open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nefron

## Nefronlar
**Nefronlar**. Búyrek juda kop nefronlardan ibarat. Nefron biiyrektin duzilisi ham 
funkcional birligi bolip esaplanadi. Harbir nefronmn uzinligi 50-55 mm, barliq 
nefronlardin uzinligi 100 m ge jetedi. Eki buyrekte 2-2,5 mln nefron boladi. 
Harbir nefron Shumlyanskiy-Baumen kapsulasi, onm ishinde jaylasqan mayda 
qan tam irlan - Malpigi shatisiwi, kapsuladan baslanatugin birlemshi iyrek tarizli 
kanalshalar, Genie saqiynasi ham ishki ekilemshi iyrek tarizli kanalshasman ibarat 
(62-suwret). Nefronlar kapsulasi, birlemshi ham ekilemshi kanalshalar buyrektin 
qabiginda, Genie saqiynasi omn yadro boleginde jaylasqan. Nefronlardin 
ekilemshi iyrek tarizli kanalshalari buyrektin toplawshi kanalshalarina ashiladi. 
Toplawshi kanalshalar buyrek qabiginan baslamp, buyrek yadrosindagi piramidalar 
sorigishlarina tutasadi. Sorgishlar buyrektin kishi keselerine ashiladi.
Buyrek kapsulasi sirtqi ham ishki diywali araligi quwisligi nefron kanallarina tutasqan. Kapsula ishki diywali Qan tamırınan diywalina jabisqan bolip, olar arqali 
kapillyarlardagi qannan kapsula diywali arasindagi tesikke birlemshi sidik filtrlenip otedi.
Nefronlardin duzilisi ham funkciyasi buyrektin qan aylamw sistemasi duzilisine saykes keledi.
Buyrek arteriyasi buyrek darwazasinan otkennen,izbe-iz kóp ret shaqalanip, kapillyarlar shatisiwin 
payda etedi. Shatisqan kapillyarlar qayta tutasip, 
arteriolalardi payda etedi. Arteriolalar kapsuladan 
shigip, jane kapillyarlarga bolinip, ekilemshi 
iyrek tarizli kanalshalarm orap aladi. Olar izbe-iz 
tutasip, daslep kishilew, son lilkenlew venalardi 
payda etedi. Solay etip, biiyrekte qan tam irlan eki 
ret kapillyarlar shatisiwin payda etedi. Birlemshi 
kapillyarlar shatisiwi bdyrek kapsulasi ishinde jaylasqan, ekilemshi shatisiw bolsa 
nefron kanalshaların orap turadi.
## Derek
Bilogiya(adam hám onıń anatomiyası)8-klass sabaqliǵı
Egor Kreed

**Egor Nikolaevich Bulatkin** — . 1994 jil 25 iyun ayında Penza qalasında tuwılǵan, qosıqshı, youtuber, Artist

## Ómirbayanı
Penza qalasında tuwılǵan, Anası vakal menen aylanısqan, Akesi dosları menen qosıqshılar gruppasında oynaǵan, Egor jas waqıttan baslap qosıqshı bolıwdı armanlaǵan, Birinshi qosıqların 11 jastan baslap jazǵan. Qızıqqan : shaxmat, graffiti súwret salıw. Hip-hop qosıqqa qızıqqan.

## Diskografiya

### Studiyalıq albomı

### Qosıqları

; Albom «Холостяк»

; Albom «Что они знают?»

; Albom «58»

; Albom «Pussy Boy»

; Basqa qosıqshılar qatısıwında jazılǵan qosıqları

### Videoclip

### Позиции в чартах

## Sıylıqları hám Nomınaciyalar

## Kinoları

## Derekler
Sıdıq Toqpan ulı

Sıdıq shayırdıń ákesi Toqpan eskishe sawatlı, medireseni pitkergen adam bolıp, awılda bala oqıtqan. Toqpannıń tórt balası bolıp, bir balası xalıq shayırı Sıdıqtıń ákesi Nurımbet bolǵan. Sıdıq shayır 4-5 jasında ákesi ólip kóp waqıt dawamında usı aǵasınıń qolında boladı. Shayırdıń tuwılǵan jeri házirgi Xojeli aymaǵındaǵı Saray kól degen jer bolǵan. Keyin turmısqa qolaylı jer izlep, Ámiwdáryanıń arqa jaǵasına kóshken. Bul házirgi Kegeyli aymaǵı bolǵan. Shayır dáryánıń eki tárepinde de, xan soramında da, patsha soramında da xalıqtıń awır turmısta ekenligin kórgen, ózi de kemtarlıqta kún ótkerip, sol teńizlik hám ádalatsızlıq turmısqa qarsı qosıqlar jazǵan. Shıǵarmalardıń mazmunına qaraǵanda, Sıdıq shayır óz dáwirindegi siyasiy waqıyalardı durıs túsingen, jámiyetlik teńsizlikti ayqın kórgen, geyparalardıń ashkózligin, jermenligin, paraxorlıǵın ayawsiz túrde áshkaralaǵan. Bul jaǵınan onıń Zaman degen qosıǵı úlken áhmiyetke iye. Shayır óz qosıǵına birinshi jobaǵa qoyǵan miynetkesh xalıq turmısınıń jànede awırlasqanın, xalıqtı talaytuǵın hámeldarlardıń bas qosıp, xalıqtı talap atırǵanlıǵın, aqsaqalda, hákim de, bolıs ta, bajban da, xalıqtı talawshılar ekenligin áshkaralaydı. Shayır óz dáwirindegi ayırım adamlardıń unamsiz qılwarların hám minez-qulıqların yumorlıq usılda dtala ashıp beredi. Ábiy saǵal degen qosıǵında barlıq talaptı qoyıp sonshama dúnya malı menen júweriniń basın urlawshı Ábiy saǵaldıń jaramsiz háreketin sınǵa aladı.
Mámleketlik nıshanlar

**Mámleketlik nıshanlar** — belgili bir mámlekettiń milliy suverenitetin ańlatatuǵın, tariyxıy quram tapqan bólek, eń zárúrli belgileri. Olar tikkeley xalıq, millet turmısı, dástúrleri, ruwxıylıǵı, folklorı, tariyxı menen bekkem baylanıslı. M.N. ǵárezsiz mámlekettiń zárúrli sırtqı belgilerin ózinde sáwlelendiredi. M.N.da xalıqtıń ázeliy ármanı, iygilikli niyetleri, búgingi turmıs mazmunı sáwlelenedi. M.N. konstituciya yamasa arnawlı nızam menen belgilep qóyıladı. Mámleket bayraǵı, mámleket gerbi, mámleketti maqtaw qosıǵı, mámleket reńleri, mámleket baslıǵınıń shtandarti (bayraǵı), mámleket móri, mámleket uranı tiykarǵı M.N. esaplanadı.

1991-jılǵa deyin biz jasap turǵan jer úlken bir mámleket - Sovetler Awqamı dep atalǵan imperiyaǵa qaraslı edi. Sovetler Awqamı yamasa SSSR 15 respublikadan quralǵan edi. Sol respublikalardıń birewi Ózbekstan Sovet Socialistlik Respublikası bolıp, Qaraqalpaqstan onıń quramındaǵı avtonomiyalı respublika edi. Ótken ásirdiń 1989-1990-jıllar aralıǵında úlken waqıyalar boldı. SSSR tarqalıp barlıq respublikalar uzaq waqıt árman etken ǵárezsizligi ushın háreket ete basladı. Olar SSSRdıń quramınan ajıralıp shıǵa basladı. Sol waqıtta biziń elimizde de milliy ǵárezsizligimiz ushın gúres baslandı. Ózbekstandı óz Prezidenti basqaratuǵın boldı. Al, 1990-jılı noyabrde xalıq Qaraqalpaqstandı suverenli respublika etip járiyalaw ushın húkimet aldına talap qoyadı.

