Rio-de-Janeyro

**Rio-de-Janeyro** (toliq ati: **São Sebastião do Rio de Janeiro**) —Rio-de-Janeyro shtatınıń paytaxtı. Braziliyada San-Paulu hám Amerikada xalıq sanı boyınsha altınshı, qaladan keyin ekinshi orında turadı.

1565-jılı shólkemlestirilgen qala dáslep Portugaliya imperiyasınıń dominioni bolǵan Rio-de-Janeyro kapitanlıǵınıń orayı bolǵan. 1763-jılı Braziliya mámleketiniń paytaxtı boldń. 1808-jılı Portugaliya korollik sarayı Braziliyaǵa kóshirilgende, Rio-de-Janeyro Portugaliya korolevnyası Mariya I sarayınıń ornına aylandı. Mariya óziniń balası shahzada, regent Braganza Ioann basshılıǵında Braziliyanı Portugaliya Birlesken patshalıǵı, Braziliya hám Algarves quramındaǵı patshalıq dárejesine kóterdi. Braziliyada ǵárezsizlik urısı baslanǵan 1822-jılǵa shekem Rio kóp kontinentli monarxiyanıń paytaxtı bolıp qaldı. Bul táriyxta kolonizator mámlekettiń paytaxtı rásmiy túrde óz koloniyalarınan birindegi qalaǵa kóshirilgen az sanlı jaǵdaylardan biri. Keyin ala Rio-de-Janeyro 1889-jılǵa shekem Braziliya imperiyasının paytaxtı, 1960-jılǵa shekem paytaxt Braziliyaǵa kóshirilgenge shekem respublikalıq Braziliyanıń paytaxtı bolıp xızmet etti.

Rio-de-Janeyro mámlekettegi ekinshi iri kommunallıq jalpı ishki ónimge, 2008-jıl esabınan bolsa dúnyada 30-orınǵa iye bolıp, 343 milliard dollarǵa bahalanǵan . Bul jerde Braziliyanıń iri neft, taw-kán hám telekommunikaciya kompaniyaları, sonıń ishinde, mámlekettiń eń iri eki korporaciyası - "Petrobras" hám "Vale," Latın Amerikasınıń eń iri telemedia konglomerati - "Grupo Globo"nıń bas rezidenciyaları jaylasqan. Kóplegen universitet hám institutlardıń úyi, Braziliyadaǵı ekinshi iri ilimiy-izertlew hám rawajlanıw orayı bolıp, 2005-jıldaǵı maǵlıwmatlar boyınsha milliy ilimiy ónimniń 17 procentin quraydı. Jınayatshılıq dárejesi joqarı dep esaplanıwına qaramastan, qalada Braziliyadaǵı kópshilik shtat paytaxtlarına qaraǵanda jınayatshılıq dárejesi tómen.

Rio-de-Janeyro - Qubla yarım shardaǵı eń kóp adam baratuǵın qalalardan biri bolıp, tábiyiy orınları, karnaval, samba, bossa nova hám Barra da Tijuca, Copacabana, Ipanema hám Leblon sıyaqlı plyajları menen belgili . Karnaval dawamında paydalanılatuǵın "Sambódromo," "Marakana" stadionı, dúnyadaǵı eń iri futbol stadionlarınan biri. Rio-de-Janeyro 2016-jıldaǵı jazǵı Olimpiada hám Paralimpiada oyınlarınıń basshısı bolıp, bul qala usı ilajlardı ótkergen birinshi Qubla Amerika hám portugal tilinde sóylesetuǵın qalaǵa aylandı hám Olimpiada oyınları úshinshi márte Qubla yarımshar qalasında ótkerildi. "Marakana" stadionında 1950, 2014-jıllarda futbol boyınsha jáhán chempionatı hám 2013-jılda futbol boyınsha Konfederaciyalar kubogi final oyınları ótkerilgen. Sonday-aq, qalada 2007-jılı XV Panamerika oyınları, 2024-jılı G20 sammiti, 2027-jılı futbol boyınsha hayal-qızlar arasında jáhán chempionatı ótkeriledi.

## Táriyxı
Rio aymaǵında tupi, puri, botokudo hám maxakali xalıqları jasaǵan.

### Koloniallıq dáwir

Evropalılar Guanabara qoltıǵın birinshi ret 1502-jıl 1-yanvarda (sonnan Rio-de-Janeyro, "Yanvar dáryası") izertlewshi Gaspar de Lemos, Pedro Álvares Kabral flotındaǵı kemeniń kapitanı yamasa Gonsalo Koelo basshılıǵındaǵı portugal ekspediciyası waqtında ushıraǵan. Florenciyalı sayaxatshı Amerigo Vespuchchi sol ekspediciyada korol Manuel I niń mirááti boyınsha baqlawshı sıpatında qatnasqan eken.

