open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Licenziya

**Licenziya** (lat. licentia — ruxsatnama, huquq) — 1) wákálátli mámleket organları sırtqı sawda háreketlerin alıp barıw ushın beretuǵın ruxsatnama. Eksport va importdi, valyuta sarıpların qadaǵalaw etiw usıllarınan biri. Ádette bir jılǵa beriletuǵın, texnikalıq, ekonomikalıq, ilimiy jańalıqlar iyesiniń olardı isletiw ushın shártnama tiykarında beretuǵın ruxsati. Ádette, licenziya patent alınǵan yaki patent alıw ushın talapnama berilgen ıqtıralarǵa qaraǵanda qollanıladı. Bıraq kreativlerge texnika jańalıqlarına, islep shıǵarıw tájriybesi, islep shıǵarıw sırları, tijarat axbaratları ushın patentsiz da beriliwi múmkin. Licenziya beriwshi licenziar, licenziya alıwshı litsenziat dep júritiledi. Yaǵnıy texnika hám texnologiyaǵa tiyisli licenziya 3 túrli boladı: ápiwayi licenziya — litsenziar kreativtwn shártnamada belgilengen sheńberde paydalanıw huqıqına iye boladı, usı licenziyani belgili ortalıq sheńberinde tek bir emes, bálki bir neshe licenziatǵa bere aladı; arnawlı licenziya — licenziat kreativ, texnika yaki texnologiyani isletiwge anıq huqıqlı boladı, licenziar bolsa onı sol aymaqta qollay almaydı hám óz atınan basqalarǵa sata almaydı; tolıq licenziya — bunda licenziya obyekttin qollaw tolıq licenziatlar qolına beriledi, licenziar bolsa odan ǵárezsiz paydalana almaydı. Bunday qaǵıyda licenziya berilgen múddet ishinde ámel qıladı. Licenziya belgili suwmmada satıladı.

Licenziya úlesi shártnama múddeti dawamında licenziya boyınsha islep shıǵarılǵan ónimdi satıwdan alınǵan sawǵa formasında tólenedi (royalti). Bir neshe bar tólengen royalti jıyındısı licenziya suwmmasın quraydı. licenziya haqı onı qollap, ekonomikalıq nátiyje alıwdan ilgeri, bir jolı tólense paushal tólemi dep júritiledi. Licenziya suwmması licnziyani qollawdan alınatuǵın qosımsha payda menen birge licenziya bazarındaǵı talap hám usınısqa da baylanisli. Licenziya suwmmasınıń pás bolıwı texnik-texnologik jańalıqlarına eń jaydırıw shárti esaplanadı.

Sonday-aq, licenziyaniń wákálátli mámleket organları beretuǵın sawda, haywanlardı awlaw, belgili iskerlik penen shuǵıllanıw, bank háreketlerin alıp barıw hám basqa kórinisleri ushıraydı.

Qadirjan Yusupov.

## Derekler
Kompaniya

**Kompaniya** () — ekonomikalıq iskerlik (islep shıǵarıw, sawda, baylanisliliq, finans, qamsızlandırıw hám basqalar) alıp barıw ushın birlesken yuridik hám fizikalıq shaxslar, isbilermenler birlespesi. Kompaniya delingende birlespeler, shirketler, xojalıq jámiyetleri firmalar, korporaciyalar, yaǵnıy túrli shólkemlik-huqıqıy formalarǵa iye bolǵan kárxanalar túsiniledi. Kompaniya yuridik shaxs ataqqa iye boladı. Kompaniya sherikshilik, korporaciya principleri, isbilermenlik iskerliginiń basqa principleri boyınsha iskerlik kórsetiwi múmkin.

## Jáne q.

* Kampaniya
* Firma
* Kárxana 

## Derekler
Recedenziya

Recedenziya (lat. recensio — tekseriw) — publitsistikanıń ilimiy hám kórkem sın pikir janrı. Túsindiriw jańa miynet haqında maǵlıwmat beredi, onıń qısqasha analizi hám bahasın óz ishine aladı. Latin tilinen awdarma etilgen "recensio" "geypara zattı kóriw, esabat beriw, bahalaw, kórip shıǵıw" degen mánisti ańlatadı. Recenziya - kórkem, kórkem, ilimiy, publitsistik hámde basqa dóretpe haqqında recenziyaǵa (birinshi náwbette sın kózqarasǵa) tiykarlanǵan janr. Izertlewshi A.Tertichniy óziniń «Dáwirli baspasóz janrlari» kitabında recenziyanı jurnalistikanıń analitik janri dep esaplaydı. Tekseriwdiń bólek túri - ilimiy recenziya yamasa ilimiy jumıstıń recenziyası bolıp tabıladı.
Stra

**Stra** Italiyaniń Veneto qalasinda jaylasqan kammuna. Venetsiya provinsiyasi quramına kiredi. Maydanı — 8&nbsp;km2. 7247 xalıq jasaydı. (2004).

## Derekler
27-dekabr

**27-dekabr** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 361- (kabisa jılında 362-), dekabr ayınıń 27-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 4 kún qaladı.

## 

## 

## 

* 1822 — Louis Pasteur, frantsuz mikrobiologi hám ximigi.
* 1901 — Marlene Dietrich, nemis aktrisası hám qosıqshısı.
* 1948 — Gérard Depardieu, fransuz aktyorı hám kinorejissorı.

## 

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
Komissiya

**Komissiya** (latınsha: commissio — tapsırma) — 1) kollegial organ, birar bir wazıypanı islew (saylaw K.si, esap, K.si, tap-tisli K.si) yaki arnawlı máresimler ótkiziw ushın dúziledi; 2) Puqaralıq huqıqında — shártnama; oǵan kóre, bir tárep (komissioner) 2-tárep (komitent)tiń tapsırmasına kóre belgili haq ornına óz atınan bıraq komitenttiń mápi hám esabına 3-shaxs penen shártnama dúzedi.

## Derekler
Moskva (qala)

**Moskva** (tájikshe: Москва)  — Tájikistan Respublikasiniń Hamadoniy rayonı orayı qalası hám orayı.

## Xalqı
Xalqı — 1965 adam.

## Derekler
28-dekabr

**28-dekabr** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 362- (kabisa jılında 363-), dekabr ayınıń 28-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 3 kún qaladı.

