open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Neva

**Neva** ( ,  ; , ) — Rossiyadaǵı dárya, Leningrad wálayatı hám Sankt-Peterburg aymaqları boylap aǵıp ótedi, Ladoga kóli menen Nev gubasın, Fin qoltıǵı menen Baltıq teńizin tutastıradı.

Uzınlıǵı 74 km, basseyn maydanı 281 mıń km². Neva — Ladoga kólinen aǵatuǵın birden-bir dárya. Neva jaǵalarında Sankt-Peterburgtan basqa jáne úsh qala jaylasqan: Shlisselburg, Kirovsk, Otradnoe hám basqa bir neshe onlap xalıq punktleri bar. Barlıq jolları boylap, Volga-Baltika hám Belomor-Baltika suw jollarınıń bir bólegi bolıp esaplanadı.

## Dıqqatqa ılayıq orınlar

Neva boyındaǵı turistlik dıqqatqa ılayıq orınlardıń kópshiligi Sankt-Peterburg qalasında jaylasqan bolsa da, dáryanıń joqarı aǵımı boylap, Leningrad wálayatında birneshe tariyxıy orınlar bar. Olarǵa 1323-jılı Neva dáryasınıń baslanǵan jerinde, Petrokrepost qoltıǵınıń qubla-batısında, Shlisselburg qalasına jaqın jaylasqan Orexovıı atawında qurılǵan «Oreshek» qalası kiredi. Shlisselburg qalasınıń jaǵalawında Pyotr I ge arnalǵan estelik bar. Qalada «Blagoveshchensk» soborı (1764–95) hám 1739-jılı qurılǵan, ele de xızmet kórsetip atırǵan Áwliye Nikolay pravoslav shirkewi bar. Dárya jaǵasında «Pokrov» shirkewi jaylasqan. 2007-jılı tiklengen bul imarat Onega kóliniń qubla jaǵalawında turǵan tariyxıy shirkewdiń aǵashtan islengen kóshirmesi esaplanadı. Ol shirkew 1708-jılı qurılǵan hám 1963-jılı janıp ketken. Onıń ataqlı «Kiji Pogostı»nıń dáslepki úlgisi ekenligine iseniledi.

Eski Ladoga kanalı XVIII ásirdiń birinshi yarımında qurılǵan bolıp, ol Ladoga kóli jaǵalawı boylap Volxov hám Neva dáryaların baylanıstıratuǵın suw transportı jolı esaplanadı. Onıń ayırım tariyxıy imaratları, mısalı tórt kameralı granit shlyuz (1836) hám kópir (1832) saqlanıp qalǵan.


Fayl:Bolshaya Neva.jpg|XIX ásirdegi súwretlew ónerinde Neva dáryası
Fayl:Sunset over Neva river.jpg|Muz qatqan Neva dáryası ústindegi kún batısı


## Áhmiyetli hádiyseler

1963-jıl 21-avgust kúni Sovetlerdiń eki motorlı Tu-124 jolawshı samolyotı Finlandiya temir jol kópiri jaqınında Neva dáryasına kútilmegen suwǵa qonıw háreketin ámelge asırdı. Samolyot 1963-jıl 21-avgust kúni saat 08:55 te Tallinn-Ülemiste aeroportınan (TLL) bortında 45 jolawshı hám jeti ekipaj aǵzası menen hawaǵa kóterildi hám Moskva-Vnukovo (VKO) aeroportına qonıwı kerek edi. Hawaǵa kóterilgennen keyin, ekipaj aldınǵı shassi tireginiń jıynalmaǵanın bayqadı hám Tallinndegi duman sebepli jerdegi basqarıw orayı párwaz baǵıtın Leningradqa (LED) ózgertti. Sankt-Peterburg ústinde  biyiklikte aylanıp júrgen waqıtta, anıq bolmaǵan jaǵdaylar (janar-maydıń jetispewshiligi faktorlardıń biri boldı) sebepli eki motorı da toqtap qaldı. Ekipaj dáryanıń ayırım kópirlerine hám 1898-jılı qurılǵan parlı tugboat kemege soqlıǵısıwǵa sál-pál qalǵan halda Neva dáryasına kútilmegen jaǵdayda qondı. Tez járdem kemesi samolyotqa qaray asıqtı hám onı jaǵaǵa tartıp shıqtı. Samolyot ushıwshısı dáslep jumısınan bosatıldı, biraq keyinirek jumısına qayta tiklendi hám «Qızıl Juldız ordeni» menen sıylıqlandı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* 
* 
* Neva dáryası  
*
Berdibay Qurbanov

**Berdibay Kurbanov** (1924-jıl 1-fevral, Xojeli rayonı — 2004-jıl, Xojeli rayonı) — sovet xojalıq, mámleketlik hám siyasıy ǵayratkeri, Socialistik Miynet Qaharmanı.

## Biografiya
1924-jılı Xojeli rayonı Kulab awıl sovetinde tuwılǵan. 1952-jıldan KPSS aǵzası. 1942-jıldan xojalıq, jámiyetlik hám sıyasıy jumıslarda. 1942-jıldan 1990-jılǵa shekem Xojeli rayonı «Raykom» kolxozınıń kolxozshısı, buxgalteri, bas buxgalteri, Shomanay rayonı «Leninabad» kolxozınıń bas buxgalteri, baslıq, «Shomanay» hám «Ámwdárya» sovxozları bóliminiń basqarıwshısı, «Kommunizm» kolxozınıń baslıǵı, Qaraqalpaqstan ASSR Xojeli rayonı «Tashkent» sovxozınıń direktorı.

SSSR Joqarı Soveti Prezidiumınıń 1978-jıl 20-fevraldaǵı pármanı menen Socialistlik Miynet Qaharmanı ataǵı berilip, Lenin ordeni hám «Oraq hám Balǵa» altın medalı tapsırıldı.

KPSS XXVII syezdiniń delegatı.

2004-jılı Xojeli rayonı «Tashkent» sovxozında qaytıs bolgan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Kurbanov Berdibay // Paxtashılıq enciklopediyası: 2-tom. / Redkol.: S. M. Miraxmedov (gl. red.) hám basq. - Tashkent: Ózb. Sov. Ensikl., 1985.
Dermatoosteoliz (qırǵız túri)

**Dermatoosteoliz (qırǵız túri)** — bul nárestelik dáwirinde baslanatuǵın hám tómendegi simptomlardıń qaytalanıwı menen sıpatlanatuǵın siyrek ushırasatuǵın, shamalanıwınsha, autosom-recessiv genetikalıq buzılıw bolıp tabıladı: teri jaraları, ulıwmalasqan artralgiya, temperaturanıń kóteriliwi, buwın átrapındaǵı jollı osteoliz, barlıq tislerdiń bolmawı, tırnaq distrofiyası hám keratit. Ádette, onıń awırlıq dárejesi balalıq dáwirine qaray tómenleydi, biraq bul waqıtqa kelip asqınıwlar rawajlanıp úlgeredi; bularǵa teridegi tırtıqlar, artrozlar, psevdoakromegalik qollar hám ayaqlar, skolioz hám kóriw qábiletiniń joǵalıwı kiredi. Bul jaǵday Qırǵızstanda saw-salamat ata-anadan tuwılǵan 5 tuwısqanda dáliylengen.

## Derekler
Olimpiada oyınlarında Qırǵızstan bayraǵın kóteriwshilerdiń dizimi

Bul **«Olimpiada oyınlarında Qırǵızstan atınan qatnasqan bayraq kóteriwshilerdiń dizimi»**.

Bayraq kóteriwshiler Olimpiada oyınlarınıń «ashılıw máresiminde» óz mámleketiniń milliy bayraǵın kóterip shıǵadı.

## Qosımsha qarań
* Qırǵızstan Olimpiada oyınlarında

## Derekler
Qırǵızstanlı Sovet Awqamı Qaharmanlarınıń dizimi

Bul Sovet Awqamı Qaharmanı ataǵı berilgen etnikalıq qırǵızlardıń dizimi. Oǵan bul ataqqa iye bolǵan Qırǵızstan SSRınıń qırǵız emes turǵınları kirmeydi.

* Jumash Asanaliev ru
* Dayır Asanov
* Qazaq Jarkimbaev ru
* Samat Sadıkov ru
* Toqubay Tayǵaraev ru
* Ismailbek Taranchiev
* Mamasalı Teshebaev ru
* Sholpanbay Tuleberdiev ru
* Qalıynur Úsenbekov ru
* Anvarbek Chortekov ru
* Dúyshenkul Shopokov ru
* Osman Yakubov ru

## Derekler
* 
* 
* 
* Rossiya Qorǵanıw ministrliginiń maǵlıwmatlar bazası «1941—1945-jıllardaǵı Ullı Watandarlıq urısındaǵı xalıq erligi» (rus tilinde).
Çaltı (Refahiye)

**Çaltı** — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Refahiye rayonına qaraslı awıl. Xalıq sanı 2022-jılda 12 adamdı quraǵan.

