open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
20-mart

**20-mart** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 79-kúni (kabisa jılında 80-kúni) hám mart ayınıń 20-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 286-kún (kabisa jılında 287-kún) qaladı.

## 

## 

## 

* -43 — Ovid, Áyyemgi Rim shayırı.
* 1908 — Qallı Ayımbetov, aǵartıwshı, jámiyetlik ǵayratker, dilmash, qaraqalpaq folklorist.
* 1932 — Xalmurat Saparov, balalar shayırı.
* 1935 — Ayman Nájimov, filologiya ilimleriniń kandidatı, professor.

## 

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
21-mart

**21-mart** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 80-kúni (kabisa jılında 81-kúni) hám mart ayınıń 21-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 285-kún (kabisa jılında 286-kún) qaladı.

## 

## 

## 

## 

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
Dennis Ritchi

**Denis MakAlister Richi** (1941-jıl 9-sentyabr — 2011-jıl 12-oktyabr) — C programmalastırıw tili jaratılıwına hám Unix operacion sisteması rawajlanıwına salmaqlı úles qosqan amerikalı kompyuter ilimpazı.

## Ómiri hám tálim alıwı
Denis Richi Nyu-Yorktıń Bronksvill qalasında tuwılǵan. Onıń ákesi Alister Richi bolıp, uzaq waqıt dawamında Bell Labs alımı hám kommutaciya dáwiri teoriyası boyınsha *The Design of Switching Circuits* avtorı edi. Balalıǵında Denis shańaraǵı menen Nyu-Jersi shtatındaǵı Summit qalasına kóship ótti hám ol jerde Summit orta mektebin pitkerdi. 1963-jılda Garvard universitetin fizika hám ámeliy matematika boyınsha diplom menen tamamlaǵan.

## Karyera hám qosqan úlesleri
Richi óz iskerliginiń kóp bólegin Bell Labs kompaniyasında ótkerdi hám ol jerde basqa ataqlı kompyuter alımları menen birge isledi. 1970-jıllardıń basında Richi C programmalastırıw tilin islep shıqtı, bul til programmalıq támiynatlardı islep shıǵıw múmkin bolǵan kúshli hám maslasıwshań edi. C tili dizaynı basqa kóplegen tillerge, atap aytqanda C++, Java hám Python tillerine tásir kórsetti.

1960-jılları Richi menen Ken Tompson Bell Labs kompaniyasında «Multics» operacion sisteması ústinde jumıs isledi. Sodan keyin Tompson eski PDP-7 mashinasın taptı jáne Richi hám taǵı basqalardıń kómegi menen óziniń jańa operacion sistemasın jarattı. Operacion sistemaǵa 1970-jılı Brayan Keringan «Unix» atın qoyıwdı usınıs etti.

## Sıylıqları
1983-jılda Richi hám Ken Tompson ulıwmalıq operacion sistemalar teoriyasın islep shıqqanı hám «Unix» operacion sistemasın jaratqanı ushın Tyuring sıylıǵı menen marapatlandı, bul kóbinese «Informatika salasınıń Nobeli» dep esaplanadı.

1998-jılda Richi hám Tompson Unix operacion sisteması hám C tiline qosqan úlesi ushın Prezident Bill Klintonnan Milliy texnologiya medalın aldı.

## Miyras hám tásir
C tili hám Unix operacion sisteması kóplegen zamanagóy kompyuterler ushın tiykar jarattı. C tili elege deyin programmalar jaratıwda keńnen qollanıladı hám Unix principleri zamanagóy operacion sistemalar, atap aytqanda Linux hám macOS jaratılıwında tiykar waziypasın atqarǵan.

## Jeke ómiri
Richi óziniń úlken jetiskenliklerine qaramastan, kishipeyilligi menen ajralıp turǵan. Ol súwretke túsiwdi hám sayahat qılıwdı jaqsı kórgen. Denis Richi 2011-jılı 12-aqırapta, 70 jasında qaytıs boldı. Onıń qaytıs bolıw waqıtı Stiv Jobs penen bir waqıtqa durıs kelip qalǵanlıǵı ushın, ol haqqında kóp járiyalanbadı. Degen menen onıń texnologiyaǵa qosqan úlesi júdá áhmiyetli edi.

## Qosımsha qarań
* Ken Thompson (kompyuter ilimpazı)
* Unix
* C (programmalastırıw tili)
* The C Programming Language

## Derekler

## Sırtqı siltemeler siltemeler
* Bell Labs saytındaǵı Denis Richi haqqındaǵı maǵlıwmatlare
Google Flights

**Google Flights** — úshinshi tárep támiyinlewshileri arqalı aviabiletlerdi izlew hám satıp alıwdı ańsatlastıratuǵın onlayn xızmet. Ol 2011-jılı Google tárepinen iske túsirildi hám házirgi waqıtta Google Traveldiń bir bólegi esaplanadı.
 Google Flights júdá kúshli izlew sistemasına iye hám onıń eń jaqsı tárepi onnan paydalanıwdıń ańsatlıǵında bolıp tabıladı. Ol sizge belgili bir izlewdiń nátiyjesi sıpatında derlik barlıq ámeldegi reyslerdi kórsetedi, sonıń menen birge sizdi bronlap qoyıwǵa májbúrlemeydi. Google Flights Expedia, Orbitz, Tripadvisor yamasa Kayaktan ayrıqsha bolıp, ol onlayn sayaxat agentligi emes. Bunda siz ámeldegi reysler menen tanısıp, ózińizge jaqqan reyslerdi tapqanıńızdan keyin bronlap qoyıw ushın «dawam etiw» túymesine basasız. Nátiyjede siz tuwrıdan-tuwrı aviakompaniyanıń yamasa úshinshi tárep onlayn sayaxat agentliginiń saytına ótesiz..

## Tariyxı
2011-jıl aprel ayında Amerika Qurama Shtatları Ádillik ministrliginiń antimonopoliya bólimi Google korporaciyasınıń ITA Software programmalıq támiynatın 700 million AQSh dollarına satıp alıwın maqulladı. 2011-jıl 13-sentyabrde Google bul satıp alınǵan algoritmlerden paydalanıp Google Flights xızmetin iske túsirdi.

## Qásiyetleri
Google Flightstıń innovaciyası sonda, ol jetip barıw mánzilin kórsetiwden tısqarı (ushıp ketiw mánzili standart jaǵdayda paydalanıwshınıń jaylasqan ornınan kelip shıǵıp avtomatikalıq túrde kirgizilgen boladı) basqa da kriteriyler tiykarında sheklenbegen izlewlerdi orınlaw imkaniyatın beredi. Mısalı, paydalanıwshı túrli waqıtlardaǵı hám hár qıylı byudjet sheńberindegi ushıwlardı izlewi hám túrli jónelislerdi tańlawı múmkin. Usınıń menen bir qatarda, eger paydalanıwshı jetip barıw mánzilin tańlaǵanda, Google Flights keyingi 12 aydıń hárbir kúni ushın hárbir reys bahasın grafik yamasa kestede kórinisinde esaplap shıǵarıp beredi. Bul funksiya paydalanıwshılarǵa belgili bir mánzilge ushıw ushın eń arzan bahanı ańsat anıqlaw imkaniyatın beredi. Google Flights paydalanıwshılarǵa olardıń ushıwlarınıń ıqlımǵa tásirin de esaplaw múmkinshiligin beredi. Biraq 2022-jıl iyul ayında bul qosımsha ásbap ushıwlardıń ıqlımǵa tásirin esaplawdıń usılın ózgertti, yaǵnıy karbonat angidrid (CO2) gazinen basqa ajıralıp shıqqan zatlardıń barlıǵı ushıwlardıń globallıq ısıwǵa tásiri esaptan shıǵarıp taslandı hám bul hárbir ushıwdıń ıqlımǵa tásiriniń esaplıq muǵdarın eki esege kemeytti. Bul háreket ekologiya aktivleriniń hám ilimiy jámiyetshiliktiń narazılıǵına sebep boldı.
Tómende Google Flights xızmetiniń tutınıwshılar tárepinen ayrıqsha atap ótilgen eń qolay tárepleri kórsetilgen:
* Tezlik: Google Flights basqa hár qanday ushıwlardı izlew sistemasına qaraǵanda tezirek bolıp, aylıq tariflerdi bir neshe sekundlarda shıǵarıp beredi.
* Kalendarǵa tiykarlanǵan tarif kórinisi: Google Flights ápiwayı, intuitivlik kalendar kórinisine iye bolıp, ol sizge keyingi 12 ay ishindegi eń arzan tarifti kórsetip beredi.
* Bir waqıtta bir neshe izlew: Google Flights izlew procesin páseytpesten, 7 noqattan 7 danaǵa shekem bolǵan aeroportlar arasındaǵı eń arzan tarifti izlew imkaniyatın beredi.
## Derekler
Vsesvit

**Vsesvit** (ukrainsha: Vsesvіt, vsesvit) — jáhán klassikası hám zamanagóy ádebiyat shıǵarmalarınıń eksklyuziv awdarmaların, dúnyanıń barlıq múyeshlerindegi mádeniy, kórkem, social hám siyasiy turmıstıń túrli táreplerin jarıtıwshı Ukraina dáwirli basılıwı. Ukrain tilinde vsesvit sózi Kosmos dep awdarma etiledi.

