open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qaraqalpaq tandırları

**Qaraqalpaq tandırları** Xalqımız nandı tamaqtıń hasılı dep ǵana qarap qoymay, nannan qásiyetli, áziyz nárse joq dep biledi, yaǵnıy, adamnıń nanǵa qatnası – onıń adamgershilik sıpatınıń, izgiliginiń kórsetkishi dep esaplanadı. Sonlıqtan, eń qásterli iymanlılıq, inabatlılıq salt-dástúrleriniń, ırımlarınıń bir talayı usı nanǵa baylanıslı bolǵanlıqtan nan jabılatuǵın tandırdı"" «qásiyetli, kiyeli»"" – dep qarap, qız-kelinsheklerimiz — **«Qásiyetli Biybipatima pirimniń múlki»**, – dep qásterleydi.

**Tandır** — hárbir qaraqalpaqtıń shańaraǵında ushırasadı desekte boladı. Tiykarınan alǵanda, burınǵı analarımız awıl boyınsha bir tandırǵa nan jabatuǵın bolǵan, bul «awızbirshilikti, bereketti keltiredi», – degen ırımnan kelip shıqqan. Házirgi waqıtta xalıqtıń jasaw jaǵdaylarınan kelip shıǵıp, kópshilik orınlarda úy basına bir tandırdan bolıp ketti. Tandırǵa baylanıslı jáne bir ırımlardıń biri: bala emizetuǵın kelinshekler kókiregi ayazlap awırsa azamda erte turıp: «Ya pirim Biybipatima anam, óziń shıpasın bergeyseń!» – dep tilek tilep, tandırdı 3 márte aylanıp, qushaqlaydı, bul tandırdı qádirlep, qásterlewdiń bir túri. «Tandırdıń awzın jawıp qoy, hár túrli báleler úyir boladı» – dep awzı ashıq turǵan tandırdıń ishine qar, jawın suwı kirip, jaramsız bolıp qalmasın,– degen puxtalıq, kútimlilik niyetlerinen kelip shıqqan.
Vena kongressi

**Vena Kongressi** (fran. *Congrès de Vienne*, nem. *Wiener Kongress*) — 1814-1815 jılları ótkerilgen ulıwmaevropalıq konferenciya bolıp, onıń dawamında 1789-jılǵı Franciya revolyuciyası hám Napoleon urısları nátiyjesinde wayran etilgen feodallıq-tolıq monarxiyalardı qayta tiklewge qaratılǵan shártnamalar sisteması islep shıǵılǵan hám Evropa mámleketleriniń jańa shegaraları belgilengen. 1814-jıl sentyabrden 1815-jıl iyunǵa shekem Vena qalasında Avstriyalı diplomat graf Metternix basshılıǵında ótkerilgen kongresste Osmanlılar imperiyasınan tısqarı barlıq Evropa mámleketleriniń wákilleri qatnastı. Óz-ara sóylesiwler jasırın hám áshkara básekilesiwler, intrigalar hám perde artındaǵı kelisimler sharayatında ótti.
Klemens von Metternich

**Klemens fon Metternix** (nemisshede tolıq atı *Klemens Wenzel Lothar von Metternich-Winneburg zu Beilstein*, 15-may 1773, Koblenc — 11-iyun 1859, Vena) — Metternixler shańaraǵınan shıqqan Avstriyalı diplomat, 1809-1848 jıllarda sırtqı isler ministri, 1815-jılda Vena kongressiniń bas shólkemlestiriwshisi. Ol Napoleon urıslarınan keyin Evropanıń siyasiy qayta dúziliwine basshılıq etken. Óziniń oǵada konservativlik kózqarasları menen belgili. Bahalı memuar shıǵarmalar avtorı. 1818-jıldan ol Portella gercogı ataǵın aldı.
Versal shártnaması

**Versal shártnaması** (fran. *Traité de Versailles*, ingl. *Treaty of Versailles*) — birinshi jáhán urısın tamamlaǵan eń áhmiyetli tınıshlıq shártnamalarınıń biri. 1919-jıl 28-iyunda Versalda qol qoyılǵan hújjet Germaniya hám Antigermaniya koaliciyaları ortasındaǵı urıs jaǵdayın toqtattı. Versal kelisiminiń qaǵıydaları Kompyen kelisiminen keyin altı ay ishinde, sonday-aq Parij tınıshlıq konferenciyası sheńberinde islep shıǵıldı: utqan mámleketler basshılarınıń hár qıylı, kóbinese bir-birine keri bolǵan maqsetleri shártnamanıń tiykarǵı bólimleri boyınsha uzaq tartıslarǵa alıp keldi. Bular Kayzer Vilgelm II ústinen sud procesin ótkeriw zárúrshiligi, keleshekte nemis armiyasınıń kólemi hám dúzilisi qanday bolıwı, burınǵı Germaniya imperiyasınıń jerleriniń táǵdiri hám reparaciya muǵdarı haqqındaǵılar edi.
Jurnalistika etikası hám standartları

**Jurnalisttiń kásiplik etikası** — bul nızamlı túrde belgilenbegen, biraq, jurnalisttiń ortalıqta qabıl etilgen hám jámiyetlik pikir kúshi, kásiplik hám dóretiwshilik shólkemler tárepinen qollap-quwatlanatuǵın ádep-ikramlılıq qaǵıydaları — jurnalisttiń ádep-ikramlılıq háreketleriniń principleri, normaları hám qaǵıydaları.
Targeting

**Targeting **(ing. target - maqset) - bul barlıq ámeldegi auditoriyadan tek belgilengen kriteryalarǵa juwap beretuǵın bólegin (maqsetli auditoriya ) tańlaw hám oǵan reklama kórsetiw imkaniyatın beretuǵın reklama mexanizmi.
Birinshi jáhán urısı

**Birinshi jáhán urısı** yaki **Ullı urıs** (ingl. *World War I*, rus. *Пе́рвая мирова́я война́*) — Evropadaǵı eki mámleket koaliciyaları ortasındaǵı áskeriy kelispewshilik bolıp, 1914-jıl 28-iyuldan 1918-jıl 11-noyabrge shekem dawam etken. Oǵan jámi 38 mámleket qatnasqan bolıp, urıs waqıyaları Jaqın Shıǵıs, Afrika hám Aziyanıń bir bólegine de tarqalǵan.

1914-Jılǵa evropanıń ullı mámleketleri eki áskeriy-sıyasıy awqamǵa bólingen:
Rossiya,Franciya hám Ullı Britaniya Antantaǵa kirgen,
Germaniya, Avstro-Vengriya hám Italiya Úshlik awqamǵa kirgen.
1914-Jılı 28-iyunda Avstro-Vengriya Taxtı miyrasxorı Franc Ferdinandtı, Bosniyalı serb Gavriylo Princip tárepinen atıp óltiriledi.Avstro-Vengriya Franc Ferdinand óliminde Serbiyanı ayıpladı.Bul waqıyalar Iyul Krizisine alıp keldi.Rossiya Serbiyanı qorǵawı haqqında járiyaladı.
Sol jılı 25-ıyulda Rossiya óz armıyasın Urısqa tayar turuwın qadaǵalap basladı.
Rossıya 26-Háset(Iyulda) Óziniń evropada jaylasqan jerlerinde sırlı ásker jiynawdı basladı.Avstro-Vengriya Serbiyaǵa orınlanbas shártler menen últimatum jiberedi,Serbiya últimatumnıń bir shártinen bas tartadı, Avstro-Vengriya sonı báne etip 28-Háset(iyulda) Serbiyaǵa urıs járiyalaydı.4-Súmbile(avgustqa) kelgende urısqa Germaniya Imperiyası, Úshinshi Francıya Respublikası hám Ullı Britaniya qosıldı.Sol jıldıń Qawıs(noyabr) ayına kelip Germaniya, Avstro-Vengriya, Osmaniyler Imperiyası hám Bolgariya Oraylıq Mámleketler awqamın dúzdi.1915-Jıldıń Sáwir(aprel) ayına kelip Italiya Satqınlıq etip Antantaǵa, Ullı Brıtaniya, Franciya, Rossiya hám Serbiya tárepte Urısqa qosıladı.1914-Jılı baslanǵan urıs Germaniya ushın eki frontqa edi,bul jaǵdayǵa Germaniya Shliffen Rejesin tayarlap qoyǵan edi.
Shliffen rejesi boyınsha Germaniya Beniliyukstan(Niderlandiyasız)Francıyaǵa kútilmegen hújim jasap Francıyanı tez jeńıw hám Francıya menen fronttaǵı armıyanı Rossıya táreptegi frontqa aparıp Rossıyanı da jeńiw edi. 
Batıs Frontta(Francıya menen front)úlken nátiyjeler joq, al urıs bolsa bir jerde turıp qaldı,Shıǵıs frontta bolsa(Rossıya menen front)Germaniya, Avstro-Vengriya menen birge Rossıyaǵa qarsı urıstı, 1915-jıldıń miyzan(sentyabr) ayına kelip 
Nemisler(Germaniya hám Avstro-Vengria)
shıǵıs frontta Polshanı tolıq, mınsk guberniyasınıń bólegin basıp alǵan edi.
Rim shártnaması