## Derekler
Tınıshlıq

**Tınıshlıq** yamasa **biyǵamlıq** — tınıshsızlanıw, qozıw yamasa biymazalıqtan azat bolıwdıń psixikalıq tınıshlıq jaǵdayı. Ol sonday-aq sabırlılıq, tınıshlıq yamasa paraxatshılıq jaǵdayında bolıwdı ańlatadı. Tınıshlıq qarapayım adam ushın relaksaciya waqtında eń ańsat payda bolıwı múmkin, biraq ol júdá sergek hám sanalı jaǵdaylarda da ushırasadı. Ayırım adamlar aqıl-oydı sırtqı nársege, mısalı oqıwǵa, yamasa ishki nársege, mısalı dem alıwǵa qaratıwdıń júdá tınıshlandıratuǵının sezedi.

## Balalıq dáwirden baslaw
Nárestelik dáwirde ata-ananıń tınıshlandırıwı (terbetiw, qushaqlaw hám t.b.) ózin-ózi tınıshlandırıw uqıplılıǵınıń tiykarların saladı. Sonnan keyin ótpeli obektler tınıshlıqtı saqlawǵa járdem bere aladı, al úy haywanları óz-obektleri retinde [anıqlaw kerek] de tınıshlandırıw hám tınıshlıqtı rawajlandıradı.

## Tınıshlıqtı rawajlandırıw
Tınıshlıq — bul tájiriybe arqalı rawajlandırıwǵa hám arttırıwǵa yamasa psixoterapiya arqalı qáliplestiriwge bolatuǵın qásiyet. Bul ádette hár túrli stimullarǵa hám múmkin bolǵan, ásirese emocionallıq, itibardı buzıwshı jaǵdaylarǵa qaramastan, aqıldı tınısh saqlaw ushın shınıǵıwdı talap etedi. Unamsız emociyalar – tınısh aqıldı qáliplestiriwge háreket etip atırǵan adam ushın eń úlken mashqala bolıp tabıladı. Tınıshlıqtı alǵa súretuǵın hám rawajlandıratuǵın ayırım usıllarǵa duwa etiw, yoga, tay-chi, jekpe-jek ónerler, teatr ónerleri, baǵmanshılıq, relaksaciya shınıǵıwı, dem alıw shınıǵıwı hám meditaciya kiredi. Djon Kabat-Zinn bılay deydi: «Siziń sanalılıǵıńız tek aqıl-oyıńızdıń tınısh hám turaqlı bolıw uqıplılıǵı menen birdey kúshli boladı. Tınıshlı bolmasa, sanalılıq aynası tınıshsız hám tolqınlı betke iye boladı hám zatlardı hesh qanday anıqlıq penen sáwlelendire almaydı».

Sara Uilson tınıshlıqqa erisiw jolı retinde tańlaw/sheshimlerge ushırawdı azaytıwdı usınıs etedi.

## Kewil tınıshlıǵı
Tınıshlıq penen baylanıslı jáne bir termin — bul «paraxatshılıq». Paraxat yamasa tınısh bolǵan aqıl-oy deneniń azıraq stress gormonların islep shıǵarıwına alıp keledi; bul óz gezeginde adamǵa turaqlı emocionallıq jaǵdaydı beredi hám ómirdiń barlıq tarawlarında, sonıń ishinde nekede de jaqsı densawlıqtı bekkemleydi. Ásirese, stressli waqıyalar waqtında tınıshlıqtı saqlaw paydalı bolıp tabıladı.

## Etimologiyası
Bul termin orta ásir inglis tilindegi calme sózinen, eski francuz tilinen, góne italyan tilindegi calmo sózinen, sońǵı latın tilindegi cauma («kúnniń ıssısı», «kúnniń ıssı waqtındaǵı demalıw ornı») sózinen, hám grek tilindegi kauma (kúydiretuǵın ıssı), kaiein (kúyiw) sózinen kelip shıqqan.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Deshti Qıpshaq

**<big>Deshti Qıpshaq</big>**, **Úlken Qıpshaq**, yaki **Tatar dashti****,Poloves dalası**, **Qıpshaq dalası**, batıs Evropada **Kumaniya**  ( [], **qıpshaq dalası**; ; ;qaraqalpaqshada: Deshti Qıpshaq; ; ) — Evraziyanıń tarıyxıy aymaǵı bolıp, tómengi Dunaydan Irtısqa shekemgi Ullı Dala hám Tómengi Sırdárya hám Qırımnan Bolgariya Voljsko-Kamskiyge shekemgi aralıqta jaylasqan.

## Etimologiyası

Dáslep **Deshti Qıpshaq** ataması XI ásirde **Deshti Qıpshaq** atamasınıń avtorı Nasır Xısraw tárepinen Irtısh boylarınan kelip, 1030-jıldan baslap Xorezmge arqa jaqtan qońsı bolǵan Qaraqalpaqstan hám házirgi Qazaqstan aymaqların, sońınan Arqa Kavkaz, Azov boyı hám Arqa Qara teńiz boyı dalaların iyelegen. **Deshti Qıpshaq** atamasınıń kelip shıǵıwına baylanıslı boljawlardıń biri parsı tilindegi «Dasht» — «úlken dala», «Qıpshaq» — eń iri túrkiy qáwimlerden biri — Qıpshaqtıń atı (XI-XVI ásirlerge tiyisli parsı hám arab dereklerinde «Qıpshaq», «Xixchak», «Kichchak», «Qıpshaq», «Xifchak» dep te ataladı).

## Bóliniwi

Tarıyxıy ráwishte Deshti Qıpshaqtıń Batıs hám Shıǵıs Qıpshaqqa bólingende, olardıń shegarası Volga yamasa Jayıq (házirgi — Ural) dáryası boylap belgilengen. Batıs Qıpshaq rus jılnamalarında «Polovetskaya zemlya»(polovecler, yaǵnıy qıpshaqlar jeri), keyin ala Dikaya polya dep te atalǵan. Qırım xanlıǵı óz-ózin atawda Deshti-Qıpshaq atamasın qollanǵan. XVI-XVIII ásirlerge kelip «Deshti Qıpshaq» ataması Orta Aziya tariyxında Shıǵıs Qıpshaq (házirgi Qazaqstan) jerlerin atawda qollanılǵan.

## Tariyx

XІ ásirdiń baslarında Altay tawlarınan qıpshaqlar kelip, Oguzlar, Pechenegler hám basqa xalıqlardı Sırdáryanıń tómengi aǵısınan qısıp shıǵarıp, olardı Orta Aziya hám Arqa Qara teńiz boyınıń dalalarına kóshiwge májbúr etken. Bul waqıtqa kelip olar pútkil Qazaqstan aymaǵın (Jetiózek aymaǵınan basqa) óz qol astına alatuǵın edi. Batıs shegara Volga dáryası boylap, shıǵıs shegara Irtish dáryası boylap ótken. Solay etip, Qazaqstanda Volgadan Irtishke shekemgi aralıqta qáwimlik konfederaciya Deshti Qıpshaq dúzildi. XIII ásirlerde Deshti Qıpshaqtı Mongoliya imperiyasınıń tiykarın salıwshı hám birinshi húkimdarı Shıńǵısxan áskerleri basıp alıp, ol Jochi Ulusinıń, yaǵnıy úleslik, keyin ala óz aldına ǵárezsiz mámleket bolǵan Altın Ordanıń ózegi bolǵan. XIV ásir baslarında Altın Ordada, Ózbekxan  dáwirinde, Deshti Qıpshaqtıń úlken bóliminde mámleketlik din islam dini boldı.