Solay etip, 1990-jıl 14-dekabr kúni «Qaraqalpaqstannıń Suvereniteti haqqındaǵı Deklaraciya» járiyalandı. Endi Qaraqalpaqstan Ózbekstan quramındaǵı avtonom respublika emes, al Suverenli Respublika boldı. 1991-jıldıń 31-avgustında Ózbekstan SSRı ózin ǵárezsiz respublika dep SSSRdan shıǵıp óziniń ǵárezsizligine baǵıshlanǵan «Deklaratciyasın» qabıl etti, ǵárezsiz Ózbekstan Respublika boldı. Ol Deklaraciyada (17 punktinde) Qaraqalpaqstannıń suverenli respublika ekenligi hám Ózbekstannıń quramında bolatuǵınlıǵı aytılǵan. Qaraqalpaqstannıń Ózbekstan quramındaǵı suverenli respublika ekenligi 1992-jılı 8-dekabrde qabıl etilgen Ózbekstan Konstituciyasında da aytılǵan. Ózbekstan Konstituciyası Suverenli Qaraqalpaqstanǵa onıń rawajlanıwı ushın kóp múmkinshilikler bergen.

Qaraqalpaqstan Suverenitetke erisip ǵana óz gerbine, gimnine hám bayraǵına iye boldı. Qaraqalpaqstannıń mámleketlik bayraǵı 1992-jıl 14-dekabrde, mámleketlik gerbi hám Konstituciyası 1993-jıl 9-aprelde hám mámleketlik gimni 1993-jıl 24-dekabrde qabıl etildi .Solay etip Qaraqalpaqstan barlıq suverenlik nıshanlarǵa iye boldı hám tolıq mámleketlik respublika boldı.

## Derek

* Qaraqalpaqstan tarıyxı 6-klass sabaqlıǵı
Muxammes

Muxammes - túrk tilles xalıqlarında bes qatardan on bes, on altı buwınnan turatuǵın qosıqtıń forması. Ol Nawayı Maqtımqulılardıń shıǵarmalarında ushırasadı. Bul formanı qaraqalpaq ádebiyatında eń dáslep qollanıwshı shayırlardıń biri- Ájiniyaz. Muxammes qaraqalpaq ádebiyatında Muxalles atı menen belgili. Bul formanı Ájiniyaz Shıǵıs poeziyasın tereń úyreniw hám ózlestiriw arqalı iyelegen bolıwı kerek. Óytkeni Ájiniyazǵa shekemgi qaraqalpaq shayırlarında bul forma ushıraspaydı. Shayırdıń qaraqalpaq poeziyasındaǵı bul kirgizilgen muxalles forması naǵıs poetikalıq jańalıq bolıp tabıladı. Muxalles qosıq qorılısı boyınsha Aruz ólsheminde jazılatuǵın lirikanıń bir túri. Ol bes qatardan ibarat birneshe bántlerden turadı, aaaaa-bbbba-vvvva-gggga tárizinde uyqasadı.
Ertek

**Ertekler** — awızeki xalıq dóretpesiniń arasında eń kóp taralǵan, eń bay hám eski túriniń biri. Adamnıń minez-qulqın, adamlar arasındaǵı qatnaslardıń turmısta bolǵan waqıya túrinde shınlıq yamasa qıyalıy, astarlı hám kúlkili túrde súwretlep beriwshi awızeki gúrrińler — ertek dep ataladı.

Erteklerdi adamlar óz ara hár jerde hám hár túrli jaǵdayda bir-birine aytadı. Óytkeni, ertekti aytıw ushın dástanlardı aytatuǵın adamlarday belgili qıssaxanlar, jırawlar talap etilmeydi. 

Ertekler miynetkesh xalıq arasında dóretilgen, olardıń turmısın, haqıyqatlıq ushın gúreslerin kórsetedi. Haram tamaq, jalqaw, satılǵan hám ekijúzlilerdi masqaralaydı, kúlkige aladı, shıdamlılıq hám ǵayrat penen sol jaramsaqlarǵa qarsı gúresiwshilerdi, óz maqsetine jetiw hám hárqanday tosqınlıqlardı jeńip shıǵıw ushın talpınıwshı batırlardı, azamatlardı maqtanısh etedi.

Bizge belgili, erteklerdiń kópshiligi erte zamanlarda dóretilgen. Olar atadan balaǵa ótip, biziń zamanımızǵa jetken.

Eski zamanlarda dóretilgen erteklerde qıyalıy nárseler: dáw, peri, áwliye, jin, shaytan, áydarha qusaǵan káramatlı kúshler ushırasadı. Haywanlar menen quslar adamday bolıp sóylesedi. Erteklerdegi qaharmanlar hádden zıyat kúshli, batır bolıp súwretlenedi. Olar awır qıyınshılıqlardı jeńip, murat-maqsetine jetedi. Mısalı, geypara erteklerde adamlar gilemge minip, yaki qanat baylap aspanda ushıp júredi. Bunda erte zamanlardan berli adamlardıń úlken bir ármanı hawada usha alatuǵın zatlardı oylap shıǵıw tilegi bolǵan.

Erteklerdiń kópshiligi miynetkesh xalıqtıń azatlıq ushın gúres sezimi menen suwǵarılǵan hám bul gúreste olardıń jeńip shıǵıwǵa isenimin, uqıplılıǵın, úmitin, arzıw-ármanların súwretlep beredi. 

Ertekler mazmunına qaray tómendegishe bólinedi.

1. Qıyalıy ertekler.

2. Haywanat haqqındaǵı ertekler.

3. Turmıslıq ertekler.

## Qıyalıy ertekler
Qıyalıy erteklerde, tiykarınan, adamlar menen birge dáwler, periler, áydarhalar, jılanlar, káramatlı quslar, terekler, taraqlar, aynalar, qılıshlar, gilemlerdiń ushıwı, suwdıń, tastıń
sóylewi, awqat tayarlaytuǵın dasturqanlar qatnasadı. Qıyalıy erteklerge «Tıyın», «Teńizdi toltırǵan egiz batırlar», «Altın tawıq», «Altın baslı áydarha» ertekleri kiredi.

## Haywanatlar haqqındaǵı ertekler
Haywanatlar haqqındaǵı erteklerde, tiykarınan, túlki, qoraz, shaǵal, qasqır, ǵarǵa, tıshqan, eshki, qoy, ógiz, túye,
arıslan, jolbarıs, eshek, qurbaqa, qoyan, bódene sıyaqlı haywanlar qatnastırıladı. Olarǵa «Túlki, tasbaqa hám taskene», «Sumlıǵı basına jetken túlki», «Shontıq túlki» ertekleri
kiredi.

## Turmısqa baylanıslı ertekler
Turmısqa baylanıslı ertekler qıyalıy hám haywanatlarǵa baylanıslı erteklerden turmısqa, ómirge jaqınlıǵı menen ajıralıp turadı. Olarda adam ómiriniń hár qıylı táreplerine kewil bólinedi. Turmıslıq erteklerde aqıllı hám aqmaq patshalar, sheshen, jetim bala hám qızlar, ańqaw hám aqıllı ǵarrılardıń obrazın kóriwimizge boladı. «Sheshen bala», «Miynet penen tabılǵan aqsha», «Aqıllı ǵarrı» ertekleri turmıslıq erteklerge kiredi.

## Derekler
Jiyrenshe Sheshen

Qaraqalpaqlardıń arasında Jiyrenshe degen aqıllı, sózdiń mánisin keltirip sóyleytuǵın sheshen adam bolıptı. Onı xalıq kórgenlikten Jiyrenshe sheshen dep ataǵan. Sol zamanda Jánibek degen xan bolıp, Jiyrensheni sózden utıp óltiriw ushın kóp hiyle islegen. Biraq ta, Jiyrenshe tapqırlıǵınan, aqıllılıǵınan xannıń qıyın sorawlarına durıs juwap berip, ólimnen aman qalıp otırǵan. Jiyrenshe menen Jánibek xan arasındaǵı gúrrińler xalıq
arasında oǵada keń taralǵan.

Sońǵı izertlewlerde Jiyrenshe sheshendi Jánibek xannıń zamanında jasaǵan, tariyxta bolǵan adam sıpatında kórsetedi. Jiyrensheniń ańızları 1962-jılı «Qaraqalpaqstan» baspasında «Qaraqalpaq xalıq legendaları hám anekdotları» degen toplamda basıldı. Sonday-aq, 1992-jılı A. Pirnazarovtıń «Jiyrenshe sheshen» degen miyneti baspadan shıqtı.
2022-jılı qaytıs bolǵanlar dizimi

Bul dizimde 2022-jılda ólgen shaxslar dizimi keltirilgen (qarań: Wikipedia:Adamlardıń áhmiyeti kriteriaları).

