimpazı bolǵan.

## Sıylıqları
Aysanem Yusupova 2024-jıl «Keleshek bunyadkarı» medalı menen sıylıqlanǵan.

## Filmografiyası

## Derekler
Basqıshlı waqıyaǵa tiykarlanǵan arxitektura

**Basqıshlı waqıyaǵa tiykarlanǵan arxitektura (SEDA)** ‒ bul quramalı, waqıyaǵa-tiykarlanǵan qosımshanı gezekler menen baylanısqan basqıshlar toparına ajıratatuǵın programmalıq támiynat arxitekturasına qatnas bolıp tabıladı. Ol aǵımǵa-tiykarlanǵan parallel modeller menen baylanıslı joqarı qosımsha shıǵınlardan (mısalı, qulıplaw, qulıptı alıp taslaw hám qulıplar ushın soraw jiberiw) qashadı hám waqıya hám aǵım jobalastırıwdı qosımsha logikasınan ajıratadı. Hárbir waqıya gezeginde kiriw baqlawın ámelge asırıw arqalı, xızmet júklemege jaqsı beyimlesedi, talap xızmet quwatınan asıp ketkende resurslardıń artıqsha bólistiriliwiniń aldın aladı.

SEDA orınlaw waqtındaǵı parametrlerdi (mısalı, hárbir basqıshtıń rejelestiriw parametrleri) avtomat túrde sazlaw, sonday-aq júklilikti basqarıw (mısalı, beyimlesiwshi júklilik taslawdı orınlaw sıyaqlı) ushın dinamikalıq basqarıwdı qollanadı. Xızmetlerdi basqıshlar toparına bóliw sonday-aq modullik hám kodtı qayta paydalanıwǵa imkaniyat beredi, hám de quramalı waqıyalarǵa tiykarlanǵan qosımshalar ushın sazlaw quralların islep shıǵıwǵa járdem beredi.

## Derekler
Sheshim stegi

Esaplaw texnikasında, **sheshim stegi** yamasa **programmalıq támiynat stegi** ‒ bul tolıq platforma jaratıw ushın zárúr bolǵan programmalıq támiynat kishi sistemaları yaki komponentleriniń jıynaǵı bolıp tabıladı, yaǵnıy qosımshalardı qollap-quwatlaw ushın hesh qanday qosımsha programmalıq támiynat talap etpeydi. Qosımshalar nátiyjede payda bolǵan platformada «jumıs isleydi» yamasa «ústinde isleydi» dep aytıladı.

Mısalı, veb-qosımshanı islep shıǵıw ushın, arxitektor stekti maqsetli operaciyalıq sistema, veb-server, maǵlıwmatlar bazası hám programmalastırıw tili sıpatında anıqlaydı. Programmalıq támiynat steginiń basqa bir versiyası operaciyalıq sistema, aralıq programmalıq támiynat, maǵlıwmatlar bazası hám qosımshalardan ibarat. Ádette, programmalıq támiynat steginiń komponentleri hár qıylı baǵdarlamashılar tárepinen bir-birinen ǵárezsiz islep shıǵıladı.

Ulıwma sistemanıń ayırım komponentleri/qosımsha sistemaları birge jiyi tańlanatuǵın bolǵanlıqtan, belgili bir jıyındı bóleklerin ataw ornına pútkil jıyındını bildiretuǵın at penen ataladı. Ádette, bul at ayırım komponentlerdi bildiretuǵın qısqartpa bolıp tabıladı.

«Sheshim stegi» termini, tariyxıy jaqtan, aqırǵı ónim quramında apparatlıq komponentlerdi de óz ishine alǵan, qollaw qatlamlarında hám apparatlıq támiynat, hám programmalıq támiynattı aralastırǵan.

**Tolıq stek baǵdarlamashısınan** qosımshanıń barlıq qatlamlarında (Frontend hám backend) isley alıwı kútiledi. Tolıq stek baǵdarlamashısı - bul veb-sayttıń, veb-qosımshanıń yamasa kompyuter qosımshasınıń hám aldıńǵı, hám artqı tárepin islep shıǵıw menen shuǵıllanatuǵın baǵdarlamashı yamasa injener sıpatında anıqlanıwı múmkin. Bul olardıń maǵlıwmatlar bazaların, paydalanıwshılarǵa baǵdarlanǵan veb-saytlardı óz ishine alatuǵın platformalardı dúziwge basshılıq ete alatuǵının hám joybarlardıń jobalastırıw basqıshında klientler menen birge isley alatuǵının bildiredi.

## Derekler
Xudoyberdi Toqtabaev

**Xudoyberdi Toxtabayev** (1932-jıl 17-dekabr, Ózbekstan rayonı — 2021-jıl 21-mart) — Ózbekstan xalıq jazıwshısı (1991). Ózbekstanda xızmet kórsetken mádeniyat xizmetkeri (1982). 

## Miynet jolı
Qoqan pedagogikalıq bilim jurtın (1949), Orta Aziya universitetin (1955) pitkergen. Orta mektepte oqıtıwshı hám direktor (1955-1958), «Tashkent haqiyqatı» gazetasında ádebiy xızmetker, bólim baslıǵı (1958-1962), «Sovet Ózbekstanı» (1962-1970) gazetasında, «Gúlistan» jurnalında (1970-1972), «Jas gvardiya» baspasında (1972) bólim baslıǵı hám bas redaktor orınbasarı (1974-1976), «Gulxan», «Jas kúsh» jurnallarında bas redaktor (1977-1980), «Altın miyras» xalıqaralıq qayırqomlıq qorı basqarma baslıǵı (1980-1998). Dáslep jurnalist sıpatında tanılǵan, feletonlar jazǵan. Kórkem dóretiwshilik penen XX ásirdiń 50-jıllarında shuǵıllana baslaǵan. 

## Dóretiwshiligi
Dáslepki gúrrińler toplamı — «Asıǵıs» (1961). «Feletonnan keyin» (1962), «Sır ashıldı» (1963), «Sıyqırlı qalpaqsha» (1964) sıyaqlı povestleri, «Muhabbat qosıǵı» (1967), «Janım, shártińdi ayt» (1969), «Konizar juldızları» (1978), «Amanbay menen Dáwranbaydıń sarguzashtı» (1974) hám basqa shıǵarmalardıń avtorı. «Sarı dáwdi minip» (1968) romanı jazıwshıǵa úlken dańq keltirgen. Sonnan keyin «Sarı dáwdiń ólimi» (1973), «Bes balalı jigit» (1976), «Qasqırdıń altın bası» (1981), «Jıllar hám jollar» (1983), «Shirin qawınlar mámleketi» (1986), «Múńli kózler" (1988), «Jánneti adamlar» (1996) romanları basıp shıǵarıldı. Xudayberdi Toxtabaev ózbek balalar ádebiyatın jáhán kólemine alıp shıqqan dóretiwshilerden biri. Shıǵarmaları rus, inglis, francuz, nemis tillerine awdarılıp, 28 mámlekette basıp shıǵarılǵan. Hamza atındaǵı Ózbekstan Mámleketlik sıylıǵınıń laureatı (1989).