**Rim shártnaması** (ingl. *Treaty of Rome*, rus. *Римский договор*) — 1957-jılda Germaniya, Franciya, Italiya, Belgiya, Niderlandiya hám Lyuksemburg tárepinen qol qoyılǵan hámde Evropada adamlar, tovarlar, xızmetler hám kapitaldıń erkin háreketleniwindegi barlıq tosqınlıqlardı saplastırıw haqqındaǵı xalıqaralıq shártnama.
Titanik

**Titanik** (RMS Titanik) — Ullı Britaniya paroxodı «White Star Line» kompaniyası ónimi «Alimpik» tıń egizegine uqsaǵan úshinshi kemeniń ekinshisi esaplanadı. Óziniń qurılıs processinde dúnyanıń eń iri kemesi sanalǵan bul sayaxatshı keme birinshi 14-aprel 1912-jılı saparı waqtında Atlantika okeanında aysbergǵa urılıp 5 saat 10 minutta suw túbine shógip ketken. 
Bortda jaylasqan insanlardan 1316 ápiwayı jolawshı, 908i ekipaj aǵzaları — jámi bolıp 2224 adam jıynalǵan. Olardan 710ı waqıya jayında qutqarılǵan, 1514 insan bolsa qaytıs bolǵan. Bul keme apatı dúnyanıń shumlı xabarlarına aylanıp úlgergeni sebepli, bul keme haqqında bir neshe hújjetli filmler súwretke alınǵan. 
Titanik — bul dúnyaǵa júdá málim hám ataqlı bolǵan keme oylap shıǵarėıwshısı Tomas Edison eń qáweterli apat júz berse de «Titanik» úsh keshe-kúndiz shókpesten, aydında turıwı múmkinligi haqqında adamlardı isendirgen edi. Biraq ""Titanik""tıń okean boylap birinshi hám aqırǵı saparınıń urıs qatnasıwshısı retinde úsh mıńǵa jaqın sayaxatshılar qatnasıwında óziniń bul pikiri nadurıs ekenligin tán aldı. 
Titaniktıń shógiwi — 1912-jılı 15-aprel sánesinde New York tárepke júzip ketip baratırǵan kemeniń Arqa Atlantika okeanında aysberg penen dúgisiwi aqıbetinde kelip shıqqan teńiz hádiysesi. Sol dáwirdiń eń úlken okean kemesi bolǵan Titanik 1912-jılı 14-aprel, ekshembi kúni saat 23:40 (keme waqıtı) átirapında aysberg penen dúgisken waqıtta kemeniń bortında shama menen 2224 kisi bolǵan. Eki saat qırıq minuttan keyin, 15- aprel, dúyshembi kúni saat 02:29da (keme waqıtı menen: GMT 05:18de) kemeniń shógip ketiwi 1500den artıq adamnıń ólimine sebep boldı jáne bul tariyxtaǵı teńizdiń tınıshlıq dáwirinde júz bergen eń úlken teńiz hádiyseleriniń birine aylandı.
Reyunyon

**Reyunyon** (fran. *Réunion*, rus. *Реюньон*) — Franciyanıń sırttaǵı regionı. Hind okeanındaǵı birdey atamadaǵı atawda, Madagaskardan 700 km shıǵısta jaylasqan.
Avstroneziya tilleri

**Avstroneziya tilleri** (, ) — Tayvan, Qubla-Shıǵıs Aziya (Indoneziya, Filippin, Malayziya, Bruney, Shıǵıs Timor), Okeaniya hám Madagaskarda tarqalǵan tiller shańaraǵı. Tiller sanı boyınsha eń úlken shańaraqlardan biri bolıp, 1000 nan artıq tillerdi óz ishine aladı. Sóylewshiler sanı boyınsha da eń úlken shańaraqlardan biri — XXI ásir baslarındaǵı esaplawlarǵa bola 300 millionnan artıq adam.

Avstroneziya shańaraǵınıń kópshilik tilleri salıstırmalı kóp sanlı morfemalarǵa iye bolǵan agglyutinativlik tiller bolıp tabıladı.

## Derekler
Koloniya

**Koloniya** (lat. *colōnia* - "turar-jay") — óziniń ǵárezsiz siyasiy hám ekonomikalıq húkimetine iye bolmaǵan, basqa mámleket (metropoliya) tárepinen ayrıqsha rejim tiykarında basqarılatuǵın ǵárezli aymaq. Kóbinese koloniyalıq rejim azamatlarına metropoliya azamatları menen teńdey huqıqlar berilmeydi. Usınıń menen birge, metropoliya azamatları koloniya astındaǵı aymaqlarda jergilikli xalıqqa qaraǵanda kóbirek hákimiyatqa hám jeńilliklerge iye boladı. Koloniyalardıń qáliplesiwi imperiyalistlik mámleketlerdiń (metropoliyalardıń) tásirin keńeytiwdiń tiykarǵı quralı bolıp tabıladı.
Metropoliya

**Metropoliya** (áyyemgi grekshe μήτηρ — "ana" hám πόλις — "qala"; μητρόπολις — "ana qala") — óz shegaralarınan sırttaǵı aymaqlarda koloniyalarǵa yamasa basıp alınǵan ǵárezli jerlerge iye bolǵan mámleket. Basqasha aytqanda metropoliya - bul koloniyalıq siyasattı júrgiziwshi mámleket.
Kompozitor

**Kompozitor** ( — dúziwshi,dóretiwshilik etiwshi) — kóp dawıslı muzıka shıǵarmaları avtorı, muzıka dóretiwshisi. Kompozitor ataması 16-ásirge kelip Italiyada keń tarqalǵan. Kompozitorlıq kásibi dóretiwshiden muzıkalıq-dóretiwshilik qábilet penen birge arnawlı (kompoziciya páni tarawındaǵı) puqta bilim de talap etiledi. Kompozitor nota jazıwı járdeminde shıǵarmalardı dóretedi, jańa individual mazmundı súwretlewge háreket etedi.
Zamira Xojanazarova

**Zamira Xojanazarova** (Замира Хожаназарова; 1960-1990) – qaraqalpaq qosıqshılar óneriniń jarqın juldızı.

## Biografiyası
Zamira Xojanazarova 1960-jılı Nókis qalasında tuwılǵan. Ol orta mektepti tamamlaǵannan soń Tashkent qalasındaǵı Teatr hám kórkem óner institutında oqıdı. Instituttı tabıslı pitkergennen soń ol óziniń miynet jolın Berdaq atındaǵı Mámleketlik filarmoniyasında qosıqshı bolıwdan basladı. Sońınan estradalıq-xoreografiyalıq «Qırq-qız» ansamblinde qosıqshılıq ónerin dawam etti.

Zamira Xojanazarova 1986-jıldan baslap ómiriniń aqırına shekem QQASSR televidenie hám radio esittiriw boyınsha Mámleketlik Komitetinde «Xalıq sazları» orkestrinde qosıqshı bolıp jumıs isledi. Ol ele student waqtında-aq Qaraqalpaqstan ASSRınıń Tatarstandaǵı mádeniyatı kúnlerinde qatnasqan. Ol sonday-aq, Daǵıstan ASSRında hám Tashkent qalasında ótkerilgen Qaraqalpaqstan Mádeniyatı kúnlerinde qatnasıp, óziniń sónbes talantı menen tanılǵan.

Ansambl menen birge Rossiya (RSFSR)nıń bir neshe qalalarında, Ukraina, Belorussiya Respublikalarında gastrollarda bolǵan.

Zamira Xojanazarova Qaraqalpaq milliy kórkem-ónerine óziniń ayırıqsha lapızı menen aralastı. Ol óziniń atqarǵan Xalıq qosıqları, estradalıq hám basqa tillerde atqarǵan qosıqları menen xalqımızdıń belgili qosıqshısına aylandı, ásirese, sol dáwirdiń jasları onıń qosıqların súyip tıńladı.