## Xarakteristikası
Jurnal sırt el ádebiyatı, mádeniyatı, kórkem óneri hám shet el mámleketleriniń sociallıq-siyasiy qarasları hám olardıń Ukraina menen baylanıslarına arnalǵan. 2010-jıldaǵı maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Jurnalda yarım mińnan aslam roman, mińlaǵan taqmaqlı toplamlar, roman hám dramatik dóretpeler, mińlaǵan maqalalar, reportajlar, esseler, gúrrińler hám pyesalar, sonıń menen birge, júzden artıq ocherkler, túsindiriwler, 105 mámleketten kelgen avtorlardıń intervyulari 84 tilden awdarmalarda baspa etilgen.

## Tariyxı
Vsesvit aylıq baspa etiletuǵın eń áyyemgi hám eń belgili Ukraina kórkem ádebiy jurnalı bolıp tabıladı.
Ukraina tilinde «shet ellik ádebiyat» jurnalın shólkemlestiriw ideyası 1919-jılda, Ukraina Xalıq Respublikası dáwirinde payda bolǵan , bıraq siyasiy sharayatlar sebepli joybar ámelge asırılmaǵan.
Ol 1925-jıl yanvar ayında belgili ukrain jazıwshisı Vasiliy Ellan-Blakitniy tárepinen Xarkovda islengen. Jurnaldı jaratıwda kórkem ádebiyatqa baylanıslı redaktor Nikolay Xviylioviy hám kórkem redaktor Aleksandr Dovjenko tikkeley qatnasqan. «Vsesvit» ;qa jazılıw «vistei» esabınan, mámleket finanslıq támiynlewi arqalı ámelge asırılǵan. Jurnalǵa burınǵı awqam hám dúnyanıń ataqlı avtorları hám fotosúwretshileri tartılǵan. Baspalar suwretleytuǵın xarakterge iye bolıp, awdarma etilgen shet el jańalıqlar, «Ukrainlestiriw» dáwirindegi úlketanıwlıq hám mádeniy-aǵartıwshılıq ilajlarǵa tiyisli maqalalar baspa etilgen. Kórkem ádebiyatqa baylanıslı jóneliste dóretiwshilik etken Henri Barbyusa, John Dos Passos, Ivan Bagryaniy, Ostapa vishniy hám basqalardıń qosıqları hám basqa dóretpeleri baspadan shıǵarılǵan.
1986-jılda Oleg Mykytenka jurnaldıń bas redaktorı bolǵan. 1988-jılda jurnal jılına 760 000 tirajda baspadan shıǵarılǵan.

Vsesvit kóbinese global kórkem ádebiyatqa baylanıslı maǵlıwmatlardıń eń jaqsıların birinshilerden bolıp ukrain tilinde baspa etedi.Sovet Birlespesida jasawshı bir qansha áwladlar ushın jurnal ayriqsha dúnyaǵa ashılıw bolıp, «sırtqı dúnya» menen úzliksiz baylanıstırıwshı baspa retinde xızmet etken. Sonıń menen birge, vsesvit basılıwı Ukrainada hám shet elde belgili ukrain dilmashları hám ilimpazları mektebiniń payda bolıwına sebep bolǵan.
## Derekler
Aliye Berger

**Aliye Berger**(1903-jıl 24-dekabr — 1974-jıl 9-avgust) — túrk súwretshisi, naǵıs oyıwshı hám súwretlew óneri oqıtıwshısı. Berger Túrkiya Respublikasınıń birinshi gravyura (*grafik kórkem-óner túri*) larınan biri bolıp tabıladı. Ol ekspressionistik gravyuraları hám 1954-jılda Yapı Kredi Bankınıń súwret tańlawında jeńimpaz bolǵanı menen ataqlı.

## Ómiri
Berger 1903-jıl 24-dekabrde Túrkiya respublikasınıń Istanbul qalası Buyukada qalasında tuwılǵan. Onıń ákesi Kabaagachli Shakir Pasha hám anası Giritli Sare Ismoil Xanim edi. Onıń sińlisi súwretshi Fehrelnissa Zeid jáne onıń ájaǵası avtor Jevat Shakir Kabaaǵachli bolǵan.

Berger dáslep Notre Dame de Sion liceyinde oqıp atırǵanda súwret hám pianino sabaqların úyrengen. 1947-jılda ol muzıka oqıtıwshı Karl Bergerge turmısqa shıqtı, biraq Berger altı ay ótken soń qaytıs boladı.

Keyin Berger sińlisin gúzetip, Londonǵa bardı hám onda súwretshi Jan Baklend-Raytnıń ustazlıǵı basshılıǵında gravyura hám músinshilikti úyreniwdi basladı. 1951-jılda Túrkiyaǵa qaytıp kelgeninde Berger Istanbulda 100 den artıq shıǵarmasın kórsetken birinshi kórgizbesin ótkerdi. Onıń **Güneşin Doǵushu**(«Quyash kóteriliwi») maylı súwreti 1954-jılda xalıqaralıq tańlawda jeńimpaz boldı hám keyingi jılı 2-Tegeran Biennalesında ekinshi orındı iyeledi.
Berger keyingi on jıllıqlarda nátiyjeli isledi.

Aliye Berger 1974-jıl 9-avgustta Istanbuldıń Buyukada qalasında qaytıs boladı. Ol Istanbul, Shahzada atawlarındaǵı Buyukada áwliyesine jerlenedi. 

## Estelik
1975-jılda Istanbul súwretlew óneri akademiyasında Berger qaytıs bolǵannan keyingi retrospektivası bolıp ótti. Taǵı bir kórgezbe 1988-jılda Yapı Kredi Bank tárepinen islengen. Bergerniń tórt shıǵarması Istanbul súwret hám músinshilik muzeyinde, úshewi Albertina muzeyinde kórsetilgen. Onıń 1960-jılǵı shıǵarması «Atsız darveshler» Nyu-Yorkdaǵı Metropoliten muzeyinde saqlanadı.

Aliye Berger 2020-jıl 24-dekabrde 117 jasqa tolıwı múnásibeti menen Google Doodleda oǵan arnalǵan tańlaw ótkerildi.
## Derekler
Nevin Chokay

**Nevin Chokay** (1930-jıl - 2012-jılda) — túrk súwretshisi hám orta mekteptiń kórkem-óner hám kórkem-óner tariyxı páni oqıtıwshısı.

## Ómiri
Chokay Istanbulda tuwılǵan hám balalıǵın Túrkiyanıń túrli regionlarında ótkergen. 1947-jılda Istanbul súwretlew óneri akademiyasında Bedri Rahmi Eyyuboǵlu studiyasına qatnay basladı hám 1953-jılda onı tamamladı. Ol sonıń menen birge The Group Teńa qosıldı. Onıń birinshi kórgezbesi 1953-jılda Istanbuldaı «Maya» galereyasında bolıp ótti. 1950-1953-jıllarda Nedim Otyam basshılıǵındaǵı Túrk xalıq muzıkası mámleket xorınıń aǵzası bolǵan. Konsertler hám folklor aranjirovkaları menen bir qatarda, ol dawıs artisti retinde islegen hám **Yurda Dönüş** filminde ról oynaǵan.

1954-jıldan keyin Chokay ózin pútkilley súwretshilikke baǵıshladı. Onıń súwretleri Istanbul mámleket súwret hám músinshilik muzeyi hám Parijdaǵı jas súwretshiler biennalesınıń arnawlı kórgezbelerinde kórsetiledi. 1961-jılda Istanbul kórkem-óner festivalında ekinshi bayraqtı qolǵa kirgizdi. 1979-jılda ol Niderlandiyaǵa usınıs etildi, onda onıń súwretleri bir jıl dawamında Deventer, Gaaga hám Rotterdamdaǵı túrli muzey hám galereyalarda kórsetildi. Onıń súwretleri Germaniya hám Niderlandiyadaǵı mámleket hám jeke kolleksiyalarda, Istanbul mámleket kórkem-óner hám músinshilik muzeyinde, Mádeniyat hám turizm ministrliginde, Istanbul qala administraciyasında, Istanbul universitetinde hám burınǵı Yugoslaviyadaǵı Umjetnicka Galerijda saqlanadı.