## 

## 

## 

* 1936 — Erkin Vahidov, Ózbekistan xalıq shayırı.

## 

* 1925 — Sergey Yesenin, rus shayırı.
* 1945 — Teador Drayzer, amerikalıq jazıwshı hám mámleket ǵayratkeri.

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
Monolog

**Monolog** (mono... hám grekshe. logos — sóz sóylew haqqıdaǵı ilim) — ádebiy shıǵarmada komponentlerinen biri bolıp, shıǵarmada qatnasıwshı shaxslardıń óz-ózine, ózgelerge qaratılǵan sózi. Ádebiyatta monolog personajlar ruwxıy dúnyasin, keshirmelerin bayanlawdaǵı áhmiyetli baylanıstırıwdıń biri sıpatında qollanıladı. (qarań: Monologik sóz).

## Derekler
29-dekabr

**29-dekabr** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 363- (kabisa jılında 364-), dekabr ayınıń 29-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 2 kún qaladı.

## 

## 

## 

* 1937 — Abdulqayum, Maldiv mámleket ǵayratkeri.

## 

* 908 — Ibn al-Mutazz, arab shayırı, filolog.
* 2022 — Pelé, Braziliyalıq burınǵı futbol oyınshısı, barlıq waqıttıń ullı futbolshısı.

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
Pradales

**Pradales** Ispaniyaniń Castilla y León kontinetinde jaylasqan munisipalitet. Segovia provinsiyasi quramına kiredi. Maydani — 25,86&nbsp;km2. Xalqı— 64 adam (2010).

## Derekler
Palera

**Palera** - Hindistanniń Madhya Pradesh qalasındaǵı Tikamgarh rayonındaǵı qala.

## Geografiya
Palera jaylasqan 25°01′N 79°14′E﻿ / ﻿25.02°N 79.23°E﻿ / 25.02; 79.23 G O. Onıń ortasha bálentligi 246&nbsp;metr (807&nbsp;fut).

## Demografiya
2001-jılǵı Hindistan xalqın dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, Palera xalqı14,646 adamnan ibarat edi. Xalıqtıń 53 procent erkekler, 47 procenti áyeller quraydı. Palera ortasha sawadxanlıq dárejesi 52% in quraydı, bul mámleket ortasha 59,5% den pás: erkekler sawadxanlıǵı 62%, áyeller sawadxanlıǵı 41%. Palerada xalıqtıń 19 procenti 6 jasqa shekemgiler

## Derekler
Katanda

**Katanda** () — Rassiyaniń Altay Respublikasındaǵı Ust-Koksin rayonında jaylasqan awıl. 2016-jılǵa kóre, awıl xalqı 905 adamdı quraydı. Awılda 16 kóshe bar.

## Geografiyası
Awıl Ust-Koksadannıń arqa-batısında, (rayon hákimlik orayı) 50&nbsp;km uzaqlıqta jaylasqan.

## Derekler
Padova (provinsiya)

**Padova ** Italiya provinsiyalarinan biri. Veneto kontinenti quramına kiredi. Maydanı – 2 037&nbsp;km2. 849 857 dana xalqı jasap kelmekte.

## Qala hám kommunaları

# Albignasego
# Agna
# Arre
# Arzergrande
# Bagnoli di Sopra
# Baone
# Barbona
# Battaglia Terme
# Boara Pisani
# Bovolenta
# Borgoricco
# Brugine
# Veggiano
# Vescovana
# Vighizzolo d'Este
# Vigodarzere
# Vigonza
# Villa del Conte
# Villa Estense
# Villanova di Camposampiero
# Villafranca Padovana
# Vo'
# Galliera Veneta
# Galzignano Terme
# Gazzo
# Grantorto
# Granze
# Due Carrare
# Cadoneghe
# Casale di Scodosia
# Casalserugo
# Campo San Martino
# Campodarsego
# Campodoro
# Camposampiero
# Candiana
# Carmignano di Brenta
# Cartura
# Carceri
# Castelbaldo
# Codevigo
# Conselve
# Correzzola
# Curtarolo
# Legnaro
# Limena
# Loreggia
# Lozzo Atestino
# Maserà di Padova
# Masi
# Massanzago
# Megliadino San Vitale
# Megliadino San Fidenzio
# Merlara
# Mestrino, Mestrin
# Monselice
# Montegrotto Terme
# Noventa Padovana
# Ospedaletto Euganeo
# Pernumia
# Polverara
# Ponso
# Ponte San Nicolò
# Pontelongo
# Pozzonovo
# Piove di Sacco
# Piombino Dese
# Piazzola sul Brenta
# Piacenza d'Adige
# Rovolon
# Rubano
# Saccolongo
# Saletto
# San Giorgio delle Pertiche
# San Giorgio in Bosco
# San Martino di Lupari
# San Pietro Viminario
# San Pietro in Gu
# Sant'Angelo di Piove di Sacco
# Sant'Urbano
# Sant'Elena
# Santa Giustina in Colle
# Santa Margherita d'Adige
# Cervarese Santa Croce
# Saonara
# Selvazzano Dentro
# Solesino
# Stanghella
# Teolo
# Terrassa Padovana
# Tombolo
# Torreglia
# Trebaseleghe
# Tribano
# Urbana
# Fontaniva
# Cinto Euganeo
# Cittadella

## Derekler

## Silka

* http://www.provincia.padova.it/
Falakan (Ródakiy rayonı)

** Falakan ** — Ródakiy rayonındaǵı Rassiya awıl puqaralar jıyınına qaraslı awıl. Falakandan rayonı orayǵa shekemgi 11&nbsp;km, kóshe orayǵa shekemgi 3&nbsp;km uzaqlıqta jaylasqan. Xalqı 2793 adam(2017 j.), tájikler.

## Derekler
* Tájikistan Respublikasınıń hákimshilik bóliniwi D : SIEMT, 2017. — 580 b. — ISBN 978-99947-33-68-
31-dekabr

**31-dekabr** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 365- (kabisa jılında 366-), dekabr ayınıń 31-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 0 kún qaladı.