## Jetiskenlikleri
Ózbek balalar jazıwshısı, Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken mádeniyat xızmetkeri, Ózbekstan xalıq jazıwshısı Xudoyberdi Toxtabayev 2021-jıl 21-mart kúni 88 jasında qaytıs boldı. Shavkat Mirziyoev jazıwshınıń qaytıs bolıwı múnásibeti menen kewil bildirgen.
Rasul Kusherbaev

**Rasul Xidraliyevich Kusherbaev** (1987-jıl 12-yanvar, Jańajol rayonı, Tashkent wálayatı, Ózbekstan SSR, SSSR) — kelip shıǵıwı qazaq bolǵan ózbek siyasatshısı, redaktor hám jurnalist. Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Nızamshılıq palatasınıń burınǵı deputatı.

## Ómiri
1987-jılı 12-yanvarda Jańajol rayonı Kúshaǵash awılında qazaq shańaraǵında tuwılǵan.
## Bilimlendiriliwi
Ózbekstan mámleketlik jáhán tilleri universiteti xalıqaralıq jurnalistika qánigeligi boyınsha tamamlaǵan.
## Miynet jolı
Óz jumısın 2007-jılı Ózbekstan Liberal-demokratiyalıq partiyası Tashkent wálayatı hákimshiliginiń jaslar menen islesiw bóliminiń baslıǵı lawazımında baslaǵan. 2012-jıldan 2014-jılǵa shekem Jańajol gazetasınıń bas redaktorı bolıp islegen. Ózbekstan Liberal-demokratiyalıq partiyası aǵzası.
2014-jıldan Ózbekstan parlamentiniń tómengi palatası aǵzası. 2020-jılǵa shekem Innovaciya, málimleme siyasatı hám Málimleme Kommunikaciya Texnologiyasın (MKT) rawajlandırıw komitetiniń aǵzası bolǵan. 2020-jıl yanvar ayınan baslap Oliy Majlis Nızamshılıq palatasınıń Korrupciyaǵa qarsı gúresiw hám sud-huqıq máseleleri komitetiniń aǵzası.
Ashıq-aydınlıqtı, sóz erkinligin, sudlardıń ǵárezsizligin, jeke menshik múlkke qolqatılmaslıǵın hám basqalardı támiyinlew boyınsha belsendisi. Sonday-aq, liberallastırıw hám mámlekettegi ǵalaba xabar qurallarınıń jumısına bazar mexanizmlerin engiziw tárepdarı.

Sońǵı jıllardan beri ol ǵalaba xabar qurallarında universitetlerde studentler menen oqıw ushın shártnamalardı qısqartıw, fizikalıq shaxslar ushın monopoliyanı biykarlaw, xalıqtıń orta hám tómengi qatlamların arzan turaq jay menen támiyinlew, sudlardıń ǵárezsizligi hám basqalar ústinde jumıs alıp barmaqta. 
2022-jıl 23-dekabrde Rasul Kusherbaev deputatlıq wákilligin tamamlaytuǵının málim etti hám 26-dekabr kúni oraylıq saylaw komissiyası Oliy Majlis Nızamshılıq palatası deputatı Rasul Kusherbaevtıń wákilligin múddetinen aldın toqtatıw máselesin kórip shıqtı. Komissiya aǵzaları bir hawazdan onıń wákilligin saplastırıwdı qollap-quwatladı.

## Derekler
Ziyadulla Erniyazov

**Ziyadulla Erniyazov** - qaraqalpaq shayırı hám jazıwshısı. Ol qaraqalpaq tilinde kóplegen qosıqlar jazǵan hám xalıq arasında húrmetke erisken. Onıń ómiri hám dóretiwshiligi haqqında keń maǵlıwmatlar az bolsa da, onıń shıǵarmaları qaraqalpaq mádeniy miyrasınıń áhmietli bólegi bolıp tabıladı.

Dóretiwshiligi.

Erniyazovtıń dóretiwshiliginde qaraqalpaq xalqınıń turmısı, tábiyatı hám qádiriyatları sáwlelengen. Ol kóplegen qosıqlar, dástanlar hám folklor úlgilerin dóretken. Shayırdıń shıǵarmaları qaraqalpaq tilinde jazılǵan hám awızeki tradiciyalardı dawam etken.

Sıylıqları:

Sıylıqları

Onıń sıylıqları yamasa rásmiy tán alınıwları haqqında anıq maǵlıwmatlar joq, biraq qaraqalpaq ádebiyatında onıń roli úlken esaplanadı.

Derekler:

Jergilikli kitapxanalar hám arxivler.

Qaraqalpaq ádebiyatı boyınsha ilimiy izertlewler.

Folklor hám mádeniyat boyınsha basılımlar.
Turdı Qulniyazov

Turdı Qulniyazov - qaraqalpaq xalıq awızeki ádebiyatınıń tiykarın salıwshılarınıń biri, shayırı hám folklor dóretiwshisi. Ol XX ásirde jasap dóretiwshilik penen shuǵıllanǵan. Turmısı haqqında anıq maǵlıwmatlar az, biraq onıń shıǵarmaları qaraqalpaq xalqınıń mádeniy miyrasında áhmietli orın ieleydi.

Dóretiwshiligi.

Turdı Qulniyazov qaraqalpaq xalqınıń dástúriy awızeki dóretiwshiligine tiykarlanǵan qosıqlar, dástanlar hám termeler dóretken. Onıń dóretiwshiliginde xalıqtıń turmısı, tábiyatı hám qádiriyatları sáwlelengen. Shayırdıń shıǵarmaları kóbinese awızsha formada saqlanǵan hám áwladtan-áwladqa ótip kelgen.

Sıylıqları:

Turdı Qulniyazov jasaǵan dáwirde rásmiy sıylıqlaw sisteması bolmaǵan yamasa onıń sıylıqları haqqında maǵlıwmat saqlanbaǵan. Biraq onıń dóretiwshiligi qaraqalpaq mádeniy miyrasınıń áhmietli bólegi sıpatında qádirlenedi.

Derekler:

Nauchnıe stati i knigi po karakalpakskoy kulture i literature.

Jergilikli kitapxanalar hám arxivler toplamları.

Folklor izertlewshileri tárepinen tayarlanǵan materiallar.
NOIFtıń 52-statyası

**52-statya, FIGCtıń ishki shólkemlestiriw normaları** («Italiya Futbol Federaciyasınıń ishki shólkemlestiriw qaǵıydalarınıń 52-statyası») Italiyada futboldıń feniks klublarınıń statusın basqaradı. Bul statya 2004, 2008, 2010, hám 2014-jıllarda qayta kórip shıǵılǵan. Hújjette kóplegen Punktler, yaǵnıy paragraflar bar. 1-punkt statyanıń tiykarǵı máselelerin súwretleydi, al 2-punkt klubtıń sport huqıqların satıwǵa tıyım saladı.

## 3 hám 4-punktler
3-punktke muwapıq, jańa kompaniya sol qaladaǵı bankrot bolǵan futbol klubın almastırıwı múmkin. Bul satıp alıw menen jańa kompaniya hár qanday shıǵınlardı tólew, sonday-aq tólenbegen salıqlardı tólew boyınsha minnetlemelerdi óz moynına alıwı kerek.

