Ámeliy filologiya kafedrası (QMU)

**Ámeliy filologiya kafedrası** — Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Qaraqalpaq filologiyası hám jurnalistika fakulteti quramına kiriwshi kafedra.

## Bilimlendiriw baǵdarları
2023-2024-oqıw jılında fakultet quramında «60230800 – Kompyuter lingvistikası», «60230700 – Ámeliy filologiya» bakalavr bilimlendiriw baǵdarları ashıldı. Búgingi kúnde kompyuter lingvistikası baǵdarında 57 student, Ámeliy filologiya bilimlendiriw baǵdarında 40 student tálim almaqta. Bul bilimlendiriw baǵdarlar ushın keleshekte kadr tayarlawshı jetekshi kafedra ashıw zárúrligi tuwıldı. Usı zárúrlikten kelip shıǵıp Ámeliy filologiya kafedrası shólkemlestirildi. Kafedra baslıǵı lawazımına filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı, docent A.Ótemisov tayınlandı.

## Professor-oqıtıwshılar
Házirgi waqıtta kafedrada ulıwma tiykarǵı shtatta 15 professor-oqıtıwshı jumıs isleydi. Olar filologiya hám tillerdi oqıtıw (qaraqalpaq tili), kompyuter lingvistikası, ámeliy filologiya hám baspa isi bilimlendiriw baǵdarlarında, sonday-aq, fakultetler aralıq qaraqalpaq tili páninen studentlerge bilim sırların úyretpekte. Kafedra aǵzaları tayanısh doktorant hám magistrantlarǵa ilimiy basshılıq etip kelmekte.

Kafedra janında «Jas ámeliy filolog» dógeregi shólkemlestirilgen. Bul dógerekke kompyuter lingvistikası, ámeliy filologiya hám baspa isi tálim baǵdarlarınan 41 student aǵza boldı. Dógerekke basshı etip PhD., docent.w.a. N.Allamuratov bekitildi.

## Kafedra tariyxı
Ámeliy filologiya kafedrası Qaraqalpaq mámleketlik universiteti rektorınıń 2023-jıl 1-noyabr kúngi №1324 T/2 sanlı buyrıǵı tiykarında Qaraqalpaq til bilimi kafedrası negizinde jańadan shólkemlestirildi. Bul kafedranıń ashılıwına Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń «Qaraqalpaq tilin jáne de rawajlandırıw hám til siyasatın jetilistiriw ilajları haqqında»ǵı 2021-jıl 16-iyul kúngi №410 qararı hám usı qarar qosımshası menen tastıyıqlanǵan 2021-2030-jıllarda qaraqalpaq tilin rawajlandırıw hám til siyasatın jetilistiriw Koncepciyası tiykar boldı.

## Ilimiy dárejelilik
Házirgi waqıtta kafedrada 1 ilim doktorı, prefossor w.a., 9 ilim kandidatı, filosofiya doktorları (PhD) hám docentler, 1 aǵa oqıtıwshı, 3 assistent-oqıtıwshı, 1 stajyor-oqıtıwshı jumıs alıp barmaqta. Búgingi kúnde kafedranıń ilimiy dárejeliligi 66,6 % ti quraydı.

## Alǵı sóz
**Ámeliy filologiya kafedrası** — rawajlanǵan mámleketlerde filologiyalıq iskerliktiń úshinshi bir tarawı – ámeliy filologiyalıq iskerlik túri de qáliplesip úlgerdi hám jedel rawajlanbaqta. Bul boyınsha qánige kadrlar tayarlanıp, kóplegen ámeliy lingvistikalıq izertlewler ámelge asırılmaqta.

Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń «Qaraqalpaq tilin jáne de rawajlandırıw hám til siyasatın jetilistiriw ilajları haqqında»ǵı 2021-jıl 16-iyul kúngi №410 qararı hám usı qarar qosımshası menen tastıyıqlanǵan 2021–2030-jıllarda qaraqalpaq tilin rawajlandırıw hám til siyasatın jetilistiriw Koncepciyası járiyalandı. Bul Koncepciyanıń 2-bóliminde joqarı oqıw orınlarında «Kompyuter lingvistikası» hám «Ámeliy filologiya» tálim baǵdarların shólkemlestiriw bánti orın alǵan. Bul talaplardı ámelge asırıw maqsetinde 2023 – 2024-oqıw jılında qaraqalpaq filologiyası hám jurnalistika fakulteti quramında «60230800 – Kompyuter lingvistikası» hám «60230700 – Ámeliy filologiya» bakalavr tálim baǵdarları ashıldı.