Chokay 17 jıl orta mekteplerde kórkem-óner hám kórkem-óner tariyxı oqıtıwshı bolıp islegen hám on jıl dawamında túrli galereya studiyalarında jeke súwret sabaqlar bergen. Ómiriniń sońǵı jıllarında ol Izmir wálayatınıń Focha qalasındaǵı jeke studiyasında islegen.

Ol 2012-jıl 24-iyulda Fochada 82 jasında dúnyadan ótti. Chokay turmısqa shıqqan hám bir ul perzent kórgen.
## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Rasmiy bosh sahifa
* Eczacıbaşı virtual muzeyi
Albertina

**Albertina**— Vena qalasındaǵı grafika dóretpeleri kórgezbesi, dúnyada eń bay jıynaqlardan: 35 mıńnan zıyat súwret, miniatura dóretpeleri, 1 mln.nan aslam gravyura hám litografiya, plakatlar bar. Rafael, A.Dyurer, P.Rubens, Rem-brand hám basqa jaratqan kóplegen kemnen-kem ushıraytuǵın súwretler jıynalǵan. 1776-jılda gersog Albertiniń jeke kompleksi retinde tiykar salınǵan. 1920-jılda Vena universiteti gravyura kabineti menen birlestirilgen.
## Ádebiyatlar
* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
## Derekler
Metropoliten-muzey

**Metropoliten-muzey** (Metropolitan Museum of Art) — AQSHtıń (Nyu-Yorkda) eń iri oraylıq kórkem-óner muzeyi. 1870-jılda shólkemlestirilip, 1872-jılda ashılǵan. Qalanıń oraylıq baǵında jaylasqan. Fort-Trayon baǵında bólimi bar. Eksponatları, tiykarlanıp, jeke kolleksiyalardan muzeyge usınılǵan kórkem-óner dóretpelerinen ibarat. Amerika reńli súwreti hám músinshiligi, qurallar, Uzaq hám Jaqın Shıǵıstıń áyyemgi kórkem-óneri, Áyyemgi Mısır kórkem-óneri, Gretsiya, Áyyemgi Rim hám Islam kórkem-óneri, orta ásir kórkem-óner dóretpeleri (bólimi), muzıka ásbapları, gravyura hám litografiyalar, Evropa reńli súwret, XX ásir kórkem-óneri, kitaplar muzeyi, balalar muzeyi, kostyum institutı (shúberek hám kiyimler kompleksi) hám basqa bólimleri bar. Metropoliten-muzeyde jáhán kórkem-óneriniń kóplegen kemnen-kem ushıraytuǵın estelikleri, atap aytqanda, Batıs Evropa reńli súwrettiń belgi dóretpeleri, sonıń menen birge Ózbekstan aymaǵında jaratılǵan ámeliy kórkem-óner dóretpeleride saqlanadı.

## Derekler
Gaaga

**Gaaga**— Niderlandiyadaǵı qala, Arqa teńiz jaǵasındaǵı port (Sxeveningin avanportı). Patsha sarayı hám húkimet qorǵanı. Qubla Gollandiyanıń basqarıw orayı. Xalqı 444 mıńnan zıyat adam (1990-jıllar Urtaları, qala átirapı menen 685 mıń).Kanallar, avtomobil hám temirjol tarmaqları arqalı Reynniń tómen aǵımındaǵı Rotterdam portı menen, rásmiy paytaxt Amsterdam hám mámlekettiń basqa qalaları menen baylanısqan. Gaaga— tiykarlanıp basqarıw hám siyasiy orayı bolıp tabıladı. Qala dáslep XI ásirge tiyisli tariyxıy dereklerde tilge alınǵan. Gaaga XVI ásir aqırınan General shtatlardıń jıynalıs ótkiziletuǵı orın hám XVII ásir basınan húkimet rezidenciyası. Gaagada BMSHnıń Xalıq aralıq sudı, Xalıq aralıq arbitr (biytárep wákil) lar sudınıń Turaqlı palatası, Xalıq aralıq huqıqıy hújjetler byurosı hám b. jaylasqan. Gaagada zárúrli tariyxıy hújjetler qabıl etilgen bir qansha xalıq aralıq konferensiyalar bolıp ótken (qaraǵ Gaaga konvensiyalari). Transport jolları túyini. Gaaga de radio hám teleapparatura, elektron ásbaplar hám telegraf apparaturasi islep shiǵarılatuǵın iri sanaat kárxanaları, qala shetinde aviatsiya zavodları, kemesazlıq, chuyan quyılıw kárxanaları bar. Azıq-túlik hám jeńil sanaat kárxanaları kóp. Aǵash, ayna sıyaqlı materiallardan kórkem buyımlar tayarlanadı.

Arxitekturalıq esteliklerinen gotika usılında qurılǵan Ridderzal (XIII ásir), Tribunal (XIII ásir) hám b. saqlanǵan. Gaagada Korollıǵılıq elegant kórkem-óner akademiyası, Mauritsxeys (Korollıǵılıq súwretler galereyası ) Munitsipal muzeyi, pochta, kiyimler, xalıq aralıq baspasóz muzeyleri, statistika institutı bar.

## Ádebiyatlar
* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
Yugoslaviya

**Yugoslaviya** — Qubla Evropadaǵı mámleket (2003-jılǵa shekem ámelde bolǵan). Serblar, xarvatlar, slovenlar patshalıǵı negizinde 1929-jıl shólkemlestirilgen. Serbiya, Xorvatiya, Sloveniya, Bosniya hám Hersegovina, Makedoniya, Chernogoriya onıń ishinde bolǵan. 1929-jıl yanvar Yugaslaviya diktaturalarınıń kásiplik monarxiyasi qarar tapqan. 1941-jıl martda Yugoslaviya húkimeti fashist mámleketleri shólkemi Berlin paktı (1940-jıl 7-sentyabr) na qosıldı. Bul Yugoslaviyada keń narazılıq háreketine sebep boldı ; 27-mart fashistik húkimet awdarıldı. 1941-jıl 6-aprel Yugoslaviya fashist Germaniyası zulım kirdi hám mámleket aymaǵı Germaniya hám zonalarına baslandı. Xalıq azatlıq gúresi háwij aldı. Mámlekettiń arqa bólegi 1944-jıl azat etildi. 1945-jıl 15-mayda soveti áskerleri hám de Yugoslaviya armiyasi birgelikte Yugoslaviyatı fashistlerden azat etiw birlespesi aqırına jetkerdi. 1945-jıl 29-noyabr Yugoslaviya Federativ Xalıq Respublikası (UFHR) islam húkimeti. 1946-jıl 31-yanvar SFHR Konstituciyası tastıyıqlandı. 1963-jılda qabıl etilgen konstitutsiya boyınsha mámleket Yugoslaviya Socialistik Federativ Respublikası (USFR) dep at berildi. Yugoslaviya Kommunistler tóbesinda Yugoslaviya Birlespesi turdı. Yugoslaviyada ózi basqarıwına socializm tiykarında Yugoslaviya modelin kóriw procesi qoyıldı. 1980-jıllardan mámleket salmaqlı ekonomikalıq hám siyasatqa dus keldi. 1991-jıl USFR bóleklenip ketti. Slovenya, Xorvatiya, Bosniya hám Gersegovina, Makedoniya federatsiya quramınan shıǵıp ketti hám ǵárezsiz mámleketliklerge aylandı. 1992-jıl Serbiya menen Chernogoriya Yugoslaviya Birlespe Respublikasın dúzedi. 2003-jıl 4-fevraldan bul mámleket Serbiya hám Chernogoriya dep atala baslandı.

## Derekler
Erkinjan Turdimov

**Turdimov Erkinjan Aqbotaevish** (; 1969-jıl 10-iyul, Samarqand wálayatı Qosrabat rayonı) — Ózbekstan Respublikası Joqarı Májlisi Senatınıń Sırtqı siyasat máseleleri komiteti aǵzası (2008-jıldan). Nawayı wálayatı hákimi. 2016-jılda Surxandárya wálayatı hákimligine tayınlanǵan. 2018-jıldan Samarqand wálayatı hákimi. Samarqand wálayatı hákimi Erkin Turdimov Awǵanstan wázirligi medalı menen sıylıqlandı. Medaldı Awǵanstan Islam Respublikası Irshat, haj hám diniy mákemege berilgen mal-múlik isleri wáziri Muhammed Qasım Halimiy tapsırǵan.