## 5-punkt
5-punkt eki yaki onnan kóp klublardıń birlesiwine ruqsat beredi. Jańa komanda eki klubtıń qaysısı qolaylı dep esaplansa, sol klubtıń sport huqıqların dawam ettiredi. Bul FIGCtıń eń eski qaǵıydalarınıń biri bolıp, bul qaǵıydanı qollanǵan komandalardıń biri UC Sampdoria (1946) edi, ol óziniń aldınǵısı bolǵan SG Sampierdarenese-niń tariyxın Seriya A-da miyras etip alıp, dawam ettirgen.

## 6-dan 9-ǵa shekemgi punktler (Lodo Petruchchi)
Lodo Petruchchi (Petruchchi sıylıǵı) Djanni Petruchchi atına qoyılǵan qarar edi. 2004-jılı tastıyıqlanǵan bul qararǵa muwapıq, qarızdı tólew arqalı sport ataǵın alıwdıń ornına, FIGC jańa kompaniyaǵa eski klubtıń tariyxıy sport mártebesine tiykarlanıp ataq beredi. Biraq, bunday jaǵdayda, jańa klub avtomat túrde dáslepki klubtan bir dáreje tómenge túsiriletuǵın edi. 2008-jılı bul ózgertilip, avtomat túrde eki dáreje tómenge túsiriw hám tek Seriya A hám B klubları menen sheklendi. Degen menen, 2015-jılı bul qarar biykar etildi, sebebi onıń kriteriyleri júdá subektiv edi.

## 10-punkt
Statyanıń 10-punkti jańa kompaniyaǵa kásiplik ligalarǵa qabıl etilmegen eski futbol klubın almastırıw ushın Seriya D-ǵa qabıl etiliwine ruqsat berdi. Burın 9-punkt bolǵan bul norma 2010-jılǵı dúzetiwde 10-punktke ózgertildi. Buǵan mısal retinde Parma F.C. klubınıń sátsiz aukcionın keltiriwge boladı, ol 22,6 million evro qarızǵa iye edi (basqarıw dáwirinde qayta dúziw nátiyjesinde 70 million evrodan azaytılǵan).

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Ótemis Xojaev

Ótemis Xojaev haqqında ulıwma maǵlıwmat Ótemis Xojaev XX ásir baslarında qaraqalpaq ádebiyatındaǵı áhmietli prozalıq jazıwshılardan biri sıpatında tanılǵan. Onıń dóretiwshiligi qaraqalpaq ádebiyatındaǵı proza janrınıń dáslepki rawajlanıw basqıshlarında úlken áhmietke ie bolıp, xalıq turmısı, úrp-ádet hám sociallıq mashqalalardı sáwlelendiriwge qaratılǵan. Tómende onıń ómiri, dóretiwshiligi hám ádebiyattaǵı ornı haqqında tolıǵıraq maǵlıwmat keltiriledi.1. ÓmiriTuwılǵan jılı hám ornı: Ótemis Xojaevtıń anıq tuwılǵan jılı hám ornı haqqında tolıq maǵlıwmatlar saqlanbaǵan, biraq ol XX ásirdiń baslarında Qaraqalpaqstan aymaǵında tuwılǵan dep boljanadı. Jergilikli ádebiyattanıw dereklerinde onıń jumısı tiykarınan Qaraqalpaqstan menen baylanıslı.Bilimlendiriwi: Xojaev óz dáwiriniń ziyalıları arasında bolıp, jergilikli bilimlendiriw mákemelerinde oqıǵan bolıwı múmkin. Ol qaraqalpaq xalqınıń awızeki dóretiwshiligin hám ádebiy dástúrlerin tereń úyrengen.
Niyetulla Jumanazarov

Nietulla Jumanazarov (XX ásir)

## Kimligi
Nietulla Jumanazarov XX ásir qaraqalpaq shayırı sıpatında tanılǵan. Onıń qosıqları watansúyiwshilik, tábiyat hám xalıqtıń ruwxıy qádiriyatlarına baǵıshlanǵan. Ol qaraqalpaq ádebiyatındaǵı lirikalıq poeziyanıń rawajlanıwına úles qosqan.

## Áhmiyetliligi
Jumanazarovtıń dóretiwshiligi xalıq arasında súyikli bolıp, onıń qosıqları jergilikli ádebiy basılımlarda, máselen, "Ámiwdárya" jurnalında basıp shıǵarılǵan bolıwı múmkin.Vikipediyada jaǵdayı: Házirshe ayrıqsha maqala joq, biraq qaraqalpaq ádebiyatı haqqındaǵı ulıwma maqalalarda atı tilge alınıwı múmkin.

## Derekler
Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamı basılımları, "Ámiwdárya" jurnalı arxivleri, Qaraqalpaqstan Mámleketlik universitetiniń ádebiyattanıw isleri.
Seksologiya

**Seksologiya** basqasha atı menen **jınısıylıqtanıw** — adam túriniń jınısıylıq penen baylanıslı tárepin sistemalı túrde izertleytuǵın pán tarawı. Seksologiya — Germaniyada aǵartıwshılıq dáwiri tásirinen keyin payda bolgan pán tarawı. Sociologiya hám antropologiya sıyaqlı pánler menen tutas.

## Tariyxta jınısıy qatnasıq
Antik dáwirde jınısıy máseleler boyınsha jazılǵan kóplegen qollanbalar bar. Hindstanda «Kama Sutra» olardıń jetekshileri esaplanadı.

## Derekler
Avtokunnilingus

**Avtokunnilingus** — adamnıń ózine-ózi kunnilingus islewi. Basqasha aytqanda, bul masturbaciyanıń bir túri bolıp, adam óziniń qının sorıwı menen ámelge asadı.

Háreketti ámelge asırıw ushın akrobat sıyaqlı joqarı dárejede iykemlesiwsheń bolıw kerek. Azıraq iykemlesiwdi talap etetuǵın hám erkeklerdiń azıraq bóleginde hújjetlestiriletuǵın avtofellaciyadan parıqlı túrde hújjetlestirilmegen. Sonıń menen birge, adamlardıń ózlerine zıyan jetkergenligi fantaziya sıpatında jayılǵan. Adam bolmaǵan maymıllarda ushırasadı.

## Derekler
Avtofellyaciya

**Avtofellyaciya** — fellyaciya hám masturbaciyanıń bir túri bolıp, bunda erkek individ óz jınıslıq organın awız arqalı qozdıradı. Erkeklerdiń az sanı bul háreketti ámelge asırıwǵa uqıplı.

## Fizikalıq ózgeshelikleri
Erkeklerdiń az sanı ǵana bul háreketti orınlaw ushın zárúr bolǵan jınıslıq organnıń uzınlıǵına hám iyiliwsheńlikke iye. Sonıń menen birge, zárúr bolǵan iyiliwsheńlik gimnastika hám yoga sıyaqlı fizikalıq shınıǵıwlar menen de támiyinleniwi múmkin. Amerikalı biologlar Kreyg Bartl hám Alfred Charlz Kinzinin aytıwınsha, er adamlardıń 1% ten kemirek bólimi awız arqalı óz aǵzasına jaqsı baylanısadı. Ótmishte avtofellyaciyaǵa jınısıy minez-qulıq emes, bálkim mashqala sıpatında qaralǵan.