## 

## 

## 

* 1869 — Henri Matisse, Franciyalı súwretshisi.
* 1943 — Ben Kingsley, Britaniyalı teatr, kino, televideniye aktyorı.
* 1976 — Ceza, Túrk repperi.

## 

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
Verona

**Verona** — Italiyanıń arqa-shıǵısındaǵı qala, Venesiya wálayatında. Alp tawları eteginde, Adije dáryası boyında. Verona provinsiyasınıń hákimshilik orayı. Xalqı 260 mıńnan artıq adam (1990-jıllar ortaları). Venesiyadan Milanǵa hám Padana tegisliginen Avstriyaǵa Brenner arqalı ótiletuǵın áhmiyetli transport jolları túyini. Metallurgiya, mashinasazlıq, ximiya, poligrafiya, toqımashılıq, ayaq kiyim, aǵashsazlıq, qaǵaz, azıq-awqat óneri kárxanaları bar. Eronada xalıq aralıq awıl xojalıq yarmarkaları bolıp turadı. Industrial institut, universitet, muzeyler, kórkem óner galereyası bar.

Verona — áyyemgi qala. Miloddan aldınǵı 89 jıldan Rim koloniyasi, 489 jıldan ostgotlar quralınıń baspası. 1837-jıldan Milanǵa, 1405-jılda Venesiyaǵa qosıp alınǵan. 1797-jıldan Avstriya quramına, 1866-jıldan Italiya qurallıǵı quramına kirgen. Eronada áyyemgı Rim arxitekturalıq estelikleri, orta ásirde qurılǵan imaratlar, Oyanıw dáwirine tiyisli saraylar, klassik usılda qurılǵan qala basqarması (ratusha) imaratı hám basqa saqlanǵan. 

## Ádabiyatlar

* ÓzME. Birinshi jıld. Tashkent, 2000-jıl 

## Derekler
1-yanvar

**1-yanvar** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń hám yanvar ayınıń 1-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 364 (kabisa jılında 365) kún qaladı.

## 

## 

## 

* 1451 — Muhammed Shaybaniyxan, mámleket ǵayratkeri, ózbek shayırı.

## 

* 1921 — Theobald von Bethmann Hollweg, Germaniya imperiyasınıń kansleri (1909-1917).

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
Mámleketler paytaxtları dizimi

Bul dizimde **mámleketler paytaxtları** kontinentler boyınsha álipbe tártibinde berilgen.

## [[Evropa]]
{| class="wikitable sortable"
|-
! Paytaxt
! Mámleket
|-
| Amsterdam
| 
|-
| Andorra-la-Velya
| 
|-
| Afina
| 
|-
| Belgrad
| 
|-
| Berlin
| 
|-
| Bern
| 
|-
| Bratislava
| 
|-
| Bryussel
| 
|-
| Budapesht
| 
|-
| Buxarest
| 
|-
| Dublin
| 
|-
| Kiev
| 
|-
| Kishinyov
| 
|-
| Kopengagen
| 
|-
| Lissabon
| 
|-
| London
| 
|-
| Lyublyana
| 
|-
| Lyuksemburg
| 
|-
| Madrid
| 
|-
| Minsk
| 
|-
| Monako
| 
|-
| Moskva
| 
|-
| Oslo
| 
|-
| Parij
| 
|-
| Praga
| 
|-
| Reykyavik
| 
|-
| Riga
| 
|-
| Rim
| 
|-
| San-Marino
| 
|-
| Saraevo
| 
|-
| Skopye
| 
|-
| Sofiya
| 
|-
| Stokgolm
| 
|-
| Tallin
| 
|-
| Tirana
| 
|-
| Vaduts
| 
|-
| Valletta
| 
|-
| Varshava
| 
|-
| Vatikan
| 
|-
| Vena
| 
|-
| Vilnyus
| 
|-
| Xelsinki
| 
|-
| Zagreb
| 
|-
Djini koefficienti

**Djini koefficienti** — belgili bir mámleket yamasa region kóleminde jámiyettiń qandayda bir parametr boyınsha qatlamlarǵa bóliniw dárejesiniń statistikalıq kórsetkishi bolıp tabıladı. Bul kórsetkish tiykarınan ekonomikalıq teńsizlikti ólshew ushın paydalanıladı.

Djini koefficienti 0 menen 1 arasında ózgeriwi múmkin. Onıń mánisi nolden qansha qashıqlasıp, birge jaqınlasa, jámiyette ekonomikalıq teńsizliktiń joqarılıǵın, yaǵnıy ulıwma dáramattıń basım kópshilik bólegi xalıqtıń ayırım toparları qolında toplanǵanlıǵın bildiredi.

Djini indeksi — usı koefficienttiń procenttegi ańlatpası bolıp tabıladı.

## Derekler
Xojabek Seytov

**Xojabek Seytov** (1917-jıl 25-avgust, Taxtakópir rayonı — 2001-jıl 20-aprel, Nókis) — qaraqalpaq xalıq jazıwshısı. Ózbekstanda xızmet kórsetken mádeniyat xızmetkeri (1972). 

## Ómiri hám iskerligi
Xojabek Seytov 1917-jılı Taxtakópir rayonınıń Qarabuǵa awılında tuwılǵan. 1938–1941-jılları Qaraqalpaq oqıtıwshılar institutında bilim alǵan. 

Óziniń iskerligi dáwirinde bir qatar juwaplı lawazımlarda isledi:
* 1947–1958-jılları: Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi janındaǵı Radioesittiriw komitetiniń baslıǵı;
* 1952–1958-jılları: Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamı baslıǵı;
* 1958-jıldan: «Sovet Qaraqalpaqstanı» gazetasınıń bólim basqarıwshısı.

## Dóretiwshiligi
Xojabek Seytov qaraqalpaq ádebiyatına hám shayır, hám prozaik sıpatında úlken úles qostı. Onıń shıǵarmalarında qaraqalpaq xalqınıń turmıs tárizi, miynetkesh adamlar táǵdiri kórkem sáwlelendirilgen. 

Onıń belgili poetikalıq toplamları:
* «Baxıtlı turmıs» (1947);
* «Gúllep turǵan awıl» (1955, Nawrız Japaqov menen birgelikte);
* «Tań sáwlesi» (1968).