Bul tálim baǵdarlar boyınsha keleshekte qánigeler tayarlaw ushın xızmet etetuǵın jetekshi kafedra ashıw zárúrligi tuwıldı. Usı zárúrlikten kelip shıǵıp, Qaraqalpaq mámleketlik universiteti rektorınıń 2023-jıl 1-noyabr kúngi №1324 T/2 sanlı buyrıǵı tiykarında Qaraqalpaq filologiyası hám jurnalistika fakultetinde Ámeliy filologiya kafedrası shólkemlestirildi. Fakultette 2020–2021-oqıw jılında ashılǵan Baspa isi tálim baǵdarı da Ámeliy filologiya kafedrasına biriktirildi. Kafedra baslıǵı lawazımına filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı, docent A.Ótemisov saylandı. Búgingi kúnde Kompyuter lingvistikası tálim baǵdarında 85, Ámeliy filologiya tálim baǵdarında 35, Baspa isi tálim baǵdarında 110 student bilim almaqta.

Házirgi waqıtta Ámeliy filologiya kafedrasında tiykarǵı shtatta 15 professor-oqıtıwshı jumıs isleydi. Olardan: 1 ilim doktorı, professor w.a., 9 ilim kandidatı, filosofiya doktorları (PhD) hám docentler, 1 úlken oqıtıwshı, 3 assistent-oqıtıwshı, 1 stajyor-oqıtıwshı. Kafedranıń ilimiy dárejeliligi 66,6% ti quraydı. Aldaǵı waqıtta bul kórsetkishtiń jáne de artıwı ushın kafedrada jas qánigeler ilim izertlew jumısları menen shuǵıllanıp atır.

Kafedra professor-oqıtıwshıları filologiya hám tillerdi oqıtıw (qaraqalpaq tili), kompyuter lingvistikası, ámeliy filologiya hám baspa isi tálim baǵdarlarında, sonday-aq, fakultetler aralıq qaraqalpaq tili páninen studentlerge bilim bermekte. Sonıń menen birge, olar tayanısh doktorant hám magistrantlarǵa da ilimiy basshılıq etip kiyatır. 

2024–2025-oqıw jılında kafedrada 70230400 – Baspa isi hám redaktorlıq magistratura qánigeligi ashıldı. Kafedra janında «Jas ámeliy filolog» dógeregi shólkemlestirilip, oǵan kompyuter lingvistikası, ámeliy filologiya hám baspa isi tálim baǵdarlarınan 27 student aǵza boldı. Dógerekke PhD., docent.w.a. N.Allamuratov basshılıq etpekte.

Kafedrada studentlerdiń alǵan teoriyalıq bilimlerin ámeliyatta qollanıw, kónlikpe payda etiw ushın is beriwshi kárxanalar menen birge islesiw jolǵa qoyılǵan. Máselen, Baspa isi tálim baǵdarında oqıytuǵın studentlerdiń ámeliyat ótewi ushın «Qaraqalpaqstan» hám «Bilim» baspaları, sonday-aq, «Print Darhan», «Station X», «Avangard-baspa», «Nur Turan print», «Farma Print Nukus», «Golden print Nukus» JSHJ mákemeler menen shártnamalar dúzilgen.

Ámeliy filologiya tálim baǵdarı studentleriniń ámeliyat ótewi ushın  Nókis qalasında jaylasqan bir qatar mákemeler menen dúzilgen shártnamalar tiykarında jumıs alıp barılmaqta. Atap ayqanda, Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı, Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyalar institutı, Samarqand mámleketik veterinariya medicinası, sharwashılıq hám biotexnologiyalar universiteti Nókis filialı, Ózbekstan mámleketlik denetárbiya hám sport universiteti Nókis filialı, Álisher Nawayı atındaǵı TMÓTÁU Mámleketlik tilde is júrgiziw tiykarların oqıtıw hám qánigeligin jetilistiriw orayınıń Qaraqalpaqstan Respublikası Aymaqlıq bólimi, Qaraqalpaqstan Respublikası Mektepke shekemgi hám mektep bilimlendiriw ministrligi, Nókis qalası mektepke shekemgi hám mektep bilimlendiriw bólimi, Qaraqalpaqstan Respublikası Jaslar isleri basqarması menen tıǵız birge islesiw jolǵa qoyılǵan.

«Kompyuter lingvistikası» tálim baǵdarı studentleriniń ámeliyat ótewi ushın  Nókis qalasında jaylasqan IT Park Qaraqalpaqstan filialı, Jaslar orayı, kásiplik kónlikpeler orayı, «Karsusoft» mákemeleri menen birge islesiw boyınsha shártnamalar dúzilip, usı shártnamalar tiykarında jumıslar alıp barılmaqta.