## Qosımsha qarań
* Avtokunnilingus

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Istanbuldaǵı jer silkiniwler (2025)

**2025-jılǵı Istanbuldaǵı jer silkiniwler** — Túrkiyanıń bas qalalarınan biri bolǵan Istanbulda 2025-jılı 23-aprelde oraylıq bazası Silivrige 23 km uzaqlıqta, Marmara teńizinde bolǵan 6.2 úlkenliginde júzege kelgen jer silkiniwi. 10 sekund bolıp ótken jer silkiniwi jerdiń 13,1 km astında júz berdi. Istanbuldan basqa Yalova, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Düzce, Sakarya, Kocaeli, Eskişehir, Kırklareli hám Bilecikte de sezildi.

## Artqı fon
Arqa Anatoliya jarılıw sisteması — qubladan jılına 25 mm ge shekem qısılatuǵın Arab plitası hám arqada derlik turaqlı Evraziya plitası arasında, batısqa qaray háreketlenip atırǵan Anatoliya plitasınıń arqa bóliminde jer arasında qalıp ketetuǵın jónelisli, júdá aktiv jarılıw sisteması. Shama menen, 1500 km uzınlıqtaǵı Arqa Anatoliya jarılıw sisteması Istanbul qalasınan 20 kilometr qubladan ótedi. Sızıq boylap belgili dáwirlerde kúshli jer silkiniwler júz bergen. Marmara teńizi boyında júz bergen sońǵı iri jer silkiniw 2019-jılǵı Istanbul jer silkiniwi edi.

Saat 15.12 ge shekem 51 artqı jer silkiniwlerden eń kúshlisi 5,9 ball menen dizimge alındı.

## Jer silkiniwi
Birinshi jer silkiniwi 2025-jıl 23-aprel kúni saat 12:13:05 de Silivri dáryasında hám 16,3 km tereńlikte 4,0 ballıq jer silkiniwi júz bergen. Sońınan sol kúni saat 13:02:32 de Silivri dáryasında hám 18,7 km tereńlikte 5,2 ballıq jer silkiniwi júz berdi. Soń saat 15:12:57 de Büyükçekmece janında hám 7,02 km tereńlikte jáne 4,9 ballıq jer silkiniwi júz berdi.

## Derekler
Telefonda jınısıy qatnasıq

**Telefondaǵı jınısıy qatnasıq** — telefon arqalı sóylesiw bolıp, eki yamasa onnan artıq adam arasındaǵı jınısıy qozǵalıstı payda etiwge qaratılǵan. Barlıq tárepler ıqtıyarlı túrde qatnasadı, kóbinese masturbaciya boladı. Qosımsha sıpatında ol aylandırılatuǵın telefonlar bolǵan eski dáwirlerge shekem baradı.

Telefon menen jınısıy qatnasıq eki táreptiń de qıyalına keledi, sebebi eki tárep te virtual jınısıy baylanıstı qıyalına keltiredi. Erotikalıq sóylesiw telefon arqalı, ásirese qatnasıwshılardan keminde birewi masturbaciya qılǵanda yamasa jınısıy fantaziyaǵa kiriskende júz beredi.

## Derekler
Anal masturbaciya

**Anal masturbaciya** — bul anus hám tuwrı ishekke qaratılǵan masturbaciyanıń túri. Adamlar masturbaciyanıń bul túrin ayaq, barmaq, mush, qálem, suw, anal monshaq, falloimitator hám hár qıylı seks oyınshıqları, vibrator hám prostata massajı ushın islep shıǵarılǵan ásbaplar járdeminde ámelge asıradı.

## Qáwipsizlik
Buyımlardıń anal tesikke kiriwi qáwipli. Bul maydan mort bolganlıqtan qálegen deneni artıqmash iyterip jiberiw unamsız aqıbetlerge alıp keliwi múmkin. Jaraqat bolmasa da, predmetlerdi alıp taslaw ushın operaciya kerek bolıwı múmkin. Anal masturbaciyaǵa kirisiwden aldın júdá úlken predmetlerdi qollanbaw, ishekti bosatıw, anus hám tuwrı ishekti jeterli muǵdarda maylaw usınıs etiledi. Bunday jol menen orınlanǵan anal masturbaciyalar qáwipsiz boladı.

## Gigiena
Anal tesiginiń biologiyalıq wazıypası — ishektegi gaz hám dáretlerdi deneden shıǵarıp taslaw, sol sebepli anal tesigi masturbaciyasında gigiena júdá áhmiyetli. Anal masturbaciyada qollanılatuǵın predmetke prezervativ taǵılıwı múmkin.
Jasalma qın

**Jasalma qın** yamasa **vagina** — hayallardıń jınısıy aǵzaların uqsastırıp islengen qural. Bul, ádette, jumsaq materialdan tayarlanadı, maylanadı, geyde qızdırıladı. Biomedikalıq maqsetlerde haywanlardı ósiriw yamasa jınısıy jaqtan xoshametlew ushın jınısıy qatnasıq oyınshıqları sıpatında islep shıǵarıw múmkin.

## Derekler
Eyakulyaciya

**Bóliniw** yamasa **eyakulyaciya** — bul erkekler denesinde spermatozoidlar bar bolǵan suyıqlıq erkek jınısıy organınıń ushınan sırtqa shıǵarılıwı esaplanadı. Jınısıy birigiwdiń aqırǵı basqıshı bolıp, orgazm menen birge keledi. Ajıralıw spermatozoidlardı óz ishine alǵan maniya sebepli tábiyiy tuqımlanıwdıń tiykarǵı elementi bolıp esaplanadı. Jınısıy baylanıstan tısqarı, masturbaciya menen de bosatılıwı múmkin. Uyqı waqtında bosasıw óz-ózinen de júz beriwi múmkin.

Eyakulyaciyanıń ámelge asıwı ushın fizikalıq qosılıwdıń zárúrligi joq. Psixologiyalıq jaqtan erotikalıq jaqınlasıwlar, birge bolıwlar bunıń hám ruwxıy hám fizikalıq jaqtan qálewine sebep bolıwı múmkin. Hayallarda bolsa bóliniw basqasha, onı *squirting* (shashıratıw) menen aljastırmaw kerek.

Erkeklerde eyakulyaciya oǵada lázzet beriwshi hám tınıshlandırıwshı bolıp esaplanadı, óytkeni ol kóbinese orgazm menen birge boladı.

## Process
Erkeklerde bólip shıǵarıw procesi tómendegishe ámelge asadı:

Dáslep fizikalıq yamasa psixologiyalıq jaqtan jınısıy qozıw júz beredi. Bul qozǵalıw nátiyjesinde dene aǵzası qattılasadı, sozıladı, úlkeyedi hám erekciya júz beredi. Keyingi ámeller nátiyjesinde de (jınısıy baylanıs yamasa masturbaciya) bosatılıw júz beredi. Ajıralıwdan kóp waqıt ótpey-aq, jınısıy qálew kem-kemnen azayıp, bosasadı.

