Soppaslı Sıpıra jıraw

**Soppaslı Sıpıra jıraw** XIV ásirde jasaǵan kórnekli sóz sheberleriniń biri bolıp, onıń miyrası elege shekem tolıq izertlengen emes.

Qaraqalpaq jırawlarınıń xronologiyalıq kestesi tiykarınan usı jırawdıń atı menen baslanǵan bolıp, onıń hátte qaysı zamanda jasaǵanlıǵı belgisiz bolıp keldi.

Bul haqqında eń dáslepki ilimiy pikir júrgizgen alım Nájim Dáwqaraev bolıp, ol jırawlar miyrasın tariyxıy dáwirlerge sáykes úyrenip, onıń XIV ásirde jasaǵan belgili sóz sheberi ekenligin anıqladı. Soppaslı Sıpıra jıraw Toqtamıs xannıń aqılgóy adamlarınıń biri bolıp, ómiri Sarayshıq, Astraxan, Jańakent hám Úrgenish átirapında ótedi. Qıpshaq qáwimleri arasınan shıqqan sózge sheshen danıshpan adamlardıń biri bolǵan. Sóziniń ótkirliligi jaǵınan xanlar arasında bolǵan ayırım qarama-qarsılıqlardı da ádil túrde sheship bere alǵan adam.

Onıń atı qaraqalpaq, qazaq, noǵay, tatar hám bashqurt mádeniyatınıń tariyxında da ushıraydı. Biraq barlıq dereklerde de: "Soppaslı Sıpıra jıraw qaraqalpaq jırawlar mektebiniń tiykarın salıwshı dep atap kórsetedi".

Ózbekstan İlimler Akademiyasınıń Qaraqalpaqstan filialında Nókis Mámleketlik universitetiniń qaraqalpaq ádebiyatı kafedrasında xalıq jırawlarınıń miyraslarına arnalǵan qol jazba fondları shólkemlestirildi. Bul fondlarda Soppaslı Sıpıra jırawdıń otızdan aslam tolǵawları saqlanbaqta.

Xalıqtıń túsinigi boyınsha Soppaslı Sıpıra jıraw bir júz alpıs jas jasaǵan qariya. Onıń óziniń aytqan sózlerine qaraǵanda toǵız mártebe xanlardıń basqaspa májilislerine qatnasıp, toqsan altı xandı kórgen. Hár májiliste on bir patshanıń aldında sóz sóylep, tıǵız xannıń sarqıtın jep, toqsan kúnlik saparda bolǵanlıǵı aytıladı.

Biraq tariyxıy derekte Soppaslı Sıpıra jırawdıń kóp jasaǵanı qartayǵan waǵında Astraxannan Túrkistanǵa sapar shegip kelip júrgen de ıras bolǵanı menen onıń jas mólsheri menen hádden zıyat kóp xanlardı kóre beriwi de shınlıq turmıstan kóre mifologiyaǵa ádewir jaqın turadı. Bul jaǵdaylar onıń "Babańman" degen tolǵawında anıq berilgen:

Men babańman, babańman,
Men nelerdi kórmedim,
Men qaylarda júrmedim,
Ákey xan menen Shákey xan,
Munı kórgen babańman.
Shına qızdan tuwǵan ul
Seniń babań Shınǵıs xan.
Munı kórgen babańman.
Bularda ótip ketken soń.
Mádemin xan Teńge jan,
Munı kórgen babańman.
Jasar jasım jasadım,
Bir júz altmısh jasadım
Shirkewli degen sháhárde,
Toqqız xannıń sarqıtın,
Bir máyliste asadım.
Bularda ótip ketken soń,
Xan Shınǵıstıń waǵında,
On bir patsha bar edi,
Edildiń qubla jaǵında
Xannıń altın sarayında,
On bir patsha jám boldı,
On bir patsha aldında
Qobız alıp sóz sóylep
Tolǵaw aytqan babańman.

Mine, bunnan kórinip turıptı, ol ózi XIV ásirde jasaǵan Toqtamıs xannıń zamanlası bolıwına qaramastan, onnan bir ásir burınıraq jasaǵan Shınǵıs xandı da kórdim - dep aytadı. Biraqta Soppaslı Sıpıra jıraw xan aldında qısılıp, biy aldında búgilip otıratuǵın adam emes. Onıń tolǵawlarınıń negizi xanlarǵa qaratılǵanı menen olardıń kemshiliginde anıq sezedi. Olardan qorqıp bul kemshiliklerdi de jasırıp otırmaydı. Sonıń ushında sózdiń haǵın aytadı.

Kópshilik ádebiyatshılarda "Edige" dástanın Soppaslı Sıpıra jıraw jazǵan eken degen pikir bar. Bulda haqıyqatlıqqa jaqın keledi. Sebebi, Soppaslı Sıpıra jırawdıń qaysı bir tolǵawın alıp qarasańızda sol "Edige" dástanınıń bólekleri bolıp shıǵadı. Bunı da aldına tolǵaw dep te aytıw múmkin. Yaki "Edige" dástanınıń ayırım bólekleri dep te ataw múmkin. "Edige" shınında da xalıqtıń kórkem tili menen kestelengen dástan. Sonıń ushın da bunı tek awızeki xalıq dóretpesi dep aytıw da qıyın. Óytkeni, bunday kórkemlik tek jeke dóretpelerden ǵana bolıwı múmkin.

Dástan Ámir Edige haqqında jazılǵanı menen de onıń barlıq tariyxıy jolın qamtıy almaǵan. Bunda tek ǵana bir syujetlik sızıq ol da bolsa Edigeniń Toqtamıs penen Sátemir xan (Temurláń) menen bolǵan múnásibetleri. Hiylekerlikleri nátiyjesinde jekke adamnıń ázzileniwi. Sonıń ushın da qaraqalpaqsha Edigeniń áytewir xalıqshıllıq kózqarastan jazılǵanlıǵı bayqaladı. Bunnan tısqarı dástan hádden zıyat kórkem sózler menen kestelengen.

Soppaslı Sıpıra jıraw negizinen Toqtamıs xannıń zamanlası bolǵanlıǵı málim. Sonıń ushında onıń tolǵawlarınıń basım kópshiligi sol dáwirdiń tariyxıy adamları bolǵan Toqtamıs penen Edigege qaratılǵan.

Onıń poeziyasınıń eń sıpatlı tárepi sonda, ol basqa saray jırawları sıyaqlı xannıń siyasatın maqtaw jolınan barmaydı. Xan bolıwına da qaramastan onıń kemshiliklerin júzine aytadı. Bul onıń haqıyqıy xalıqshıl jıraw bolǵanlıǵınan derek beredi.

## Derekler