Ólim sebebi tek esaptan tısqarı jaǵdaylarda (adam óltiriwshilikler, óz janına qas qılıw, jol-transport hádiyseleri yamasa baxtsız hádiyseler) kórsetiledi. Basqa jaǵdaylarda, bul belgilenbeydi.

Maǵlıwmatlar ámeldegi aydıń dizimine hár keyingi aydıń 7-kúninde ótkeriledi.

Sonday-aq, «2022-jılda álemnen ótkenler» kategoriyasına qarań.

## Dekabr

### 12-dekabr

### 11-dekabr

* Mizraxi, Moshe (72) - Izraillıq siyasatshı, Knesset aǵzası (2013-2019 )https://www.kan.org.il/item/?itemId=140103.
* Pauell, Kennet [en] (82) - hind sprinteri, Jazǵı Olimpiada oyınları qatnasıwshısı (1964), «Arjuna» sıylıǵı laureatı (1965)https://web.archive.org/web/20221211124654/https://www.news9live.com/amp/sports/athletics/gentleman-sprinter-kenneth-powell-passes-away-213327.
* Sannikov, Georgiy Zaxarovich (93) - KGB Sırtqı razvedka xızmeti veteranı, Rossiya Jazıwshılar awqamı aǵzasıhttps://ria.ru/20221211/razvedchik-1837874452.html.

### 10-dekabr

* Grey, Beryl[en] (95) - Britaniyalıq balet ayaq oyınshısıhttps://www.theguardian.com/stage/2022/dec/11/beryl-grey-british-ballerina-dies.
* Jorjiya Xolt (96) - amerikalıq qosıqshı hám aktrisa, qosıqshı Sherdiń anasıhttps://www.geo.tv/latest/457967-cher-confirms-her-mother-georgia-holt-death-at-96.
* Köster, Virve[et] (94) - estoniyalı qosıqshıhttps://rus.err.ee/1608816196/na-kihnu-na-95-m-godu-zhizni-skonchalas-legendarnaja-narodnaja-pevica-virve.
* Chavan, Sulochana[en] (89) - hind qosıqshısıhttps://marathi.abplive.com/entertainment/bollywood/sulochana-chavan-passes-away-sulochana-chavhan-passed-away-due-to-old-age-he-took-his-last-breath-at-the-age-of-92-1129117.
* Chala Muana (64) - Kongo Demokratiyalıq Respublikasınan kelgen qosıqshı hám ayaq oyınshı.

## Noyabr

## Oktyabr

## Sentyabr

## Avgust

## Iyul

## Iyun

## May

## Aprel

## Mart

## Fevral

## Yanvar
Evropa parlamenti

**Evropa parlamenti** — Evropa Awqamı mákemelerinen biri. Onı Evropa Awqamına aǵza mámleketlerdiń puqaraları tuwrıdan-tuwrı saylaw arqalı 5 jıl múddetke saylaydı. Bunda mámleketlerdiń xalıq sanı hám Awqam sheńberindegi úlesi esapqa alınadı (mısalı, Germaniya 96 mandatqa, Franciya 74 mandatqa, Italiya 73 mandatqa, Ispaniya 54 hám basqa da mandatlarǵa iye). Evropa parlamentiniń hár ayda bolatuǵın sessiyalari Strasbur (Franciya)da, ayrıqsha jıynalıslari — Bryussel (Belgiya)da ótedi. Bul qalalarda Evropa parlamenti komitetleri jumıs isleydi, xatkeri — Lyuksemburg qalasında.

## Derekler
Jańıltpash

**Jańıltpash** — bul durıs aytıp beriw qıyın bolǵan hám sóylew (yamasa qosıq aytıw) sóz oyını retinde qollanılatuǵın qatarlar. Bunnan tısqarı, olar aytılıwdı hám sheshenlikti jaqsılaw ushın shınıǵıw retinde qollanılıwı múmkin. Ayırım jańıltpashlar qáte aytılǵanda kúlkili (yamasa kúlkili ádepsiz) nátiyjeler beredi, al basqaları tek ǵana aytıwshınıń shatasısıwı hám qáteleri arqalı tamasha beredi.

## Túrleri
Ayırım jańıltpashlar aytıwǵa qıyın bolıwı ushın uqsas biraq hár túrli fonemalardıń (mısalı, *s* [s] hám *sh* [ʃ]) tez gezeklesiwine, eki túrli gezeklesiw úlgisin birlestiriwge, neologizmlerdegi tanıs konstrukciyalarǵa yamasa sóylew tiliniń basqa ózgesheliklerine tiykarlanadı. Mısalı, tómendegi gáp Uilyam Paundstoun tárepinen «inglis tilindegi eń qıyın jańıltpash» dep atalǵan.

## Qaraqalpaq ádebiyatında
Awızeki ádebiyattıń erteden kiyatırǵan belgili bir túri. Jańıltpashlardıń burınnan aytılıp júrgen úlgileri menen bizge házirgi kúnniń talabına ılayıq jańa túrleri de payda bolıp, baspasózde járiyalanbaqta. Jańıltpash balalardıń durıs hám shaqqan sóylew uqıplılıǵın rawajlandırıwda kútá áhmiyetli. Onı durıs aytıw ushın aytıwshınıń ózi tez hám jańılmay aytıwı kerek. Al, jańıltpashtı úyreniwshi onı durıs aytıwda sózlerdi qaytalap aytıp, ol sózlerdiń mánisin túsinip alıwdı talap etedi. Usı jaǵdayda ǵana ol jańıltpashtı durıs hám tez aljaspay ayta aladı. Jańıltpash — qaytalanıp tez aytılatuǵın, aljastırmay oylanıp aytıwdı talap etetuǵın xalıqtıń kórkem sóz óneri. Jumbaqlar oylanıp sheshiwdi talap etse, naqıl-maqallar az sóz benen kóp mánis berse, jańıltpashlar tildi shınıqtırıwǵa hám jańılmay tez sóylewge úyretedi.

### Jańıltpash úlgileri

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Haymahmadiy

**Haymahmadiy** () — Fayzabad rayonı, Haymahmadiy qalasına qaraslı qalanıń bir bólegi. Rayondan qala orayına shekem 51 km, 

## Xalqı
Xalqı — 789 adam. 

## Derekler
Ósimlikler toqımaları

**Qaplawshı toqımanıń** — shıǵıp keliwi ósimliklerdi suwlı ortalıqtan shıǵıp qurǵaqlıqqa beyimlesiwinen baslanǵan. Bular da ontogenez dáwirinde meristema toqımadan payda boladı. Bul toqıma 3 ke bólinedi: epiderma; tıǵın hám qabıq. Epiderma gaz almasıwında, kesel kletkalardıń saw toqımaǵa kirmewi hámde ósimlikti sırtqı ortalıqtan saqlawda qatnasadı. Bul toqıma da paqal hám tamırlarda ushırasadı. Ósimlik qartayǵan sayın periderma ornına qabıǵı-óli toqımalar payda boladı.
Ótkiziwshi toqıma

**Ótkiziwshi toqıma** – bul toqıma ósimlik denesindegi ózinde zatlardıń háreketleniwin támiyinleydi.

Ósimliklerde suw hám onda erigen zatlar tómennen joqarıǵa, yaǵnıy tamırdan denege qarap kóteriledi. Fotosintez procesinde payda bolǵan organikalıq zatlar bolsa tamır tárepke qarap háreketlenedi. Bul eki proces ótkiziwshi toqımalar – ksilema hám floema arqalı júz beredi. Bul proces shóldegi ósimliklerde úzliksiz dawam etedi hám olardıń tirishiligin támiyinlep turadı.
Ajıratıwshı toqıma

**Ajıratıwsh toqıma** — dúzilisi hám qánigelesken quramı hár qıylı bolǵan zatlardan payda boladı. Bul toqımalarǵa efir mayları , kauchuk, balzam hám smolalar kiredi. Juwmaqlap aytqanda,ósimliklerdegi artıqsha zatlar bul toqımalar arqalı sırtqa shıǵarıp beriledi.
Tamır