## Derekler
Zazalar

**Zazalar** — Túrkiya shıǵısında jasaytuǵın Iran tilli xalıq. Sunniy musılmanları bolıp, xalıq sanı 3 mln dı quraydı.

## Derekler
Mehmed II

**Mehmed II**  (, ; ( - "basıp alıwlar atası," ) - 1444 - 1446-jılları hám 1451 - 1481-jılları húkimdarlıq etken.Sultan Murad II 1444-jılı avgustta 12 jasar balası Mehmet paydasına taxttan bas tarttı. Biraq sentyabr ayınıń ózinde Xunyadiy, Yanosh Xunyadiy basshılıǵındaģı krestliler Osmaniyler imperiyasına bastırıp kirdi hám Murat rásmiy túrde sultan bolmastan armiyaga basshılıq etti hám Varna sawashında krestlilerdi jeńdi.1446-jılı Murat II qaytadan taxtqa otırdı. 1451-jılı ákesi qaytıs bolgannan keyin taxtqa otırgan Sultan Mexmet II Osmaniyler flotın kúsheytti hám Konstantinopolǵa hújimge tayarlıq kóre basladı. Úsh jıl ótkennen keyin, 21 jasında qamal uyımlastırdı hám Shıgıs Rim (Vizantiya) imperiyası paytaxtın iyeledi, bul onıń joq etiliwin belgiledi. Basıp alıwdan keyin Mexmet Konstantinopol 330-jılı Konstantin I tárepinen Rim imperiyasınıń rezidenciyası hám paytaxtı bolganına tiykarlanıp, Caesar of Rome (, ) ataģına dawagerlik etti. Bul ataq Patriarx Konstantinopolskiy tárepinen tán alınǵan, biraq kópshilik Evropa monarxları tárepinen tán alınbaǵan.
Keyin ala Mehmed Anatoliya hám Balkanlardaǵı áskeriy kompaniyaların Bosniyaǵa shekem dawam ettirdi. Ol bir qatar sıyaıiy hám sociallıq reformalardı ámelge asırıp, ilim hám kórkem ónerdiń rawajlanıwın xoshametledi hám húkimdarlıǵınıń aqırında Konstantinopol gúllep-jasnaǵan imperiya paytaxtına aylandı. Mehmet atı menen bir qatar arxitekturalıq imaratlar atalgan: Fatih meshiti, Sultan Mehmet Fatih kópiri hám Istanbul wálayatınıń Fatih rayonı.

## Derekler
Viktoriya (kól)

**Victoriya** (Viktoriya) yáki **Nyanza-Viktoria, Ukereve** — Ekvatorial Afrikadaǵı dushshı suwlı kól. Tanzaniya, Keniya hám Uganda aymaqlarında jaylasqan. Teńiz qáddinen 1134 m biyikliktegi Shıǵıs Afrika tektonikalıq búgilmesinde jaylasqan. Maydanı 68 mıń km² (úlkenligi boyınsha dúnyada 2-orında turatuǵın duzshı suwlı kól), uz. 320 km, eni 275 km. Ortasha tereńligi 40 m, en tereń jeri 80 m. Viktoriya - Viktoriya suw saqlaģıshınıń bir bólimi. Jaǵa sızıǵınıń uz. 7 mıń km den artıq; qolaylı qoltıqları kóp, yarım ataw, ataw hám buxtalar bar. Kól átirapı biyik tegislik. Viktoriyaǵa quyılatuģın dáryalardan en úlkeni Kagera. Kólge jılına ortasha 114 km suw jıynaladı (16 km dáryalardan, 98 km jawınnan). Aq nil dáryası Viktoriyadan jılına 21 km suw alıp shıǵadı, kólden 93 km suw puwlanadı. Viktoriya suwı GES bógetı arqalı tártipke salınıp turıladı. Viktoriyada boranlar bolıp turadı. Kólde balıq kóp, qoltıq hám dáryalardıń quyar jerlerinde krokodiller ushırasadı. Jaģasında adam hám haywanlarda tripanosomoz keselligin tarqatıwshı sese shıbını tarqalǵan. Kemeshilik rawajlanǵan. Iri portları: Entebbe (Uganda), Mvanza, Bukoba (Tanzaniya), Kisumu (Keniya). Rubondo atawında milliy park shólkemlestirilgen. Viktoriyanı 1858-jılı inglis sayaxatshısı J. Spik evropalılarģa tanıstırǵan.

## Ádebiyatlar

* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
Menmenlik

**Menmenlik** yamasa **kókireklik** — bul sóylewshiniń ǵamxorlıq kórsetip óziniń joqarılıǵın bildiretuǵın ústemlik yamasa mensinbewshilik qatnasın kórsetetuǵın ádepsizliktiń bir túri. Menmenlik «qollap-quwatlaytuǵın kózqaras penen hám bóliniwshi, miyrimsiz, menmen ústemshilik, [hám] diktatorlıq sıyaqlı basqa da unamsız sózler menen baylanıslı». Menmenlik tilin qollanılıw «sáwbetlerdi buzıwı hám, waqıt ótiwi menen, salamat jámiyetlerdiń birligin buzıwı múmkin».

## Etimologiya
Sózdiń mánisi waqıt ótiwi menen ózgergen. XVIII ásirde menmenlik yamasa kókireklik — bul joqarı tegi, klass yamasa basqa da joqarı xarakteristikalar jıynaǵına iye adamnıń ózin tómen turǵan adam menen miyrimli sóylew ushın tómenletiwiniń unamlı xarakteristikasın ańlatqan sóz. XIX ásirge kelip, sóz unamsız mánige iye boldı, bunı Charlz Dikkenstiń «Dombi hám ulı» shıǵarmasında kóriwge boladı, onda qaharman «biraz menmen, biraq oǵada miyrimli» dep qarama-qarsı terminler menen súwretlengen. «Sonlıqtan, XVIII ásir prozasında menmenlik sóziniń jomart, jaqsı, miyrimli, kishipeyil hám ásirese jaǵımlı sıyaqlı kelbetlikler menen birge jiyi ushırasadı. Bul sońǵı sóz menmenlik tek etikalıq ámeliyattıń emes, al tulǵanıń da kórsetkishine aylanǵanın kórsetedi».

Bul jaǵday Viktoriya dáwirinde ózgerdi, sol waqıtta «konstruktivlik menmenlikke degen isenim tiykarınan joǵaldı hám sózdiń ózi (ayırım jaǵdaylardı esapqa almaǵanda) unamsız mánige iye boldı. Menmenlik — bul tiykarınan basqanıń esabınan ózin kórsetiwdi hám kóteriwdi bildiretuǵın túsinik; menmenlik etiw — bul óziniń ústemligin basqalardı kemsitetuǵın jol menen tastıyıqlaw edi».

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Qırǵızstan energetikası

Qırǵızstannıń 2019-jılǵı ulıwma dáslepki energiya támiynatı (TPES) 168 PJnı quradı, onıń 37% i neftten, 30% i gidroenergetikadan hám 26% i kómirden alındı. Jámi elektr energiyasın islep shıǵarıw 13,9 TWh (50 PJ) boldı, onıń 92% i mámlekettegi birden-bir áhmiyetli qayta tikleniwshi derek bolǵan gidroelektr energiyasınan alındı.

Gidroelektr energiyası Narın dáryasında jaylasqan 7 iri gidroelektrostanciya hám 12 kishirek gidroelektrostanciya tárepinen islep shıǵarıladı, olardıń ulıwma ornatılǵan quwatlılıǵı 3,07 GW quraydı. Qırǵızstan húkimeti gidroenergetika quwatlılıǵın tórt tiykarǵı joybar: «Qambar-Ata-1», Joqarı Norın kaskadı, Suusamır-Kókómeren kaskadı hám Kazarman kaskadı arqalı 4,6 GVt-qa keńeytiwdi jobalastırmaqta.

## Derekler
2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarınıń marketingi

**2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarınıń marketingi** — bul 2019-jılı Milan hám Cortina d'Ampezzo oyınlardı ótkeriw ushın óz usınısın utıp alǵan waqıttan baslanǵan uzaq múddetli kampaniya bolıp tabıladı.

## Simvollar
### Emblema
Rásmiy emblema «Keleshek» () 2021-jıl 30-martta onlayn tura-háreketli kórsetiw waqtında járiyalandı. Bul jámiyetshilik dawıs beriw jolı menen eki varianttıń birin saylap alǵan birinshi Olimpiada emblemasınanıń birine aylandı. «Keleshek» jámi 871 000 dawıstıń 74% in jıynadı. Emblema qardaǵı «26» sanınıń bir háreket penen sızılǵan stilizaciyalanǵan kórinisi bolıp, ol kishi háreketlerdiń dúnyanı ózgertiwi múmkinligi ideyasın ańlatadı. Emblema Landor Associates tárepinen islep shıǵıldı.

### Uran

2025-jıl 23-fevralda Milan-Kortina 2026 komiteti Qısqı oyınlardıń «IT's Your Vibe» («Bul seniń keypiyatıń») dep atalatuǵın uranın járiyalandı. Bul jerdegi «IT» qısqartpası xojayın mámleket Italiyanı bildiredi, sonday-aq oyınlardıń ortalıǵı hám emociyasın bayramlaw xabarın beredi.