# Jınısıy qozǵaw (fizikalıq hám psixologiyalıq)
# Qattıwlanıw
# Bólip shıǵarıw
# Bosańlasıw

## Mashqalalar
Bólip shıǵarıw fiziologiyalıq kózqarastan ápiwayı, biraq gormonal, ximiyalıq, elektr, mexanikalıq hám psixologiyalıq kózqarastan quramalı process.

Er adamnıń ózi yamasa ómirlik joldası qálewinen aldın (erterek bosatıw) yamasa keyin (keshiktirilgen bosatıw) bosatıwı qálemegen, biraq keń tarqalǵan jınısıy mashqalalar bolıp esaplanadı.

Bosalmay qalıw jaǵdayı bolsa patologiyalıq funkciyalıq buzılıw bolıp, kóbinese jeterli dárejede qattılanbaǵanı (erektil disfunkciyası) menen birgelikte baqlanadı hám medicinada aneyakulyaciya dep ataladı.

## Payda bolıwı
Bólip shıǵarıw prostata beziniń ayırım mashqalaları sebepli, geyde bolsa uyqı waqtındaǵı psixologiyalıq qozǵalıwlar nátiyjesinde júzege keliwi múmkin. Bul jaǵday da uyqıda bólip shıǵarıw dep ataladı. Uyqıda bólip shıǵarıw tek erkeklerde emes, hayallarda da baqlanadı.

## Derekler
Teledildonika

**Teledildonika** (**kiberdildonika** dep te ataladı) — virtual jınısıy ushırasıwlar ushın islep shıǵarılatuǵın jınısıy qatnasıq texnologiyası. Insan óziniń jınısıy qatnasıqların kóbeytiw hám tákirarlaw ushın texnologiyadan paydalanadı. Bul atama birinshi márte 1991-jılı texnologiyalıq sınshı hám jazıwshı Govard Reyngold tárepinen «Virtual haqıyqatlıq» kitabında qollanılǵan. Atama, sonday-aq, telebulinistiń insan jınısıy háreketi menen integraciyasın da ańlatıwı múmkin.

Teledildonikler kóbinese Bluetooth funkciyasına iye bolǵan seks oyınshıqların anıqlaw ushın qollanıladı. Teledildonika texnologiyası úlken jastaǵılar ushın onlayn web-kamera xızmetleri hám OhMiBod, Lovense hám We-Vibe sıyaqlı arnawlı seks-oyınshıqlar menen birlestirilgen.

## Derekler
Falloimitator

**Jasalma penis**, **jasalma erkek jınıslıq organı**, **dildo** yamasa **falloimitator** — masturbaciya yamasa jınısıy baylanıs waqtında alınıp atırǵan lázzetti arttırıw ushın qollanılatuǵın jınısıy qatnasıq oyınshıqları. Qın yamasa anusqa kiriw múmkin bolǵan usılda islengen bul seks oyınshıqlar, ádette, qattı boladı.

1940-jıllarda kauchuktan jasalǵan jasalma penisten jaraqatlanıw itimalı joqarı bolǵanlıǵı sebepli waqıt ótiwi menen onıń ornın PVX dan jasalǵan penisler iyeleydi. 2000-jıllardan baslap satıwda bolǵan jasalma penislerdiń kópshiligi usı tárizde tayarlanǵan.
Jugum penis

**Jugum penis** — XVIII ásirde islep shıǵılǵan masturbaciyaǵa qarsı qural edi. Kereksiz erekciyalarǵa tosqınlıq etiw ushın jaratılǵan jugum penis peniske biriktiriliwi múmkin bolǵan tırnaqlı tisleri bar polat qısqıshtan ibarat edi. Ol Viktoriya dáwirinde masturbaciyanıń aldın alıw hám keyin ala spermatoreya dep atalıwshı kesellikti emlew ushın islengen ásbaplardan biri edi.

## Derekler
Jelli quwırshaq

**Jelli** yamasa **seks quwırshaǵı** — masturbaciyaǵa járdem beriw ushın jınısıy qarsılastıń ólshemi hám jınısıy oyınshıq túri. Jelli quwırshaq jınısıy qozǵalıw ushın qosımshalar (qın, anus, awız, penis) menen betke iye bolǵan pútkil deneden yamasa tek bas, jambas yamasa basqa bir bólek deneden ibarat bolıwı múmkin. Bóleksheler geyde dirildewi, alıp taslanıwı yamasa almastırılıwı múmkin.

## Seks robot
2006-jıldıń iyun ayında Evropa robototexnika izertlew tarmaınan Genrik Kristensen Angliyanıń «Sunday Times» gazetasına «adamlar bes jıl ishinde robotlar menen jınısıy baylanısqa kirisedi» degen edi.

De Montfort universitetinen Ketlin Richardson hám Skovde universitetinen Erik Billing jınısıy robotlardı jaratıwdı qadaǵan etiwge shaqırıp, «seks robotları» yamasa «seks robotlarınıń» dawamlı rawajlanıwına juwap retinde seks robotlarǵa qarsı kompaniyanı jarattı. Olar bunday qurılmalardıń engiziliwi sociallıq jaqtan zıyanlı, hayal-qızlar hám balalar ushın abıraysız bolatuǵının atap ótpekte.

## Derekler
Sybian

**Sibian** — bul hayal-qızlar tárepinen ózin qanaatlandırıw ushın qollanılatuǵın elektron qurılma.

Ortasında tesigi bolǵan otırǵısh bolıp, onıń ushında usı tesikten sırtqa shıǵıwshı sterjen biriktirilgen dvigatel ornatılǵan hám ol erge uqsaysı. Bul sterjenniń ushına peniske uqsas hár túrli buyımlar ornatıp paydalanıladı. Sybian paydalanıw waqtında terbeletuǵın hám sterjenge baylanısqan obyektlerdi aylandıratuǵın etip islengen. Bul terbelis klitoriyanı qozdırǵanda aylanıwshı deneler de G noqattıń qozǵalıwın támiyinleydi. Bul háreketlerdiń intensivligin qurılmanıń astına sım arqalı baylanısqan basqarıw qutısı arqalı arttırıw hám azaytıw múmkin. Bul hár qıylı jınısıy qozǵawlardıń kombinaciyası basqa belgili usıllar menen alınǵanlarǵa qaraǵanda kúshlirek orgazm payda etedi dep esaplanadı.

## Sırtqı siltemeler
* Islep shıǵarıwshı web saytı
Avtoerotizm

**Avtoerotizm** — adamnıń ózine qarata, ásirese, ishki qozǵatıwshılar tásirinde jınıslıqtı seziwi.

Atama XIX ásirdiń aqırında seksolog Havelock Ellis tárepinen keń tarqalǵan. Ol avtoerotizmdi «basqa adamnan tikkeley yamasa tikkeley emes rawajlanatuǵın sırtqı qozǵaw bolmaǵanda payda bolatuǵın óz-ózinen jınısıy sezim fenomeni» dep táriyplegen.