## Ómirbayanı

### Bilimlendiriw
1991-jılda Tashkent xalıq xojalıǵı institutınıń ekonomika qánigeligi boyınsha tamamlaǵan.

### Miynet iskerligi
1991—1995-jıllarda «Ózsanaatqurılısbank»tıń Sirdárya filialında bólim qánigesi, «Ózsanaatqurılısbank»tıń Zarafshan bólimi pul mámilesi bóliminde bas qánige, bólim baslıǵı orınbasarı, Zarafshan bólimi basqarıwshısı, 1995—1996-jıllarda Zarafshan qala hákiminiń orınbasarı, 1996—2000-jıllarda Ózbekstan Milliy banki Nawayı bólimi basqarıwshısı, 2000—2008-jıllarda Nawayı wálayatı Xatirshi rayonı hákimi, 2008-jılda — Ózbekstan Respublikası Awıl hám suw xojalıǵı ministriniń birinshi orınbasarı, 2008-jıldan — Ózbekstan Respublikası Joqarı Jıynalısı Senatınıń Sırtqı siyasat máseleleri komiteti aǵzası.
Erkinjan Turdimov 2008—2016-jıllarda Nawayı wálayatı hákimi,2009—2016-jıllarda xalıq deputatları Nawayı wálayatı Keńesi deputatı, 2016—2018-jıllarda Surxandárya wálayatı hákimi, 2018-jıldan berli Samarqand wálayatı hákimi  wazıypasında islep kelip atır.

## Sıylıqları
Erkinjan Turdimov 2006-jılda "Miynet shuhratı" ordenimenen sıylıqlandı.

## Ǵalabalıq shıǵıwları
Erkinjan Turdimov waqtı-waqtı menen Ǵalabalıq xabar quralları názerine túsip turadı. Atap aytqanda, 2018-jılda ótirik esabat bergen baslıqıardı jazalawdı usınıs etiwi.
 
2019-jılda Erkinjan Turdimov qurılıstaǵı jasırın kelisiwler korrupsiyaǵa jol ashqanlıǵı haqqında da aytıp ótken edi.
2020-jılda Samarqand wálayatında salamat turmıs tárizin úgit-násiyatlawı sheńberinde wálayattaǵı bárshe baslıqlardı 10 kún dawamında jumısqa piyada qatnawǵa shaqırıwı da talqılawdı keltirip shıǵargan edi.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Rasmiy sahifasi Telegramda
* Rasmiy sahifasi Facebookda
* Rasmiy sahifasi Twitterda
* Rasmiy sahifasi Instagramda
* Rasmiy videolari YouTubeda
Finlyandiya banki

**Finlyandiya banki** (fin: Suomen Pankki, shvedshe: Finlands Bank) Finlyandiyanıń oraylıq bankı hám Evropa Oraylıq bankler diziminiń aǵzası.Ol ózin Shvetsiya Riksbankı, Angliya bankı hám Franciya bankinen keyin dúnyadaǵı eń áyyemgi tórtinshi oraylıq bank retinde kóredi. 1999-jılǵa shekem Finlyandiya banki mámlekettiń burınǵı valyutası marka (fın: markka) ushın juwapker edi. Finlyandiya 1999-jıl 1-yanvardan óz valyutası retinde evronı qabılladı, marka teńgeleri hám banknotları 2001-jıl 31-dekabrge shekem (evro nominalları retinde) paydalanıwda dawam etti. Bunnan tısqarı, toǵız ret Olimpiada oyınları chempionı Paavo Nurmi húrmetine 10 marka nominallı banknot berildi.

## Tariyxı

Finlyandiya bankiniń ótken zamanlası Waihetus, Laina-ja Depositioni-Contori Suomen Suuren-ruhtinaanmaassa (Finlyandiya Ullı Knyazlıǵı ayırbaslaw, kredit hám depozit mákemesi) 1812-jıl 1-martta Turku qalasında Rossiya imperatorı Aleksandr I tárepinen islengen.1819-jılda ol Helsinkige kóshirildi.1840-jılǵa shekem banktiń tiykarǵı maqseti imperiya rublin engiziw ushın valyuta reformasın ótkeriw edi. Bank 1860-jılda inauguratsiya etilgeninen baslap Finlyandiya 1999-jılda evronı qabıl qilamanǵa shekem Finlyandiya markasın emissiya etti hám tártipke saldı.

## Mandatı, múlikshiligi hám dúzilisi
Finlyandiya banki mámlekettiń oraylıq banki bolıp, Evropa Oraylıq bankleri sisteması hám Evro dizimniń aǵzası esaplanadı. Bank pul-kredit organı sanalıp, mámlekettiń valyuta támiynatı hám valyuta rezervleri ushın juwapker bolıp tabıladı.

Finlyandiya banki Finlandiya Respublikasına tiyisli. Fin parlamenti Parlament Gúzetiw keńesi hám Bank keńesi arqalı basqarıladı. Basqarıw banktiń atqarıw organı bolıp, Parlament Gúzetiw keńesi bolsa, bank basqarıwı hám iskerligin baqlaw hám de nızam hújjetlerinde názerde tutılǵan basqa wazıypalar ushın juwapker bolıp tabıladı. Bank 1998-jılda qabıl etilgen Finlyandiya banki tuwrısındaǵı nızamǵa kóre basqarıladı.

Banktiń Kuopio, Tampere hám Oulu qalalarında filialları iskerlik kórsetip atır. Bankte 380 ge jaqın xızmetker isleydi.

Banktiń eń joqarı lawazımlı shaxsı baslıq bolıp, ol da basqarıwǵa basshılıq etedi. 2018-jıl avgust jaǵdayına kóre, Basqarıw aǵzaları Olli Ren (baslıq), Marja Nykanen [fi] (baslıq orınbasarı ) hám Tuomas Valimaki [fi] lardan ibarat.

## BOFIT
BOFIT [fi] Finlyandiya bankiniń aqıl orayı (think tank) bolıp, ol tariyxıy jaqtan Finlyandiya Rossiyanıń ekonomikalıq jaǵdayı haqqında tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw minnetlemesinen kelip shıqqan. Ol 1991-jılda islengen hám óz atınıń departamentiniń finshe atınan kelip shıqqan, yaǵnıy BOF Finlyandiya bankın, IT bolsa idäntutkimus óz-ara [Fin-rus] sawdasında izertlew mánisin ańlatadı. Oraydıń tolıq atı jıllar dawamında ózgerdi, 2021-jılǵa shekem «Finlyandiya bankiniń ótiw dáwiri ekonomikaları institutı» hám 2021-jıldıń noyabrinen baslap «Finlyandiya bankiniń rawajlanıp atırǵan ekonomikalar institutı» dep atalmaqta.1995-jılda orayǵa jumısqa kirgen Iikka Korhonen [fi] 2009-jıldan beri BOFITqa basshılıq etip keledi.

## Derekler

**
San-Francisko

San Francisco (ispansha: San Francisco) — AQShning Kaliforniya shtatındaǵı qala hám okrug. Onıń atı áwliye (ispansha San) Assisiliq Francis húrmetine qoyılǵan. Bul qala Sertepali yarım aralında jaylasqan. San Francisco qoltiǵı hám Altın Dárwaza buwazına qurılǵan kópirler onı átirapındaǵı qalalar menen baylanıstıradı. Xalqı 776, 7 mıń adamdı (2000). AQSH batısındaǵı iri sawda -finans hám mádeniyat orayı.Mámlekettiń Tınısh okeanı jaǵaındaǵı bas portı 45 million tonnaǵa shekem júk artıp túsirilgen. Transport jolları kesilispesi. 3 aeroporttıń biri xalıq aralıq áhmiyetke iye. San Franciscoda iri bankler, firmalar keńseleri iskerlik kórsetedi.Metallsozlik, kemasazlik, tigiwshilik, azıq-avqat, poligrafiya sanaatı kárxanaları bar. Raketa-kosmisliq, radioelektronika, neftni qayta islew, ximiya, metallurgiya sanaatı kárxanaları qala shetinde jaylasqan. Metropoliten qurılǵan. 3 universitet, konservatoriya, ilimiy izertlew orayları, teatrlar, muzeyler, kitapxanalar bar. Áskeriy teńiz bazası. Qalaǵa 1776 -jılda tiykar salınǵan. 1945-jılda San Franciscoda bolıp ótken San Francisco konferensiyasında Birlesken Milletler Shólkemi islengen.
## Sırtqı siltemeler
 Kaliforniya qalaları
Finlyandiya turizmi

Finlyandiya 2018-jılda 6,8 millionnan artıq shet el sayaxatshılardı tarttı, olardıń 53 procenti Evropa Birlespesiniń basqa mámleketlerinen kelgen. 2017-jılda turizmniń qosılǵan mánisi shama menen 4,6 milliard evronı yamasa Finlyandiya jalpı ishki óniminiń 2,6 payızın qurap, shama menen 140 200 jumıs ornın jarattı.