Bizge belgili gúlli ósimliklerdiń organları vegetativ hám generativ organlarǵa bólinedi. Vegetativ organlarǵa tamır, paqal hám japıraq, al generativ organlarǵa gúl, miywe hám tuqımlar kiredi. Ósimlik organları birgelikte birden-bir organizmdi quraydı. **Tamır** – ósimliktiń paqal yaki denesin jerge birlestirip, topıraqtaǵı suw hám onda erigen azıqlıq zatlardı sińdirip alıp, olardı ósimliktiń jer ústi bólimine jetkerip beretuǵın organı. Tamırdıń áhmiyetli ózgesheliklerinen biri sonnan ibarat, ol japıraq payda etpeydi. Kópshilik ósimliklerdiń tamırında azıqlıq zatlar toplanadı. Al, geypara ósimliklerdiń tamırı vegetativ kóbeyiw organı esaplanadı. Ósimliklerdiń jaqsı ósiwi hám rawajlanıwı, terek hám putalardıń iri, quwatlı shaqalar payda etip, uzaq jasawı kóp jaǵınan tamırǵa baylanıslı.
Máteke Jumanazarov

**Máteke Jumanazarov** — sovet mámleket hám ekonomika ǵayratkeri.

## Ómirbayanı
1906 -jılda Sirdárya wálayatında tuwılǵan. 1931-jıldan KPSS aǵzası.
1931-jıldan baslap ekonomikalıq, social hám siyasiy jumıslarda aktiv. 1929—1960-jıllar aralıǵında Tórtkúl sovet-partiya qurılıs mektepinde, Ózbekstan Kommuni raykominda, rayon qarıydar jámiyetleri birlespesinde, rayon finans bóliminde, Kegeyli rayonı ijroiya komitetinde iskerlik alıp barǵan. Qaraqalpaqstan ASSR finans xalıq komissarınıń orınbasarı,1941—1960-yillarda Qaraqalpaqstan ASSR Joqarı Keńesi Prezidiumınıń baslıǵı.

SSSR Joqarı Sovetiniń II, III, Iv, v shaqırıqları deputatı.

Máteke Jumanazarov 1966-yilda Nókisde qaytıs bolǵan. Qaladaǵı Shorsha baba áwliyesine qazalanǵan. Onıń qızı Bibizada Jumanazarova Ózbekstan Qaharmanı Ibrayım Yusupovtıń zayıbı bolǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Jumanazarov knowbysight.info saytida
* Qoraqalpoq ASSR haqida knowbysight.info saytida
Vaxsh

**Vaxsh** (**Surxob**) yaki **Kyzyl-Suu** () — Tadjikistandaǵi daryo,Panj dáryasınıń oń irmoǵi. Uzınlıǵı 524&nbsp;km². Háwiziniń maydanı derlik 39,1 mıń km². Vaxsh Arqa Olay dizbesiniń arqa qaptal qushaǵından baslanıp, Olay oypatlıqsı boylap oqadi; Kirgizstande Qızılsuv,Tadjikistan aymaǵına ótkennen keyin Surxob («Qızılsuv») dep ataladı, keyininen eń iri irmoǵi — Obihingov dáryası qosılǵannan keyin vaxsh atını aladı. Vaxsh joqarı aǵımında ayırım orınlarda tereń daradan ibarat úlken qıyalıqtaǵı oypatlıqta tez oqadi. Tómen aǵımında keń oypatlıqǵa shıǵadı. Jilikól awılıǵa shekem hám odan tómende, tap Panj dáryasına quyilguncha dárya ózeni tarmaqlanadı, qalıń toǵayzorlar, kól hám batpaqlıqlar kóp ushraydı. Vaxsh Panj menen qosılǵannan keyin Amudarya payda boladı. Vaxsh háwizinde ulıwma maydanı 4518&nbsp;km² ni quraytuǵın 862 mızlıq bar. Vaxsh mızlıq, qar suwidan tóyinadi, jıllıq aǵımınıń 50 % iyul—sentabrda oqib ótedi. Qishda (dekabr—fevralda) aǵıs muǵdarı 10 % ni quraydı. Ortasha suw sarpı 661 m³/sek. Vaxsh eń ılaylı dáryalardan, onıń hár 1 m³ suvida 4, 5&nbsp;kg ılaylı bar, jıllıq muǵdarı 90 mln. t ga teń. Noyabr—fevralda qıraq muzları, muz úzindileri aǵımı gúzetiledi. vaxsh energiya rezervlerine bay. Norak GES hám Roǵun GES qurılǵan. vaxshning suwı tómen aǵımında bólekan suwǵarıwǵa sarplanadı. Tómen aǵımında keme qatnaydi. vaxsh boyında Norak,Qórǵontepa (oypatlıqta ) hám b. Qalalar jaylasqan. Vaxshdan iri vaxsh hám Kebiroobod kanalları shıǵarılǵan. Vaxshdan hám háwizindegi kóldan jılına 200— 900 s baliq ovlanadi.

## Derekler
ISO 639-1

**ISO 639 -1: «Tillerdiń atların belgileytuǵın kodlar, 1-bólim, Alfa-2 kodları»** — tillerdi belgilew ushın paydalanılatuǵın kodlar. Birinshi tarawı kodlardıń diziminen turadı. Ulıwma kod sanı — 136, pútkil dúnya tilleriniń jazılıwın támiynleydi.

Máselen:

* Qaraqalpaq tili kaa (*Karakalpak*)
* Ózbek tili uz (*Uzbek*)
* Inglis tili en (*English*)
* Qazaq tili kk (*Kazakh*)
* Nemis tili de (*Deutsch*)
* Túrkmen tili tk (*Turkmen*)
* Yapon tili ja (*Japanese*, ekzonimi *Nihongo*)
* Rumin tili ro (*Romanian*)
* Rus tili ru (*Russian*)
* Ispan tili es (*Español*)

## Sonday-aq qarań
* ISO 639

## Derekler
* ISO 639-1/RA
* ISO 639-2 Registration Authority FAQ
Pop muzıka

**Pop Qosıqshı** — Qosıqtiń túri, oǵan Pop-oyin, Pop-elektron, hám basqada túrleri kiredi. Pop qosıqtiń túri Úlli Britaniya elińde shiqqan.

## Derekler
Kolibri

**Kolibri** — quslardiń bir túri, Eń ataqlı 350 túri bar, olar Amerikada, Alyaska h.t.b mámleketlerde ushraydi. Kolibri turǵan orninda 30—40 márte qanatin qaǵa aladi.
 Kolibri-ǵare — eń kishi túri hám dunya boyınsha quslardiń kishi turi bólip esaplanadi

Ispolin kolibri — eń ulken turi bolip esaplanadi

## Derekler
Timati

**Timati** (tolıq atı russha. **Тиму́р Ильда́рович Юну́сов**; 15-avgust 1983-jıl, Moskva, SSSR tuwilǵan) — Rossiyalıq hip-hop qosıqshı, qosıq prodyuserı, aktyor. Pitkerıwshi «ru. Фабрики звёзд 4».

## Ómirbayanı
15-avgust 1983-jil Moskva qalasinda tuwilgan. Ata-analari: ákesi— Ildar Vaxitovich Yunusov (tuwılgan. 1960-jıl) — Biznessmen, anasi — Simona Yakovlevna Yunusova (tuwılgan. 1959-jıl).
В 1998-jılı Timati (ol waqit — ru. *Тимоти*) 14—15 jas aralaǵinda topari VIP77 toparin sholkemlestirgen. 2000-jılı бэк-MC hám russha. Децл, menen jumis islegen.

## Diskografiya
### Studiyaliq albom

* 2006 — *Black Star*
* 2009 — *The Boss*
* 2012 — *SWAGG*
* 2013 — *13*
* 2014 — *Reload* (только для Японии)
* 2016 — «Олимп»
* 2020 — «Транзит»
## Derekler

* Официальный сайт
Alisher Nawayı meshiti (Kogon)

**Alisher Nawayı jome meshiti** — Ózbekstannıń Buxara wálayatı Kogon qalasında jaylasqan jome meshit. Qalanıń batıs bóleginde qurılǵan dáslepki hám birden-bir meshit.

