Islamda táǵdir

***Qadar*** (, , sonday-aq, «táǵdir», «iláhiy húkim» hám «aldınnan belgileniw» dep te awdarıladı) — Islamdaǵı iláhiy táǵdir túsinigi. Alla hámme nárseni biliwshi hám qúdiretli bolǵanlıǵı sebepli, álemde júz bergen hám bolatuǵın barlıq waqıyalar aldın ala belgili esaplanadı. Sonıń menen birge, adamzat óz ámelleri ushın juwapker boladı hám Qıyamet kúninde soǵan sáykes sıylıq yamasa jaza aladı.

Táǵdirge isenim sunniy islamda isenimniń altı tiykarınan biri (Allanıń jalǵız ekenine isenim, túsirilgen kitaplarına isenim, Islam payǵambarlarına isenim, qayta tiriliw kúnine isenim hám perishtelerge isenim menen birge). Sunniy dogma sheńberinde erkin ıqtiyarlılıqtı tastıyıqlawshılar *Qadariyya*, al erkin ıqtıyarlılıqtı biykarlawshılar bolsa *Jabriya* atı menen belgili.

Islamnıń dáslepki ayırım mektepleri (Qadariyya hám Muʿtazila) táǵdir dogmasın qabıl etpegen. Táǵdir dogması shia islamındaǵı bes iyman tiykarına kirgizilmegen. Ayırım dereklerde shia musılmanları táǵdirdi inkar etkenligi de atap ótiledi.

## Sıpatlaması
Islamda «táǵdir» ataması negizinde musılmanlar **' ( ) dep ataytuǵın isenimniń ádettegi awdarması bolıp tabıladı. Sunniy túsinigine muwapıq, bul atama «iláhiy húkim hám táǵdir» degendi, ''al-qadr'' bolsa, jáne de anıǵıraq etip aytqanda, «(iláhiy) qúdiret» degen mánisti bildiredi. Ol  (''q-d-r'') túbirinen kelip shıqqan bolıp, ''ólshew, gózlew, esaplaw, tayarlaw, uqıplı bolıw hám qúdiretke iye bolıw'' sıyaqlı túsiniklerdi ańlatadı.

Basqa bir derekke kóre, alımlar tómendegishe táriypleydi:
*«Iláhiy húkimi (''al-qada’'') — bul máńgi hám jetik húkim»,
*«Iláhiy ólshem (''al-qadar'') — húkimniń detalları hám mayda anıqlamalarınan ibarat»
(Qurannıń 97-súresi ''Surat al-Qadr'' (Qádir súresi))

*''Taqdīr'' () de Islamda táǵdir mánisin ańlatıp, «iláhiy sheksiz húkimdi» bildiredi hám tap sol Q-D-R úsh dawıssız túbirden kelip shıqqan. Biraq ol grammatikalıq jaqtan basqa formaǵa tiyisli bolıp, Qádir túsinigi menen óz-ara almastırılatuǵın túsinik esaplanbaydı. Arab tilinde ol sózbe-sóz «bir nárseni ólshemge muwapıqlastırıw» yamasa «hádiyselerdiń aldınnan belgilengen ólshemler, normalar yamasa úlgiler tiykarında júz beriwi» degen mánisti bildiredi. Bul atama Qurannıń 41:12, 36:38 hám 6:96-ayatlarında ushırasadı.

== Tariyxı ==
Islamǵa shekemgi arablar poeziyasınan bizge shekem jetip kelgen dereklerge tiykarlanıp aytılıwınsha, olar insannıń ólim waqtı (''ájel'') «ol ne qılsa da» aldınnan belgilengen, dep isengen. Sonday-aq, insannıń «nesiybesi» yamasa «támiynatı» (''rizq''), yaǵnıy tiykarınan awqatı da aldınnan belgilengen dep esaplanǵan. ''Ájel'' (Ólim) túsinigi de Qurannıń birneshe ayatlarında ushırasadı. Ásirese, Muhammedtiń áskeriy strategiyası (musılmanlar Madinada Mekkeliler tárepinen hújimge ushıraǵanda Uhud tawına shıǵıp urısıwı) sınǵa alınǵanda, túsirilgen ayatta bul máselege ayrıqsha toqtap ótiledi; ayırım musılmanlar bul qarar kereksiz jan shıǵınlarına alıp kelgeninen shaǵım etken edi:

*«Eger úylerińizde qalsańız da, ólimi jazıp qoyılǵanlar báribir jıǵılatuǵın jerlerinde ólgen bolar edi» (Q.3:154).
(Bul ayat keyinshelik qáliplesken, yaǵnıy Alla bolatuǵın barlıq nárseni aldınnan biledi yamasa belgileydi degen teologiyalıq kóz-qarastan ózgeshe túrde, «háreketler emes, al olardıń nátiyjeleri aldınnan belgilengen» degen kóz-qarastı bildiredi).
Quranda sonday-aq, ''rizq'' (nesiybe) yamasa támiynat Allanıń ıqtıyarında ekeni de anıq aytıladı:
*«Ol qálegen adamǵa ''ırısqını'' keńnen beredi yaki tarıtadı» (Q.30:37).

Allanıń tolıq qúdiretin insannıń óz ámelleri ushın juwapkershiligi menen qalay úylestiriw máselesi Islamda «eń dáslepki sekta bóliniwlerinen biri»ne alıp kelgen. Bul bóliniw insannıń tolıq erkine isengen **Qadariyler** (Qadariyya atı menen de tanılǵan; olar biziń eramızdıń VII ásir aqırlarında [[Damashq]]ta payda bolǵan) menen «sheksiz» iláhiy «determinizm hám fatalizm»ge isengen **Jabriyler*' arasında júzege kelgen.
Qadariyler mektebi aqıydasınıń determinizmge qarsı bayanatlarınan biri (Al Mahdi lidin Allah Ahmad b. Yaḥyā b. Al Murtaḍā (hijriy 764-840-jıllar) nıń *Kitābu-l Milal wal Niḥal* shıǵarmasında) tómendegishe bayan etken:

*Alla adamlardıń jınayat isleytuǵının biledi, biraq Onıń (aldınnan biliwi) olardı buǵan májbúrlemeydi.
*Alla tek jaqsı bolǵan nárseni ǵana qáleydi (12-bet) 3
*Hámme nárse Allanıń húkimi hám táǵdiri menen júz beredi, gúna isler (ألمعاصى - «boysınbawshılıqlar») buǵan kirmeydi.

==Shia kózqarası ==
On eki Imamlı shialılar hám basqa shia sektaları, máselen Zayidler, táǵdir dogmasın biykarlaydı. Keminde bir shialı alım (Naser Makarem Shiraziy) «táǵdirge isenim ádillikti biykarlaw» dep esaplaǵan. Bul isenim *Badá'' túsinigi menen jáne de bekkemlenedi; oǵan kóre, Alla adamzat tariyxınıń anıq jolın belgilemegen, al qálegen waqıtta adamzat tariyxın ózgertiwi múmkin.

Biraq, Encyclopedia.com saytında (W. Montgomery Watt hám Asma Afsaruddin maǵlıwmatları tiykarında), zamanagóy Imamlar, yaǵnıy On eki Imamlı shialılar, «ulıwma alǵanda iláhiy belgilew dogmasına kelisip, erkin ıqtiyar tárepke de múrájáát etedi; Ismaylılardıń kóz-qarasları bunnan onday ózgeshe emes. Zaydiy shiaları bolsa óz kózqaraslarında Muʿtazilaǵa jaqınıraq».

## Filosofiyalıq qarama-qarsılıqlar
Justin Parrottqa kóre, «hámme nárseniń Jaratqan tárepinen aldınnan belgilengen» degen túsinik teologlar hám filosoflar ushın mashqalalar tuwdırǵan, hátteki táǵdir hám erk arasındaǵı qatnasıq máselesi de.

## Derekler