## Dıqqatqa ılayıq orınlar

Finlyandiya óziniń kóplegen kóli menen ataqlı, olar 200 000 ǵa jaqın (500 m 2 / 0, 12 akr den úlken). Tampere Finlyandiya Leyklandıdaǵı eń úlken qala bolıp, basqa iri qalaları — Jyvaskyla, Mikkeli, Lahti, Joensuu, Lappeenranta, Kuopio hám Savonlinna. Finlyandiya, sonıń menen birge, ájayıp suw sapası hám teńiz, dáryalar hám suw jolları átirapındaǵı jasıl tereń toǵaylarǵa iye.

Qıs máwsiminde Finlyandiya shańǵı hám taw shańǵısı ushın múmkinshilikler jaratadı. Ataqlı taw-shańǵı kurortlarınıń kóbisi Laplandiyada Arktik sheńberden arqada jaylasqan, biraq esaptan tısqarılar bar: Oulu provinsiyasınııń arqa-shıǵıs bólegindegi Kuusamo hám Yamsadaǵı Himos, tek 200 kilometr (120 mi). Xelsinki arqasında.

Finlyandiya boylap Santa Klaus (Joulupukki) ádette Laplandiyadaǵı Korvatunturi tawında jasaydı dep esaplanadı. Bunnan tısqarı, Finlyandiyanıń Laplandiyadaǵı eń iri qalashası Rovanieminde xarakterge arnalǵan eki tematikalıq park bar:Santa Klaus awılı hám Santa Park. Finlyandiya Laplandiyası (Rovaniemi jáne onıń átirapı ) da mámlekettegi polyus polyusın kóriw ushın eń jaqsı orın.

Mámlekettegi taǵı bir tema parkı—Naantali shetinde jaylasqan Moomin World. Park Tove Jansson tárepinen jaratılǵan ataqlı Moomins franshizasına tiykarlanǵan.

Vappu dep atalǵan jıldıń eń úlken piknigi 30-aprel — 1-may kúnleri bolıp ótedi. Bayram mámlekettiń hárbir qala hám awıllarında bolıp ótedi.

## Finlyandiyadaǵı muzeylar

### Kórkem-óner galereyaları

* Ateneum
* Kiasma
* Sinebrychoff kórkem-óner muzeyi
* Xelsinki kórkem-óner muzeyi
* Amos Reks

## Arqa Finlyandiya hám qısqı sport túrleri
Qısta arqa Kemi qalasında hár jılı qurılǵan Muz miymanxanası bolǵan úlken qar qorǵanı bar. Rovaniemi — bul polyus yamasa arqa shıralardı kóretuǵın jer. Qısta mámleket arqasındaǵı sayaxatshılar kóbinese sami aydawshıları menen kiyik shanalarında, iyt shanalarında yamasa qar avtomobillerinde sayaxat qılıwdı jaqsı kóredi.

Bunnan tısqarı, Saariselka hám Levidaǵı kurortlar hám mámlekettiń arqa bóleginde kóplegen shańǵı jolları menen shańǵında ushıw múmkin.Hokkey qısta ataqlı sport túri bolıp, muzda yamasa muz ústinde konkide ushıw múmkin. Kópshilik kóllerde muzlaǵan, sol sebepli muzlı balıq tutıw (pilkkiminen) júdá ataqlı.

## Derekler
Abxaziya mámleketlik gimni

**«Aiaaira»** (abxazsha: Aiaaira; «Jeńis») — Abxaziya mámleketiniń milliy gimni. Abxaziya mámleketiniń gimn qosıǵı 1992-jılda qabıl etilgen. Qosıq teksti shayır Gennadiy Alamia tárepinen jazılǵan, muzıkası bolsa Valery Chkadua tárepinen jazılǵan.

## Táriyxı
Qosıq teksti 1992-jılda Abxaziya ǵárezsizligin járiyalaǵanınan keyin jazılǵan. Gimnde úlgi retinde qısqa múddetli Gruziya Demokratiyalıq Respublikası (1918-1921) dáwirinde jaratılǵan abxaziya revolyuciyalıq qosıǵı «Kiaraz» (abxazcha: «Karaz») den paydalanılǵan.

1994-jılda Gruziya menen ǵárezsizlik ushın urıstan keyin Valeriy Chkadua Abxaziyanıń birinshi prezidenti Vladislav Ardzinbanıń jeke sorawına qarap gimnniń muzıkasın jazǵan. Sergei Prokofiev hám Dmitry Shostakovichdan tálim alǵan Chkadua gimnge túrli xalıq folklorlarınıń motivların kirgizgen. Bul jumısı ushın gonorar alıwdan bas tartqan Chkadua qısta maqtaw qosıǵın muzlap, ısıtılmaytuǵın úyde jazıp, soǵan qaramastan prezidenttiń raxmeti retinde turaq-jay aladı.

Maqtaw qosıǵı Xalıq Assambleyası tárepinen 2007-jıl 24-oktyabrde Abxaziya Respublikasınıń «Abxaziya Respublikasınıń Mámleketlik gimni haqqında»ǵı 1873-s — Iv-sanlı konstituciyalıq nızamında rásmiy qabıl etilgen bolıp, Prezident Sergey Bagapsh 2007-jıl 2-noyabrde qol qoyǵan. S. Bagapsh Prezident lawazımına saylaǵanınan keyin, "Abxaziya Respublikasınıń Mámleketlik gimni haqqında"ǵı nızam joybarı daǵaza etildi hám bul nızam joybarı 2007-jıl 24-oktyabrde úshinshi oqılıwında qabıllandı.

## Tekst

### Abxaz tilinde

### Rus tilinde

Abxaziya Respublikasınıń mámleketlik gimni Abxaziya Respublikasınıń rásmiy mámleketlik tımsalı bolıp, nızamda názerde tutılǵan jaǵdaylarda atqarılǵan muzıkalıq hám qosıqlı shıǵarma bolıp tabıladı. Abxaziya Respublikasınıń mámleketlik gimni tastıyıqlanǵan muzıkalıq baspa hám tekstke qatań muwapıq atqarılıwı kerek.

## Derekler

## Derekler

* National Anthem of Abkhazia - The website "Abkhazia, Land of the Seven Stars"
* Abkhazia anthem and flag YouTubeda
Bülent Ecevit

**Mustafo Bulent Ejevit**(; 1925-jıl 28-may, Istanbul— 2006-jıl 5-noyabr,Ankara) — shayır, jurnalist, publitsist, partiya baslıǵı, bas ministr hám siyasatshı.

## Haqqında
Kastamonida tuwılǵan Ahmad Faxri Ajavit, ákesi tiykarı qublası-shıǵıstan kóship kelgen kurd oqıtıwshınıń balası, Ankara yuridikalıq fakulteti professorı bolǵan. Onıń anası Fatma Nazlı (''milleti Bosniyalıq'') súwretshi edi. 1944-jılda Robert kolledjin tamamlaǵan. Bulent Ajavit óz jumısın sol jılı Baspasóz Bas basqarmasında awdarmashı retinde basladı. 1946-jılda ol klaslası Rahshan (Aral) Ecevitǵa úylendi.

Ol túrli waqıtlarda Ankara, Zonguldag hám Istanbuldan parlament aǵzası bolǵan. Ol wákiller jıynalısınıń aǵzası, Respublikashılar Xalıq partiyası hám Demokratiyalıq shep partiyanıń baslıǵı etip saylandı. Ol Túrkiyanıń Miynet ministri, Mámleket ministri, Bas ministrdiń járdemshisi hám Bas ministr lawazımlarında islegen. Joqarı maǵlıwmatqa iye bolmaǵanlıǵı sebepli ol Túrkiya prezidentligine kandidatin qoyalmadı.

