Kásiplik qaǵıyda buzıw

Hár qıylı sport túrlerinde **kásiplik qaǵıyda buzıw** — bul qasaqana qaǵıyda buzıw arqalı óz komandasına artıqmashılıq alıp beriwge baǵdarlanǵan háreket. Kásiplik qaǵıyda buzıwlar ádette qarsılastı gol urıwdan toqtatıw ushın islenedi. 

Hár túrli sport qaǵıydalarında bunday háreketlerdiń aldın alıw ushın qaǵıydalar bar. Bular bunday háreketten alınǵan artıqmashılıqtı biykar etiwge háreket etedi yaki ápiwayı jaǵdaylardaǵı usıǵan uqsas qáte ushın beriletuǵın jazaǵa qosımsha jazalardı qollanadı. 

## Futbol
Futbolda kásiplik qaǵıyda buzıw - bul qorǵawshınıń qarsılaslardı gol urıwdan toqtatıw yamasa anıq gol urıw múmkinshiligin joq etiw (AGMJ) ushın qaǵıyda buzıwı. Nátiyjede berilgen erkin soqqı yamasa penalti hújim etip atırǵan komandaǵa dáslepki oyın poziciyasına qaraǵanda goldı iske asırıw múmkinshiligin tómenletiwi múmkin, sonlıqtan qorǵawshı oyınshı taktikalıq jaqtan qaǵıyda buzıwǵa májbúr boladı. Qaǵıyda buzǵan oyınshılar qaǵıyda buzıwdıń jaǵdaylarına baylanıslı eskertiw aladı yamasa maydannan shıǵarıladı, jaza qaǵıyda buzıwdıń xarakteri hám qarsılasqa berilmegen múmkinshilikke baylanıslı boladı.

12-Nızam boyınsha, anıq gol urıw imkaniyatın quraytuǵın jaǵday tóreshiniń sheshimine qaldırıladı; degen menen, tóreshilerge sheshim qabıllawǵa járdem beriw ushın bir neshe faktorlar berilgen. Olar: qaǵıyda buzıw hám dárwaza arasındaǵı aralıq, toptı saqlap qalıw yamasa iyelew itimallıǵı, oyınnıń baǵdarı hám qorǵawshılardıń jaylasıwı hám sanı.

### Tariyxı
Bul túsinik futbolda 1980-jılǵı Angliya Kubogı finalında «Arsenal»dan Villi Yang «Vest Xem Yunayted»ten Pol Allenge qarsı qasaqana qaǵıyda buzǵannan keyin itibarǵa alındı. Sol waqıtta Allenniń dárwazaǵa qaray anıq jolı bar edi. Oyın nızamları boyınsha, tóreshi (Djordj Kortni) tek Yangqa eskertiw beriw hám «Vest Xem»ge erkin soqqı beriw múmkin edi, ol usılay isledi de. Bul qarsılaslarǵa gol urıw múmkinshiligin bermeytuǵın qasaqana qaǵıyda buzıwlar boyınsha milliy talqılawdı keltirip shıǵardı. 

Sol waqıtta, Angliya oyınlarına qatnasıwshılar sanı azayıp baratırǵan edi hám Futbol Ligası klublarınıń baslıqları oyındı qalay qızıqlıraq etiw jolların kórip shıǵıwǵa qarar etti. Djimmi Xil basshılıǵında hám quramına Mett Basbi menen Bobbi Charlton kirgen usınıslar islep shıǵıw ushın kishi komitet dúzildi. Olar 1982-jılı hújimshi oyınshını anıq gol urıw imkaniyatınan ayırǵan hár qanday qaǵıyda buzıwdı tóreshi tárepinen «awır qaǵıyda buzıw» dep esaplawdı hám sol sebepli qáte islegenlerdi toqtatıw maqsetinde qızıl kartochka alıwın usınıs etti. Biraq, FA-nıń tóreshiler komiteti bul qaǵıydanı 1983-jıldıń iyul ayında biykar etti. Bul qaǵıyda aqırında 1990-jılı Xalıqaralıq Futbol Associaciyası Keńesi (IFAB) tárepinen Oyın Nızamlarına kirgizildi hám FIFA tárepinen 1990-jılǵı Jáhán Chempionatı ushın tóreshilerge kásiplik qaǵıyda buzǵanı ushın oyınshılardı oyınnan shetletiw kórsetpesi berildi. 1991-jılı IFAB anıq gol urıw imkaniyatınan ayırǵan qol menen oynaw qátesin islegen oyınshı awır qaǵıyda buzǵanı ushın oyınnan shetletiliwi kerek degen qosımsha kirgizdi.

2016-jılı Oyın nızamlarına ózgeris kirgizilip, penaltige alıp kelgen qaǵıyda buzıw — eger oyınshı top ushın haqıyqıy háreket islegen bolsa — tek sarı kartochka menen jazalanatuǵın boldı. Bul hám qızıl kartochka, hám penalti túrindegi «eki ese jaza»nı azaytıw ushın islendi. Tóreshiler ele de penalti maydanında toptı nızamlı oynawǵa hesh qanday háreket etilmegen jaǵdaylardaǵı sıyaqlı awır qaǵıyda buzıwlar ushın oyınshılardı maydannan shıǵara aladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__