Jazıwshı ózbek tilinde de «Turmıs tańı» (1954), «Tolqınlar» (1956), «Jaylaw juldızı» (1968) sıyaqlı dóretpeler jazǵan. Ol qaraqalpaq roman janrınıń rawajlanıwına da óz úlesin qostı. Onıń «Mashaqatlı baxıt» (1959) hám «Kúshli samal» (1973) romanları oqırmanlar arasında joqarı bahalanǵan. Sonday-aq, ol ózbek muzıkantı hám shayırı Mirtemirdiń «Qaraqalpaq dápteri» shıǵarmasın qaraqalpaq tiline awdarǵan.

### Shıǵarmaları
* «Baxıtlı turmıs» (1947) — qosıqlar toplamı;
* «Mashaqatlı baxıt» (1959) — roman;
* «Kúshli samal» (1973) — roman.

## Derekler
Maxset Xojaniyazov

**Maxset Saparovich Xojaniyazov** (1947-jıl 4-aprel, Nókis) — opera qosıqshısı. Ózbekstan (1993), Qaraqalpaqstan (1980), Tatarıstan (1981) xalıq artisti. Tashkent konservatoriyasin tamamlaǵan (1972). 1972-1974-jıllarda Nawayı teatrında, 1974-jıldan Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı drama hám komediya teatrında jeke atqarıwshı qosıqshı, házirgi waqıtta bolsa Nókis muzıka bilim jurtında oqıtıwshı bolıp isleydi. Opera saxnasında Primbiy (N. Muhammaddinov, "Ájiniyaz"), Gremin (P. Chaykovskiy, "Yevgeniy Onegin"), Kdri lóli (S. Raxmaninov, "Aleko") sıyaqlı partiyalardı atqarǵan. Konsert repertuarınan qaraqalpaq (T. Esirkenovtıń "Ózbekstanım"), ózbek (H. Rahimovtıń "Súyikli yar", T. Sadiqovtıń "Janan kóriner") hám shet el kompozitorları (Brams, Betxoven, Verdi hám basqalar)dıń romans, qosıq hám ariyaları, sonday-aq, qaraqalpaq xalıq kóshikleri ("Bozataw", "Jetiasırım") orın alǵan. Regionlıq (Tashkent, 1972) hám xalıqaralıq (Tashkent, 1977; Rio de Janeyro, 1979) tańlawlardıń laureatı. Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleketlik sıylıǵı laureatı (1983).

## Derekler
Gruppa

**Gruppa** — adamlardıń jámlesken forması. Bunda adamlar baylanıs hámmeniń múlki esaplanǵan. Gruppa tiykarında yaki óz-ózin basqarǵan. Tuqım, shańaraq, úy, awıl (qońsıshılıq) toparları bar bolǵanlıǵı belgili.

Rossiyada gruppa tar dárejelik birlik (1861-jılǵı diyqanlar kóterilisinen keyin jer iyesi) bolıp, salıq jıynawda odan baylanıs retinde paydalanǵan. Keń mánide gruppa atı basqa tariyxiy birliklerge qarata qollanıladı (maye, diniy topar, diyxanshılıq toparı).

## Ádebiyatlar
ÓzME. Birinshi jıld. Tashkent, 2000-jıl
Insan rawajlanıwı indeksi

**Insan rawajlanıwı indeksi (IRI)** — mámleketlerdiń yamasa regionlardıń insan resurslarınıń potencialın ańlatıwshı integrallıq kórsetkish bolıp, tiykarınan belgili bir aymaq turǵınlarınıń turmıs dárejesi, sawatlılıǵı, bilim dárejesi hám uzaq ómir kóriwi sıyaqlı parametrleri tiykarında anıqlanadı. Bul kórsetkish 2013-jılǵa shekem «Insan potencialınıń rawajlanıwı indeksi» (IPRI) dep júrgizilgen.

Kórsetkish túrli mámleketler hám regionlar turmıs dárejesin óz-ara ulıwma salıstırıw ushın standart qural bolıp tabıladı. Indeks 1990-jılda pakistanlı Maxbub ul-Xak basshılıǵındaǵı bir topar ekonomistler tárepinen islep shıǵılǵan bolıp, onıń konceptuallıq strukturası Amartiya Senniń miynetlerine bola jaratılǵan. Indeks Birlesken Milletler Shólkeminiń rawajlanıw programması tárepinen 1990-jıldan beri insaniyat potencialınıń rawajlanıwı boyınsha jıllıq esabatlarda daǵazalanadı.

Insan rawajlanıwı indeksin esaplawda tómendegi 3 parametr esapqa alınadı:

* Kútiliwdegi ómir kóriw dawamlılıǵı — uzaq jasaw itimallıǵın bahalaydı.
* Mámleket (region) xalqınıń sawatlılıq dárejesi (ortasha bilim alıwǵa ajıratılatuǵın jıllar sanı) hám kútiliwdegi oqıw dawamlılıǵı.
* Xalıqtıń turmıs dárejesi (jan basına tuwrı keletuǵın SAUP boyınsha esaplanǵan JMÓ tiykarında bahalanadı hám AQSh dollarında beriledi).

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Insan rawajlanıwı indeksi
* Insan rawajlanıwı quralları hám reytingleri
Mámleketler pul birlikleri dizimi

**Qollanıwdaǵı valyutalar dizimi** dúnyanıń túrli mámleketlerinde yamasa aymaqlıq strukturalarında, sonday-aq xalıqaralıq statusı anıqlanbaǵan de-yure yamasa de-fakto qollanılatuǵın valyutalar haqqındaǵı maǵlıwmatlardı óz ishine aladı.

## [[Evropa]] mámleketleriniń pul birlikleri
Jazıwshı

**Jazıwshı** yaki **prozaik** — ádebiyattıń proza janrında shıǵarmalar jazıwshı insan. Jazıwshı romanist, gúrriń jazıwshı, ertekshi, esseist bolıwı múmkin.