1974-jıldan 2002-jılǵa shekem tórt ret Túrkiyanıń túrli waqıtlarda bas ministri bolıp islegen. 1972-1980-jıllarda Respublikashılar Xalıq partiyasınıń baslıǵı, 1987-2004-jıllarda Demokratiyalıq shep partiyanıń baslıǵı bolǵan. 1961-1965-jıllar arasında ol Ismet Inyonu tárepinen islengen húkimetlerdegi miynet ministri retinde qatnastı. Ol túrk siyasiy ómiriniń eń zárúrli shaxslarınan birine aylandı. Ecevit, 1974-jılda «Ayse demalısqa shıqsın» parol menen Kipr operatsiyasın ámelge asırdı. 1999-jılda ol PKK jetekshisi Abdulla Ócalannıń Keniyada qolǵa alınıp, Túrkiyaǵa alıp keliniwin támiyinledi. Ol Madinada Harem Shayıq Hoji Emin Poshodan miyraslar bolıp qalǵan úlken miyraslardı 2005-jılda túrk ziyaratshılarınan payda alıw shárti menen diniy jumıslar baslıqlıǵına mámlekettı tapsırdı.

12-sentyabr awdarıspaǵınan keyin, Ecevit basqa barlıq partiyalardıń belgili shaxsları qatarında 10-jılǵa siyasattan shetlestirildi. Onıń siyasiy qadaǵalaw dawam etar eken, Demokratiyalıq shep partiyası onıń zayıpı Raxsan Ecevit baslıqlıǵına islengen. 1987-jılda bolıp ótken referendum menen siyasiy tıyım biykar etilgende, ol DSP baslıǵı boldı. Ol 1987-jılǵı Túrkiyada bolıp ótken ulıwma saylawlarda partiyası deputatlıq ornı ala almaǵan soń, aktiv siyasat hám prezidentlik lawazımınan ketiwin járiyaladı. Biraq, ol 1989-jılda aktiv siyasatqa qayttı. 1999-jılda islengen DSP-MHP-ANAP koalitsiyasida taǵı bas ministr boldı. 2000-jılǵı prezidentlik saylawlarında ol joqarı maǵlıwmatqa iye bolmaǵanlıǵı sebepli prezidentlikke kandidatin qoyılmadı hám koalitsiya partiyalarınıń bul qaǵıydanı ózgertiw tuwrısındaǵı usınısın hám prezidentlik usınısın biykar etti. Ol 2004-jılda bolıp ótken 6-ápiwayı Kongress penen aktiv siyasatti tárk etti. 2006-jıl 5-noyabr, ekshembi kúni qan aylanıwı hám dem jetispewshiligi nátiyjesinde dúnyadan ótti.

## Derekler

Kategoriya :Istanbulda tuwılǵanlar
Kategoriya :Túrkiyalı jurnalistler
Kategoriya :Túrkiya Bas ministrleri
Bosniyalılar

**Bosniyalıqlar** (ózlerin " musılmanlar", bosanlar dep ataydı) — xalıq. Bosniya hám Gersegovinanıń tiykarǵı xalqı. 1,8 mln. insan (1990-jıllar ortaları). Ulıwma sanı 2100 mıń insan (1992). Sonday-aq : Yugoslaviyada 220 mıń insan, Xorvatiyada 14 mıń, Túrkiyada 30 mıń, AQShta 30 mıń kisi. Kad.jazba dereklerge Karaganda Bosniya hám Gersegovinada illiriy qáwimleri jasaǵan. Bosniya hám Gersegovina Túrkiya quramına kirgennen keyin xalqı (tiykarlanıp serb hám xorvatlar) islam dinin qabıl etken. Serbxorvat tilinde súylesedi. Dindarları — musılman-sunniylar.

## Ádebiyatlar
* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl

## Derekler
Devon

**Devon**, tariyxıy tárepten "Devonshir" atı menen de belgili( , *Devonshire*) — Qubla-Batıs Angliyadagi grafliq
## Derekler
8-mart

**8-mart** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 67-kúni (kabisa jılında 68-kúni) hám mart ayınıń 8-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 298-kún (kabisa jılında 299-kún) qaladı.

## 

## 

## 

* 1894 — Wäinö Aaltonen, fin músinshisi.
* 1929 — Hebe Camargo, braziliyalı aktrisa hám qosıqshı.
* 1937 — Tólegen Aybergenov, qazaq shayırı, alımı, tariyxshısı hám oqıtıwshısı.
* 1938 — Oraqbay Dospanov, qaraqalpaq tilshi ilimpazı. «Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen ilim ǵayratkeri» (1989).
* 1972 — Letícia Sabatella, braziliyalı aktrisa.
* 1982 — Marjorie Estiano, braziliyalı qosıqshı hám aktrisa.

## 

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
Topıraq

Topıraq quramına azıqlıq zatlar, ıǵallıq hám hawa jeterli bolǵanda mikroorganizmler kóbeyiwi ushın eń qolay substrat esaplanadı. Orta esap penen 1 gram topıraqta 2,5-5 milliardqa shekem mikroorganizmler boladı. 1 gektar jerdegi aydalatuǵın topıraq quramına mikroblar massası 3-5 tonnani quraydı. Topıraqta hár qıylı bakteriyalar, aktinomitsetler, zamarıqlar, ashıtqılar, suw otları hám ápiwayı organizmler ushıraydı. Bakteriyalardıń topıraqta tarqalıwı, topıraq qásiytine baylanıslı. Topıraqqa túsken ósimlik hám haywan qaldıǵı esabınan mikroorganizmler kóbeyip ketedi. Topıraqtaǵı mikroorganizmler sanı topıraqtınń túri, fizika-ximiyalıq qasiyetleri hám ıqlım sháriyatlarına baylanıslı hár qıylı boladı. Topıraqtıń ústki (10-15sm) qabatında mikroblar kóp boladı, tereńlesken sayın olardıń sanı azayıp baradı, sebebi topıraq tábiyǵıy filtr wazıypasın atqaradı hám bakteriyalardı jer astı suwlarına kem ótkizedi.

Topıraqta hár qıylı fiziologiyalıq toparlarǵa tán aeroblar, anaeroblar, saprofitler, nitrifikatorlar, azotofiksatorlar, tsellyuloza ıdıratıwshılar, kukirt bakteriyaları, spora payda etetuǵın hám spora payda etpeytuǵın wakilleri keń taralǵan. Jıl máwsimlerine baylanıslı topıraqta mikroorganizmler sanıda ózgerip turadı. Biziń Qaraqalpaqstan sharayatında eń kóp mikroorganizmler báhár aylarında ushrasadı.

Ósimlikler tamırınan ajıratqan organikalıq kislotalar, vitaminler hám organik emes zatlar topıraqtaǵı mikroorganizmlerdiń tirshiligine kúshli tásir kórsetedi. Ayırım mikroblarǵa bul zatlar unamlı tásir kórsetkenlikten, olar tamır átirapına toplanıp, simbioz turmıs keshire baslaydı. Bakteriyalardan payda bolǵan toplam rizosfera dep ataladı.
Finlyandiya densawlıqtı saqlaw sisteması

Finlyandiyada ólimniń tiykarǵı sebepleri júrek-qan tamır kesellikleri, qáwipli ósimteler, demans hám Altsgeymer keselligi, dem alıw kesellikleri, spirtli ishimlikler menen baylanıslı kesellikler hám spirtli ishimlikler menen tosınarlı záhárleniw bolıp tabıladı. 2010-jılda 15 jastan 64 jasqa deyingi er adamlar óliminiń tiykarǵı sebepleri alkogol menen baylanıslı ólimler, júrek ishemik keselligi, baxtsız hádiyseler, óz janına qas qılıw, ókpe saratanı hám miy qan tamır kesellikleri edi.Hayallar arasında tiykarǵı sebepler tós saratanı, spirtli ishimlikler menen baylanıslı ólimler, baxtsız hádiyseler, óz janına qas qılıw, júrek ishemik keselligi hám ókpe saratonı.

## Densawlıqtı saqlaw sisteması
Finlyandiya óziniń joqarı sapalı medicinalıq járdemi menen dúnyada ataqlı. Mámleket densawlıqtı saqlaw xızmetlerin mámlekette jasawshı hárbir kisi ushın bar. Finlyandiyada da mámleket densawlıqtı saqlaw xızmetlerin, de menshikli densawlıqtı saqlaw xızmetleri bar. Finlyandiya Social jumıslar hám densawlıqtı saqlaw ministrligi Finlyandiyadaǵı adamlardıń párawanlıǵın social hám densawlıqtı saqlaw xızmetlerin hám dáramat qáwipsizligin támiyinlew arqalı qollap-quwatlaydı. Jergilikli húkimet hám munitsipalitetler xalıqqa jaqsı social hám densawlıqtı saqlaw xızmetlerin shólkemlestiriw ushın juwapker.