### Tumar

Tumarlar «Tina hám Milo» 2024-jıl 7-sentyabrde 2024-jılǵı Sanremo muzıka festivalında, onlayn dawıs beriwden keyin járiyalandı. Olar ájaǵa-qarındas retinde kórsetilgen eki antropomorf as bolıp, oyınlardıń eki xojayın qalası húrmetine atalǵan. Olar Taverna qalasındaǵı mektep oqıwshıları tárepinen joybarlastırıldı.

## Korporativlik qáwenderlik

## Qosımsha qarań

* 2014-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarınıń marketingi
* 2018-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarınıń marketingi
* 2022-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarınıń marketingi

## Derekler
2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarınıń translyatorları dizimi

Milan hám Kortina-d’Ampeccodaǵı 2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınları dúnyanıń bir qatar tele-radiokompaniyaları tárepinen kórsetiledi. Aldınǵı jıllardaǵıday, Olimpiada teleradiokompaniyası xızmetleri (OBS) jergilikli teleradiokompaniyalarǵa ózleriniń kórsetiwleri ushın paydalanıwǵa beriletuǵın global signaldı islep shıǵaradı.

## Translyatorlar
Italiyada ishki pullı televideniye huqıqları Warner Bros. Discovery kompanyasına tiyisli bolıp, Evropa teleradiokompaniyalar awqamı (EBU) menen sub-licenziya kelisimi tiykarında biypul efir hám cifrlı huquqlar RAI telekompanyasına berilgen. 2023-jıl 16-yanvarda XOK óziniń Evropadaǵı kórsetiw huqıqları boyınsha TNT Sports penen kelisimin 2026-jıldan 2032-jılǵa shekem uzaytırǵanın járiyaladı. Shártnama Evropanıń 49 aymaǵında Eurosport hám Discovery+ kanallarında Jazǵı, Qısqı hám Jasóspirimler Olimpiadasınıń pullı televideniye hám striming huqıqların óz ishine aladı. Onıń aldınǵı kishi mekemesi bolǵan Discovery, Inc. hár bir mámlekettegi teleradiokompaniyalarǵa sub-licenziya beriwge juwapker bolǵan aldınǵı shártnamadan parqlı túrde, biypul efir huqıqları paketleri bir waqıtta EBU hám onıń aǵzalarına hár bir Qısqı Olimpiadanıń keminde 100 saatın kórsetiw ushın berildi. EBU aǵzası bolǵan RAI sońınan Italiyanıń biypul efir hám cifrlı huqıqları boyınsha sub-licenziya shártnamasına qol qoydı.

Oyınlardıń waqtı AQShtaǵı Super Bowl — Milliy futbol ligası (NFL) chempionatınıń hám tariyxıy jaqtan AQShta jıllıq eń kóp qaralǵan tele-kórsetiwdiń kórsetiw huqıqlarına tásir etedi, sebebi oyın sánesi onıń tariyxında ekinshi ret 2022-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarınan keyin dawam etip atırǵan Olimpiada oyınları waqıtına tuwra keledi. NFLdiń 2023 hám 2034-jılǵı qıs ayları arasındaǵı házirgi AQSh media kelisimi NBC telekompanyasına 2022, 2026, 2030 hám 2034-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınların kórsetetuǵın jılları Super Bowl huqıqların berdi. Úlken auditoriyadan paydalanıw ushın Super Bowldan keyin kórkem baǵdarlamalardıń premyeraların yamasa arnawlı epizodların kórsetiw dástúrin buzıp, NBC taǵı bir ret Super Bowl LXdan keyin birden Oyınlardıń 3-kúniniń praym-taym kórsetiwlerin efirge shıǵaradı. NBC 2026-jıl yanvarda CNBC, USA Network hám basqa kabel operaciyaların Versant dep atalatuǵın jańa kompaniyaǵa bóleklegen bolsa da, bul kabel kanallarınıń Olimpiada kórsetiwlerin dawam ettiriwi boyınsha kelisimge erisildi.

## Derekler
2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarında ornatılǵan jáhán hám Olimpiada rekordları

Italiyadaǵı 2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarında konkide júriwdiń hár túrli baǵdarları boyınsha 4 Olimpiada rekordı (OR) ornatıldı.

## Short-trek

## Konkide júriw sportı

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Rásmiy sayt
2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarınıń jabılıw máresimi

**[[2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınları|2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarınıń]] jabılıw máresimi** 2026-jıl 22-fevralda Italiyanıń Verona qalasındaǵı Verona Arenada bolıp ótedi. Bul 2034-jılǵı Yuta Qısqı Olimpiada oyınlarına shekem stadionda ótkeriletuǵın eń aqırǵı Qısqı Olimpiada oyınlarınıń jabılıw máresimi boladı.

Olimpiada hartiyası tárepinen belgilengendey, ilajlar bul xalıqaralıq sport jarısınıń rásmiy jabılıw máresimin, sonıń ishinde juwmaqlawshı sózlerdi, bayraqlardı kóteriwdi, sportshılar paradın hám Olimpiada bayraǵın tapsırıwdı, sonday-aq házirgi hám kelesi iyesi mámleket — Francuz Alp tawlarındaǵı 2030-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınları ushın Franciyanıń mádeniyatı hám tariyxın kórsetetuǵın kórkem tamashanı óz ishine alıwı kútilmekte. Bul XOK prezidenti Kirsty Coventry basshılıǵındaǵı birinshi Olimpiada oyınlarınıń jabılıw máresimi boladı.

## Gimnler
*  Italiya mámleketlik gimni – Anıqlanadı
*  Greciya mámleketlik gimni – Anıqlanadı
*  Olimpiada gimni – Anıqlanadı
*  Franciya mámleketlik gimni – Anıqlanadı

## Qatnasqan joqarı dárejeli tulǵalar

## Derekler
Milan Olimpiada awılı

**Milandaǵı Olimpiada awılı** — 2026-jıldıń fevral hám mart aylarında Milan hám Kortina-d’Ampeccoda bolıp ótetuǵın 2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınları hám 2026-jılǵı Qısqı Paralimpiada oyınlarına qatnasatuǵın sportshılardı qabıllaytuǵın Olimpiada awıllarınıń biri esaplanadı. Bul Oyınlar dawamında sportshılardı qabıllaytuǵın altı Olimpiada awılınıń biri.

## Tariyxı
Skalo-Romananı qayta rawajlandırıw joybarınıń bir bólegi retinde qurılǵan bul kompleks joybarı COIMA kóshpes múlk kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan hám Amerikanıń «Skidmore, Owings & Merrill» arxitektura firması tárepinen joybarlastırılǵan. Joybar 2021-jıl iyul ayında tanıstırıldı, onı tapsırıw bolsa 2025-jıl iyul ayına jobalastırılǵan edi. 30 ay dawam etken qurılıs jumısları 2025-jıl iyunda, belgilengen múddetten bir ay aldın juwmaqlandı. Kompleks 2025-jıl 30-sentyabrde hákimiyat uyımları, investorlar hám basqa mápdar tárepler qatnasıwındaǵı máresimde jámiyetshilikke tanıstırıldı hám kelesi kúni «Milan-Kortina 2026» fondına tapsırıldı.

Oyınlar waqtında ol 1 500 rezidentti qabıllaydı. Awıldı 2026-jıl 2-fevral dúyshembi kúni Kirsti Koventri rásmiy túrde ashtı.

Oyınlardan keyin COIMA bul kompleksti Milanda oqıytuǵın studentler ushın jataqxanaǵa aylandırıwdı jobalastırmaqta. Park hám Olimpiada maydanı qasındaǵı temir jolǵa jaqın jaylasqan imaratlar arzan turaq jaylarǵa aylandırıladı. Bunnan basqa, «Olimpiada awılı maydanı» (Olympic Village Plaza) birinshi qabatında dúkanlar, barlar, restoranlar hám kafeler jaylasqan jámiyetlik maydanǵa aylanadı. Maydanda, sonday-aq, fermer bazarları hám hár túrli jámiyetlik ilajlar ushın arnalǵan ashıq maydanlar da boladı.

## Táriypleniwi
Jańa Skalo-Romana rayonınıń batıs bóliminde jaylasqan awıl shama menen  maydandı iyeleydi. Kompleks jańadan qurılǵan altı imarattan, burınnan bar bolǵan eki sanaat imaratınan hám Olimpiada maydanından turadı.

## Qosımsha qarań
* Olimpiada awılları dizimi

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarınıń milletler paradı

Milan hám Kortina-d’Ampeccodaǵı 2026-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarınıń ashılıw máresimi sheńberindegi **Milletler paradi** waqtında qatnasıwshı hár bir mámlekettiń sportshıları hám rásmiy shaxsları ózleriniń bayraǵı hám taqtaysha kóteriwshisi, sońınan San Siro stadionına (hám basqa orınlarǵa) kirip keldi. Hár bir bayraqtar ya sol mámlekettiń Milliy Olimpiada Komiteti, yaki sportshılardıń ózleri tárepinen saylap alındı.