1555-jılı Guanabara qoltıǵı atawlarınan biri, házirgi waqitta Vilyagnon atawı dep atalatuǵın ataw Franciya admirali Nikolya Dyuran de Vilyagnon basshılıǵındaģı 500 francuz kolonizatorları tárepinen basıp alındı. Nátiyjede Villeggnon Franciya Antarktida koloniyasın dúziwge háreket etip, atawda Fort-Kolini qalasın qurdı. Aqır-aqıbetinde, bul francuz mákan jayı shólkemlestirilgen Portugaliya koloniyası ushın júdá úlken qáwipke aylandı. 1560-jılı olardan qutılıw boyınsha buyrıq berildi. Keyin kóp jıllıq áskeriy agressiyanı Braziliyanıń jańa general-gubernatori Mem de Sá baslap berdi, keyin ala onı jiyeni Estácio de Sá dawam ettirdi. 1567-jıl 20-yanvarda francuz áskerlerine juwmaqlawshı jeńilis járiyalanıp, olar Braziliyadan pútkilley quwıp shıǵarıldı.
]]
Rio-de-Janeyro qalası 1565-jıl 1-martta portugaliyalılar tárepinen Estácio de Sá, Antoniu de Mariz basshılıǵında shólkemlestirilgen. Ol San-Sebastian-du-Rio-de-Janeyro dep atalǵan. Sebastyan, Portugaliyanıń sol waqıttaǵı monarxı Sebastyanniń atı hám qáwenderi bolgan áwliye. Rio-de-Janeyro dáslep Guanabara qoltıǵınıń atı bolǵan. XVIII ásirdiń baslarına shekem qalaǵa Jan-Fransua Dyukler hám Rene Dyuge-Truen sıyaqlı tiykarınan francuz pıratları menen teńiz qaraqshıları tárepinen birneshe márte qáwip salındı yamasa hújim etildi.

XVII ásir aqırında Bandeyrantes qonsı Minas-Jerais kapitanlıǵında altın hám almazlardı ashtı, usı tárizde Rio-de-Janeyro baylıqtıń hár qıylı dereklerin (qanttan basqa altın, qımbat bahalı taslar) eksport etiw ushın Salvador, Baxyaǵa qaraǵanda ádewir ámeliy portqa aylandı. 1763-jıl 27-yanvarda Portugaliya Amerikasındaǵı koloniallıq hákimshilik Salvadordan Rio-de-Janeyroga kóshirildi. Qala 1808-jılģa shekem, Portugaliya korol shańaraǵı hám onıń menen baylanıslı Lissabon aqsúyekleriniń kópshiligi Napoleon hújiminen qashıp, Rio-de-Janeyroǵa kóship kelgenge shekem koloniyalıq paytaxt bolıp qaldı.

## Geografiyası

Rio-de-Janeyro Braziliyanıń Atlantika okeanı jaǵalarınıń batıs shetinde (Kabo-Friodan Ilxa-Grande qalasınıń shıģısında jaylasqan) Kozerog tropigi janında jaylasqan bolıp, bul jerde jaga sızıǵı shıǵıs hám batısqa bagdarlanǵan; usı tárizde qala tiykarınan qublaǵa qaraydı. Ol Guanabara qoltıǵı (Baía de Guanabara) kirer awızda shólkemlestirilgen bolıp, bul jerde qalanıń "shaqırıw kartası" bolǵan Sugar Bread (Pão de Açúcar) dep atalǵan jer noqatı belgilengen.

Maydanı 1 182,3 km² (456,5 kv mi) bolgan Rio-de-Janeyro qalasınıń xalqı derlik 6 000 000 adamdı quraydı . Úlken metropolitan aymaǵınıń xalqı 11-13,5 million adamģa bahalanadı. Qala xalqı kariokalar dep ataladı. Braziliyanıń rásmiy qosıǵı "Cidade Maravilhosa," kompozitor André Filho.

### Parkleri

Qalada Tijuca milliy baǵı, dúnyadaǵı birinshi qala toǵayı hám YUNESKOnıń ekologiyalıq miyras hám biosfera qorıqxanası sıyaqlı parkler hám ekologiyalıq qorıqxanalar bar; Pedra-Branka mámleketlik baǵı, ol jerde Rio-de-Janeyronıń eń bálent noqatı, Pedra-Branka shıńı jaylasqan; Quinta da Boa Vista kompleksi; Botanika baǵı; Rio haywanat baǵı; Parque Lage; hám Passeio Publico, Amerikadaģı birinshi jámiyetlik park. Bunnan tısqarı, Flamengo parkı qaladaǵı eń úlken poligon bolıp, oraydan qubla zonaga shekem sozılǵan hám ósimliklerden tısqarı muzeyler hám esteliklerdi óz ishine aladı.

1961-jıldan Tiyuca milliy baǵı (Parque Nacional da Tiyuca), qala átirapındaǵı eń úlken qala toǵayı hám dúnyadaģı eń úlken ekinshi qala toǵayı Milliy baǵ bolıp esaplanadı. Dúnyadaǵı en úlken qala toǵayı - Floresta da Pedra Branka (Aq jartas toģayı) bolıp, ol Rio-de-Janeyronıń Batıs zonasında jaylasqan.