Finlyandiya densawlıqtı saqlaw sisteması keselliklerdiń aldın alıw hám salamatlıqtı bekkemlewge itibar qaratadı. Baslawısh medicinalıq-sanitariya járdemi túrli jas gruppaları ushın profilaktikalıq medicinalıq járdem sistemasın óz ishine aladı : hámledar hayallar ushın ana sawlıǵın saqlaw, jańa tuwǵan bópe hám balanı mektep jasına shekem densawlıqtı saqlaw hám baqlaw. Finlyandiyada jumıs beretuǵınlar óz xızmetkerlerine densawlıqtı saqlaw xızmetlerin usınıwı nızam tárepinen belgilengen.

Finlyandiyada joqarı sapalı qánigelestirilgen medicinalıq járdem bar hám ol ádette emlewxanalarda kórsetiledi. Eń qatal emleniw emlewxana rayonlarında ámelge asırıladı hám Xelsinki, Turku, Tampere, Oulu hám Kuopio universitet emlewxanaları bolǵan besew jıynaw aymaǵı bar. Hárbir densawlıqtı saqlaw qánigesi litsenziyaǵa iye yamasa qorǵalǵan kásip ataǵına iye bolǵan qánige bolıp tabıladı.

### Shegiw stavkaları

Kóplegen OECD mámleketlerinde sońǵı otız jıl ishinde úlkenler arasında shegiw sezilerli dárejede tómenlegenin kórsetti. Finlyandiyada da bul tómenlewdiń kópshiligi jámiyetshilikti xabardar qılıw kampaniyaları, reklama qadaǵan etri hám salıqlardı asırıw arqalı temeki tutınıwın kemeytiwge qaratılǵan siyasat penen baylanıslı. Finlyandiyada shegiw kemeydi hám házirde Finlyandiyada úlkenler arasında shegiw dárejesi 2009-jılda 18, 6 % ti quradı.

## Derekler
Reńli metallar

Reńli metallarǵa *mıs, [[alyuminiy]], [[qorǵasın]], rux, [[nikel]], titan, magniy* hám basqalar kiredi. Zamanagóy mashinasazliqda reńli metallardiń áhmiyeti júdá úlken, ásirese energetika, elektrotexnika, radioelektronika, samalyotsazliq hám avtomobil sazlıq sanaatlarında hám baylanıs tarawlarında reńli metallar hám olardiń eritpeleri júdá kóp isletiledi.

Ózbekstan reńli metal kániniń rezervleri boyınsha dúnyada jetekshi mámleketler qatarına kiredi. Reńli metallardıń káninde bir waqtıniń ózinde bir qansha túrli metallar; qorǵasın, mıs, altın, gúmis, temir, sınap hám kemden-kem ushraytuǵın metallar bar. Bunday rudalar kóp metalli rudalar dep ataladı. Sol sebepli reńli metallardıń rudaların kompleks qayta islep bir waqtıniń ózinde hámme qımbatlı metalladı ajıratıp alıwǵa háreket etiledi.

Ózbekstan Respublikası ekonomikasın rawajlandırıwda mıs hám aluminiy islep shıǵarıwdı sezilerli kóbeytiw, sonıń menen birge, qorǵasın, magniy, nikel, titan, volframli hám titanli konsentratlardı hámde qımbat bahalı metallardı islep shıǵarıwdı keńiytiriw zárúrli áhmiyetke iye.

Reńli metallar:

Alyuminiy — eń mayısqaq hám jumsaq aq gúmis reńdegi metal. Alyuminiy jerde eń kóp tarqalǵan metal. Ximiyalıq aktiv bolǵanı ushın bul metal tiykarınan oksid kórinisinde ushraydı. Alyuminiydi joqarı elektr hám ıssı ótkezgishlik ózgesheligine iye, hám de korroziyaǵa shidamlilıǵı menen parıq etedi. Odan elektr sımları hám úy ushın hár túrlı úskeneler tayarlanadı. Salıstırǵanda mexanik kórsetkishleri tómen bolǵanı ushın avtomobil sazliq eritpelerinen paydalanıladı.Alyuminiy eritpeleri quyılatuǵın hám basım menen islew beriletuǵınlarǵa bólinedi. Quyma eritpelerine tiykarınan kremniy, magniy, mıs qosıladı. Basım menen islew beriletuǵın alyuminiy eritpeleri joqarı mexanik hám texnologiyalıq ayrıqshalıqlarǵa iye, bul eritpelerdiń atı duralyuminiy dep ataladı. Duralyuminiy balǵalaw, shtampovka jaqsı beriledi. Detal birdey formaǵa keltirilgennen keyin ol kepserlew hám qatıw processinen ótkeziledi. Bul duralyuminiydi qattılıǵın hám bekkemligin asıradı, biraq mayısqaqlıǵǵın azaytadı. Tiykarınan, avia sazliq hám samolyot sazliqta keń qollanıladı.

## Derekler
Yuliya Sanina

**Yuliya Oleksandrivna Bebko** (ukrainsha: Yulіya Oleksandrіvna Bebko; qızlıq familyasi: Golovan; 1990-jıl 11-oktyabrde tuwılǵan), laqabı Yuliya Sanina Ukrainalı qosıqshı hám Ukrainanıń The Hardkiss alternativ rok toparınıń bas vokalisti.

## Ómiri
Yuliya Sanina 1990-jıl 11-oktyabrde burınǵı awqam quramındaǵı Ukraina SSRniń Kiev qalasında qosıqshılar shańaraǵında tuwılǵan. Ol úsh jasında dáslepki ret saxnaǵa shıqqan, onıń qosıǵına ákesi basshılıq etken ansambl tárepinen muzıka aytılǵan. Aqır-aqıbet ol jeke atqarıwshı vokalshı, sonıń menen birge, balalar toparı hám jazz big-bánt aǵzalarınan biri retinde saxnaǵa shıǵa baslaǵan.

2005-jılda Yuliya Sanina Jazz hám estrada kórkem óneri muzıka mektebin tamamlaǵan. Keyinirek ol Taras Shevchenko atındaǵı Kiev Milliy universitetiniń filologiya fakultetine oqıwǵa kirgen hám 2013-jılda folkloristlik boyınsha magistrlıq dárejesine iye boldı. Kolledjde oqıp júrgen waqtında jurnalistikaǵa qızıǵıwshılıǵı da artqan. 2006-jıldan 2008-jılǵa shekem ol «Sister Siren» toparında vokalist retinde iskerlik alıp barǵan.
2011-jıl sentyabr ayında Yuliya Sanina hám muzıkalıq prodyuser valeriy Bebko rus tilinde qosıqlar atqarǵan «val & Sanina» pop duetin dúzgen. Olar eksperimental videoklip hám birneshe qosıqlar jazadı, olardan biri «Muhabbat keldi» (; tekst: Robert Rojdestvenskiy, muzıka : Raimonds Pauls) qosıǵı bolıp tabıladı.
Kóp ótpey, olar saxnadaǵı imidjların jaqsılaydı hám gruppa atın «The Hardkiss» qa ózgertedi. Keyinirek inglis tilinde qosıq jırlawdı baslaydı. 2011-jıl gúzinde gruppa birneshe jańa qosıqlardı shıǵaradı hám «Bobil» debyut videoklipi jazıladı. 2011-jıl oktyabr ayınıń aqırında The Hardkiss Britaniyanıń «Hurts» toparınan yoshlanib iskerlik baslaydı. Sol jıldıń aqırında olar «Men menen oyın» atlı taǵı bir videoklipin shıǵaradı, usı videoklip hátte jetekshi muzıka kanallarında da kórsetilgen.

## Jeke ómiri
Yuliya Sanina 2011-jılda Ukraina usılındaǵı dástúriy toyda, kreativ prodyuser hám The Hardkiss toparınıń bas gitarashısı valeriy «Val»
Bebkoga turmısqa shıqqan. Erli-zayıp 2009-yamasa 2010-jıllarda Sanina «MTV Ukraina» kórsetiwiniń prodyuseri bolǵan Bebko menen intervyu qılǵan waqıtta tanısqan  bıraq, 2014-jılǵa shekem olardıń qatnasıqları jarıyalanbaǵan. Olardıń birinshi perzenti Danilo 2015-jıl 21-noyabrde tuwılǵan.