Bunnan tısqarı, tekst avtorınıń jazıwshılar qatlamına tiyisliligi kriteriyası retinde onıń dóretpelerinen alǵan dáramatları da qollanılıwı múmkin: zamanagóy dáwirde-gonorar, byudjet formasında, aldınǵı dáwirlerde wákillerdiń materiallıq sıylıqları. Jeńillikli klasslar, anaw yaki mınaw tárizde kórkem-ónerdi qollap-quwatlawdan mápdar esaplanadı.

Jazıwshını bul mártebede sociallastırıwdıń taǵı bir forması jazıwshılar jámiyetshiligi, ádebiyatshı qánigeler tárepinen tán alınıwı hám basqa kórkem ádebiyatqa tiyisli túsindiriw bolıp tabıladı. Bunday ekspert bahalaw institucional sırtqı kórinislerde, mısalı, professional jazıwshılar awqamların (birlespelerin) jaratıw formasında bolıwı múmkin.

## Belgili jazıwshılar
* Lev Tolstoy
* Fyodor Dostoyevskiy
* Charles Dickens
* James Joyce
* Tólepbergen Qayıpbergenov
* Shawdırbay Seytov

## Qosımsha qarańız
* Shayır
* Dramaturg

## Derekler
Dramaturgiya

**Dramaturgiya** (grekshe. dramaturgia) — 1) Arnawlı bir artist, dáwir hám xalıqqa tiyisli dramatik dóretpeler kompleksi. Máselen; Hamza "Fitrat" draması, Áyyemgi dáwir draması, Oyanıw dáwiri draması, ingliz draması, ózbek draması h.t.b; 2) kino hám spektakldıń obrazlı talqını konsepsiyası. Teatr draması kórkem drama tiykarında júzege kelgen, bıraq házirgi teatrda ol rejissyor cenariysı járdeminde ámelge asırıladı. Kino kórkem-óneri ushın cenariy formasındaǵı dramaǵa tán.

## Ádebiyat

* ÓzME. Brinshi jıld. Tashkent, 2000-jıl

## Derekler
Dramaturg

**Dramaturg** — ádebiyattıń dramaturgiya janırında shıǵarmalar jaratıwshı insan. Dramaturglar ádette teatr tarawında islese de, kinematografiya ushın da scenariyler jazadı. Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Ibrayim Yusupov ta dramaturgiya tarawında shıǵarmalar dóretken. Shayır Á.Shamuratov penen birge qaraqalpaq qaharmanlıq dástanı tiykarında «Qırq qız» muzıkalı dramasın jazdı. 

## Belgili dramaturglar
* Sapar Xojaniyazov
* Saylawbay Jumaǵulov
* William Shakspir

## Qarańız
* Jazıwshı
* Shayır

## Derekler
Araqiya

رده:مقاله‌های روستاهای ایران
**Araqiya (Faraxan)** — Irannıń Faraxan wáliyatınıń oraylıq bólegindegi awıl. Bul ásirdiń basında shahzoda Nasir ad-Davlanıń múlki bolǵan Araqiya awılın Arak finansınıń birinshi xızmetkerlerinen biri hám járdemshi Mırza Isanıń áwladları bolǵan marhum Mırza Aǵaxan Xanxaxiy satıp alǵan. Ol Araqiyanı rawajlandırıwda kóp háreket etti hám jarlı Araqiya awılın júdá abadanlastırdı.

## Xalqı
Bul awıl Farmahin rayonında jaylasqan bolıp, Iran Islam Respublikası Statistika bóliminiń 2010 -jıldaǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, xalıq sanı 125 adam (58 shańaraq ) edi.

## Derekler
*
Cherlanqush

**Cherlanqush** (  , Cherlanqūsh sıpatında da formalanǵan ; **Cherlan Qūch** ) — Iran, Zanjon wálayatı, Zanjon rayonı, Zanjonrud rayonı, Qanibeyǵu awıl okrugına qaraslı awıl . 2006-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, xalıq sanı 200 dana hám 44 shańaraqtan ibarat.
Lagaz

**Lagaz** () — Iran, Batıs Ázerbayjan wálayatı, Bukan rayonı, Simmineh rayonı , Axtachi-ye shıǵıs awıl okrugına qaraslı awıllardan biri esaplanadı. 2006-jıll xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına qarasaq, xalıq sanı 403 dana hám 63 shańaraqtan ibarat ekenin kóremiz.

## Derekler
Wálayat

**Wálayat** — Aymaqlıq birlik. Orta ásirlerden belgili. Shıǵıstıń ayırım mámleketleri (Awǵanstan, Túrkiya hám basqa ), sonıń menen birge Orta Aziya xanlıqları wálayatlarǵa bólingen. 1924-jıl shórolar ótkergen milliy-mámleket shegaralanıwı Ramazan yaki Qurban hayttan aldıńǵı kúninde Túrkstan ASSR 6 wálayat — Sirdárya, Samarqand, Ferǵana, Zakaspiy (Túrkmenstan ), Jetisuw, Amiwdárya wálayatları, bir qansha uyezd hám volostlardan ibarat bolǵan. XXSR bolsa 3 wálayat hám Xiywa rayonına, BXSR 15 wálayatqa bólingen edi. Wálayat óz gezeginde rayonlarǵa, rayon bolsa keshlerge bólingen. 1925-jıl 13-yanvardan uyezd dep júritile basladı. Keyin ala orıssha «oblast» atı menen qayta dúzildi. Ózbek tili mámleket tiline aylanıwı múnásebeti menen tariyxıy aymaqlıq birlik atı retinde «wálayat» sózi qayta tiklendi.