## Parad tártibi
Dástúr boyınsha, Olimpiadanıń tiykarshısı retinde Greciya birinshi bolıp kirdi, al iye mámleket retinde Italiya eń aqırında kirdi. Xalıqaralıq Olimpiada Komiteti tárepinen Tokiodaǵı 2020-jılǵı Jazǵı Olimpiada oyınlarında engizilgen jańa qaǵıydaǵa muwapıq, Yutadaǵı 2034-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarınıń ótkiziwshisi retinde Amerika Qurama Shtatları aqırınan úshinshi bolıp, al Francuz Alp tawlarındaǵı 2030-jılǵı Qısqı Olimpiada oyınlarınıń ótkiziwshisi retinde Franciya aqırınan ekinshi bolıp kirdi. Ortadaǵı barlıq basqa milletler ótkiziwshi mámlekettiń tili bolǵan italyan tiliniń álipbe tártibi boyınsha kirdi.

Tayvan «Qıtay Taypeyi» retinde qatnasıp, **C** emes, bálki, **T** háripi astında paradqa shıqtı. Chexiya Respublikası «Czechia» (Chexiya) retinde, Túrkiya bolsa «Türkiye» retinde kirdi.

### Rossiya hám Belorussiya sportshılarının qatnasıwı

Rossiya hám Belorussiyanıń Olimpiada komitetleri 2022-jılǵı Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwinen keyin elege shekem toqtatılǵan jaǵdayda qalıp atır. Xalıqaralıq Olimpiada Komiteti 2025-jıl sentyabr ayında Rossiya hám Belorussiya sportshılarına 2026-jılǵı Oyınlarda «Jeke biytárep sportshılar» retinde qatnasıwǵa ruxsat beriliwin hám olardıń 2024-jılǵı Jazǵı Olimpiada oyınlarındaǵıday milletler paradında wákilligi bolmaytuǵınlıǵın járiyaladı.

## Orınlar
Oyınlar tórt geografiyalıq klasterge bólingenligi sebepli, Milletler paradı tórt orında ótkerildi: Milandaǵı San Siro stadionı, Kortina qala orayı, Predaccodaǵı «Giuseppe Dal Ben» shańǵıdan sekiriw arenası hám Livinodaǵı qar parkı. Mámleketlerge, hátte, barlıq sportshıları bir orında bolsa da, eki bayraqtardı belgilewge ruqsat berildi; ótkeriwshi mámleket retinde Italiyanıń tórt bayraqtarı boldı.

## Dizim
Tómende hár bir mámlekettiń bayraqtarları dizimi keltirilgen. Dizim milletler paradına shıǵıw gezegi boyınsha tártiplengen. Atamalar XOK tárepinen belgilengen rásmiy atamalar boyınsha, al italyansha atamalar Olimpiada oyınları boyınsha Milan-Kortina Shólkemlestiriw Komiteti tárepinen belgilengen rásmiy atamalar boyınsha berilgen.

## Derekler
Qırǵızstannıń mámleketlik simvolları

**Qırǵızstannıń mámleketlik simvolları** Qırǵızstan Konstituciyasınıń 6-statyası menen belgilengen. Olar Mámleketlik bayraq, Mámleketlik gerb hám Mámleketlik gimnnen ibarat.

## Simvollar

### Mámleketlik gimn

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Qırǵızstannıń milliy simvolları
Shatasıw

Psixologiyada **shatasıw** — albıraǵan yamasa túsiniksiz bolıw sapası yamasa emocionallıq jaǵdayı. «Ótkir psixikalıq shatasıw» termini kóbinese Awırıwlar hám olarǵa baylanıslı densawlıq máseleleriniń xalıqaralıq statistikalıq klassifikaciyası hám medicinalıq tema atamaları basılımlarında patologiyanı táriyiplew ushın deliriy termini menen birdey mánide qollanıladı. Olar baǵdarlawdı, yaǵnıy ózin waqıt, orın hám jeke sáykeslik boyınsha dúnyada durıs jaylastırıw uqıplılıǵın joǵaltıwǵa tiyisli. Psixikalıq shatasıw geyde tártipke salınǵan sananıń buzılıwı (sızıqlı oylawdı joǵaltıw) hám este saqlaw qábiletin joǵaltıw (aldıńǵı waqıyalardı durıs eske túsiriw yamasa jańa materialdı úyrene almaw) menen birge keledi.

## Etimologiya
Shatasıw sózi latın tilindegi «confundo» sózinen kelip shıqqan, ol «shatastırıw, aralastırıw, birlestiriw, birge quyıw, tártipsizlik, aralasıw» degen mánislerdi bildiredi.

## Sebepleri
Shatasıw dári tásirinen yamasa salıstırmalı tez miy funkciyasınıń buzılıwınan payda bolıwı múmkin. Ótkir shatasıw kóbinese deliriy (yamasa «ótkir shatasıw halatı») dep ataladı, degen menen deliriy kóbinese ápiwayı shatasıwdan góre kóbirek buzılıwlardı óz ishine aladı. Bul buzılıwlarǵa dıqqattı jámley almaw; sanadaǵı hár qıylı buzılıwlar hám waqıt yamasa keńislik baǵdarın joǵaltıw kiredi. Aqıl-oydıń shatasıwı sonday-aq sozılmalı organikalıq miy patologiyalarınan, mısalı demenciyadan da payda bolıwı múmkin.

### Differencial diagnoz
Dári-dármaqlardan payda bolǵan ótkir shatasıwdıń eń keń tarqalǵan sebepleri — dopaminergikalıq dáriler (Parkinson keselligin emlew ushın qollanılatuǵın), diuretikler, triciklik, tetraciklik antidepressantlar hám benzodiazepinler yamasa alkogol bolıp tabıladı. Jası úlken adamlar, ásirese aldın ala demenciyaǵa iye bolǵanlar, dári sebepli payda bolǵan ótkir shatasıw halatlarına eń kóp ushıraydı. Jańa izertlewler D vitamininiń jetispewshiligi menen kognitiv buzılıw (oǵan «tutas miy» de kiredi) arasında baylanıs bar ekenin kórsetpekte.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Çatköy (Refahiye)

**Çatköy** — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Refahiye rayonına qaraslı awıl. Xalıq sanı 2022-jılda 73 adamdı quraǵan.

## Derekler
Táwbe

**Táwbe** — táwbege keliw, táwbe etiw, raydan qaytıw, ózin páske alıw, shúkirlik etiw, qálpine keliw, táwbe qılıw. Ádette toba yamasa táwbe — ókiniw hám moyınlawdı bildiredi. 

**Toba** — bir nársege tańlanıwdı yamasa ıraydan qaytıp, ózinen-ózi shúkirlik etip qanaatlanıwdı bildiredi. Mısalı: *Ájep boldı balam dep, Qabıl boldı tobań dep* («Alpamıs»)*.*

**Toba qılıw:**

* shúkirshilik etiw, táwbege keliw;
* hayran bolıw, táslim qalıw.

Mısalı: *Eshek qılǵan sumlıǵına toba qılıp, qostan qutıldı* («QQ. x. e.»).

## Derekler
Batıllıq

**Batıllıq** uyalshaqlıqtıń qarama-qarsısı. Batıl bolıw táwekelge qaramastan islerdi pitkeriwge tayar bolıwdı bildiredi.

Mısalı, jámiyetlik qatnas kontekstinde, **batıl** adam sociallıq jaǵdaylarda uyat yamasa qabıl etilmew qáwpine barıwǵa, yamasa etiket yaki sıpayılıq qaǵıydaların buzıwǵa tayar bolıwı múmkin. Júdá batıl adam agressiv túrde aqsha sorawı, yamasa birewdi ótinishti orınlawǵa úziliksiz májbúrlewi múmkin.

Batıl sózi sonday-aq betke aytar sóziniń sinonimi retinde qollanılıwı múmkin; mısalı, bala úlkenge húrmetsizlik kórsetkeni yamasa jaman minez-qulıq kórsetkeni arqalı «batıl» bolǵanı ushın jazalanıwı múmkin.

Batıllıq filosofiyalıq qásiyet retinde áyyemgi grekler tárepinen joqarı bahalanǵan.

Batıllıqtı mártlik penen salıstırıwǵa boladı, sebebi sońǵısı qorqınıshqa iye bolıwdı, biraq oǵan qarsı turıwdı bildiredi.