## Dóretiwshiligi
Onıń atqarıwındaǵı «Barmeken», «Shaǵalalar», «Jaslıǵım» atlı qosıqları eń belgili dóretiwshiligi esaplanadı.

## Jetiskenlikleri
Óziniń iskerligi dawamında erisken jetiskenlikleri ushın Zamira Xojanazarova Qaraqalpaqstan Komsomol sıylıǵınıń laureatı boldı. Ol QQASSR Joqarǵı Soveti Prezidiumınıń Húrmet Gramotası menen sıylıqlanǵan.

## Derekler

# Qaraqalpaqstan Respublikası Oraylıq Mámleketlik arxivi gazeta hám jurnallar fondı.
# «Sovet Qaraqalpaqstanı» gazetası, 1990-jıl.
Ayımxan Shamuratova

**Ayımxan Shamuratova** (*Айымхан Шамуратова*; 1917-jıl 10-iyun, Qońırat rayonı — 1993-jıl 29-may, Nókis) — qaraqalpaq aktrisası, qosıqshı, qaraqalpaq vokal kórkem-óneriniń iri wákillerinen biri (metssosoprano). Belgili shayır, jazıwshı, dramaturg, mámleketlik ǵayratker Ámet Shamuratovtıń ómirlik joldası.

## Ómir jolı
1917-jılı Qońırat rayonında tuwılǵan. Ol 1932-jılı Tórtkúlge oqıwǵa kirip, bul jerdegi háweskerler dógeregine qatnastı. Ayımxan atqarǵan «Bozataw», «Arıwxan» hám basqa da xalıq qosıqları xalıqtıń qálbinen orın ala basladı. Belgili dramaturg Ábdiraman Ótepov tárepinen teatrǵa jumısqa shaqırıldı. Ol «Teńin tapqan qız», «Tabanlı tartıs», «Gúlsara» hám taǵı basqa spektakllerde bas qaharmanlardıń obrazın sheberlik penen atqarǵan.

### Shańaraǵı
**Ómirlik joldası:** Ámet Shamuratov (1912-1953). Jeti perzenti bolǵan.

## Jetiskenlikleri
Onıń miynetleri joqarı bahalanıp, 1940-jılı Qaraqalpaqstan xalıq artisti, 1968-jılı burınǵı awqam xalıq artisti húrmetli ataqların aldı. «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni menen sıylıqlandı.

## Qosımsha qarań
* Ámet Shamuratov
* Shamuratovlar úy-muzeyi

## Derekler
Gúnji

Gúnji maylı eginler arasında maylılıǵı boyınsha birinshi orında turadı. Dáninde 50-60 procent may bar. Onıń mayı awqatqa, medicinada, konserva hám konditer óndirisinde qollanıladı.

Kúydirmey preslew arqalı mayın alǵandaǵı qaldıq
quramında 8 procent may hám 40 procent belok boladı. Ol konditer sanaatında qollanıladı.

Dándi kúydirip mayın alǵannan keyin qalǵan qaldıq mallar ushın juǵımlı azıq bolıp, onıń 100 kilogramı 132 azıq birligine teń keledi.

Gúnji Aziya hám Afrika ellerinde áyyemgi waqıtlardan berli egiledi. Házirgi waqıtta gúnji Ózbekstanda, Túrkmenstanda hám Tájikstanda aegiledi. Gúnji suwǵarılmaytuǵın jerlerde 10 - 12 centner, al suwǵarılatuǵın jerlerde 18 - 20 centner ónim beredi.
Qıssaxanlıq

**Qıssaxanlıq** — túrkiy tilles (ásirese Orta Aziya hám Ázerbayjan) xalıqlarda tarqalǵan, kishigirim otırıspa-jıyınlarda hám ushırasıwlarda belgili bir dástan hám qosıqlardı sazsız, xalıqqa jaǵımlı namada dawıslap oqıp jetkerip beriw óneri. Bul ónerdi iyelegen sawatlı adamlardı xalıq «qıssaxan» dep ataǵan .

XIX ásirdiń ekinshi yarımı XX ásirdiń basında qaraqalpaq kórkem ónerinde qıssaxanlıq tez pát penen rawajlandı. XIX ásirdiń aqırında Tallıqta Qorazbek Razbek ulınıń , al XX ásirdiń basında Shımbayda Qazı Máwlik basshılıǵında qaraqalpaq qıssaxan shayırlarınıń mektebi shólkemlestirildi.

## Derekler
Kletka

**Kletka** — Kletka tiri organizmlerdiń dúzilis, rawajlanıw hám funkcional birligi bolıp esaplanadı. Tirishilik dúzilsiniń kletka dárejesinde násillik xabar beriliwi, zat hám energiya almasıwı hám tirishiliktiń bir pútinligi támiyinlenedi. Kletkalıq dúzilis dárejesi boyınsha barlıq tiri organizmler bir yamasa kóp kletkalılarǵa bólinedi.

## Kletka qabıǵı
Kletka qabıǵı tınıq hám bekkem boladı. Kletehatka oǵan bekkemlik beredi. Kletka qabıǵı onıń ishindegi tiri bólegin sırtqı tárepten qaplap turadı, sırtqı tásirden qorǵaydı hám formasın saqlap turadı hámde sırtqı ortalıq penen baylanıstırıp turadı. Tiri kletkanıń qabıǵı quramalı dúziliske iye, ol bir zattı ańsat ǵana ótkerse, basqasına tosqınlıq etedi. Kletka qabıǵındaǵı tańlap ótkeriwsheńlik qásiyeti ol nabıt bolǵanǵa shekem saqlanıp turadı. Demek, qabıq kletkanıń pútinligin saqlaw menen bir qatarda, zatlardıń sırttan kiriwin tártipke salıp turadı hámde artıqsha zatlardı sırtqa shıǵaradı.

## Derekler
Kletka yadrosı

**Yadro** — zamarrıqlar, ósimlikler hám haywanlar kletkasınıń zárúr quramlıq bólegi bolıp esaplanadı. Yadronıń forması, ólshemi kletkanıń forması hám ólshemi hám de funkciyasına baylanıslı. Tiykarınan, kletkalarda bir yadro boladı. Ayırım kletkalar ǵana bawır, bulshıq et, súyektiń kemik kletkaları kóp yadrolı boladı. Yadro tiykarınan, tómendegi wazıypalardı atqaradı:
# Násillik xabardı saqlaw, kóbeytiw hám násilden-násilge ótkeriw.
# Kletkada payda bolatuǵın zat almasıw procesin basqarıw
Chay

Chay bunnan úsh mıń jıl burın Qıtayda málim bolǵan.
Bir ápsanada aytılıwına qaraǵanda shopanlar bir jasıl ósimliktiń japıraqların shaynaǵan qoy-eshkilerdiń shaqqanlasıp
qalǵanlıǵı, biyik jarlarǵa da órmelep shıqqanlıǵın bayqap
qalǵan. Sonnan keyin olardıń ózleri de sol japıraqlardı keptirip, suwǵa qaynatıp iship kórgen. Sonnan chay ishiw pútkil Qıtayǵa taralıp ketken.
Keyinirek chay Yaponiyada hám basqa Aziya ellerine taraldı. Al Evropada birinshi ret 1517-jılı portugallar, 1610-jılı gollandlar chaydıń mazasın tatıp kórdi. Rossiyada chay birinshi ret 1638-jılı payda boldı.
Fantaziya

«Fantaziya» da grek sózi bolıp, «qıyal etiw» degendi bildiredi. Turmısta sol waqıtta joq nárseni bolatuǵın nárse 
sıpatında qıyal arqalı súwretlew fantaziyalıq súwretlew 
bolıp tabıladı. Biraq fantaziya shınlıqqa tiykarlanıwı tiyis. 
Bir waqıtları adamzat ushar gilem haqqında, seymurıq qus haqqında qıyal etti. Xalıq suwda balıqtay júziwdi, 
Aspanda qustay ushıwdı árman etti. Bulardıń bári biziń 
dáwirimizde shınlıqqa aylandı. Shıǵarma dóretiwde — dóretiwshilik fantaziya (qıyal etiw) áhmiyetli orın tutadı.
Til

Búgingi kúni planetamızda 7 milliardtan aslam xalıq jasaydı. BMSh maǵlıwmatları boyınsha 2025-jılda jer sharında 8,1 milliard adam jasaytuǵın bolsa, ásirimizdiń ortalarında bul kórsetkish 9,6 milliardqa jetedi. 1987-jılı 5 milliàrdtàn zıyatıraq bolǵan. Olar 5000 nan aslam tilde sóylesedi. Jer sharındaǵı xalıqlardıń úshten eki bólegi 13 túrli tilden paydalanadi.