Eń kóp tarqalǵan avtoerotikalıq is-háreket — masturbaciya. Hátteki, bul eki termin bir-biriniń ornında qollanılıwı múmkin. Biraq avtoerotikalıq háreketler masturbaciya menen sheklenbeytuǵın bolǵanlıǵı ushın olar sinonim dep esaplanbaydı. Uyqıda bosatılıw, jınısıy fantaziyalar hám jınısıy jaqtan biytárep bolǵan muzıka sıyaqlı nárselerden iytermelew avtoerotizmniń mısalları esaplanadı.

## Koncepciyalastırılıwı
1977-jılı Mayra T. Jonson tárepinen jazılǵan «Asexual and Autoerotic Women: Two Invisible Groups» atlı maqalada aseksual hayallar menen avtoerotikalıq hayallar salıstırıladı. «Aseksual hayaldıń... hesh qanday jınısıy qálewi joq, biraq avtoerotik hayaldıń... usınday qálewleri bar, biraq olardı jalǵız ózi qanaatlandırıwdı abzal kóredi». Jonsonnıń dáliyli, tiykarınan, avtoerotikalıq hám aseksual hayallar tárepinen redaktorǵa jazılǵan xatlar bolıp tabıladı. Ol olardı kórinbeytuǵın sıpatında súwretleydi, «bar bolmaǵan ekenligi haqqındaǵı kelisim menen ezilgen» hám jınısıy revolyuciya hám feministikalıq háreket tárepinen artta qaldırılǵan. Jámiyet olardın bar ekenligine itibar bermeydi yamasa biykar etedi, yamasa olar diniy sebeplerge baylanıslı nevrotik yamasa siyasiy sebeplerge baylanıslı aseksual bolıwı kerek, dep tastıyıqlaydı.

## Óz-ózinen islew
Ayırım adamlar jalǵız waqtında jasalma penis, vibrator, anal monshaqları hám Sibyan sıyaqlı jınısıy qatnasıq oyınshıqlarınan paydalanadı. Avtokunnilingus dáliyllenbegen, biraq óz penisiniń awız arqalı qozǵatılıwı, yaǵnıy avtofellyaciya erkeklerdiń 1% ten keminde ushırasadı. Bunıń sebebi háreketti ámelge asırıw ushın belgili dárejede iyiliw zárúrliginen.

## Qáwipsizlik
Ayırım avtoerotikalıq háreketler ólimge alıp keletuǵın qáwipli jollardı óz ishine aladı. Olardan eń belgili erotikalıq asfikciya hám adamnıń ózine qollanatuǵın bondaj. Jaraqatlanıw hám ólim jaǵdaylarında izolyaciya hám járdem beretuǵın adamnıń bolmawı bunday avtoerotikalıq ámeliyatlardı juplıqlar menen ámelge asırılatuǵın ámeliyatlarǵa qaraǵanda qáwiplirek etedi.

## Basqa túrlerde
Jabayı hám tutqınlıqta ózin-ózi súyiwshiliktiń kóplegen túrleri baqlanǵan. Maymıllar hám delfinler sıyaqlı ayırım túrler avtoerotikalıq maqsetler ushın qurallar jaratqanı belgili.

## Derekler
Erotikalıq elektrostimulyaciya

**Erotikalıq elektrostimulyaciya** — adamnıń jınısıy iskerligi bolıp, onda jınısıy organlarǵa ayrıqsha itibar berilip, deneniń nervlerine elektr tásir etedi. Jınısıy qozdırıw maqsetinde kúsh dereginen paydalanadı (trankutan elektr nerv qozdırıw, elektr bulshıq et stimulyaciyası, sıyareń tayaqshalar yamasa oyın ushın islep shıǵarılǵan bólimler). 

Elektrostimulyaciya BDSM iskerligi menen baylanısqan bolıp, erotikalıq elektrostimulyaciya usı ámeliyattıń rawajlanıwı esaplanadı.

## Qosımsha qarań
* Jınısıy qatnasıq mashinası
* Jelli quwırshaq

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Jámáátlik masturbaciya

**Jámáátlik masturbaciya** — bir topar erkekler dóńgelek tárizde turıp, masturbaciya isleytuǵın jınısıy qatnasıq túri. Tiykarınan, gomoerotikalıq is-háreket bolıwına qaramastan, ótkerilgen izertlewler sonı kórsetedi, massiv masturbaciya is-háreketleri, ásirese, jas óspirim jigitler arasındaǵı kúsh jarısınıń bir túri esaplanadı. Birgeliktegi individler bir waqıttıń ózinde masturbaciyanı baslaydı hám kim aldın bosatıwı, kim uzaqqa taslawı hám bosatıw waqtı boyınsha kim kóbirek dawam etiwin ólsheydi. Amerikalı sociolog Bernard Lefkovictiń pikirinshe, topar bolıp masturbaciya qılıwshı erkekler ózleriniń jınısıy kúshlerin hám seks tarawındaǵı jetiskenliklerin doslarına dálillewdi maqset etedi. Sonday-aq, jámáátlik masturbaciya iskerligi topar ishindegi individler jınısıy baylanısqa kirisiwden aldın bir-birin tanıp alıw imkaniyatın tapqan yamasa jınısıy baylanısqa kirisiw múmkin bolmaǵan jaǵdaylarda birgelikte bosasıw imkaniyatın beretuǵın iskerlik bolıp esaplanadı.

## Qosımsha qarań
* Bukkake

## Derekler
Jınısıy qatnasıq mashinası

**Seks** yamasa **jınısıy qatnasıq ushın arnalǵan mashina** — adamnıń jınısıylıǵın yamasa adamnıń jınısıy háreketin simulyaciyalaw ushın qollanılatuǵın mexanikalıq qural. Ásbaplar tesiwshi yamasa shıǵarıwshı bolıwı múmkin. Ekstraktiv qurılma avtomat sawıw mashinası sıyaqlı isleydi hám deneniń peniske, kókirekke yamasa basqa bólimine ornatılıwı múmkin.

Zamanagóy avtomatlastırılǵan erotikalıq stimulyaciya ásbapları vibratorlardan parıq qıladı. Bul qurılmalar geyde avtoerotik yaki birgeliktegi tutqınlıq oyınınıń bir bólegi sıpatında qollanıladı. Teledildonika aralıqtan paydalanılatuǵın hár túrli seks mashinalar hám internet interfeysinen paydalanıwdı birlestiredi.

## Qosımsha qarań
* Jelli quwırshaq
* Jugum penis
* Vibrator

## Derekler
Amerika revolyuciyası

**Amerika revolyuciyası** () — 1765-1783-jılları Angliyanıń Arqa Amerikadaǵı koloniyaları aymaǵında júz bergen koloniallıq kóterilis. Franciya menen áskeriy awqamda bolip, kolonizatorlar Ǵárezsizlik urısında (1775-1783) metropoliya ushın qıyratıwshı jeńiske eristi, onıń tiykargı nátiyjesi Amerika Qurama Shtatlarınıń járiyalanıwı hám Britaniya tajı tárepinen olardıń tolıq hám sózsiz gárezsizliginiń tán alınıwı boldı.