Ózbekstan Respublikasınıń ámeldegi (1992) Konstitusiyasında (68-statya ) Ózbekstan Respublikası wálayatlar, rayonlar, qalalar, qalashalar, awıllar sonıń menen birge, Qaraqalpaqstan Respublikasınan ibaratlıǵı bekkemlenip qoyılǵan. Házir Ózbekstan Respublikasında 12 wálayat bar. Wálayatlar, óz gezeginde, rayonlarǵa bólinedi. wálayatlar shegaraların ózgertiw, sonıń menen birge jańa wálayatlar shólkemlestiriw, olardı tamamlaw Ózbekstan Respublikası Joqarı jıynalısı razılıǵı menen ámelge asırıladı. Wálayatlarda Ózbekstan Respublikası Konstitusiyası boyınsha hákim basshılıq etetuǵın xalıq deputatlar keńesi hákimiyattıń wákillik organı bolıp tabıladı. Bul keńes mámleket hám puqaralardıń máplerin gózlep, óz kepillikine tiyisli máselelerdi sheshedi. Wálayat xalıq deputatları keńesi hám wálayat hákimleriniń kepillik múddeti — 5 jıl. Wálayat hákimleri Prezident tárepinen tayınlanadı hám lawazımnan azat etiledi hámde wálayat xalıq deputatları keńesi tárepinen tastıyıqlanadı. Wálayat hákimleri óz wákilliklerin jeke basshılıq tiykarında ámelge asıradı, ózleri basshılıq qılıp atırǵan organnıń qararları hám iskerligi ushın ózi juwapker bolıp tabıladı..

## Jáne qarań

* Hákim.

## Ádebiyatlar

* ÓzME. Birinshi tomı. Tashkent, 2000-jıl
Ghowsabad

**Ghowsabad** ( Ghows̄ābād) — Iran, Batıs Ázerbayjan wálayatı, Bukan rayonı, Simmineh rayonı, Axtachi-ye máhalle awıl okrugina qaraslı awıllardan biri esapplanadı. 2006-jıl xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına qarasaq, xalqı 96 dana hám 19 shańaraqtan ibarat .

## Derekler
Bonestan (Jebalbares)

**Bonestan** ( , sonday-aq , **Bonestān** hám **Benestān** sıpatında romanizatsiya qılınǵan; **Banā Bostān**) — Iran, Qırman wálayatı, Jiroft rayonı , Jabalbarez rayonı, Saǵdar awıl okrugina qaraslı awıl. 2006-jıl xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, xalıq 235 dana adam hámde 71 shańaraqtan ibarat .

## Derekler
Rahmatabad (Abarkuh)

**Rahmatobod** (, sonday-aq, **Raḩmatābād** sıpatında romanlastırılǵan, **Raḩmābād**) — Eron, Yazd wálayatı, Abarkuh rayonı, Bahman aymaǵı, Esfandar rayonına qaraslı awıl esaplanadı. 2006-jıl xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, xalqı 120 dana hám 23 shańaraqtan ibarat..

## Derekler
Shayır

**Shayır** — ádebiyattıń poeziya janırında shıǵarmalar jaratıwshı shaxs. Shayırlar, ádette, lirik keyipli insanlar boladı. Shayır kóterip shıǵıp atırǵan mashqala efemer (Hamza Hakimzada Niyaziy) yaki mudamı aktual (Hamid Alımjan) bolıwı múmkin. Sonıń menen birge shayırlar xalıq hám húkimet ortasındaǵı aktual máselelerdi haywanlar ortasındaǵı ápiwayı ǵana sáwbet formasında házil kórinisinde alıp shıǵıwı da múmkin. Shayırlar tınısh hám ashıq hawada, tábiyat átirapında hám jalǵız dóretiwshilik qılıwdı unatadı. Olar hár qanday zattan ilhamlanıp, kútilmegende qosıq jazıwǵa beyimshil.

## Belgili shayırlar
* William Shakespir
* Aleksandr Pushkin
* Ájiniyaz Qosıbay ulı
* Alisher Nawayı
* Ibrayım Yusupov

## Qarańız
* Jazıwshı
* Dramaturg

## Derekler
Silxet tili

**Silxet tili** (**silxeti**, **siloti**; silx. সিলটী Silôţi, beng. সিলেটী Sileţi) — Hind-evropa tilleri shańaraǵı, hind-iran tilleri tarmaǵı, hind-ariy tilleri bólimi, bengal-assam tilleri toparına kiretuǵın til. Tiykarınan Bangladesh Xalıq Respublikasınıń Silxet wálayatı hám Hindistannıń Assam hám Tripura shtatlarında tarqalǵan. Ulıwma sóylesiwshiler sanı 11 millionnan zıyat.

## Derekler
XOK mámleketler kodları dizimi

**XOQ mámleketler kodları** (Xalıqaralıq Olimpiya Komitetiniń mámleketler kodları dizimi) — Xalıqaralıq olimpiya komiteti (XOK) tárepinen barlıq milliy olimpiya komitetleri (MOK) hám basqa sportshılar toparları ushın belgilengen úsh háripli arnawlı avvreviatura. Bul sistema negizi mámleketlerdiń ISO 3166-1 standartı boyınsha kodlarına tiykarlanǵan bolsa da, ayırım jaǵdaylarda óz-ara ózgeshelenedi. Usıǵan uqsas jáne bir sistema FIFA mámleketler kodları dizimi bolıp esaplanadı. 

## Házirgi kodlar

## Derekler
* Statya Billa Mallona o kodax MOK  
* Baza dannix sayta MOK
Mámleketler uranları dizimi

Bul bette dúnya mámleketleriniń milliy uranları haqqındaǵı maǵlıwmatlar orın alǵan.

Mámleket uranı sol mámlekettiń yamasa onda jasawshı xalıqtıń maqsetlerin, jobaların, qızıǵıwshılıqların qısqa gápler menen ańlatadı. Mısalı, uranlar mámleket bayraqlarına, gerblerine yamasa pul birliklerine jazılǵan bolıwı múmkin. Ayırım mámleketler uran saylamaǵan.

## A

*: *Advance Australia* (inglisshe, «Alǵa Avstraliya»)
ISO 3166

**ISO 3166** — mámleketler hám baǵınıshlı aymaqlardıń kodların belgileytuǵın xalıqaralıq ISO standartı. Ol tómendegi bólimlerden turadı:
***[[ISO 3166-1]]** — mámleketlikler hám baǵınıshlı aymaqlardıń kodları 
****[[ISO 3166-1 alpha-2]]** — eki háripli
****[[ISO 3166-1 alpha-3]]** — úsh háripli
****[[ISO 3166-1 numeric]]** — cifrlı 
***[[ISO 3166-2]]** — mámleketler ishindegi basqarıw strukturalarınıń kodları (avtonomlıq respublikalar, wálayatlar, shtatlar, provinciyalar hám basqalar)
***[[ISO 3166-3]]** — saplastırılǵan mámleketler kodları (qosılıw, bóliniw, atama ózgerisi hám basqalar).
Eki háripli ISO 3166-1 alfa-2 kodları ICANN tárepinen mámleket kodın joqarı dárejedegi domen atların belgilew ushın qollanıladı.
Mámleketler telefon kodları dizimi

**Mámleketlerdiń telefon kodları** — Xalıqaralıq Elektron Baylanıs Birlespesiniń Telekommunikaciya sektorınıń ( E.123 hám E.164 nomerleri astındaǵı usınısları menen belgilengen ulıwma paydalanıwdaǵı xalıqaralıq telefon tarmaǵın tártiplestiriwge arnalǵan kodlar sisteması. Geyde bul kodlar IDD (International Direct Dialing) yamasa ISD (International Subscriber Dialing) kodları dep ataladı.