Dúnya júzi tillerinen inglis, rus, francuz, qıtay, arab, ispan tilleri rásmiy xalıq aralıq tiller dep tabıladı.

Ózbekistan mekteplerinde balalar 7 túrli tilde: ózbek, qaraqalpaq, rus, tájik, qazaq, túrkmen, qırǵız tillerinde, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mekteplerinde balalar 5 tilde: qaraqalpaq,ózbek, rus, qazaq, túrkmen tillerinde bilim hám tárbiya almaqta.

Ózbekistan Respublikası 1989-jılı 21-oktyabrde til haqqında Nızam qabıl etti. Qaraqalpaqstan Respublikası 
1989-jılı 1-dekabrinde til haqqında Nızam qabılladı.

Bul Nızam boyınsha qaraqalpaq hám ózbek tili Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik tili bolıp tabiladi.
Xabar

**XABAR** at. 1. Birewge, bir nársege yaki bir hádiyse xaqqındaǵı maǵlıwmat, jańalıq. Jaqında paytaxtımızdaǵı 37-sanlı qánigelestirilgen mámleketlik ulıwma bilim beriw mektebi oqıwshılarınıń jetiskenlikleri haqqındaǵı xosh esitip quwandıq  2. Dańq, ataq. Usı jaslarına kelip Gúlayım, Dúnyanıń júzine tústi xabarı 3. Birew tárepinen tapsırılǵan, jetkerilgen, jazılǵan xat. Hár urıwǵa xabar saldı, Qońır at minip Mayqı keldi. 4. Maqala, informaciya. Qaraqalpaqstan xabar agentliginin sholıwshısı . 5. Qatnas, baylanıs. Órt payda bolǵanda tezlik penen «101» telefon nomeri arqalı órt káwipsizligine xabar beriń
Audioadapter

Audioadapter — ol sistemalı platanıń razyomında jaylasqan boladı hám dawıstı qayta islew menen baylanıslı esaplaw ámellerin orınlaydı.
Modem

Modem - telefon tarmaǵı arqalı kompyuter menen baylanıs ornatıw imkaniyatın beriwshi qurılma.
Malagasiler

**Malagasiler** yaki **Malagasi xalqı** (malag. *foko malagasy*, fran. *malgache*, ) — Madagaskar Respublikasınıń tiykarǵı xalqı (25 mln.ǵa jaqın). Sonıń menen birge ayırım dereklerde **malgashlar** dep te aytılatuǵın bul xalıq wákilleri Reyunyon (5 mıń adam), Seyshel atawları (1 mıń adam), Komor atawları (2 mıń adam) hám Franciya (2 mıń adam) aymaqlarında da jasaydı. Olar avstroneziya tilleri shańaraǵınıń malay-polineziya toparına tiyisli malagasi (malgash) tilinde sóylesedi. Bir neshe etnik gruppalarǵa bólingen bolıp, olar geyde qáwimler dep te ataladı .

## Kelip shıǵıwı
Malagasilerdiń kelip shıǵıwı máselesi quramalılıǵınsha qalıp kiyatır. Madagaskar atawınıń áyyemgi xalqı negroid rasasına tiyislime yamasa negroid quramı Arqa Afrikadan Bantu xalqı migraciyasınıń tolqınlarınan birinde payda bolǵanba, belgisiz. Biziń eramızǵa shekemgi I mıń jıllıqta indoneziyalılar atawǵa kóship óte basladı. Olar ózleri menen birge mongoloid rasasın, ózleriniń tilin hám ózine tán ayrıqsha mádeniyatın alıp kelgen.

## Quramı
Malagasiler túrli mádeniyat hám ózine tán ayırmashılıqlarǵa iye bolǵan bir neshe etnikalıq toparlarǵa bólingen, olar geyde qáwimler dep ataladı. Eń anıq bóliniw Antananarivu hám Fianarancua átirapındaǵı platoda jasawshı "tawlı" etnikalıq toparlar (merina, becileu) hámde atawdıń qalǵan bóleginde, birinshi náwbette teńiz boyında jasawshı "jaǵadaǵı" () xalıqlar arasında saqlanıp qalǵan. Bulardan basqa Madagaskar tariyxı dawamında bir qansha aralas etnikalıq jámáátler de qáliplesken.
* Tawlı qáwimler:
** Merina
** Becileu
* Jaǵadaǵı qáwimler:
** Antakarana
** Antanusi
** Antemuru
** Antendrui
** Antesaka
** Becimisaraka
** Maxafali
** Sakalava
** Cimixeti
* Aralas qáwimler:
** Bara
** Mikea
** Sixanaka
** Tanala

## Derekler
Suaxili tili

**Suaxili tili** yaki **kisvaxili** (suah. *Kiswahili*) — suaxili xalqınıń ana tili. Sóylewshiler sanı boyınsha bantu tilleriniń eń úlkeni (150 millionnan artıq adam) hám Afrika kontinentiniń eń áhmiyetli tillerinen biri. Xalıqaralıq baylanıs tili bolǵan suaxili Shıǵıs hám Oraylıq Afrikanıń keń maydanlarında, atap aytqanda shıǵısta Hind okeanı jaǵalawlarınan baslap batısta Kongo Demokratiyalıq Respublikasınıń oraylıq aymaqlarına shekem, arqada Somaliden baslap qublada Mozambikke shekem bolǵan aymaqlarda paydalanıladı.

Suaxili tili Tanzaniya, Keniya hám Ugandada rásmiy til esaplanadı.

Zamanagóy suaxili tili jazıw ushın latın álipbesinen paydalanadı.

## Derekler
* Громова Н. В. Новое в лексике современного языка суахили. М., Изд-во МГУ, 1994.
* Громова Н. В. Язык суахили в современной Танзании // Межрасовые и межэтнические отношения в современной Танзании: Труды Российской комплексной экспедиции в Объединённой Республике Танзания (сезон 2005 г.) / Отв. ред. А. В.Коротаев, Е. Б. Деминцева. М.: Институт Африки РАН, 2007. С. 84-93.
* Н. В. Громова, Н. В. Охотина. Теоретическая грамматика языка суахили / Московский государственный университет. Институт стран Азии и Африки. — М.: Наследие, 1995. — 318 с. — 500 экз. — ISBN 5-86562-020-7.
* Громов М. Д. Современная литература на языке суахили. — М.: ИМЛИ РАН, 2004.
* Жуков А. А. Культура, язык и литература суахили. — СПб.: ЛГУ, 1983.
* Федорова Н. Г. Учебник языка суахили. — М.: Издательство Московского университета, 1974. — 741 с. — 1050 экз.
Bantu tilleri

**Bantu tilleri** — benue-kongolez tilleri shańaraǵına tiyisli bantoid tilleriniń bir toparı. Afrika materiginde, anıǵıraq aytqanda shıǵısta Keniyadan baslap batısta Nigeriya hám Kamerun ellerine shekem, Saxara shólistanlıǵınan qublaraq jerlerden baslap kontinenttiń tómenine qaray Qubla Afrika Respublikasına deyingi aymaqlarda tarqalǵan. Sóylewshiler sanı haqqında anıq maǵlıwmatlar joq.

## Derekler
* Аксенова И. С., Топорова И. Н. Введение в бантуистику. М.: Наука, 1990.
* Громова Н. В. Части речи в языках банту и принципы их разграничения. М., Наука, 1966.
Barito

**Barito** (indon. *Barito*) — Indoneziyadaǵı Kalimantan atawındaǵı dárya. Ol tiykarınan Oraylıq Kalimantan provinciyası arqalı, tómengi aǵımı bolsa Qubla Kalimantan provinciyası arqalı aǵıp ótedi hám ayırım aymaqlarda tábiyiy administrativlik shegara xızmetin atqaradı. Banjarmasin qalası qasında bir neshe kishi dáryalar menen ulıwma delta payda etedi hám Yava teńizine quyıladı.
Uzınlıǵı 880 km. ge jaqın, háwiziniń maydanı 100 000 km² ge jaqın.
Byudjet

**Byudjet** — inglis tilinen kelip shıǵıp, «ǵazna» degen mánisti ańlatadı. Byudjet XVII ásirdiń ekinshi yarımında Franciyada burjuaziya revolyuciyasınan keyin ornatılǵan. XIX ásirdiń ekinshi yarımında byudjet ataması Evropa ellerinde tarqalǵan hám XX ásirden derlik barlıq ellerde byudjet kategoriyası paydalanıla baslandı.

