Qaraqalpaq xalıq qosıqları

Qaraqalpaq folklorında qosıqlar óz aldına úlken bir janrdı quraydı. Qosıqlardıń óziniń tematikası boyınsha hár túrli bolıp, qaraqalpaq xalqınıń turmısında úlken orın tutqan. Durısında olar adam balasınıń tuwılǵanınan baslap ómiriniń aqırına shekem, onıń turmısı hám sezimleri menen bekkem baylanısıp keledi.

Folklorǵa qosıqlar menen jazba ádebiyattaǵı qosıqlardıń óz ara baylanısı bolǵanı menen olardı bir birinen ayırıp turatuǵın ózgeshelikler bar. Folklordaǵı qosıqlardıń baslı ózgeshelikleri kóbinese xalıqtıq awzında jasap, xalıqtıń kún kórisin, úrp-ádet, dástúrleri, sezimleri menen tikkeley baylanıslı awızeki dóretiliwi. Geypara jaǵdayda jazba kitabıy dástandaǵı qosıqlar, xalıq arasına keńnen tarap, xalıq aldında aytılıp júrgen dóretiwshisi belgili qosıqlarda xalıq qosıǵı bolıp ketiwi múmkin. Mısalı: «Bozataw», «Aqsúngil», «Ayjamal» qusaǵan qosıqları usınday. Solay etip ulıwma xalıq qosıqları degende dóretiwshisi bir waqıtta bolsa da biz umıtılıp ketken, muxabbatqa, miynetke baylanıslı qosıqlardı, geypara tariyxıy waqıyaǵa baylanıslı qosıqlardı, aqıl, násiyat, terme qosıqların, besik jırın, balalar qosıqların, háwjardı, bet-asharlardı, joqlawlardı túsinemiz. Xalıq qosıqları degende xalıqtıń awızeki hám jazba dóretiwshisi belgisiz dástanlardaǵı qosıqlar pútini menen kiredi. Mısalı: "Alpamıs" taǵı yamasa "Ǵárib ashıq" h.t.b dástanlardaǵı qosıqlar usılar qatarına jatadı. Xalıq qosıqları mazmunı hám qurılısı, kórkemligi jaǵınan ápiwayılıǵı menen ayırılıp turadı. Xalıq qosıqlarınıń ózine tán haqıyqatlıqtı súwretlew usılı bar. Mısalı, mına juwmaqqa názer awdarsańız sonı bayqaymız:

:: *Azan menen mal aydadım padaǵa,
:: *Dáste, dáste gúl túsipti qalaǵa,
:: *Aytıp barıń Matjan degen balaǵa,
:: *Atın taslap ózi kelsin qalaǵa

bunday qurılıs xalıq qosıqlarında kóplep ushırasadı, usınday súwretlew usılları olarǵa tán bolıp keldi. Qaraqalpaq xalıq qosıqların jıynaw 30-jıllardan baslap qolǵa alınǵan. 1940-jılı O.Kojurov tárepinen baspaǵa tayarlanǵan «Qaraqalpaq xalıq tvorchestvosı» atlı toplamında qaraqalpaq xalıq qosıqlarınan úlgiler basılıp shıqtı. 1951-jılı N.A.Baskakov I tomında Qaraqalpaq xalıq qosıqlarınıń kóp úlgilerine qaraqalpaq xalıq arasınan 20-30-40 jıllarda jıynaǵan materiaları edi. 50-jıllardıń basında qaraqalpaq xalıq qosıqların izertlew boyınsha jańa dáwir baslandı. Bul úsh tomnan ibarat «Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxınıń ocherkleri» atlı N.Dáwqaraevtıń doktorlıq dissertatsiyası boldı. Bul jumıstıń birinshi tomı pútini menen qaraqalpaq xalıq awızeki xalıq dóretpelerinen alınǵan edi. N.Dáwqaraevtıń bul miynetiniń 1-2 tomınıń qısqasha variantı 1959-jılı qaraqalpaq tilinde Tashkentte basıldı. N.Dáwqaraev shıǵarmanıń tolıq jıyaǵınıń tomında 1977-jılı qaraqalpaq awızeki xalıq dóretpelerine arnalǵan jumısı qaraqalpaq tilinde tolıq basılıp shıqtı.

1959-jılı Ózbekstan İlimler Akademiyasınıń quramında Qaraqalpaqstan filialınıń dúziliwi, onıń quramında tariyx, til hám ádebiyat institutınıń shólkemlestiriliwi, onıń ishinde qaraqalpaq folklorı sektorınıń payda bolıwı 50-jıldıń aqırı 60-jıldıń basınan baslap qaraqalpaq folklorın jıynaw, basıp shıǵarıw, izertlew jumısları, folklor ilimi tarawında joqarı mamanlıqtaǵı qánigelerdi tayarlawda jańa dáwir ashtı. Folklordıń basqa janrlar menen bir qatarda xalıq qosıqların jıynaw máselesi qattı qolǵa alındı. Q.Maqsetov basshılıǵındaǵı Qaraqalpaq folklorı sektorınıń xızmetkerleri Q.Mámbetnazarov, N.Kamalov, M.Nizamatdinov, T.Niyetullaev, Ó.Erpolatov, Á.Tájimuratov t.b. folklor úlgilerin Qaraqalpaqstan rayonlarında, onnan tıs jerlerde 1959-jıldan baslap jıynawǵa kiristi.

Folklor sektorınıń xızmetkerlerine sol waqıttıń ózinde belgili temalar ústinde jumıs alıp barıw, keleshekte kandidatlıq dissertatsiya qılıp jaqlaw tapsırıldı. Qosıqlar teması ústinde Á.Tájimuratov, N.Kamalov, M.Nızamatdinov urıstan keyingi dáwirdegi poeziyanı, Ó.Erpolatov urıstan burınǵı poeziyanı tema etip aldı.

Qaraqalpaq xalıq qosıqların Á.Tájimuratov dástúr qosıqlarınan bólip alıp mınaday túrlerge bóledi:
# Miynet qosıqları
# Muxabbat qosıqları
# Din iyelerin áshkaralawshı qosıqları
# Balalar qosıqları
# Termeler
# Tolǵawlar
# Tariyxıy jırlar.
Á.Tájimuratov dástúr qosıqların mınaday túrlerge bóldi:
# Toy jırları 
#* toy baslar
#* aytıslar
#* bet ashar
# Muń-sher 
#* jılaw-joqlaw
#* sıńsıw
#* háwjar
# Aytımlar 
# Besik jırı
# Aytıslar
Joqarıdaǵı turmıs dástúr qosıqlarınıń bóliniwinde de geypara anıqsızlıqlar bar ekenin aytıw kerek. Mısalı aytıslar qalay bolsa solay óz aldına janr. Házirgi waqıtta aytısqa juwap aytıs, shayır aytısı, sheshenlik aytısı kirgizilip óz aldına janr retinde úyrenilip atır. Sonıń menen birge aytıslarda (bádik, gúlapsan, zikir salıw, yaramazan, pátiya) dástúr qosıqlarınan bólinip qaralıp óz aldına janr retinde úyrenilmekte.