Meshittiń dáslepki ornı 1989—1991-jıllarda 10x10 metr maydanda qurılǵan. 1992-jılda meshitke 600 m² jer maydanı ajıratıp berilgen. 1994-jılda meshitti keńeytiw jumısları baslanıp, dáretxana hám aywan qurılǵan. 1999-jıl Mámleketlik Ádillik basqarması diziminen ótkerilgen. Jıllar dawamında meshit aymaǵı keńeyip barǵan hám 2012-jılda 733 m² qa jetken. 2016-jılda meshittiń tiykarǵı ornı tolıq rekonstrukciya etilgen. 2018—2019-jıllar dawamında meshitte qurılıs jumısları alıp barılıp, meshit aywanı keńeytirilgen, dáretxana qayta qurılǵan.

Túrli jıllarda Roib Loyiqov (1991—1999 ), Toʻlqin Safarov (1999—2017), Afzal Kamolovlar (2017—házirge shekem) meshitke imam etip tayınlanǵan.

2020-jıl 31-oktyabrde kepserlew qawipsizligi qaǵıydalarınıń buzılıwı sebepli órt shıǵıp, nátiyjede meshit járdemshi imaratınıń 35 m² tam bólegi janǵan.

Házirgi waqıtta meshittiń eski ornında jańa zamanagóy kórinistegi meshit ornı qurılıp atır.

## Derekler
Tampere

**Tampere** (sv. *Tammerfors*) Finlyandiyada jaylasqan qala. Xalqı sanı 244,315 adam.

## Sırtqı siltemeler

* The official website of the City of Tampere.
Shom meshiti

**Shom jome' meshiti** — Ózbekstannıń Buxara wálayatı Kogon qalasında jaylasqan jome' meshit. Qalanıń arqa bóleginde qurılǵan birden-bir sunniyler meshiti.

Meshit óz dáwirinde Kogon qala Lokomotiv deposining basshısı bolǵan Toshiyev Shomurod qáwenderliginde qurılǵan hám óz iskerligin 1995-jılı Ramazon ayınan baslaǵan. Meshit atı onıń qáwendersi atına atab «Shom» dep atalǵan.

Meshit jayı miytin gerbishten qurılǵan. Onıń kiraverishiga áywan tiklengen. Meshit jayı eki xanadan ibarat.

## Derekler
Zirabad meshiti

**Zirabod (Zirobod) jome' meshiti** — Ózbekstannıń Buxara wálayatı Kogon qalasında jaylasqan jome' meshit. Qala daǵı dáslepki hám birden-bir shialar meshiti. Ol sonıń menen birge Buxara wálayatında jaylasqan 2 shialar meshitinen biri ham bolıp tabıladı.

Meshit 1989—1992-jıllarda 15x15 metr maydanda qurılǵan. Ol Zirobod hám Navzirobod mezgilleri ortasında jaylasqanı ushın oǵan «Zirobod» atı berilgen. 1992-jıl meshitke 80 m² maydan ajıratıp berilgen. 2008-jılda meshitti keńeytiw jumısları baslanıp, onıń tiykarǵı jayı qayta qurılǵan. Keyinirek meshitke tiyisli maydan 1203 m² ga jetken.

2017—2019-jıllar dawamında meshitte qurılıs-remont jumısları alıp barıldı. Meshittiń házirgi jayı 350 adamlıq namaz oqıwshılardıń namaz oqıwı ushın mólsherlengen.

## Manbalar
Burınǵı sinagoga jayı (Kogon)

**Burınǵı sinagoga jayı** — Ózbekstannıń Buxara wálayatı Kogon qalasında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Evreylerdiń burınǵı sinagogasi jayı. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obyektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan. Házirde batıl jaǵdayında — wayran bolǵan awhalǵa kelip qalǵan.

## Derekler
Xalıq úyi (Buxara)

**Xalıq úyi** — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obyektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.

«Xalıq úyi» Buxara xalıq sovet respublikası húkimeti aǵzalarınıń ǵayratı menen 1923-jılı qurılǵan. 1925-jıl onıń zalida Ózbekstan SSR shólkemleskenligi daǵaza etilgen. Bınada málim mddat Buxara teatri óz iskerligin alıp barǵan. 2010 -jıldan berli qarawsız jaǵdayda, avarıya jaǵdayına kelip qalǵan.

## Derekler
Badriddin karwansarayı

**Badriddin karwansarayı** — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obiektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.

1920-jılǵı Buxara revolyuciyasına shekem ol jerde shay hám manufaktura kótere sawdası menen shuǵıllanılǵan. 40 ójireden shólkemlesken. 2016-jılda paqaldan qurılǵan 2-qabatı itibarsızlıq menen buzıp taslanǵan. Házirde onda Badriddin restoranı iskerlik júrgizip atır.

## Derekler
Wikimedia Fondı

**Wikimedia Fondı** () — San-Franciskoda jaylasqan mámleketlik emes kommerciyalıq bolmaǵan shólkem. Wikipedia hám oǵan tuwısqan joybarlar jumısın shólkemlestiredi. 2003-jıldıń 20-iyunında dúzilgen hám házirgi kúnge shekem iskerlik júritip kelmekte.

## Joybarlar

## Sırtqı siltemeler

* Rásmiy sayt
Ibrahim Boubacar Keïta

**Ibrahim Boubacar Keïta** (; 29-yanvar 1945-jıl — 16-yanvar 2022-jıl) — Mali mámleket ǵayratkeri hám siyasatshısı, Mali Bas ministri (1994-2000), Mali Milliy Assambleyası baslıǵı (2002-2007), Mali prezidenti (2013-jıl 4-sentyabrden 2020-jıl 19-avgustqa shekem).

## Ómiri
Ibrahim Boubacar Keïta 1945-jıl 29-yanvarda Franciya Sudanında (házirgi Mali) tuwılǵan. Parijdegi liceydi tamamlaǵannan soń, Bamakoda oqıǵan, keyininen Senegal paytaxtı Dakarda, keyin bolsa Parijde oqıdı. Ol siyasattanıw hám tariyx professorı esaplanadı.

Dáslep, ol Malide rawajlanıw fondında (EEC) islegen. Mali, Nigeriya hám Burkina-Fasoda jámiyetlik shólkemleri menen sheriklik etilgen.

1990-jılda ol ADEMA-PASJ jergilikli socialistlik partiyasınıń aǵzası boldı (Malidegi Demokratiya ushın Alyans — Azatlıq, birlik hám ádalat ushın Pan-Afrika partiyası) hám prezidentlikke kandidat Alfa Umar Konarenıń saylaw aldı shtabın basqardı. Konare prezident etip saylanǵannan soń, kóp ótpey 1994-jılda Keïtanı húkimet baslıǵı etip tayınlaydı. Sol jılı Keïta partiyanıń basshısı boladı hám 1999-jılǵa shekem bul lawazımdı iyeleydi. Sol-jıldıń 15-fevralında Malide Bas ministr almastırıldı. Keyingi jılı Ibrahim Boubacar Keïta Mali Socialistlik partiyasınan shıǵıp ketedi. Ol jańa bir partiya — Mali ushın Awqam shólkemlestiredi hám oǵan basshılıq etedi.

2002-jıl 16-sentyabrde Keïta Mali parlamenti spikeri etip saylanadı. Ol bul lawazımda derlik bes jıl dawamında 2007-jıl 3-sentyabrge shekem islegen.

Ol 16-yanvar 2022-jılda 76 jasında dúnyadan ótti.

## Derekler
Fathullajon karwansarayı

**Fathullajon karwansarayı (Fathullojon karwansarayı)** — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obiektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.

1920-jılǵı Buxara revolyuciyasına shekem ol jerde ıdıs tabaq kótere sawdası menen shuǵıllanılǵan. Keyinirek kóp jıllar jataqxana wazıypasın atqarǵan, bara-bara qurılıs hám xojalıq taslandıqına to'lib barǵan. 2003-jıldan berli yarım buzılǵan jaǵdayǵa kelip qalǵan karvonsaroyni fransuz asotsiatsiyasi tárepinen qayta qurıw jumısları alıp barılmaqta.