Kafedra professor-oqıtıwshıları qaraqalpaq tilin sanlastırıw máselesinde de ilimiy jumıslar alıp barmaqta. Máselen, 2024-jılı 7-9-noyabr kúnleri Rossiya Federaciyasınıń Qazan qalasında bolıp ótken Túrkiy tillerdi kompyuterde qayta islew boyınsha XII xalıq aralıq konferenciyasına (TurkLang-2024) Ámeliy filologiya kafedrası baslıǵı, docent A.Ótemisov óz bayanatı menen qatnasıp qayttı.

Álbette, bunday birge islesiwler keleshekte kafedranıń jumısın jáne de rawajlandıradı.

Kafedra professor-oqıtıwshıları tárepinen tiyisli qánigelikler ushın bir qatar sabaqlıq, sózlik hám oqıw qollanbalar jazıldı. Máselen, Baspa isi bakalavr baǵdarı ushın kafedra professorı, DSc. D.Seytqasımov tárepinen «Mámleketlik tilde is júrgiziw tiykarları» sabaqlıǵı, «Is júrgiziw terminleriniń qaraqalpaqsha-ózbekshe-russha tusindirme sózligi», «Baspa hám poligrafiya terminleriniń túsindirme sózligi», «Kompyuter lingvistikası» bakalavr tálim baǵdarı ushın «Kompyuter lingvistikası terminleriniń qaraqalpaqsha, russha, inglisshe sózligi» basıp shıǵarıldı.  «Filologiya hám tillerdi oqıtıw (qaraqalpaq tili)» bakalavr baǵdarı ushın «Ulıwma pedagogika (I, II, III bólim)» sabaqlıǵı, «Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Leksikologiya (jańa pedagogikalıq texnologiyalar tiykarında)», «Pedagogikalıq kompetentlik hám kreativlik», «Inklyuziv tálim», «Pedagogikalıq táliymatlar tariyxı», «Tárbiya procesiniń formaları hám metodları» oqıw qollanbaları basılıp shıqtı. 70230101 – Lingvistika (qaraqalpaq tili) magistratura qánigeligi magistrantları ushın «Sociallıq lingvistika sózligi» dúzildi.

Sonıń menen birge, 2024-jılı A.Ótemisov hám N.Abduraxmanovalardıń «Kompyuter lingvistikasına kirisiw» sabaqlıǵı, 2025-jılı A.Ótemisov hám basqa avtorlardıń «Qaraqalpaq tili hám ádebiyatı táliminde zamanagóy informaciya texnologiyaları» degen oqıw qollanbası baspadan shıqtı.

Shet tilin úyreniw búgingi globallasqan zamanda júdá áhmiyetli esaplanadı. Óytkeni, til úyreniw arqalı biz jeke ózimizdi rawajlandırıp ǵana qoymay, ilimniń alǵa ilgerilewine de úles qosa alamız. Basqa túrkiy xalıqlardıń hám Evropa xalıqlarınıń ilimdegi jańalıqları menen tanısıp, onıń mánis-mazmunın meńgere alıw ilim ushın taptırmaytuǵın kúsh. Mine, usınday kúshti qolǵa kirgiziw maqsetinde oqıp, izlenip atırǵan professor-oqıtıwshılardıń shólkemleskenine az ǵana waqıt bolǵan Ámeliy filolgiya kafedrasında da bar ekenligi quwanıshlı jaǵday. Atap aytqanda, kafedranıń úlken oqıtıwshısı, PhD Seregúl Nızanova túrk tili boyınsha B2 dárejeli, kafedra professorı Dáwletnazar Seytqasımov túrk tili boyınsha B1 dárejeli,  kafedra stajyor-oqıtıwshısı Gózzal Atabaeva inglis tilinen B1 dárejeli sertifikatlardıń iyeleri. Bul kórsetkish keleshekte ele de joqarılawına isenimimiz kámil. Sebebi, óz ústinde islep, til úyreniwdi baslap jibergen oqıtıwshılarımız barshılıq.

Ustazdıń bergen tálim-tárbiyası shákirtlerdiń erisken tabıslarında óz sáwleleniwin tabadı. 2025-jıldıń 7-may sánesinde joqarı oqıw orınları arasında ótkerilgen Qaraqalpaq tili (mámleketlik til) páninen «Rektor kubogı» olimpiadasında sıylı orınlardı iyelegen studentlerdiń derlik kópshiligi kafedramız oqıtıwshılarınıń bilim bergen studentleri ekenligi kafedra jámááti ushın jáne bir tabıs boldı.

## Ádebiyatlar
# ҚАРАҚАЛПАҚ ТИЛИ ҲӘМ ӘДЕБИЯТЫ ҚӘНИГЕЛИГИНЕ 90 ЖЫЛ. НӨКИС. «BILIM». 2025.

## Derekler