## Táriyip
Minez-qulıq ekologiyasında, uyalshaq⟷batıl úziliksizligi ol adamlarda hám ayırım basqa túrlerde bolǵanlıqtan izertlenedi. Uyalshaqlıq hám batıllıq «táwekel etiwge beyimlilikti» kórsetedi. Batıl adamlar basım bolıwǵa (ústemlik etiwge) beyim, bul batıllıq penen sociallıq ústemlik arasında baylanıs bar ekenin ashadı.

Al **batıl** sózi — bul qaytpaytuǵın, taysalmaytuǵın, tayınbaytuǵın, ǵayrat, qaysar, er júrekli, kúshli degen mánislerdi bildiredi. Batılı barıw — júreksiniw, batırsınıw. **Batıllıq** sózine — qaytpawshılıq, tayınbawshılıq, burılmawshılıq, júreklilik, aybatlılıq dep táriyip berilgen. 

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Jeńiliwshilik

**Jeńiliwshilik** — bul kóbinese unamsız mánis beretuǵın gúressiz jeńilisti qabıllaw. Onı psixologiyadaǵı pessimizm menen baylanıstırıwǵa boladı hám geyde fatalizm yamasa determinizm menen sinonim retinde qollanılıwı múmkin.

Siyasatta jeńiliske iseniw adamnıń qarsılas partiya menen birge islesiwi dep qabıl etiliwi ushın qollanıladı. Urıs waqtında hám urıs sızıqlarında jeńiliwshilik opasızlıq penen sinonim. Bul termin urısıwdan bas tartatuǵın yamasa óz frakciyasınıń milliy siyasatı haqqında gúman bildiretuǵın áskerlerdi qamtıydı. 

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Qorqınıshlılıq

**Qorqınıshlılıq** — bul qorqınıshlı bolıw jaǵdayı, yamasa birewge hám/yamasa bir nársege qorqınısh yaki tınıshsızlıqtıń jaǵımsız sezimin payda etiw. Belgili bir qásiyetler yamasa xobbiler adamlardı basqalarǵa qorqınıshlı etip kórsetiwi múmkin; qorqınısh yamasa qorqınıshlı nársege qızıǵıwshılıq «qorqınıshlı» bolıp kóriniwi múmkin, hám kóbinese buzıq yamasa jırtqısh minez-qulıqtı kórsetetuǵın adamlar «qorqınıshlı adamlar» dep ataladı. Internet, ásirese sociallıq medianıń ayırım funkciyaları, barǵan sayın qorqınıshlı dep táriyiplengen. Adam Kotsko qorqınıshlılıqtıń házirgi túsinigin Freydtiń «quldıraw» túsinigi menen salıstırǵan. Termin jáne paranormal yamasa tábiyattan tıs qubılıslardı táriyiplew ushın da qollanılǵan, ayırım adamlarda irracional qorqınısh bolǵan fobiyalar bar, olar bir nárseni qorqınıshlı etip kóriwi múmkin. Bir neshe mádeniyatlardıń kóplegen belgili ádebiyatlarında ushırasatuǵın ulıwma mısal - Ella Devis.

## Tariyx hám izertlewler
Abstrakt túrde «qorqınıshlılıq» sezimi subektiv: mısalı ayırım quwırshaqlar qorqınıshlı dep táriyiplengen, al bir nárseniń birewge «qorqınıshlı» yamasa «tańqalarlıq» bolıp kóriniwi basqa birewge ulıwma normal kóriniwi múmkin, sebebi túsinik adamnan adamǵa qaray ózgeredi.

Denede juwlaw sezimine qatnas jasaytuǵın «qorqınıshlı» kelbetligi birinshi ret 1831-jılı qollanılǵan, biraq «the creeps» (qorqınısh) terminin Charlz Dikkens óziniń 1849-jılǵı «Devid Kopperfild» romanında oylap tapqan hám keń tarqatqan.

XX ásir dawamında eriksiz celibat hám qorqınıshlılıq arasında baylanıs ornatıldı.

Qorqınıshlılıq túsinigi jaqında ǵana sociallıq media marketinginde formal túrde qarastırıla basladı.

Qorqınıshlılıq sezimi, jıllar dawamında sózdiń keń tarqalǵan kúndelikli qollanıwına qaramastan, jaqında ǵana psixologiyalıq izertlewdiń obektine aylandı. Noks kolledjinen Frensis T. Makendryu qorqınıshlılıq boyınsha empirikalıq izertlew ótkergen birinshi psixolog boldı.

## Sebepleri
Qorqınıshlılıq halatı Uatt hám basqalar ótkergen izertlewde «qorqıw, nervi shıǵıw, qáweterleniw yamasa táshwishleniw», «ıńǵaysız yamasa qolaysız», «qorǵawsız yamasa buzılǵan» sezimleri menen baylanıstırılǵan: 61 Bul halat qorqınıshlı elementtiń qatnasında payda boladı, ol jeke adam yamasa, jaqında bayqalǵanday, jańa texnologiyalar bolıwı múmkin.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Súykimli agressiya

**Súykimli agressiya**, sonday-aq **oynaqı agressiya** yamasa **djigil** dep te ataladı, bul hesh qanday zıyan keltirgisi kelmey, súykimli dep qabıl etiletuǵın nárselerdi qısıwǵa yamasa tislewge degen umtılıs. Bul dimorflı kórinistiń keń tarqalǵan túri, onda adam unamlı hám unamsız kórinislerdi bir waqıtta retsiz túrde basınan keshiredi. Súykimli agressiyanı basınan keshirip atırǵan adamlar súykimli náresteni, haywandı yamasa zattı qısıw, shımshıw yamasa tislew qálewi menen jaqların yamasa mushların qısıwı múmkin. Ereseklerdiń shama menen yarımı súykimli agressiyanı basınan keshiretuǵının xabarlaydı.

## Terminologiya
Sociallıq psixolog Oriana Aragon hám kásiplesleri 2015-jılı járiyalanǵan izertlew maqalasında súykimli agressiya qubılısın anıqladı. Olar sonday-aq bul tájiriybelerge «oynaqı agressiya» degen alternativ termindi qollandı, onı bılay anıqladı:

### Basqa tillerde
Súykimli agressiya túsinigi kóp tillerde hár túrli terminler menen sáwlelendiriledi.

Tagalog tilindegi gigil sózi súykimli bir nársege baylanıslı quwanıshtıń ústem sezimin, sonday-aq onı qısıw qálewin táriyipleydi. Indoneziya tilindegi gemas sózi súykimli bir nárseni buwıw qálewi sezimin táriyipleydi. Gigil hám gemas sózleriniń bir nársege qattı ashıwlanıw hám ashıwdı bildiriwdiń alternativ mánileri bar. 

Malay tilindegi geram sózi de kóp mánili, onıń mánileri súykimli bir nársege súyispenshilik-jekkóriw ashıwın bildiriw, onı súyispenshilik penen qısıw qálewin payda etiw hám qanaatlanbaw sezimin de táriyiplew menen baylanıslı.

Tay tilindegi man khiaao dizbegi adam, kóbinese adamlar yamasa haywanlarǵa baylanıslı, olar «sonday súykimli» bolǵanı ushın olardı «jep qoyǵısı keledi» degendi ańlatadı. Man feyili tikkeley «lázzetleniw» dep awdarıladı, al khiaao «azıw tis» yamasa «iyt tisi» dep awdarıladı.

Chamorro tilinde «ma'goddai» termini bar. Bul birewdiń jaǵımlı tolıq kelbetine tańlanǵanda payda bolatuǵın kúshli sezimlerdi, adamdı shımshıw, qısıw yamasa tunshıqtırıp súyiwge talpınısın payda etetuǵındı táriyipleydi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
2026-jıl fevralda qaytıs bolǵanlar

### 28

### 27

### 26
* Utsav Charan Das, 80, hindistanlı oyınshı.

### 25

### 24

### 23
* Tajixal Qudaybergenova, ?, qaraqalpaqstanlı pegagogika ilimpazı.

### 22

### 21

### 20

### 19

### 18
* Nicolaas Marinus Hugenholtz, 101, niderlandiyalı fizik.

### 17
* Anna dePeyster, 81, britaniya-avstraliyalı jurnalist hám jazıwshı.

### 16
* Semyon Gluzman, 79, ukrainalı psixiatr hám insan huqıqları belsendisi.
* King Liu, 91, tayvanlı velosiped islep shıǵarıwshı, Giant Bicycles tiykarın salıwshı.