## Derekler
Angela Merkel

**Angela Merkel (Angela Dorothea Kasner)** (; 1954.17.7, Gamburg) — Germaniya mámleketi kansleri. Fizika pánleri doktorı (1986). Leypzig universitetin tamamlaǵan, bunnan tısqarı onlaǵan universitet dárejesine iye. Tiykarınan, 2019-jıl dúnyanıń eń abıraylı universitetlerinen bolǵan Garvard Universiteti doktorlıq dárejesine iye boldı hám universitette sóylep shıqtı. 1978-jıldan Germaniya Demokratiyalıq Respublikası Pánler Akademiyasınıń fizikalıq ximiya oraylıq institutı ilimiy jumısshısı, 1990-jıl Germaniya Demokratiyalıq Respublikası demokratiyalıq húkimetiniń baspasóz xatkeri orınbasarı, birlesken Germaniya federal húkimetiniń baspasóz hám informaciya mekemesi referenti, 1990-jıldan Xristian-demokratiyalıq awqam hám GFR bundestagı aǵzası, 1991-jıldan Germaniya hayal-qızlar hám jaslar jumısları boyınsha, 1994-jıldan qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw hám yadro reaktorları qáwipsizligi máseleleri boyınsha federal ministr, 1998-jıldan Xristian-demokratiyalıq awqamı bas xatkeri, 2000-jıl aprelden baslıǵı, 2002-jıl sentyabrden GFR bundestagında Xristian-demokratiyalıq awqam/Xristian social awqamınıń birlesken frakciyası baslıǵı. 2015-jılda bolsa «Time» jurnalı tárepinen «Jıl Adamı» dep tán alınǵan hám sonıń menen birge kóp márte «Forbes» tárepinen dúnyanıń «Eń abıraylı hayalları dizimi»inde joqarı orınlardı iyelegen. 2005-jıl 22-noyabrden GFR federal kansleri. 2021-jılda Angela Merkel napaqaǵa shıqtı hám onıń pensiya pulı 15 000 evro bolıwı aytıldı.

## Derekler
Helmut Kohl

**Kol (Kohl) Gelmut (Helmut)** (1930.3.4, Lyudvigsxafen qalası) — Germaniya kansleri (1982—1998). Xristian-demokratiyalıq aqamı (XDA) aǵzası (1947-jıldan), baslıǵı (1973—1976). Raynland-Pfals federal ornı bas ministri (1969—1976). Germaniya bundestagı deputatı (1976-jıldan). Bundestagtaǵı XDA hám Xristian-sociallıq awqamı (XSA) birlesken fraksiyasi baslıǵı (1976—1982). Kol dáwirinde nemis xalqınıń birlesiw ármanı 1989-jılda Berlin diywalınıń qulatılıwı menen ámelge astı. 1990-jıl 12-sentyabrde Moskvada Germaniya máselesin úzil-kesil sheshiw tuwrısındaǵı shartnamaǵa qol qoyıldı, birden-bir Germaniya mámleketi dúzildi.

## Derekler
Tartu

**Tartu** Estoniyada jaylasqan qala. Xalqı sanı 244,315 adam.

## Sırtqı siltemeler

* The official website of the City of Tartu.
Manǵıtlar

Manǵıt — turkiy xalıqlar quramına sińip ketken iri qáwimlerden biri. Ózbekstan aymaǵında, 1923—1926 -yilgi maǵlıwmatlarǵa kóre, manǵıtlardıń ulıwma sanı 130 mińnen aslam kisi. Sonnan burınǵı Buxara amirligi aymaǵında (100 mıń kisi), Buxara oazisi hám Qarsı átirapında (44 mıń kisi), Zarafshonning tómen aǵımında (8 mıń kisi) orta aǵımında (10 mıń kisi), Chorjóy rayonında (11 mıń kisi), Jizzaqta (2600 kisi), Xorezmde (10 mıń kisi) jasaǵan. Manǵıtlar qaraqalpaqlar hám Arqa Kavkazdagi nóǵaylar quramında da bolǵan, bir bólegi bolsa Qubla Turkistonda jasaǵan. Ózbekstanda jasawshı manǵıtlar bir qansha iri hám mayda urıwlarǵa bólingen.Eń irileri: aq manǵıt, ash manǵıt, qara manǵıt, shala manǵıt, boyǵundi manǵıtlar. Bulardan tısqarı temirxója, isoboy, gaulak, kósa, toz,arabayır, baqirchi, kula, tamǵalı, manǵıt qazaq, on eki chóqay, gruppa batır, beshkal, chobakchak, uz, uvolay hám basqa manǵıtlar Buxara xonligining siyasiy turmısında aktiv qatnasqanlar. 1756—1920 -jıllarǵa shekem Buxara amirligini mekeme etip elgen hukmdorlar manǵıtlardıń toq urıwınan bolǵan,usınıń sebepinen xonlikda úlken jeńilliklerge iye edi. Manǵıtlar XIII asirde Sahrası Qipchoqda, úlken bir bólegi bolsa volga hám Ural dáryaları aralıǵinda jasawǵan. Qipchoqlar tásiri astında óz tillerin esten shıǵarıp, turk-qipchoq tilin qabıl etkenler. XIv ásirdiń aqırında bólek Manǵıt ordanı shólkemleskenler. Xv ásirdiń ortalarında 
manǵıtlar noǵay (yamasa nóǵay) dep atalǵan, olardıń ordası bolsa, Nóǵay orda atınıń alǵan. XVI ásirdiń ortalarında Nóǵay orda Úlken hám Kishi Nóǵaylarga bólingen. Keyinirek Úlken Nóǵay quramındaǵı manǵıtlar ózbekler, qaraqalpaqlar, bólekan qazaqlardıń etnik quramına kirgenler. XVI asirde házirgi Ózbekstan qududiga kóship kelgenler. Áyyemginen dıyxanshılıq menen shuǵıllanıp kelgen ózbeklerdiń tásiri astında manǵıtlardıń bir bólegi az-azdan otırıqshılasıp barǵan, bir bólegi bolsa XIX ásir
aqırı hám XX ásirdiń baslarına shekem yarım otırıqshı halda jasap, sharbashılıq menen shuǵıllanıp kelgen. Olar qorakól hám jaydarı qoyni bagıwǵan. Manǵıtlar dıyxanshılıq, ónermentshilik menen shuǵıllanǵan.

## Derekler

## Derekler
Gerhard Schröder

**Shryoder Gerxard** (; 1944.7.4, Mossenburg qalası) — Germaniya mámleket ǵayratkeri. Gyottingen universitetiniń yuridikalıq fakultetin tamamlaǵan (1976). 1976-jıldan yurist bolıp islegen, keyin Ganoverde jeke yuridikalıq jumıs alıp barǵan (1978-1990). Shryoder 1963-jıldan Social-demokratiyalıq partiyanıń aktiv aǵzası, 1978-jıldan partiyanıń jaslar shólkemi — «Jas socialistler» basshısı. 1980-jıldan Bundestag — Germaniya parlamenti tómen palatası aǵzası, áyne waqıtta Tómen Saksoniyada Germaniya social-demokratiyalıq partiyası jer shólkemi, 1986-jıl Tómengi Saksoniya parlamentinde social-demokratiyalıq partiya fraksiyası basshısı, 1990-jıldan Tómengi Saksoniya jeri ministr-prezidenti, 1998-jıl oktyabrden Germaniya Federativ Respublikası kancleri.

## Derekler
John Adams

**John Adams** (1735-jıl 30-oktyabr — 1826-jıl 4-iyul) — Amerikalıq mámleket ǵayratkeri, yurist, diplomat, jazıwshı. 1797-jıldan 1801-jılǵa shekem Qospa Shtatlar ekinshi prezidenti retinde iskerlik júrgizgen. Prezident bóluwına shekem Ullı Britaniya koloniyasınan azatlıqqa erisken Amerika revolyuciyasınıń jetekshisi bolǵan. Ol eki ret vitse-prezident etip saylaǵanı.

## Derekeler
Thomas Jefferson

**Thomas Jefferson** — AQShtıń 3-prezidenti (1801-09); mámleket xatkeri (1790-93), vice prezident (1797-1801), Arqa Amerikada ǵárezsizlik ushın bolǵan urıslar dáwirinde (1775-1783) demokratiyalıq jónelis ideologiyashısı; AQSh Ǵárezsizlik deklaraciyası joybarı avtorı.

«Ishki qálew bolsa jetkilikli, hesh nárse insandı tańlaǵan jolınan qaytara almaydı. Tap sonday jumısqa maqset penen qaramaǵan adamǵa da hesh nárse járdem bere almaydı».