## Ózbekstannıń mámleketlik byudjeti dúzilisi
Mámleket byudjeti tómendegi dárejedegi byudjetlerden ibarat: 

* Ózbekstan Respublikasınıń respublika byudjeti; ''' 

* Qaraqalpaqstan Respublikası byudjeti, wálayatlar hám Tashkent qalası jergilikli byudjetleri.

## Byudjet shólkemi
Mámleket funkciyaların ámelge asırıw ushın belgilengen tártipte mámleket hákimiyatı organlarınıń qararına muawapıq dúzilgen, mámleket byudejeti qarjıları esabınan saqlap turılatuǵın komemerciyalıq emes shólkem.
Másnawiy

**Másnawiy** — arab sózi bolıp ekilik degen mánini ańlatadı. Bunda Qosıq birgelki Únles uyqasqa tiykarlanadı. Másnawiylerdiń hárbir bánti óz ara uyqasatuǵın eki qatardan ibarat boladı (a-a, b-b, v-v tárizde). Másnawiy shıǵıs ádebiyatında kóp qollanıladı, ásirese ol Dástanlıq shıǵarmalarda keń paydalanılǵan.

## Derekler

* Qaraqalpaq ádebiyatı. 2017-jıl.
Jıraw

«Jıraw» sózi— «jır jırlaw» sózinen alınǵan bolıp, onıń kelip shıǵıw tariyxı oǵada uzaq 
dáwirlerdi óz ishine aladı. Tyurkolog alımlar geyde bul sózdiń kelip shıǵıwın VIII ásir menen baylanıstırsa, geyde 
XI ásir waqıyaları menen baylanıstıradı.
Josef Nisefor Nieps

**Jozef Nisefor Nieps** — 1765-1833-jıllarda jasaǵan francuz fotografiyasınıń tiykarın salıwshılardıń biri. 1816-jılı Neps fotografiyalıq súwretti alıw ústinde jumıs baslaydı. Dáslep jaqtılıq penen kontaktte qara reńge kiretuǵın gúmis duzdan paydalanǵan. Ol negativti alıwǵa erisedi. Biraq, gúmis duz kameradan shıǵarılǵannan soń qara reńge aylanadı. Jozef Niepstıń dáslepki fotosúwreti 1822-jılı «Bezetilgen stol» búgingi kúnge shekem jetip kelmegen. Bizge belgili bolǵan eń eski «Le Granıń aynadan kórisi» fotosúwreti Jozef Nieps tárepinen 1826-jılı alınǵan.

## Derekler
Lui Jak Mande Dager

**Lui Jak Mande Dager** ( ; ; 1787-jıl 18-noyabr — 1851-jıl 10-iyul) — francuz fotografı. Fotografiyanıń tiykarın salıwshılarınıń biri.

## Ómiri
1787-1851-jıllarda jasap ótken francuz xudojnigi, ximigi hám fotografiya tiykarın salıwshılarınıń biri.

Franciyalı ataqlı súwretshi Lui-Jak Manje Dager 1837-jılı fotografiya usılı menen eń sıpatlı fotosúwretin dóretti. Lui-Jak Manje Dager bul fotosúwrette quramalı natyurmorttı sáwlelendirdi hám onı saqlap qoyıw ushın Luvr muzeyine tapsırdı.

## Dagerotipiya
Dager óziniń oylap tapqan bunday fotosúwret shıǵarıw usılın «dagerotipiya» dep atadı. Ol bul jańalıq haqqındaǵı esabatı Parij Ilimler Akademiyasınıń sekretarı Dominik-Francua Aragoǵa tapsıradı. Parij Ilimler Akademiyasınıń 1839-jıl 7-yanvar kúni bolıp ótken ilimiy keńesinde Francua Arago súwretshi Manje Dagerdiń usınǵan esabatı hám onıń ashqan jańalıǵı haqqında xabarlaydı. Ilimiy keńeste qatnasqan bárshe alımlar Manje Dager tárepinen ashılǵan bul jańalıqtı tán aladı. Solay etip, ilimiy keńes ótkerilgen usı sáneni fotografiyanıń payda bolǵan kúni sıpatında qabıl etedi. Dager, talbotlardıń ilimiy izertlewlerinen keyin fotojurnalistika dúnyaǵa keldi.

Dagerotipiya usılında súwret salıw on bes jıl dawam etildi. Mine, usı dáwir ishinde dagerotipiya usılı bir qansha rawajlanıp bardı. Soń dagerotipiya-makrokolloid processine joldı bosatıp berdi. Endi ámeliyatqa — súwretlerdi kóbeytiw usılı kirip keldi. Hámme túrdegi fotosúwretlerdi shıǵarıwshı jańa texnika payda boldı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Anri Karte-Bresson

**Anri Karte-Bresson** — francuz fotografı, XX ásir real fotografiyasınıń sheberi, fotoxudojnik.

## Ómiri
**Anri Karte-Bresson** (1908-2004) — francuz fotografı, XX ásir real fotografiyasınıń sheberi, fotoxudojnik. 1930-jılı jivopis hám grafika boyınsha oqıwdı baslaǵannan soń ol Afrikaǵa sayaxat etedi. 1931-jılı Franciyaǵa qaytıp kelip, ómirin fotografiyaǵa baǵıshlaydı. 1954-jılı Luvr muzeyi fotografiya boyınsha dáslepki kórgizbeni shólkemlestiredi. Onnan Karte-Bressonnıń miynetleri orın alǵan. Ol ápiwayı adamlardı súwretke túsiriw menen bir qatarda Iren hám Frederik Jolio-Kyuri (1944), Merilin Monro (1961), Koko Shanel (1964), Lui Aragon (1971)lardı da súwretke alǵan.

## Derekler
Maanyan tili

**Maanyan tili** (indo. *Bahasa Maanyan*) — avstroneziya tillerinen biri, Kalimantan atawında - Oraylıq Kalimantan provinciyasındaǵı Qubla Barito okrugında sóylesiledi. Ethnologue maǵlıwmatlarına bola, 2003-jılda bul tildi ana tili sıpatında isletiwshiler sanı 150 mıń kisi edi.

Ol maanyan xalqınıń ana tili bolıp tabıladı.

Jazıwı latın grafikasına tiykarlanǵan.

## Derekler
* Классификация австронезийских языков с ссылками на соответствующие интернет-ресурсы. В защиту языкового разнообразия. — «цит. по Бурлак С. А., Старостин С. А. М., 2005. сс. 343-351». Дата обращения: 7 января 2014. Архивировано 4 января 2014 года.
* Ma'anyan (англ.). Ethnologue. Дата обращения: 7 января 2014. Архивировано 1 июня 2014 года.
OhmyNews saytı

Professional hám puqaralıq jurnalistler tárepinen júrgizile baslaǵan dáslepki iri joybar Qubla Koreyanıń OhmyNews saytı.

Qubla Koreyanıń OhmyNews satına Oh Yeon Ho tárepinen 2000-jıldıń 22-fevralında tiykar salınǵan.