## Ulıwmalastırılǵan maǵlıwmat
Dividend

**Dividend** ( — jıynalatuǵın nárse) — aksiyyadarlar jámiyeti paydasinan aksiya iyesine hár jılı beriletuǵın hám onıń dárámatina aylanǵan bólimi. Dividend muǵdarı aksiyadarlar jámiyetiniń sap paydası aksiyalar sanı hám bólegine baylanisli. Dividend hár jılı (salıqlar tólenip, isshilerdi rawajlandırıw ushın ajratpalar shıǵarılıp, qaldıqlar tolǵannan, obligaciyalar boyınsha procentler hám direktorlarǵa berilgen sawǵa haqı tólengennen soń) aksiyadarlardıń qolındaǵı aksiya muǵdarı hám túrine muwapıq taqlanadı. Taqlanǵan úles Dividend massası, aksiyalar nominali bólegine kóre procentlerde bayanlanǵan dárámat bolsa Dividend stavkasi dep ataladı. Dividend muǵdarı ápiwayi aksiyalar boyınsha jámiyettiń usı jılda kórgen paydasına baylanıslı. Shegirmeleri askiyalardıń naminal bólegine tiyisli procent stavkasi muǵdarında aldınnan belgilenedi. Eń joqarı Dividend olinǵanda ayırım olardıń bir bólegi qosımsha shıǵarılǵan beypul aksiyalar tárizinde aksiyadarlarǵa tólenedi. Qolında aksiyalardıń tiykarǵi úlesi toplanǵan aksiyadarlar hám korporatsiyalar Dividendtiń eń kóp bólegin aladı. Dividend jılda bir márte beriledi.

## Derekler

## Ádebiyat
* ÓzME. Birinshi jıld. Tashkent, 2000-jıl
Shamurat Ótemuratov

**Shamurat Ótemuratov** *(Шамурат Өтемуратов; [[1929|1929-jıl]] [[1-iyun]], [[Taxtakópir rayonı]], [[Qaraqalpaqstan]])* — qaraqalpaq aktyorı. Ózbekstan xalıq artisti (1977). 

## Ómir hám miynet jolı
Tashkent teatr hám súwretshilik kórkem-óneri institutın tamamlaǵan (1955). 1955-jıldan Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı teatrında aktyor. Sh.Ótemuratov, tiykarınan, komik roller ustası sıpatında tanılǵan. Sattor (J.Aymurzayev, «Ráwshan»), Xan (Sh. Husayinov, «Aldar kóse»), Elbrus (G. Xugayev, K.Pliyev, «Hayalımnıń kúyewi»), Sudya (G.Gorin, «Atı óshsin»), Doshum (S.Xojaniyazov, «Súymegenge súykenbe») sıyaqlı obrazlarda aktyorlıq qábileti kórinedi. Ótkir xarakteri hám de múláyim kúlki oyatıwshı roller menen bir qatarda tereń dramatikalıq obrazları («Kelin»de Dárimbet, «Jaralanǵan júrekler»de Sapar ata hám basqalar) menen de tanıldı.

Ol Qaraqalpaqstan radiosında beriletuǵın «Tikenek» satiralıq jurnalınıń hám televideniede teleminatyuralardıń tiykarın salıӯshılardıń biri boldı.

## Jetiskenlikleri
Onıń Qaraqalpaq teatr kórkem óneriniń rawajlanıwına qosqan úlesleri óz waqtında bahalanıp bardı. Oǵan 1957-jılı Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken artisti, 1963-jılı Qaraqalpaqstan xalıq artisti, 1977-jılı Ózbekstan xalıq artisti húrmetli ataqları berildi. 1986-jılı Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı boldı. Bir neshe mártebe Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikaları Húrmet jarlıqları menen sıylıqlandı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Biografiyası
* Qaraqalpaqfilm» saytında
* Russha biografiyası
Waqıt zonası

**Waqıt zonası** — bul yuridikalıq, kommerciyalıq hám sociallıq salalarda bir standart waqıt sistemasın paydalanatuǵın aymaq.

## Saat poyasları dizimi

## Derekler
Xalıq (demografiya)

**Xalıq** (demografiyalıq mánisi) — Jer júzindegi yamasa belgili bir aymaq, atap aytqanda kontinent, mámleket, shtat, region yaki basqa jasaw punkti sheńberinde jasawshı adamlardıń jıyındısı.
Mámleketlik basqarıw forması

**Mámleketlik basqarıw forması** — mámleket húkimetiniń joqarı dárejeli organların shólkemlestiriw sistemasın, olardıń qáliplesiw tártibin, iskerlik múddetlerin hám minnetlerin, sonıń menen birge bul organlardıń bir-biri menen hám xalıq penen óz-ara qatnasıqları tártibin, jáne húkimet organlarınıń qáliplesiwinde xalıqtıń qatnasıwı dárejesin belgilep beretuǵın mámleket formasınıń elementi.

## Tiykarǵı mámleketlik basqarıw formaları
### Monarxiya
**Monarxiya** – bul joqarı mámleketlik húkimet ómirlikke jekke mámleket basshısına – monarxqa tiyisli bolǵan basqarıw forması. Bunday basqarıw formasında monarx taxttı miyras boyınsha iyeleydi hám xalıq aldında juwapker bolmaydı.