### Ekologiyası
Metropoliya aymaǵında sanaat tarmaqlarınıń joqarı muǵdarda jaylasqanlıǵı sebepli qala qorshaǵan ortalıqtıń pataslanıwı boyınsha úlken mashqalalarǵa dus kelgen. Guanabara qoltıgı mangra maydanlarınan ayırılıp, xojalıq hám sanaat aqaba suwları, neft hám awır metallardıń qaldıqlarınan qıynalmaqta.  Hawadaǵı qattı bólekshelerdiń muǵdarı Jáhán densawlıqtı saqlaw shólkemi tárepinen usınılǵan muǵdardan eki ese joqarı, bunıń sebebi aylanıstaǵı transport qurallarınıń kópligi esaplanadı.

Sepetiba qoltıǵınıń suwları Guanabara qoltıǵı izinen áste-aqırınlıq penen barmaqta, 1,29 million xalıqtan ibarat xalıq tárepinen payda etilgen aqaba suwlar dárya yamasa saylarda emlenbesten shıǵarılmaqta. Sanaattıń pataslanıwına keletuģın bolsaq, awır metallar - tiykarınan cink hám kadmiydiń joqarı koncentraciyasına iye joqarı záhárli shıǵındılar mámleket siyasatı qadaǵalawı astında qurılǵan Santa-Krus, Itaguai hám Nova-Iguasu sanaat rayonlarındaǵı zavodlar tárepinen jıllar dawamında taslandı.

Húkimettiń keńpeyilligi hám jaqın jerdegi kóp qabatlı jaylar sanınıń ósiwi sebepli Marapendi hám Rodrigo de Freytas lagunaları zıyan kórdi. Aqaba suwlardıń nızamsız aǵızılıwı hám usıǵan baylanıslı suw otlarınıń óliwi suwlardıń kislorod penen támiyinleniwin tómenletip, balıqlardıń ólimine sebep boldı.

Ekinshi tárepten, 2008-jılı mámleketlik-jeke menshik sheriklik tiykarında laguna suwları keleshekte shomılıw ushın jaramlı bolıwın támiyinlew maqsetinde jaratılǵan degazaciyalaw belgileri bar. Záhársizlendiriw ilajları shlamlardı laguna ishindegi úlken kraterlerge ótkeriw hám teńiz benen jańa tikkeley hám jer astı baylanısın jaratıwdı óz ishine aladı, bul eki ortalıq arasında kúnlik suw almasıwın arttırıwǵa xızmet etedi. Biraq, Olimpiada dawamında laguna eskek esiw jarıslarına basshılıq etti hám adamnıń kanalizaciyası nátiyjesinde júz beriwi múmkin bolǵan infekciya haqqında kóplegen qáweterler bar edi.

### Hawa rayı

Rio tropikalıq ıǵal hám qurǵaq klimatqa iye (Kóppen: Aw, Trewartha: Awab, Awha shegarası) bolıp, ol kóbinese dekabr hám mart ayları arasında uzaq múddetli jawın-shashın menen xarakterlenedi. Qalada ıssı hám ıǵallı jaz, jıllı hám quyashlı qıs boladı. Qalanıń ishki aymaqlarında jaz aylarında 40 °C tan joqarı bolgan temperaturanıń bolıwı kóp ushırasadı. Temperatura biyiklikke, jaģaģaģa shekemgi aralıqqa, ósimlikler yamasa jerden paydalanıw túrine qarap ózgeredi.

Jaz ıssı hám boranlı boladı. 40 °C (104 °F) tan joqarı bolǵan temperaturalar jıllı yarım jıl dawamında júz beriwi múmkin, biraq jaz máwsiminde kóbirek ushirasadı. Bul kóbinese samal az bolganda hám salıstırmalı ıǵallıq procenti joqarı bolǵanda haqıyqıy "seziledi" temperatura 50 °C (122 °F) dan joqarı boladı . Jaǵa boylap samal qurgaqlıq hám teńizden esip, temperaturanı jumsartadı. Jazda kúshli jawın-shashınlar tez-tez bolıp turadı hám olar ayırım jaǵdaylarda apachılıqlı suw tasqınları hám kóshkilerdi keltirip shıǵarǵan. Tawlı aymaqlarda jawın kóbirek jawadı, sebebi olar Atlantikadan keletuǵın ıǵal samalǵa tosqınlıq etedi.

Qısı jıllı, jawınlı emes. Suwıq frontlar hám tań samalları ortasha temperatura 25 °C (77 °F) dan joqarı bolģanına qaramastan, áste temperatura alıp keledi.

## Derekler

Kategoriya : Braziliya qalaları
Kategoriya : Rio-de-Janeyro (qala)
Kategoriya : Braziliyanıń burınǵı paytaxtları
Kategoriya : Braziliyadaǵı shtatlardıń paytaxtları