«Qubla Koreyada onlayn túrde islewshi Oh Yeon Ho mámlekettiń dástúriy baspasózinen narazı bolıp, Qubla Koreyalı kásiplesleri menen onlayn kúndelikli gazeta shıǵara basladı. Qánigelerdi tartıw hám gazeta shıǵarıwda materiallıq jaqtan qıynalǵanlıqtan, qálewshilerdi jumısqa alatuǵın OhmyNews veb-saytın jarattı»
HuffPost

HuffPost – amerikanıń internet-basılımı, RSS-agregator (jańalıqlar, bloglar, podkastlar hám videoxosting saytlarınıń temaları sıyaqlı RSS formatına eksport etiwshi dáreklerden xabarlardı avtomat túrde toplaw ushın qarıydar baǵdarlama yamasa veb-sayt) hám blog bolıp, onıń tiykarın salıwshı hám bas redaktorı Arianna Xaffington. Sayt 2005-jılı 9-mayda Drudge Reporttıń alternativası sıpatında iske túsirilip, 2011-jıldan baslap dúnya júzilik arenaǵa shıqtı hám Kanada, Britaniya, Franciya, 2012-jılı Germaniya versiyaların jarattı. Búgingi kúnde Avstraliya, Braziliya, Greciya, Hindstan, Yaponiya hám Koreya mámleketleri ushın arnawlı versiyalarına iye.
Ridus

«Ridus» kúndelikli internet-basılımı bolıp, onıń tiykarǵı jónelisi jańalıqlardı járiyalawdan ibarat. "Ridus" ózin puqaralıq jurnalistika agentligi sıpatında kórsetedi. Ol 2011-jıli sentyabr ayında jaratılǵan bolıp, oǵan Ilya Varlamov tiykar salǵan. Basılımnıń wazıypası "puqaralıq jurnalistikanı rawajlandırıw" dep atalıp, ol eki komponentten ibarat. Birinshisi, "Redakciya" dep ataladı hám jańalıqlardıń bir bólimi "Ridus" redakciyasınıń xabarshıları tárepinen tayarlanadı. Ekinshisi, "Jańalıqlar túbsizligi" bolıp, resurstıń paydalanıwshıları tárepinen jazılǵan hám saytqa júklengen barlıq jańalıqlardı járiyalaytuǵın bólim bolıp tabıladı. "Jańalıqlar túbsizligi"nde jańalıqlar oqıwshılardıń bergen dawısları boyınsha tártiplestiriledi hám eń belgili jańalıqlar onlıǵı tiykarǵı betke jaylastırıladı.
Paleogeografiya

**Paleogeografiya** (eski grekshe παλαιός — áyyemgi + geografiya) — Jer betindegi geologiyalıq ótken zamanda bolǵan fizikalıq-geografiyalıq sharayatlardı, olardıń dinamikasın, bul dinamikanıń dáreklerin (faktorların) — ıqlım ózgeriwi, tektonikalıq háreketlerdi úyreniwshi pán.

## Derekler
* Рухин Л. Б. Основы общей палеогеографии / Под ред. канд. геол.-минер. наук Е. В. Рухиной. — Изд. 2-е, перераб. и доп. — Л.: Гостоптехиздат, Ленингр. отд-ние, 1962. — 628 с. — 5200 экз.
* Синицын В. М. Палеогеография Азии / АН СССР. М-во геологии и охраны недр. Лаборатория геологии угля. — М.; Л.: Изд-во АН СССР. Ленингр. отд-ние, 1962. — 268 с. — 1400 экз.
* Ушаков С. А., Ясаманов Н. А. Дрейф материков и климаты Земли. — М.: Мысль, 1984. — 208 с. — 50 000 экз.
* Ясаманов Н. А. Древние климаты Земли. — Л.: Гидрометеоиздат, 1985. — 296 с. — 3630 экз.
* Ясаманов Н. А. Популярная палеогеография / Рец.: А. Л. Чепалыга. — М.: Недра, 1985. — 136 с. — 70 000 экз.
* Гангнус А. А. Технопарк Юрского периода: Загадки эволюции. — М.: Вече, 2006. — 480 с. — (Великие тайны). — 5000 экз. — ISBN 5-9533-1088-9.
* Короновский Н. В., Хаин В. Е., Ясаманов Н. А. Историческая геология : Учебник. — М.: Академия, 2006.
* Маруашвили Л. И. Палеогеографический словарь / Рец.: Г. И. Лазуков, Л. Р. Серебрянный; Худож. В. А. Захарченко. — М.: Мысль, 1985. — 368 с. — 29 000 экз.
Auditoriya

Auditoriya sózi latın tilindegi "auditorium" sózinen alınǵan bolıp, tıńlaw ushın orın degen mánisti ańlatadı. Termin orın mánisin ańlatıwı menen birge sol orındaǵı tıńlawshılardı da bildiredi. Búgingi kúnge shekem bir qatar ilimpazlar ǴXQ auditoriyasına túsinik berip, izertlew jumısların alıp barǵan. Ilimpaz Sh.Chjan auditoriya haqqında bılay dep jazadı: "Auditoriya — informaciya, qızıǵıwshılıqlar (olardıń sociallıq kelip shıǵıwına baylanıslı), sonday-aq, forma, usıl hám usı talaplardı qanaatlandıratuǵın kanallarǵa bolǵan ulıwmalıq talap tiykarında júzege kelgen turaqlı adamlar toparı. ǴXQ — informaciya dáregi bolsa, olardıń auditoriyası — sol informaciyanı qabıl etiwshi tárep yamasa informaciya subektiniń háreket obekti.
Superkontinent

**Superkontinent** — uzaq ótmishte bolǵan, planetamızdıń barlıq yamasa derlik barlıq kontinentleri qabıǵın óz ishine alǵan úlken kontinent. Solay etip, Jerde superkontinent ámelde bolǵan dáwirde jerdiń úlken bólegi ıqlımlıq processlerge hám turmıstıń rawajlanıwına tásir etiwshi úzliksiz dizbekke birlesken bolǵan.

## Derekler
* Xiao Xuchang & Liu Hefu (eds). Global Tectonic Zones: Supercontinent Formation and Disposal. Proceedings of the 30th International Geological Congress. Utrecht — Tokyo: VSP, 1997.
* Nield, Ted, Supercontinentst: Ten Billion Years in the Life of Our Planet, Harvard University Press, 2009, ISBN 978-0674032453
* Малая горная энциклопедия. В 3 т. = Мала гірнича енциклопедія / (На укр. яз.). Под ред. В. С. Белецкого. — Донецк: Донбасс, 2004. — ISBN 966-7804-14-3.

## Derekler
BotFather

BotFather — basqa telegram botların dizimnen ótkeriw, sazlaw hám basqarıw ushın eń qolaylı usıl bolıp, onıń menen islesiw ápiwayı hám ózine jarasa kónlikpelerdi talap etpeydi. BotFather de sheksiz kóp jańa botlardı dizimnen ótkeriwi múmkin.

## Derekler
* S.Esemuratova, Puqaralıq jurnalistika hám SMM menen islesiw. 2022-jıl
Golland Ost-Indiyası

**Golland Ost-Indiyası** (goll. *Nederlands(ch)-Indië*) — Malay arxipelagınıń atawları hám Jańa Gvineya atawınıń batıs bólegindegi Gollandiyaǵa tiyisli koloniyalıq aymaqlar.
Etnolog

**Ethnologue** (qaraqalpaqsha maǵanasi "Etnolog") — SIL International (burıńǵı atı Summer Institute of Linguistics — "Jazǵı lingvistika institutı") tárepinen jaratilǵan baspa hám elektron formalarda járiyalanıp baratuǵın, dúnya tilleri boyınsha eń ataqlı maǵlıwmatnama. Tolıq atı — **Ethnologue:Languages of the World** ("Etnolog: Dúnya tilleri").

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* M. Paul Lewis. Welcome to the 18st edition! (англ.). *ethnologue.com* (21 февраля 2018). — «Mother Language Day, February 21, reminds the world of the importance of the lesser-known languages of the world and that has been a particular area of focus of the Ethnologue since its inception. We’re happy to be able to provide the most up-to-date information about the languages of the world on this day. Now that we are on an annual update cycle…». Дата обращения: 9 марта 2018. Архивировано 13 сентября 2017 года.
* ethnologue.com  (англ.). *ethnologue.com* (21 февраля 2019). Дата обращения: 9 марта 2019. Архивировано 24 марта 2019 года.
* Downloading the Code Tables (англ.). Ethnologue (26 сентября 2012). Дата обращения: 10 марта 2020. Архивировано 23 июня 2020 года.
Emodzi

Emodzi (kartinka, belgi, simvol) — elektron pochta hám veb-betlerde yamasa piktogrammalarda qollanılatuǵın ideogramma hám smaylikler tili.
VKontakte

**VKontakte** — bul Rossiya Federaciyasındaǵı belgili sociallıq tarmaq bolıp, onıń auditoriyası 7 jastan 60 jasqa shekemgi bolǵan paydalanıwshılar tárepinen usınıladı. VKda hár qanday formattaǵı kontent jaylastırıladı.