## Derekler
AutoCAD

**AutoCAD** — bul kompyuter járdeminde proektlestiriw (CAD) hám joybarlaw ushın programmalıq támiynat. Autodesk tárepinen islep shıǵılǵan hám satılǵan. AutoCAD birinshi ret 1982-jıl dekabr ayında ishki grafikalıq basqarıwshı mikrokompyuterlarda isleytuǵın jumıs stolı qosımshası retinde shıǵarılǵan. AutoCAD engiziliwinen aldın kóplegen kommerciya CAD programmaları tiykarǵı kompyuter yamasa mini-kompyuterlerde jumısqa túsirilgen, hárbir CAD operatorı (paydalanıwshı) bólek grafikalıq terminalda islegen. AutoCAD mobil hám web-qosımshalar retinde de bar. AutoCAD tiykarlanıp 2 ólshewli sızılmalar ushın qollanıladı hám 3D modellestiriw AutoCAD-de bar bolsa da, Fusion 360, Inventor hám Solidworks sıyaqlı basqa kompyuter quwatlı dizayn programmaları 3D modellestiriwde abzal esaplanadı.

AutoCAD sanaatta arxitektorlar, joybar menedjerleri, injenerler, grafik dizaynerlar, qala joybarlastırıwshılar hám de taǵı basqa qánigeler tárepinen keń kólemde qollanıladı.

## Kirisiw

AutoCAD programmasın dúziw 1977-jılda baslanǵan, keyininen 1979-jılda dúnya júzine usınıs etilgen. Interact CAD dep atalǵan programmadan alınǵan bolıp, Autodesk dáslepki hújjetlerinde Autodesk kóriniste jazılǵan (keyinirek) MicroCAD dep da atalǵan. (Marinchip Software Partners) Autodesk tiykarlawshısı Maykl Riddl tárepinen jaratılǵan. 

### Til
AutoCAD hám AutoCAD LT ingliz, nemis, fransuz, italyan, ispan, yapon , koreys, ápiwayılastırılǵan Qıtay, áyyemgi Qıtay, braziliyalıq portugal, rus, chex, polyak hám venger tilleri ushın ámeldegi (sonıń menen birge, qosımsha til paketleri arqalı). Ǵalabalastırıw dárejesi ónimdi tolıq awdarmalawdan tartıp tek hújjetlerge shekem parıq qılǵan. AutoCAD buyrıqlar kompleksi programmalıq támiynattı ǵalabalastırıwdıń bir bólegi retinde usınıs etilgen.

## Jáne qarań
* Autodesk 3ds Max
* Autodesk Maya
* Autodesk Revit
* Avtomatik saya
* AutoSketch
* Kompyuter járdeminde joybarlaw dástúrlerin salıstırıw
* Web-dizayn formatı

Ashıq kodlı CAD programması :

* LibreCAD
* FreeCAD
* BRL-SAPR

## Derekler
Gulruh Rahimova

### Gulrux Ilhambekovna Rahimova
(tuw. 1992-jıl 29 -sentyabr, Xorezm wálayatı, Ózbekstan ) — ózbek dzyudoshisi-paralimpiyashi, 70&nbsp;kg ge shekem salmaq qatlamında. 2016-yilgi Jazǵı Paralimpiya oyınlarınıń bronza medalı bayraqdari, Para-Aziya oyınları, Islam birdamliq oyınları, Aziya chempionati hám Jáhán kubogi basqıshları bayraqdari.

## Ískerlıgı
2012-jılda Samarqandda ótkerilgen mámleket chempionatında 78&nbsp;kg joqarı salmaq qatlamında gúmis medal, 2014-jılı Termizde 78&nbsp;kg bolǵan sportshılar jarısinda bronza medalın qolǵa kirgizdi. 2014-jılda Inchxonda (Kareya Respublikası ) bolıp ótken Jazǵı Para-Aziya oyınlarında 70&nbsp;kg salmaq qatlamında ol finalda Qıtaylıq dzyudochi Syan Chjouga.2015-jılda Egerda (Vengriya ) kózi ajizler hám hálsiz kóruvshiler arasında ótkerilgen dzyudo boyınsha jáhán kubogi basqıshında 70&nbsp;kg bolǵan salmaq qatlamında bronza medalın qolǵa kirgizdi. Biraq Seulda (Kareya Respublikası ) bolıp ótken kózi ajizler hám hálsiz ko'ruvshiler arasındaǵı Jáhán oyınlarında dzyudo boyınsha 70&nbsp;kg salmaq qatlamında ol bar-jóǵi jetinshi orındı iyeledi.2016-jılda Rio-de-Janeyroda (Braziliya) bólib ótgenn jazǵi Paralimpiya óyınlarında 70&nbsp;kg ǵa shekemgi salmaq shenberınde ol bronza ushun gúresde vengriyalıq dzyudoshi Nikolett Saboni. Sol jılı Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoyevdiń parmani menen Gulruh Jasarat medali menen sıylıqlanǵan.

2017-jılda Bokuda (Azerbaydjan ) bolıp ótken Islam birshilik oyınlarında 70&nbsp;kg salmaq qatlamında parasportshilar arasında bronza medalın qolǵa kirgizdi. Tashkentte dzyudo boyınsha kózi ajizler hám hálsiz ko'ruvshiler arasında ótkerilgen Aziya chempionatında ol óz salmaq qatlamında bronza medalın qolǵa kirgizdi. Sol jılı Tashkentte dzyudo boyınsha kózi ajizler hám hálsiz ko'ruvshiler arasında ótkerilgen jáhán kubogi basqıshında 70&nbsp;kg salmaq qatlamında bronza medalın qolǵa kirgizdi.

## Derekler:
Transport ministrleriniń Evropa konferenciyası

**Transport ministrleriniń Evropa konferenciyası** (*Transport ministrleriniń Evropa konferenciyası* **ECMT**) 1953-jıl 17-oktyabrde Bryussel protokolı tiykarında Evropanıń 16 mámleketi transport ministrleri konferenciyasında islengen húkimetler aralıq transport shólkemi. Konferenciya shólkemge aǵza mámleketlerdiń transportqa juwapker ministrleri transport penen baylanıslı mashqalalardı talqılaw hám Evropada transport sistemasın aqılǵa say hám izbe-iz rawajlanıwın támiyinlewge qaratılǵan ulıwma siyasiy sheshimlerdi islep shıǵatuǵın forum bolıp tabıladı.

Rossiya ECMTda Rossiya Federaciyasi transport ministri tárepinen usınıs etiledi.

1974-jıldan beri Evropa transport ministrleri konferenciyası (ECMT) ECMTǵa aǵza mámleketlikler arasında awır júk tasıw ushın kóp tárepleme ruxsatnamalardı (ECMT ruxsatnamaları) beretuǵın kvota sistemasın isletedi. Bul ruxsatnamalar avtotransport operatorlarına bul sistemada qatnasıw 43 mámlekette sheksiz muǵdardaǵı kóp tárepleme júk tasıwların ámelge asırıw imkaniyatın beredi (Evropa Awqamına aǵza 26 mámleket, Kipr Respublikası Evropa Birlespesi aǵzası, bıraq ECMT quramına kirmeydi, sonıń menen birge, Lixtenshteyn, Norvegiya, Shveycariya, Ullı Britaniya,Albaniya, Bosniya hám Gersegovina, Chernogoriya, Arqa Makedoniya, Serbiya, Túrkiya, Armeniya, Azerbayjan, Gruziya, Moldaviya, Belarussiya, Ukraina hám Rossiya). ECMT ruxsatnamaları — ECMTǵa aǵza mámleketler arasında yamasa olardıń bir yamasa bir neshe aymaǵı arqalı tranzitta bolǵan xalıqaralıq avtomobil tasıw kvotaları tiykarında bir jılǵa shekem múddetke beriletuǵın kóp tárepleme paydalanıw ushın ruxsatnamalar. Barlıq Evropa mámleketleri shet el transport kompaniyalarınıń xalıqaralıq tasıw bazarlarına kiriwin tártipke saladı, onıń ushın ECMT sisteması boyınsha óz-ara shártnamalar hám kóp tárepleme almasıwlardan paydalanıladı. Ruxsatnamalardı mámleketler arasında bólistiriw ECMT tárepinen sırtqı sawda kórsetkishleri tiykarında islep shıǵılǵan kriteriyalar sisteması tiykarında ámelge asırıladı.

## Derekler