1765-jılı gerb jıyımı haqqındaǵı akttiń qabıl etiliwi sebepli dúzilgen Kontinental kongress tárepinen «wákili bolmaǵanlar ushın salıq bolmaydı» principi járiyalandı, ol Angliya parlamentiniń koloniyalardı hár qanday salıqqa tartıw wákilligin biykarladı, sebebi koloniyalardıń wákilleri basqarıwshı uyımda joq edi. Bunday narazılıqlar Bostondaǵı qırǵın (1770) hám Rod-Aylend janında Britaniya bajıxana kemesi «Gaspi» () órtep jiberilgenge shekem (1772) kóbeyip bardı.

Revolyuciya nátiyjeleri arasında AQSH Konstituciyasınıń dúziliwi hám úsh tarmaqqa bólingen salıstırmalı kúshli federal húkimettiń dúziliwin atap ótiw kerek: nizam shiǵarıwshı, atqarıwshı hám sud. Revolyuciya, sonday-aq, 60 000 ǵa jaqın loyalistlerdiń Britaniyanıń basqa jerlerine, ásirese, Kanadaǵa massalıq migraciyasına alıp keldi.

## Revolyuciya sebepleri

### Ekonomikalıq sebepler
XVIII ásir dawamında Ullı Britaniya jetekshi mámleket, jáhán gegemoni sıpatında orın iyeledi. Ullı Britaniya jetekshiliginiń ayqın kórinisi 1756-1763-jıllardaǵı Jeti jıllıq urısta erisken jeńisi boldı. Parij tınıshlıq shártnamasınıń shártleri (1763-j.) Ullı Britaniyanıń tiykarǵı ekonomikalıq, teńiz hám koloniallıq mámleket sıpatındaǵı abırayın bekkemledi. Arqa Amerikadaǵı barlıq francuz koloniyaları Ullı Britaniyaǵa qosıp alındı hám onıń húkimeti endi Amerika kolonizatorlarınıń járdemine mútáj bolmay, olardı ekspluataciya ete basladı: sheklewshi nızamlar kirgizildı hám olarǵa jańadan-jańa salıqlar hám bajılar salındı.

Bul dáwirde Ullı Britaniyada júz bergen sanaat revolyuciyası koloniyalardan tek shiyki zat jetkerip beriwshi emes, al inglis sanaat ónimleriniń tutınıwshısı sıpatında da paydalanıwdı talap etti. Merkantilizm sisteması sebepli Britaniya imperiyasınan import koloniyalardan eksporttan artıp bardı. Amerika kolonizatorları inglis gáziynesine salıq tólewi kerek edi, biraq bunıń ushın qarjını tek Britaniya imperiyasınıń ózi menen sawda etiw arqalı tabıwı múmkin edi. Basqa mámleketler menen sawdanı sheklewden tısqarı, koloniyalarǵa óz sanaat óndirisin rawajlandırıw qadaǵan etildi. Merkantilizm siyasatı koloniyalardıń sawda balansı passivligine alıp keldi, bul negizinde Ullı Britaniyanıń húkimdar klassları paydasına úlken janapay salıq edi. Monokultura sharayatında qubla koloniyalar plantaciyaları hám fermer xojalıqlarınıń ekstensiv rawajlanıwı jer iyeleriniń inglis sawdagerlerine ǵárezsizligine, olardıń sawdagerlerden qarızdarlıǵınıń artıwına alıp keldi. Britaniya sawdagerleri Gollandiya menen nızamsız kelisimlerge jol qoyǵan koloniyalar menen sawda aylanısınıń qısqarıwına kóbirek dus keldi. Óziniń sawda burjuaziyasınıń basımı astında Angliya tajı bir qatar koloniallıq sheklewlerdi biykar etti.

## Derekler
Erotikalıq asfiksiya

**Erotikalıq asfiksiya**, **avtoerotikalıq asfiksiya**, **seksual masturbaciyalıq asfiksiya** yamasa **seksual asfiksiya** — adam masturbaciya waqtında kóbirek lázzet alıw ushın ózin kislorodsız qaldırıwınan kelip shıqqan.

Jınısıy jaqtan bul minez-qulıqqa beyimlilik jaǵdayı asfiksifiliya yamasa gipoksifiliya dep ataladı. Asfiksiyaǵa bolǵan qızıgıwshılıq Amerika psixiatriya awqamı tárepinen parafilli túr dep táriyiplengen.

Bul jaǵdaydıń birinshi márte Markiz de Sad tárepinen anıqlanǵan sebebi gipoksiyanıń miyde ajıralǵan ishemiya payda etip, ayırım seksuallıq xızmetlerdi qozǵatıwı. Usınday jollar menen jınısıy jaqtan zawıqlanıwǵa erisken adam ayırım waqıtları moyın aymaǵına oraǵan baylam yaki basına kiygizgen naylon qalta sıyaqlı buyımlardı bosata almaǵanlıǵı yamasa gipoksiya payda etiw maqsetinde qollanılǵan dári-dármaqlardıń dozaları sebepli ólim jaǵdayın kóriw múmkin.

## Qosımsha qarań
* BDSM

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Vibrator (jınısıy qatnasıq)

**Vibrator** — organizmdegi terbelis tásiri menen nervlerge tásir etiw arqalı tınıshlanıw hám qanaatlanıw sezimin beriwshi ásbap esaplanadı. Ayırım vibratorlar denedegi erogen zonalardı qozdırıw ushın islengen.

Olardı Viktoriya dáwirinde vrachlar isteriyanı emlewde paydalanıw ushın oylap tapqan edi.

## Túrleri
* Teledildonika
* Anal vibrator
* Sybian

## Densawlıqqa zıyanı
Hárbir paydalanıwdan keyin jınısıy oyınshıqlar iyissiz sabın hám jıllı suw menen tazalanıwı kerek. Vibratorlardı taza saqlawǵa járdem beretuǵın kóplegen ónimler bar, olar arnawlı sabınlar hám kóshpeli UV sterillendiriwshi qutılar. Prezervativler jınısıy kesellikler hám basqa infekciyalardıń tarqalıwınıń aldın alıw ushın sheriklerge paydalanǵanda oyınshıqlardı qaplaw ushın qáwipsizlik ushın qollanılıwı múmkin. Shıpakerler vibratorlardı durıs saqlaw hám olardan paydalanıw boyınsha, sonday-aq, jınısıy másláhátshiler, OBGYN, urologlar, onkologlar hám jınısıy disfunkciyaǵa alıp keletuǵın shárayatlarda tuwralı másláhátler beriwi múmkin .

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Abbey Road

**Abbey Road** (Ebbi Roud — London kóshesinde jaylasqan ses jazıw studiyasınıń atı boyınsha) — britaniyalı The Beatles rok-toparınıń on ekinshi studiyalıq albomı. Plastinka ústindegi jumıslar 1969-jıl fevraldan avgustqa shekem dawam etip, kvartettiń barlıq tórt qatnasıwshısınıń eń sońǵı birgeliktegi joybarına aylandı (1970-jilda dúnya kórgen hám gruppanıń eń sońǵı *[[Let It Be]]* atlı nomerli albomı 1969-jıl yanvarda jazılǵan edi). Albom 1969-jılı 26-sentyabrde Ullı Britaniyada hám 1969-jılı 1-oktyabrde Amerika Qurama Shtatlarında shıǵarılıp, Atlantikanıń eki tárepinde de chartlarda birinshi orındı iyeledi. Plastinkanı qollap-quwatlaw maqsetinde «Something» hám «Come Together» qosıqları menen qospa A-singl shıǵarıldı hám ol da Amerika chartınıń joqarı qatarına shıqtı.