## Derekler
Lavraziya

**Lavraziya** — áyyemgi kontinent, mezozoyda Pangeya protokontinenti bóleklenip ketken eki kontinenttıń arqadaǵısı (qubladaǵısı - Gondvana). Keyinirek, 135-200 million jıl aldın, Lavraziya Evraziya hám Arqa Amerika materiklerine bólindi.
Iyjan

**Iyjan** — qaraqalpaq milliy taǵamlarınıń bir túri. 

## Iyjan
Iyjan tayarlawdıń da ózine ılayıq usılları bar. Solayda, bunı bir úyrenip alǵan adamǵa hesh qıyınshılıq tuwdırmaydı. Diyxanshılıq tarawında házirgi kúnde de kóplegen dánli eginler qatarında gúnji egiw hám onıń zúráátinen ónimli paydalanıw xalqımız turmısında keń orın alǵan. Bul egin túrin jeke xojalıqlar kóp egedi. Ásirese, Respublikamızdıń arqa hám oraylıq rayonlarındaǵı diyxanshılıq ónimleri arasında kóbirek ushıratamız.
Iyjandı islew ushın júdá kóp azıqlıq zatlar talap etilmeydi: suwırıp tazalanǵan gúnji dáni, qatqan nan untaǵı (kelige túyilip untaladı), pecheniye qaldıqları (júdá shárt emes), qum sheker.
## Tayarlanıwı
1. Iyjan tayarlaw waqtında gúnji juwılıp, qazanǵa salıp bir qaynatıp alıp, soń jayıp keptiriledi, kepken gúnji qazanda úzliksiz bılǵap quwırıladı, quwırǵan waqıtta kúyip qarayıp ketpewi kerek.

2. Quwırılǵan gúnji kelige salıp mayı shıqqansha, ezilip túyiledi.

3. Nan óz aldına kelige salıp túyilip tayarlanadı. Geyde nan jumsaqlaw bolsa, gósh maydalaǵıshtan (myasorubka) ótkerip, keptiriledi.

4. Túyilgen gúnji hám nan untaǵın salıp, mólsherlep qumsheker salınıp, bári aralastırılıp kelide túyiledi. Túsi qońırlanıp iyjan qálpine kelgen waqıtta iyjan tayar dewge boladı. Iyjandı dástúrxandı bayıtıw hám den-sawlıqqa paydalı tárepleri kóp bolıp vitaminlerge bay bolǵanı ushın, taǵam túrinde kóbirek paydalanǵan jaqsı. Ramazan ayında oraza tutqanlar tańǵı sáhárlik waqtında iyjan taqanın jese, keshke deyin toqlıq beredi.

## Derekler
Japaq Shamuratov

**Japaq Shamuratov** (Жапақ Шамуратов; 1893–1973) — házirgi zaman qaraqalpaq muzıka mádeniyatınıń tiykarın salıwshılardıń biri, ataqlı baqsı, sazende, kompozitor hám jámiyetlik isker. Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq artisti.

## Ómiri
Japaq Shamuratov 1893-jılı Ámiwdárya rayonınıń «Nazarxan» awılında (házirgi Berdaq atındaǵı awıl) diyqan shańaraǵında tuwılǵan. Jaslayınan anasınan jetim qalıp, awır turmıs keshirgenine qaramastan, ziyrekligi menen ajıralıp turǵan. 8–9 jaslarınan baslap duwtar shertiwge qızıǵıp, qaraqalpaq xalqınıń baqsı-jırawshılıq kórkem ónerine ıqlas qoyǵan.

Ol qaraqalpaqtıń belgili Atajan baqsıdan tálim alıp, «Alpamıs», «Sharyar» sıyaqlı dástanlardı yadqa aytıw sheberligine erisken. Sonday-aq, xalıq namaları bolǵan «Eshbay», «Górqız», «Ilǵal», «Xoja baǵman», «Qaradáli», «Ala qayıs», «Saltıq» sıyaqlı namalardı tereń ózlestirgen.

## Iskerligi
1930-jıllardan baslap Japaq Shamuratov qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı drama hám komediya teatrında, sonday-aq radio esittiriw komitetinde qosıqshı-sazende bolıp jumıs basladı. 

Ol óz iskerligi dáwirinde tómendegi xızmetlerdi atqardı:
* Qaraqalpaq mámleketlik teatrında baqsı hám sazende;
* Radio esittiriw komitetinde kórkemlik basshısı;
* Berdaq atındaǵı filarmoniyada folklorlıq ansambl baslıǵı.

## Dóretiwshiligi
### Teatr muzıkası
Japaq baqsı qaraqalpaq milliy teatrı repertuarın xalıq namaları menen bayıtıwǵa úlken úles qostı. Ol 20 dan aslam muzıkalı drama hám komediyalarǵa muzıka jazdı. Atap aytqanda:
* «Baǵdagúl»
* «Kóklen batır»
* «Xorlıqtan azat»
* «Aygúl-Abat»
* «Aral qızı»
* «Berdaq»
* «Súymegenge súykenbe»

### Qosıqları
Kompozitor retinde ol 200 den aslam shıǵarmalar dóretken. Onıń «Qaraqalpaqstan», «Ámiwdárya», «Miynet — baxıt», «Sonday kúldim», «Oramal», «Baxar súygen yar» sıyaqlı qosıqları qaraqalpaq muzıkasınıń altın fondınan orın alǵan.

## Ustazlıq jolı
Japaq Shamuratov kópǵana jas talantlarǵa jollama bergen ardaqlı ustaz. Onıń shákirtleri qatarında A. Sultanov, X. Turdıqulov, A. Qayratdinov, Ǵ. Amaniyazov sıyaqlı belgili kompozitorlar bar.

## Sıylıqları hám húrmeti
* Ózbekstan xalıq artisti;
* Qaraqalpaqstan xalıq artisti;
* Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleketlik sıylıǵınıń laureatı;
* «Miynet qızıl bayraq» ordeni;
* Bes márte Qaraqalpaqstan ASSR Joqarı Keńesiniń deputatı bolıp saylanǵan.

1987-jılı Nókis mámleketlik kórkem óner bilim jurtına (házirgi kolledj) Japaq Shamuratovtıń atı berildi hám sol jerde onıń muzeyi shólkemlestirildi.

## Derekler
Alimjan Xalimov

**Alimjan Xalimov** — Ózbekstan xalıq artisti, Qaraqalpaqstanǵa xızmet kórsetken kórkem-óner ǵayratkeri, Berdaq atındaǵı sıylıqtıń laureatı, kompozitor, dirijyor, oqıtıwshı, muzıkalı jámiyetlik ǵayratker. A.Xalimov házirgi qaraqalpaq muzıkasınıń tiykarın salıwshılarınıń biri. Ol Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan muzıka mádeniyatınıń qáliplesiwine hám rawajlanıwına yarım ásir dawamında salmaqlı úles qosqan dóretiwshilerdiń biri. A.Xalimov 1912-jılı Buxara qalasında ataqlı qosıqshı ustaz Xalim Ibadov shańaraǵında tuwılǵan.

Alimjan 1926-1934-jılları Buxaradaǵı shıǵıs muzıka mektebinde hám Samarqandtaǵı muzıka hám xoreografiya ilim izertlew institutında tálim alǵan.

Onnan keyin 1934-1941-jıllar aralıǵında Moskva konservatoriyasınıń ózbek opera studiyasında xor dirijyorlıǵı boliminde oqıydı hám professor G.I.Litinskiyde muzıka dóretiwinen sabaq aladı.
Abdireyim Sultanov

**Abdireyim Sultanov** (Абдирейим Султанов; 1930-jıl 15-oktyabr, Shımbay rayonı — 1992-jıl 15-sentyabr) — qaraqalpaq muzıka mádeniyatınıń kózge kóringen wákili, ataqlı kompozitor, dirijyor hám pedagog. Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan respublikalarına xızmet kórsetken kórkem-óner ǵayratkeri.

## Ómiri hám bilimi
Abdireyim Sultanov 1930-jılı Shımbay qalasında tuwılǵan. Jaslayınan muzıkaǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵı oyanıp, mektepte oqıp júrgeninde-aq duwtar, mandolina hám skripka sazların shertiwdi úyrenedi.

1949–1955-jılları Tashkent mámleketlik konservatoriyasınıń xalıq sazları fakultetinde bilim aldı. Oqıw dáwirinde B. Najedin, B. F. Gienko hám G. Mushel sıyaqlı ataqlı kompozitorlar hám professorlardan kompoziciya hám muzıka dóretiw boyınsha sabaqlar alǵan.

## Iskerligi
A. Sultanov óziniń 40 jıllan aslam iskerligin qaraqalpaq muzıka kórkem ónerin rawajlandırıwǵa baǵıshladı:
* 1943–1949-jılları: Berdaq atındaǵı mámleketlik filarmoniyada skripkashı sázende;
* 1955-jıldan keyin: Muzıkalı drama hám komediya teatrınıń bas dirijyorı;
* 1957–1967-jılları: №3 Nókis balalar muzıka mektebiniń direktori;
* 1991–1992-jılları: Qaraqalpaqstan kompozitorlar awqamınıń baslıǵı lawazımlarında isledi.