### 15
* Bruno Cipolla, 73, italiyalı eskek esiwshi.

### 14
* Halil Gjoni, 87, albaniyalı siyasatshı.

### 13
* Qamar Ali Axun, 68, hindistanlı siyasatshı.

### 12
* Bojena Dıkel, 77, polshalı aktrisa.
* Juhan Habicht, 72, estoniyalı awdarmashı hám jazıwshı.

### 11
* Qállibek Kamalov, 99, qaraqalpaqstanlı siyasatshı.

### 10
* Vasco Ascolini, 88, italiyalı fotograf.

### 9
* Lynton Wilson, 85, kanadalı biznes basqarıwshı, McMaster universiteti kancleri (2007–2013).

### 8
* Franco Nuovo, 72, kanadalı jurnalist hám telebaslawshı.

### 7
* Mike Cruise, 78, britaniyalı astronom.

### 6
* Blessed Geza, 82–83, zimbabveli siyasatshı hám urıs veteranı.

### 5
* Chezare Ruperto, 100, italiyalı sudya.

### 4
* Surayya Qabıl, 85, Saudiya Arabstanlı shayıra.

### 3
* Elizabeth Barret, 74, amerikalı hújjetli film rejissyorı.

### 2
* Gabor Boritt, 86, amerikalı tariyxshı.

### 1
* Jean Widmer, 96, shveycariyalı grafikalıq dizayneri.

## Derekler
Jean Widmer

**Jean Widmer** (1929-jıl 31-mart, Thurgau, Shveycariya — 2026-jıl 1-fevral, Parij, Franciya) — Shveycariya hám Franciya grafikalıq dizayneri.

Widmer Cyurix kórkem óner hám ónermentshilik mektebinde tálim alǵan hám 1950-jılları jámiyetlik belgilerdi hám jol infrastrukturasın jańalaw maqsetinde Franciyaǵa kóshken. Ol Franciyada tipografiyanı óz dizaynlarınıń elementi retinde qollaǵan dáslepki dizaynerlerdiń biri boldı. Ol, sonday-aq, Pompidou orayı (Centre Pompidou) logosınıń dizaynın da jaratqan.

Widmer 2026-jıl 1-fevralda 96 jasında Parij qalasında qaytıs boldı.

## Sıylıqları
* Kórkem óner hám ádebiyat ordeni oficeri (1991)
* Húrmetli Legion iyesi (2012)
* Shveycariya dizayn sıylıǵı (2017)

## Derekler
Elizabeth Barret

**Elizabeth Barret** (1951-jıl 19-noyabr — 2026-jıl 3-fevral) — amerikalı hújjetli film rejissyorı. Ol Appalachi hám Shıǵıs Kentukkini hújjetlestiriwi menen júdá tanımalı. Barret 2026-jıl 3-fevralda 74 jasında qaytıs boldı.

## Filmografiyası
* «Quilting Women» (1980)
* «Hand-carved» (1980)
* «Coalmining Women» (1982)
* «Long Journey Home» (1987)
* «Stranger with a Camera» (2000)

## Sıylıqları
* 2000-jılǵı «Sundance» kinofestivalı — «Hújjetli film» boyınsha Úlken tóreshiler sıylıǵına ılayıq kórildi;
* 2000-jılǵı Xalıqaralıq hújjetli filmler awqamı — «IDA sıylıǵı» (Tola metrajlı hújjetli filmler) boyınsha nominaciyalanǵan;
* 2000-jılǵı San-Francisko xalıqaralıq kinofestivalı — «Film hám Video — Tariyx» boyınsha «Gúmis shpıl» (Silver Spire) sıylıǵın utqan;
* 2012-jıl: Dóretiwshilik kórkem óner boyınsha «Guggenxaym stipendiyası» — Djohn Saymon Guggenxaym estelik fondınan «Portraits and Dreams: A Revisitation» miyneti ushın Vendi Evaldtıń menen birge fotoxudojnik retinde alǵan.

## Derekler
Surayya Qabıl

**Turaya Muhammad Abdul Qadır Qabil** (geyde **Gabel** dep te jazıladı, ; 1940-jıl — 2026-jıl 4-fevral) — Saudiya Arabstanlı shayıra hám jurnalist.

## Ómiri hám karerası
Qabil 1940-jılı Djiddada tuwılǵan hám Beyruttaǵı Milliy kolledjdi pitkergen.

1963-jılı «Jılaǵan ritmler» (*The Weeping Rhythms*) miynetiniń shıǵıwı menen, ol Xidjazda poeziya toplamın basıp shıǵarǵan birinshi saudiya hayalı boldı; ol 1950 hám 1960-jılları Saudiya ádebiyatında tanımalı bolǵan Fatna Shakir, Abdiya Khayyat hám Huda Dabbagh sıyaqlı aymaqtaǵı bir qatar hayallardıń biri edi. Toplam úlken tabısqa eristi hám onıń kóplegen qosıqları ataqlı qosıqlardıń tiykarı boldı, biraq bul onıń birden-bir poeziya kitabı bolıp qaldı.

Ol jurnalist retinde de belsendi bolıp, 1986-jıldan 1987-jılǵa shekem «Zina» jurnalınıń bas redaktorı bolıp isledi, sonday-aq «al-Bilad» hám «Ukaz» gazetalarında redaktor boldı

Qabil 2026-jıl 4-fevralda 85 jasında Djiddada qaytıs boldı.

## Derekler
Chezare Ruperto

**Chezare Ruperto** (1925-jıl 28-may, Filadelfiya, Italiya — 2026-jıl 5-fevral, Rim, Italiya) — italiyalı sudya. Ol 1993-jıldan 2002-jılǵa shekem Konstituciyalıq sudıń aǵzası bolıp xızmet etken hám 2001-jıldan 2002-jılǵa shekem onıń prezidenti bolǵan.

Ruperto 2026-jıl 5-fevralda Rim qalasında 100 jasında qaytıs boldı.

## Derekler
King Liu

**King Liu** (; 1934-jıl 2-iyul — 2026-jıl 16-fevral) — Tayvannıń velosiped islep shıǵarıwshı Giant Bicycles kompanyasınıń tiykarshısı.

Liu Giant kompanyasına tiykar salǵanǵa shekem ózi velosipedshi bolmaǵan. Biraq, 2007-jılı, 73 jasında ol velosipedte pútkil Tayvandı aylanıp shıqtı, al 75 jasında Pekinnen Shanxayǵa deyin velosipedte bardı.

Liu Tayvandaǵı YouBike sistemasınıń jaratılıwındaǵı tiykarǵı qatnasıwshılardıń biri boldı.

Liu 2026-jıl 16-fevralda 91 jasında qaytıs boldı.

## Derekler
Semyon Gluzman

**Semen Fishelyovich Gluzman** (; 1946-jıl 10-sentyabr, Kiev — 2026-jıl 16-fevral) — ukrainalı psixiatr hám insan huqıqları qorǵawshısı bolıp tabıladı.

Ol sonday-aq «Ukraina psixiatrlar awqamı»nıń prezidenti hám tiykarshısı, «Amerika-Ukraina insan huqıqları boyınsha byurosı»nıń tiykarshısı, «Urıs hám totalitar rejim qurbanları ushın xalıqaralıq medicina reabilitaciya orayı»nıń direktorı, Ukrainanıń Miynet hám sociallıq siyasat ministrligi janındaǵı Ekspertler keńesiniń aǵzası esaplanadı. Ol sonday-aq, «Babiy Yar» komitetiniń teń baslıǵı, burınǵı dissident hám siyasiy tutqın bolıp tabıladı. Onıń medicina ilimleri doktorı ilimiy dárejesi bar.

## Biografiyası
Ákesi medicina ilimleri doktorı Fishel Gluzman (1904–1987) bolǵan. 1968-jılı ol Kiev medicina institutın pitkerdi. Oqıwdı tamamlaǵannan keyin Gluzman Ukraina psixiatriya emlewxanalarında jumıs basladı hám Qara teńizden onsha uzaq bolmaǵan Dnepropetrovsk qalasındaǵı Arnawlı psixiatriya emlewxanasına jumısqa shaqırıldı.

Semen Gluzman Sovet Awqamında dissidentlerge qarsı psixiatriyadan jaman maqsette paydalanıwǵa ashıqtan-ashıq qarsı shıqqan birinshi psixiatr boldı. 1971-jılı Gluzman Sovet Awqamındaǵı insan huqıqlarınıń buzılıwına qarsı shıqqan general Petro Grigorenko boyınsha sırttan psixiatriyalıq esabat jazdı. Gluzman Grigorenkonıń ruwxıy jaǵdayı saw ekenligi hám onıń siyasiy sebeplerge baylanıslı psixiatriya emlewxanalarına jiberilgenligi haqqında juwmaqqa keldi. 1970-jıllardıń aqırı hám 1980-jıllardıń basında Gluzman Grigorenkonı aqıldan azǵan degen ayıplawdan qorǵaǵanı ushın jeti jıl miynet lagerinde hám úsh jıl Sibiryade súrginde bolıwǵa májbúr boldı. 1977-jıl 28-noyabrde Amnesty International Gluzmandı ózleriniń siyasiy isenimi ushın qamalǵan 92 medicina xızmetkeri dizimine qostı. Qamaqta bolǵan waqtında Gluzman hám onıń kameralası Vladimir Bukovskiy birgelikte rus tilinde basılǵan «Dissidentler ushın psixiatriya boyınsha qollanba» (A Manual on Psychiatry for Dissidents) miynetin jazdı. Bul miynet sonday-aq, ingliz, francuz, italyan, nemis hám dan tillerinde járiyalandı.