## Derekler
Yakov I (Angliya patshası)

**Yakov** (**Iakov**) **VI Shotlandiyalı**, jáne de **Yakov I Angliyalı** (, ) — Shotlandiya patshasi (1567-jıl 24-iyul — regentlik keńestiń qáwenderliginde, 1578-jıl 12-marttan baslap — jeke tárzde) hám de 1603-jıl 24-marttan baslap Styuartlar dinastiyasıdan birinshi Angliya patshası (1603-jil 31-martta Edinburgta patsha dep járiyalandı). Yakov I Ulli Britaniyanıń eki patshalıǵın bir waqitta basqargan birinshi húkimdar. Ol waqıtları Britaniya mámleketi birden-bir mámleket sipatında ele rásmiy túrde joq edi, Angliya hám Shotlandiya uliwma monarxiyaǵa iye bolgan óz aldına mámleketler edi.
Everton (futbol klubı)

**«Everton»** (toliq atı — **«Everton» futbol klubı**, ) — arqa-batıs Angliyada jaylasqan Mersisayd graflıǵındaǵı Liverpul qalasınıń professional futbol klubı. Angliya futbol ligası sistemasındaǵı joqarı Premyer-liga divizionıda oynaydı. Úy oyınların «Gudison Park» stadionında ótkeredi.
Mersisayd

**Mersisayd** () — Angliya batısındaǵı saltanatlı hám metropoliten graflıǵı. Arqa-batis Angliya aymaǵına kiredi. Liverpul hám Mersinıń aǵıwınıń eki tárepi boyınsha jaqın jerde jaylasqan jerlerdi óz ishine alǵan konurbaciya. En iri qalası Liverpul. Xalqı 1350,2 mıń adam (graflıqlar arasında 9-orın)

## Geografiyası
Aymaqtıń ulıwma maydanı - 645 km² (43-orın).

## Tariyxı
Graflıq 1974-jılı dúzilgen.

## Administrativlik bóliniw
Graflıq quramına 4 metropoliten rayonı (boro) kiredi:

## Belgili jerlesleri hám turǵınları
*The Beatles
*Pit Byorns (1959) — muzıkant, britaniyalıq Dead Or Alive pop-toparınıń solistı.
*Kim Marsh (1976) — inglis aktrisası hám qosıqshısı.
*Stiven Jerrard (1980) — futbolshı, «Liverpulda» oynaǵan (1998—2015).
*Rik Estli (1966) — britaniya qosıqshısı.
Arne Slot

**Arend Marteyn «Arne» Slot** (; 1978-jıl 17-sentyabr) — niderlandiyalı futbolshı hám trener. Angliyanıń «Liverpul» klubınıń bas treneri.
Angliya futbol ligası

**Angliya futbol ligası** () — Angliya hám bir bólegi Uels futbol klubların birlestiretuǵın professional liga. **Futbol ligası** (ingl. The Football League) atı menen 1888-jılı shólkemlestirilgen bolıp, dúnyadaǵı eń áyyemgi futbol ligası esaplanadı. 1888-jıldan 1992-jilǵa shekem Angliya chempionatınıń joqarı divizioni bolgan hám Angliya chempionı anıqlanǵan. 1992-jildan baslap Angliya futbolınıń joqarı divizionı Futbol Ligası quramına kirmeytuǵın Premyer-liga boldı.
Enfild (stadion)

**«Enfild»** () — Liverpul qalasındaǵı futbol stadionı (Angliya). Ol 61 mıń 276 tamashagóyge mólsherlengen bolıp, Angliyanıń eń kóp sıyımlı stadionlarınıń onlıǵına kiredi. «Liverpul» futbol klubınıń pútkil óz tariyxı dawamındaǵı úy stadionı dep esaplanadi (1892-jildan baslap). Stadion ijarası boyınsha kelispewshilikler sebepli klub «Gudison Parkke» kóshpesten aldın, 1884-jildan 1891-jilǵa shekem «Enfild» «Evertonnıń» úy stadionı bolǵan.

## Derekler
Angliya futbol chempionları

**Angliya futbol chempionları** — futbol boyınsha Angliya chempionatında (házirgi waqıtta - Premyer-liga) joqarı divizion jeńimpazları. **Qoyıw shrift** penen ajıratılǵan komandalar kórsetilgen máwsimde "dubl" (Chempionat hám Angliya kubogi) yamasa "Evropa dubli" (Chempionat hám Evropa chempionları kubogi) jeńimpazı bolǵan.
Impressionizm

**Impressionizm** (; impression sóziden — táasurat) — XIX ásirdıń aqırǵi úshten bir bólimi - XX ásirdıń baslarında Franciya súwretshiliginde payda bolǵan, keyin pútkil dúnyaǵa tarqalǵan hám hár túrli kórkem óner túrlerin qamtıp alǵan kórkem ónerdin en iri aǵımlarınan biri. Impressionizm wákilleri real dúnyanı onıń háreketsheńlıgı hám ózgeriwsheńlıgınde eń tábiyiy hám anıq súwretlewge, ózleriniń ótkinshi tásirlerin jetkeriwge imkaniyat beretuǵın usıl hám usıllardı islep shıǵıwǵa umtılǵan.

## Dóretiwshilik metodınıń tiykarları
Ádette «impressionizm» degende súwretlew ónerindegi aǵım túsiniledi, biraq impressionizm ideyaları hám dóretiwshilik usılları kórkem ónerdiń basqa túrleri - ádebiyat, muzıkada da óz sáwleleniwin taptı.

Reńli súwretlewde hám qisman grafikada impressionizm metodınıń tiykarı súwretshini qorshap turǵan haqiyqatlıq obyektlerin avtonom túrde emes, bálkim olardı qorshap turǵan keńislik hám jaqtılıq-hawa ortalıǵına baylanıslı túrde: reflekslerde, jıltıraqlarda, jaqtılıq hám sayanıń ıssılıq-suwiqlıq qatnasıqlarında kóriw hám súwretlew, keńirek túrde keńislik hám waqıttıń ózin súwretlew bolip esaplanadı. Sonıń ushın da súwretlew ónerindegi impressionizmdi geyde reńli súwretlewdiń kvintessenciyası dep ataydı, sebebi obyektti onıń qorshaǵan ortalıq penen óz ara baylanıslıqta súwretlew reńli súwretlew usılınıń mazmunın quraydı.

Impressionizm metodınıń kúshli hám kúshsiz tárepleri de usında. Súwret salıwshılar ózleriniń dıqqat-itibarın reń qatnasıqları hám valerlerge qaratıp, súwretti, kompoziciyanı, súwretlenip atırǵan buyımlardıń forması hám materiallıǵın seziniwdi hálsiretken.

## Derekler