Sonday-aq, ol Nókis muzıka hám xoreografiya uchilishesinde (házirgi kórkem óner kolledji) oqıw isleri boyınsha direktor orınbasarı hám oqıtıwshı bolıp jas talantlarǵa tálim berdi.

## Dóretiwshiligi
Kompozitor retinde A. Sultanov qaraqalpaq muzıkasınıń janrlıq rawajlanıwına úlken úles qostı. Ol birneshe muzıkalı dramalar, simfoniyalıq shıǵarmalar hám xalqımızdıń júreginen orın alǵan qosıqlar dóretdi. Onıń dirijyorlıq sheberligi qaraqalpaq orkestr kórkem óneriniń rawajlanıwında áhmiyetli basqısh boldı.

## Sıylıqları
* Ózbekstanǵa xızmet kórsetken kórkem-óner ǵayratkeri;
* Qaraqalpaqstanǵa xızmet kórsetken kórkem-óner ǵayratkeri;
* Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleketlik sıylıǵınıń laureatı.

## Derekler
Ǵaniy Amaniyazov

Kompozitor Ǵaniy Amaniyazov Qaraqalpaqstanǵa xızmet kórsetken kórkem-óner 
ǵayratkeri. Ózbekstan xalıq bilimlendiriw aǵlası. «Miynette ayrıqshalıǵı», 
«Miynet veteranı» ordenleriniń iyesi,respublikaǵa belgili kompozitor. Ol 1940-jılı Kegeyli rayonınıń burınǵı Engels házirgi Qaniyaz Habibullaev atındaǵı
kolxozdıń «Bes quy» degen awılında etikshi shańaraǵında tuwıladı. Ǵ.Amaniyazov awıllıq mektepte oqıp júrgende toy merekelerde baqsı
jırawlardıń atqarǵan xalıq qosıqların,sazların úzliksiz tıńlawı,onı keleshekte belgili kompozitor bolıp jetilisiwine úlken tásir jasaydı. Ǵ.Amaniyazovtıń 
dóretpesi keń quramalı bolıp xalqımızǵa 300 den aslam hár túrli janrda 
jawıngerlik temadan baslap, balalar hám jas óspirimlerge arnalǵan 
qosıqlar,aytıslar,romanslar,oyın namaları,fortepiano hám basqa da saz ásbapları ushın pyesalar,tarlı kvartet xalıq sazları, orkestr ushın namalar jazıw menen 
birge,dramaturg Q.Dosanovtıń «Aral hawazı» spektakline A.Sultanov penen 
birge,sonday-aq xalıq teatrları ushın saxnalıq namalar jazǵan. Ǵ.Amaniyazovtıń 
balalarǵa hám jas óspirimlerge arnap : «Mektebim»,»Gúbelek»,»Kel oynayıq»,»Kúttik seni asıǵıp»,»Biz baqshada ósemiz»,»Balalıqtıń 
gúlleri»,»Tınıshlıqtı súyemiz» hám taǵı basqa jazǵan namaları oqıwshılardıń 
kúndelikli súyip aytılatuǵın qosıqlarına aylanıp ketken. Ǵ.Amaniyazov 
mektepler ushın «muzıka» sabaqlıqların jazıp baspadan shıǵardı.
Ańsatbay Qayratdinov

Qaraqalpaqstan xalıq artisti, Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı, belgili baqsı xam sázende, kompozitor Ańsatbay Qayratdinov 1933-jılı Shımbay rayonınıń Usman Yusupov atındaǵı sovxozda ataqlı Qıyas jıraw Qayratdinov xojalıǵında tuwıladı. Ańsatbay jaslayınan baslap ákesiniń izine erip, xalıq qosıqların namaların tıńlap ózi qobız, girjek, duwtar, skripka saz áspabların shertiwdi hám qosıq aytıwdı ózlestire baslaydı. 

A.Qayratdinov 1950-jıldan baslap Shımbaydaǵı pedagogikalıq bilim jurtın hám sońǵı jılları qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutın pitkeredi. 

Onnan soń ol 1960-jılı Nókis muzıka bilim jurtınıń xalıq sazları áspabları bóliminde 2-jıl oqıp bilim aladı. Ańsatbay óziniń miynet jolın 1949-jıldan baslap 30 jıl dawamında Qaraqalpaqstan radio esittiriw hám televidenie esittiriw komitetinde duwtarshılar ansamblin sholkemlestirdi.
Agglyutinativlik tiller

**Agglyutinativlik tiller** (latın tilinen *agglutinatio* - «jabısıw») — dúzilisi boyınsha sózdiń ózgeriwiniń agglyutinaciya (bir sózge hárqıylı formantlardıń (qosımtalardıń yamasa prefikslerdiń) «jabısıwı» arqalı taza mánisli sózdiń payda bolıwı) usılı tiykarǵısı bolǵan tiller. Dúzilisi boyınsha qaraqalpaq tili de bárshe túrkiy tiller kibi agglyutinativlik tiller qatarında jatadı. Mısalı: 
* bala — náreste.
* balalar — bul jerde **«-lar»** morfeması (qosımtası) tek ǵana kóplik sandı bildirip turıptı (yaǵnıy ol kóplik sandı jasawshı formant) 
* balalarım — (meniń balalarım) bul jerde aldınǵı sózge qosılǵan **«-ım»** morfeması (qosımtası) tek ǵana tiyislilik mánisin bildirip turıptı (yaǵnıy ol atlıqtıń birinshi betke («meniń») tiyisliligin bildiriwshi formant) 
* balalarıma — aldınǵı sózge **«-a»**: morfeması (qosımtası) qosılıwı arqalı jasalǵan bul sóz «balalarım» sóziniń seplengen kórinisi (barıs sepligin jasawshı formant).

## Derekler
* Баскаков Н. А. Историко-типологическая морфология тюркских языков: (Структура слова и механизм агглютинации) / Н. А. Баскаков; Отв. ред. акад. А. Н. Кононов; Институт языкознания АН СССР. — М.: Наука, 1979. — 276 с. — 1450 экз. (в пер.)
* Агглютинация, в лингвистике // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.
Morfema

**Morfema** — tildiń leksikalıq hám grammatikalıq mániske iye eń kishi bólegi. Bul anıqlamanı 1933-jılda amerikalı filolog Leonard Blumfild bergen. Termin I. A. Boduen de Kurtene tárepinen ilimge kirgizilgen. 

## Derekler
* Морфема / Лопатин В. В. // Монголы — Наноматериалы [Электронный ресурс]. — 2012. — С. 177-178. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 21). — ISBN 978-5-85270-355-2.
* Реформатский А. А. Введение в языкознание
Rodiniya

**Rodiniya** (russha *Родина* - "Watan" yaki *родить* - "tuwıw" sózlerinen) — proterozoyda hám kembriy aldı eon dáwirlerinde bar bolǵan, boljawǵa tiykarlanǵan superkontinent. Shama menen 1,1 milliard jıl aldın payda bolǵan hám shama menen 750 million jıl aldın bóleklengen.
Pangeya

**Pangeya** (áyyemgi grekshe *πᾶν* - "pútkil" + *Γαῖα* - "Jer", yaǵnıy qaraqalpaqashası "pútkil jer") — shama menen 335-175 million jıl aldın paleozoydıń aqırı hám mezozoydıń baslarında bolǵan superkontinent. Ol sol waqıtta bolǵan kontinentlerdi - Gondvana, Lavrussiya hám Sibirdi óz ishine alǵan. Pangeya ataması 1912-jılda Alfred Vegener tárepinen oylap tabılǵan hám járiyalanǵan.
Pannotiya

**Pannotiya** — bunnan shama menen 600-540 mln jıllar aldın bolǵan, boljawǵa tiykarlanǵan superkontinent. Birinshi ret 1997-jılda Ayan Delzil tárepinen súwretlengen.
Tetis okeanı

**Tetis** (grekshe *Τηθύς*) — mezozoy erasında bolǵan, áyyemgi Gondvana hám Lavraziyanıń kontinentleriniń ortasında jaylasqan áyyemgi okean. Bul okeannıń qaldıqları házirgi Jer orta, Qara hám Kaspiy teńizleri bolıp tabıladı[2]. Okeannıń ataması áyyemgi grek ańızlarındaǵı teńiz hayal qudayı Tefidanıń nemis tilindegi forması "Tethys" sózinen alınǵan.