Thomas Jefferson

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Feminizm

Feminizm — bul ulıwma maqsetke iye bolǵan siyasiy, social háreketler, ideologiyalar hám filosofiyalar kompleksi: gender normalarına tiykarlanǵan hayallar huqıqların keńeytiw, hayallar huqıqları hám patriarxal bólsheklerden qutılıw arqalı teń huqıqlıqtı saqlap qalatuǵın insan tájiriybesi. Ol hayallardıń huqıq hám máplerin júzege shıǵarıwdan tısqarı, er adamlar hám hayallar ortasındaǵı teńlikti kóterip shıǵaratuǵın bir qansha háreketler, teoriyaler hám filosofiyalardı óz ishine aladı. Meggi Xum hám Rebekka Uokerdiń pikirine qaraǵanda, feminizm tariyxın úsh «tolqın»ǵa ajıratıw múmkin. Birinshisi XIX ásir hám XX ásir baslarında, ekinshisi 1960-1970-jıllarda, úshinshisi bolsa 1990-jıldan tap házirgi kúnge shekem bolǵan. Feministik teoriya bul hayallar háreketlerinen payda bolǵan hám feministik geografiya, feministik tariyx hám feministik kórkem ádebiyatqa baylanıslı sın pikirler túrli pánlerde óz kórinisin tapqan.

Feminizm tiykarınan Batıs jámiyetiniń mádeniyattan tartıp nızamǵa shekem bir qansha tarawlarında húkimran bolǵan kelesheklerdi ózgertti. Isker hayallar hayal-qızlardıń nızamlı huqıqları (shártnama huqıqları, múlkshilik huqıqlar, saylaw huqıqları), hayallardıń avtonomiya hám dene qol qatılmaslıǵı, abort qılıw huqıqları hám reproduktivlik huqıqları (sonday-aq, kontracepciya qurallarınan paydalanıw hám sapalı antenatal kútim), hayallar hám qızlardı shańaraqtaǵı zorlıqtan qorǵaw ushın kampaniya júrgizdi, jınıslıq zorlıq hám zorlaw, miynet huqıqları, sonday-aq, tuwıw demalısları (dekret) hám miynet haqı teń huqıqlar hám kemsitiwdiń basqa barlıq formaların tilge alıp ótti.

## Derekler
Rashid kárwansarayı

**Rashid karwansarayı** — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obiektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.

1920-jılǵı Buxara revolyuciyasına shekem ol jerde shay hám manufaktura kótere sawdası menen shuǵıllanılǵan. 2020 -yilgi remontlaw jumıslarınan keyin odan mıymanxana retinde paydalanıp atır.

## Derekler
Poyi ostona karwansarayı

**Poyi ostona karwansarayı** — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obiektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.

Sovetler dáwirinde **karwansaray** ójireleri bólekan kisiler turar jayı retinde paydalanılǵan. Házirde batıl jaǵdayında.

## Derekler
Alımjan kárwansarayı

**Olimjon karwansarayı** — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obiektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.

Alımjon karvonsaroyi 1813-jılda qurılǵan. Talay jıllardan keyin, ol jaǵdayda afg'on sawdagerleri, keyininen hind sawdagerleri iskerlik aparıwǵan. XX ásirdiń baslarınan 1920-jılǵı Buxara revolyuciyasına shekem ol jaǵdayda «Kavkaz-Merkuriy» transport jámiyeti mekememesi jaylasqan. Házirde karvonsaroy ójirelerinde ónermentshilik ustaxanalari hám fotogalereya jaylasqan.

## Derekler
Monte-Iberiko-Korredor-de-Almansa

**Monte-Iberiko-Korredor-de-Almansa** (, ) — Ispaniyanıń Kastiliya-La-Mancha avtonomiyalıq jámiyetshiligine kiretuǵın Albasete provinciyası quramındaǵı rayonlardan biri. 

Maydanı – 20,90 km2. 

Xalıq sanı – 51 027 adam.

## Municipalitetleri
Willy Brandt

**Willy Brandt** (nemisshe aytılıwı: Villi Bg'ant; haqıyqıy atı hám famılıyası — **Herbert Ernst Karl Frahm** (*Herbert O'rnst Karl Fram*); 1913.18.12, Lyubek 1992) — GFR siyasat hám mámleket ǵayratkeri. GFR federal kansleri (1969—1974), Germaniya (Batıs Berlin) social-demokratiyalıq partiyası baslıǵı (1958—1963), Germaniya social-demokratiyalıq partiyası (SDPG) baslıǵı (1964—1987). Batıs Berlindi basqarıwshı burgomistr (1957—1966). GFR koalicion húkimetinde (XDS—XSS hám SDPG) vicekansler hám sırtqı jumıslar ministri. Socialistlik internacional prezidenti (1976-jıldan). Nobel tınıshlıq sıylıǵı laureati (1971).

## Derekler
Polat Maxsetbaev

**Polat Maxsetbaev** — (tolıq atı Maxsetbaev Polat Maxsetbay uli; 15 oktyabr 1987-jıl, Nókis qalasında tuwılǵan). 2022-jıl 21 iyuldan baslap Qaraqalpaqstan Respublikası Jaslar agentligi basliǵi

## Ómirbayanı
Polat Maxsetbaev 1987-jıl 15 oktyabrde Nókis qalasında tuwılǵan. Ózbekstan Liberal-demokratik partiyasınıń aǵzası. 
Qaraqalpaqstan Respublikası Jaslar agentligi basqarması baslıǵı.
2013-jıl Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı pitkergen, rus tili boyinsha oqıtıwshı.

### Miynet joli
Nókis rayon hákiminiń jaslar siyasatı, sociallıq rawajlanıw hám ruwxıylıq-aǵartıwshılıq máseleleri boyınsha orınbasarı lawazımınında islegen. (3 aprel 2021-jıldan — 20 iyul 2022-jılǵa shekem.)

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Rásmiy kanal Telegram .

__INDEX__
Yozef Gebbels

**Gebbels Yozef Paul** (1897.29.10—1945.01.05) —1933-jıldan fashistler Germaniyası úgit-násiyatlaw mekemesiniń baslıǵı. Rasizm, zorlıqshılıq hám qaraqshılıq urıslarınıń ideologiyalıq jetekshisi. 1944-jılda qatarasına áskeriy saparbazlıq boyınsha imperiya wákili etip tayınlanǵan. Germaniya táslim bolıwı menen ózin-ózi óltirgen. Nyurnberg xalıqaralıq sud processinde tiykarǵı nacist áskeriy ayıpkerlerinen biri dep tabılǵan.

## Ádebiyatlar

* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
Aydarha teregi

**Aydarha teregi** (inglisshe-dragon tree) — Sokotra hám Kanar atawları, Somali yarım atawı hám de Efiopiyada tarqalǵan drakana gruppası, piyazlaslar shańaraǵına tiyisli terek túri bolıp tabıladı. Onıń denesinen qızıl reńli smola aǵadı. Bunı sokotralılar aydarha qanı dep ataydı.

Sokotra ańızında aydarha mudamı pil menen urıs qılǵan. Nátiyjede pil hám aydarha qanı tógilgen orında aydarha terekleri ósip shıqqan delinedi. Kanar atawlarında 6000-jılǵa shekem ómir kórgen aydarha teregi tabılǵan. Házirgi kúnde 2000 jaslı aydarha terekleri ushraydı.

Aydarha terekleri jer júzinen qırılıp ketiw qáwipi astında turǵan tereklerden biri bolıp tabıladı.

## Derek
Драконово дерево
Doktor Foks effekti

Doktor Foks effekti — psixologiyalıq effekt bolıp, bunda lekciyanı tıńlap atırǵan auditoriyaǵa, temaǵa ulıwma baylanıslı bolmaǵan hám kereksiz bolǵan maǵlıwmatlardı, oqıtıwshınıń ekspressivligi hám basqalardı isendiriw qábiliyeti menen, temadaǵı maǵlıwmatlar haqıyqattan da sondaylıǵına isendiriw esaplanadı. 

1970-jılda, Kaliforniya universiteti studentleri arasında tájiriybe ótkiziledi. Ózin doktor Foks dep tanıstırǵan bir aktyor, lekciyanı tıńlap atırǵan studentlerge, temaǵa ulıwma jat hám keri bolǵan maǵlıwmatlardı, óz aktyorlıq qábiliyeti menen sonday túsintiredi, auditoriyada otırǵan studentler rastan da olarǵa ótilgen tema sondaylıǵı hám barlıq maǵlıwmatlar tuwrı ekenligine isengen.