1980-jıllarda Gluzman (etnikalıq jaǵınan evrey) «amerikalı evreyler sinagogalarınan jiberilgen adamlar» hám, hátte, sovet mansaplılarınıń Izrailge kóship ketiw boyınsha usınısların biykarladı.

1991-jılı Gluzman ǵárezsiz organ retinde Ukraina psixiatriya awqamın (UPA) qurdı hám psixiatriya shıpakerleri tárepinen puqaralıq huqıqlarınıń buzılıwı boyınsha shaǵımlardı kórip shıǵıw ushın komissiya dúzildi.

Onıń qaytpaslıǵı hám etikalıq psixiatriyaǵa sadıqlıǵı ushın 1980-jılı Gluzmanǵa Amerika psixiatriya awqamınıń Sıylı aǵzası hám Korollik psixiatrlar kolledjiniń Húrmetli aǵzası ataqları berildi.

2008-jılı Semen Gluzman Pragada bolǵan Dúnyalıq psixiatrlar awqamınıń XIV kongressinde Psixiatriyadaǵı insan huqıqları boyınsha Jeneva sıylıǵı menen sıylıqlandı. Bul sıylıq oǵan ayrıqsha qaytpaslıǵı hám gumanizm ideallarına sadıqlıǵı, siyasiy dissidentlerge qarsı psixiatriyadan paydalanıwdan bas tartqanı hám de Ukrainadaǵı ruwxıy densawlıq xızmetin reformalaw waqtında etikalıq principlerdi tarqatqanı ushın berildi.

## Derekler
Franco Nuovo

**Franco Nuovo** (1953-jıl 11-sentyabr — 2026-jıl 8-fevral) — kanadalı jurnalist hám telebaslawshı.

## Ómiri hám karerası
 hám Université de Montréaldegi oqıwınan soń, ol «Ici Radio-Canada Première» kanalınıń «Je l'ai vu à la radio» kórsetiwiniń uzaq jıllıq baslawshısı boldı. 1980-jıldan 1986-jılǵa shekem ol «» jurnalına óz úlesin qostı hám 2009-jılı jeke blogın jarattı. 2010-jıldan 2011-jılǵa shekem ol «ICI Radio-Canada Télé» ushın «Six dans la cité» jurnalı menen birge islesken.

Nuovo 2026-jıl 8-fevralda 72 jasında júrek toqtawınan qaytıs boldı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
*
Lynton Wilson

**Lynton Ronald 'Red' Wilson**, OC (1940-jıl 3-aprel — 2026-jıl 9-fevral) — kanadalı biznes-basqarıwshı. Ol Nortel hám CAE kompaniyalarında basqarma baslıǵı, BCEdiń bas atqarıwshı direktorı hám DaimlerChryslerdiń korporativlik direktorı bolıp xızmet etken.

## Ómiri hám karerası
Wilson Ontario shtatınıń Port Colborne qalasında tuwılıp ósken hám Port Colborne High School mektebinde bilim alǵan. Ol sırtqı isler xızmetine kiriwden aldın McMaster universitetinde bakalavr dárejesine iye boldı. Vena hám Yaponiyadaǵı xızmetlerinen keyin Wilson Cornell universitetinde oqıtıwshı asisenti boldı hám sol jerde ekonomika boyınsha magistr dárejesine eristi.

Korporativlik dúnyaǵa qádem qoyıp, Wilson 1969-jıldan 1971-jılǵa shekem John Labatt Ltd. kompanyasında korporativlik ekonomist hám ekonomikalıq izertlewler direktorı lawazımın iyeledi, sońınan Federal húkimette industrial izertlew hám islep shıǵıw siyasatı boyınsha koordinator boldı.

Wilson 1974-jılı MacMillan Bloedel kompanyasında vice-prezidentlik hám direktorlıq lawazımın qabıllaw ushın jáne húkimetten ketti, biraq 1977–78-jılları atqarıwshı direktor, sońınan 1978–1981-jılları Ontario húkimetiniń sanaat hám turizm ministri orınbasarı bolıp mámleketlik xızmetke qaytıp keldi.

1981-jılı jáne bir ret korporativlik dúnyaǵa qaytqan Wilson Redpath Industries Ltd. kompanyasınıń prezidenti hám bas atqarıwshı direktorı (CEO) boldı, keyinirek 1988-jılı baslıq lawazımına kóterildi. 1989-jılı ol Bank of Nova Scotia bankiniń baslıq orınbasarı etip tayınlandı. Wilson 1990-jılı Kanadanıń eń iri telekommunikaciya kompanyası bolǵan BCE Inc. prezidenti hám bas operacion direktorı (COO) boldı, 1992-jılı prezident hám bas atqarıwshı direktor etip tayınlandı hám 1993-jılı baslıq lawazımın da qosıp aldı. Wilson 1998-jılı baslıq lawazımınan basqa barlıq xızmetlerinen ketti, biraq 2000-jılǵa shekem direktorlar keńesiniń baslıǵı bolıp islewdi dawam ettirdi. 2000 hám 2005-jıllar aralıǵında ol Nortel kompanyasınıń baslıǵı boldı.

Wilson kóplegen húrmetli dárejelerge iye boldı hám 1997-jılı Kanada ordeniniń oficeri etip tayınlandı. Keyingi ómirinde ol Nortel Networks, CAE Inc. hám Daimler AG sıyaqlı kompanyalar menen baylanısta bolıwdı dawam ettirdi, sonday-aq 2007-jıldan 2013-jılǵa shekem ózi oqıǵan McMaster universitetiniń kancleri bolıp xızmet etti.

Wilson 2026-jıl 9-fevralda 85 jasında qaytıs boldı. Onnan hayalı Brenda, úsh perzenti hám aqlıqları qaldı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* McMaster universitetiniń kancleri sıpatındaǵı biografiyası
* Empire klubında sóylegen sózi ushın kirispe sıpatındaǵı biografiyası
Çıragediği (Refahiye)

**Çıragediği** — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Refahiye rayonına qaraslı awıl. Xalıq sanı 2022-jılda 52 adamdı quraǵan.

## Derekler
Vasco Ascolini

**Vasco Ascolini** (1937-jıl 10-may, Reggio Emilia, Italiya — 2026-jıl 10-fevral, Reggio Emilia, Italiya) — italiyalı fotograf.

1973-jıldan 1990-jılǵa shekem ol Reggio Emilia qalasındaǵı Teatro Municipale teatrı menen birge islesken hám kóplegen fotoseriyalar túsirgen, olar Turindegi «Fondazione Italiana per la Fotografia», Musée Carnavalet (Karnavale muzeyi) hám Bibliothèque nationale de France (Franciya milliy kitapxanası) fondlarında saqlanbaqta. Ol, sonday-aq, Rencontres d'Arles, Nicéphore Niépce muzeyi hám Louvre muzeyinde óz kórmelerin ótkergen.

Ascolini 2026-jıl 10-fevralda 88 jasında Reggio Emilia qalasında qaytıs boldı.

## Sıylıqları
* Kórkem óner hám ádebiyat ordeni laureatı (2000)

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
*
Bojena Dıkel

**Bojena Dıkel** (; 1948-jıl 26-avgust, Grabowo, Polsha — 2026-jıl 12-fevral) — polshalı teatr hám kino aktrisası. Ol 2026-jıl 12-fevralda 77 jasında qaytıs boldı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* 
*
Juhan Habicht

**Juhan Habicht** (1954-jıl 24-yanvar, Nõmme, Eston SSR, SSRA — 2026-jıl 12-fevral) — estoniyalı awdarmashı hám jazıwshı. Estoniya jazıwshılar awqamınıń aǵzası bolǵan, ol, tiykarınan, eston tilindegi «» elektronlıq ilimiy fantastika jurnalındaǵı redaktorlıq xızmeti menen júdá tanımalı boldı.

Habicht 2026-jıl 12-fevralda 72 jasında qaytıs boldı.

## Derekler