## Derek
Scrabble

**Scrabble** - bul sóz oyını bolıp, onda 2-4 dana oyınshı 15×15 kvadratshaǵa bólingen oyın taxtayına hárbiri bir háripten ibarat plitkalardı qoyıp, ochko toplaydı. Plitkalar krossvord usılında shep tárepten ońǵa qaray qatarlarda, yamasa ústinlerde tómenge qaray oqılatuǵın hám standart sózlikke kiritilgen sózlerdi jaratıwı kerek. 

Oyın 121 mámlekette satıladı hám 30 dan artıq tillerde bar. Dúnya boylap shama menen 150 million toplam satılǵan, Amerika úyleriniń úshten bir bólegi hám Britaniya úyleriniń yarımıda Scrabble toplamı bar. Dúnya boylap shama menen 4000 Scrabble klubları ashılǵan.

1938-jılda amerikalı arxitektor Alfred Mosher oylap tapqan.

Nayjel Richards - Jańa Zelandiya -Malayziyalı Scrabble oyınshısı bolıp, ol barlıq dáwirlerdiń eń ullı oyınshısı retinde tán alınǵan. Jańa Zelandiyada tuwılıp ósken Richards 2007-jılda Jáhán chempionı boldı hám 2011 , 2013 , 2018 va 2019 shı jıllarda bul jetiskenlikti tákirarladi hám házirde bir neshe ret chempion bolǵan birden-bir shaxs bolıp qalmaqta.

## Derek
Scrabble game https://en.m.wikipedia.org/wiki/Scrabble
Cezar shifri

**Cezar shifrı** (Cezar kodı dep te ataladı) - házirgi kúndegi eń ataqlı hám ápiwayı shifrlaw usıllarınan biri.

Cezar shifrı — almastırıw shifrları túrine kirip, onda ashıq tekstdegi hárbir hárip, álipbedegi shep yamasa oń tárepdegi turaqlı sanı bolǵan basqa hárip menen almastırıladı. Mısalı, **jılısıw ońǵa-3** ke teń bolǵanda, A hárıbi D hárıbine, B háribi bolsa E hárıbine, C háribi F háribine almasadı. (Ingliz álippesi boyınsha almasıltırıldı)

Áyyemgi Rim tariyxshı hám jazıwshısı Gay Svetoniy Trankvilldıń «Cezardıń ómiri haqqında» shıǵarmasında jazılıwınsha, bul shifrlaw usılınan Cezar waqtında paydalanıw baslanǵan hám usınıń sebepinen ol Cezar atın alǵan. Sarkarda kóplegen jasırın hújjet hám xatların jazıwda bul shifrlaw usılınan paydalanǵan.

## Qaraqalpaq álipbesinde Cezar shifrın qollanılıw
1.Aa 2.Áá 3.Bb 4.Dd 5.Ee 6.Ff 7.Gg 8.Ǵǵ 9.Hh 10. Xx 11.Íı 12.Ii 13.Jj 14.Kk 15.Qq 16.Ll 17.Mm 18.Nn 19.Ńń 20.Oo 21.Óó 22.Pp 23.Rr 24.Ss 25.Tt 26.Uu 27.Úú 28.Vv 29.Ww 30.Yy 31.Zz 32.Cc 33.Shsh 34.Chch

Jılısıw ońǵa-3

**Cezar shifrında jazılǵan tekset**: Ndudndńtdn vqńq cqńqtǵgqdúkód odndńd ldchkt, rókp udcdlńdóqlkckód sch yńǵúqpqchgq nrúkp!

**Mánisi**: Qaraqalpaq tili Wikipediasına maqala jazıp, onıń rawajlanıwına óz úlesińizdi qosıń!

## Derek
Barrai kóhna karwansarayı

**Barrai kóhna karwansarayı** — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında joǵatılǵan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obiektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan, lekin 2019—2020-jıllarda joq etip jiberilgen.

1920-jılǵı Buxara revolyuciyasına shekem ol jerde qorakól terisi kótere sawdası menen shuǵıllanılǵan. Keyinirek jataqxana, qalanıń finans bólimi, 1-sanlı qala poliklinikası jaylasqan. 2019—2020-jıllarda karwansaray joǵatılıp, ornında jeke mıymanxana qurıla baslanǵan.

## Derekler
Xalıq tıǵızlıǵı

**Xalıq tıǵızlıǵı** - 1 km² ǵa tuwrı keletuǵın xalıq sanı. Xalıq tıǵızlıǵı boyınsha esap-kitaplar xalıq jasamaytuǵın aymaqlar hám úlken ishki suwlardı esapqa almawı múmkin. 
2013-jıl jaǵdayına kóre, dúnya xalqınıń ortasha tıǵızlıǵı 1 km² ushın 52 adam, Antarktidanı esapqa alǵan halda 48 adam. Xalıq sanı artqan sayın tıǵızlıq da asıp baradı. 1890-jılda dúnya xalqınıń ortasha tıǵızlıǵı 1 km² ǵa 12 adamdı quraǵan bolsa, 1950-jılda ol 18 adamdı, 1992-jılda bolsa 40 adamdı quradı.

## Xalıq tıǵızlıǵı boyınsha dúnya mámleketkeri hám qalalardıń kórsetkishleri

Birliktegi maǵlıwmatlar : kvadrat kilometrge adam

*Dakka - 44 000 (2014-jıl esabı)
*Mumbai - 32 300 (2014-jıl esabı)
*Minsk - 5509 (2014-jıl esabı)
*Maldiv atawları - 1208
*Evropa Awqamı - 115
*Avstraliya - 3
*Mongoliya - 2

Iri basqarıw birlikler arasında xalıqtıń eń tómen tıǵızlıǵı Nunavutda bolıp, ol 0,02 adam/km². Nunavut Kanadanıń eń úlken hám eń jańa aymaǵı bolıp, onıń maydanı 1, 9 million km2 hám xalqı 33 697 adamdı quraydı.

## Eń kóp xalıq jasaytuǵın mámleketler hám aymaqlar
Dizim kishkine mámleketler esapqa alınbaǵan halda dúzilgen, maǵlıwmatlar 2013-jıl jaǵdayına kóre berilgen . Birliktegi maǵlıwmatlar: kvadrat kilometrge xalıqtıń qatnası.
*Bangladesh - 1087
*Palestina aymaǵı - 734
*Tayvan - 649 
*Qubla Koreya - 505
*Livan - 464
*Ruanda - 422
*Puerto-Riko - 410 
*Niderlandiya - 404
*Burundi - 391
*Hindistan - 388

## Derek
Jórabek kárwansarayı

**Jórabek karwansarayı** — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obyektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.

Karwansaray buxaralıq iri baylardan biri bolǵan Jórabek Arabov tárepinen qurılǵan. 1920-jılǵı Buxara revolyuciyasına shekem ol jerde qorakól terisi kótere sawdası menen shuǵıllanılǵan. Obyektnıń 2-qabatında Union Banktiń filliali iskerlik júrgizgen. Obyekt 2018—2019-jıllarda kapital remonttan shıǵarılıp, házirde ol jayda miniatyura mektep iskerlik júrgizip kelip atır.

## Derekler
Sarrofon meshiti

**Sarrofon meshiti** — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obyektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.

Meshit 1515—1516-jıllarda qurılǵan. Sońǵı rekonstrukciyası 1905-jılda ámelge asırılǵan. Sovetlar dáwirinde iskerligi tamamlanılǵan. 1970-jıllardıń ortalarına shekem ol jaǵdayda shayxana, keyinirek kitapxana jaylasqan. Házirde odan kafe retinde paydalanıp kelinyapti.

## Derekler
Tagbandbofon meshiti

**Tagbandbofon meshiti** — Ózbekstannıń Buxara qalası tariyxıy orayında jaylasqan materiallıq miyraslar esteligi. Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obyektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.

Meshit XVII asirde qurılǵan. 2016—2018-jıllarda kapital remonttan shıǵarılǵan. Meshit qurılǵanınan berli házirge shekem óz funksiyasın atqarıp kelip atır.

## Derekler