### Monarxiyalıq basqarıw formasınıń ayrıqsha belgileri
# Mámlekettiń jekke basshısı monarx bolıp esaplanadı;
# Húkimet birewden-birewge miyras bolıp ótedi;
# Yuridikalıq jaqtan monarx juwapkersiz, yaǵnıy onı húkimetten shetletiw ilajsız.

### Monarxiyanıń túrleri
* Sheklenbegen monarxiya
* Sheklengen monarxiya
** Qatlamlıq-wákillik monarxiya
** Konstituciyalıq monarxiya
*** Dualistlik monarxiya
*** Parlamentlik monarxiya

### Respublika
**Respublika** – mámleket húkimetiniń joqarı uyımları xalıq tárepinen saylanatuǵın yamasa arnawlı wákillik institutları tárepinen belgili múddetke dúziletuǵın hám saylawshılar aldında tolıq juwapker bolǵan basqarıw forması.

### Respublikalıq basqarıw formasınıń ayrıqsha belgileri
# Mudamı bir neshe joqarı húkimet uyımları bar bolıp, olar ortasındaǵı wákillikler bir organ basqasınan ǵárezsiz bolatuǵın tárzde bólistiriledi (húkimettiń bóliniwi principi);
# Mámleket basshısı – xalıqtıń atınan basqarıwdı alıp baratuǵın prezident;
# Joqarı húkimet uyımları hám lawazımlı tulǵalar xalıq aldında juwapker bolıp, olar tómendegilerde ańlatılıwı múmkin:
::* olar belgili máwletke saylanadı, máwlet pitkennen keyin olardıń wákillikleri sozılmawı múmkin;
::* wákillikleri múddetinen aldın toqtatılıwı múmkin.

### Respublikanıń túrleri
* Prezidentlik respublika
* Parlamentlik respublika
* Yarım prezidentlik respublika

### Qospaqlı basqarıw formaları
## Derekler
Etnoxoronim

**Etnoxoronim** (, «xalıq» + , «jer/aymaq» + , «atı») — belgili bir aymaqta turmıs keshiretuǵın yamasa sol aymaqtan kelip shıqqan xalıqtıń (adamnıń) toponim menen belgilengen ataması bolıp tabıladı. Mısalı, Nókis — *nókisli(ler)*, Qazaqstan — *qazaqstanlı(lar)*, Ispaniya — *ispaniyalı(lar)*.

Qaraqalpaq tilinde etnoxoronimge baylanıslı arnawlı jazılǵan qaǵıyda joq, biraq qandayda bir aymaq turǵın(lar)ın sıpatlaw ushın sol aymaq atına *-lı/-li* qosımtaları qosıladı. Bunda qaraqalpaq tiliniń grammatikalıq qaǵıydaları boyınsha aymaq atı juwan buwınǵa pitse *-lı* qosımtası, al jińishke buwınǵa pitse *-li* qosımtası qollanıladı. 

Awızeki qaraqalpaq tilinde jergilikli etnoxoronimlerdiń joqarıdaǵı qaǵıydaǵa boysınbaytuǵın formaları da ushırasadı: Kegeyli — *kegeylishi(ler)*, Xalqabad — *xalqabadshı(lar)*.
Insan rawajlanıwı indeksi boyınsha mámleketler dizimi

**Insan rawajlanıwı indeksi boyınsha mámleketler dizimi** dúnyadaǵı BMShǵa aǵza hám baqlawshı ellerdiń jıllıq Insan rawajlanıwı indeksi (IRI) kórsetkishi negizinde Birlesken Milletler Shólkemi Rawajlanıw Programması () tárepinen islep shıǵılatuǵın hám hár jılı járiyalanıp turatuǵın Insan rawajlanıwı esabatına tiykarlanǵan maǵlıwmatlardı ózinde sáwlelendiredi. Esabat mámleketler turǵınlarınıń densawlıǵı, sawatlılıǵı, jıllıq kiris muǵdarı sıyaqlı turmıs dárejesi kórsetkishleri boyınsha óz-ara salıstırıwǵa hám sol arqalı insan rawajlanıwı dárejesin bahalawǵa múmkinshilik beredi.

Eń sońǵı esabat 2021-jılǵı maǵlıwmatlar tiykarında 2022-jılı dúzilgen bolıp, oǵan jámi 191 el kirgizilgen. Bul ellerdiń 189 danası BMShǵa aǵza mámleketler bolıp, qalǵan 4 BMSh aǵzası (KXDR, Monako, Nauru hám Somali) maǵlıwmatlar jetispewshiligi sebepli dizimnen orın almaǵan. Qosımsha jáne eki el, atap aytqanda, Qıtaydıń arnawlı hákimshilik rayonlarınan biri Gonkong hám BMSh baqlawshısı Palestina da dizimge kirgizilgen. 

## Derekler
Xosiyat Rustam

**Xosiyat Rustam** (tolıq atı: *Xosiyat Rustamova*; 1971-jıl 19-mart, Chust rayonı, Ózbekstan SSR) — shayıra, awdarmashı, bir neshe ssenariylar avtorı. «Shuhrat» medalı hám de «Altın qálem» milliy sıylıqı, Rossiya Jazıwshılar awqamınıń abıraylı «Altın Ricar» sıylıqları menen táǵdirlengen. Házirde «Kitap dúnyası» gazetasi bas redaktorı. 2022-jıldan Kolumbiyanıń The World Poet Movement (Jáhán poeziyası háreketi) dıń Ózbekstandaǵı kordinatori. 2015-jıl 18-noyabr kúni Londonda Hertfordshire Press Awards kórkem ádebiyatqa baylanıslı sıylıqın tapsırıw dástúrinde Xosiyat Rustamovanıń «Reńli jaslar» qosıqiy kompleksi «TCritics' Choice Awardá nominatsiyasi boyınsha jeńimpaz dep tabılǵan. Xosiyat Rustamova usı waqıtta Ózbekstan hám de Ázerbayjan jazıwshıları awqamınıń aǵzası bolıp tabıladı. Onıń qosıqları búginge shekem dúnyanıń kóplegen tillerine awdarma etilgen. Usı waqıtta shayıra Ózbekstan Milliy universiteti Jurnalistika fakultetiniń ǵárezsiz izertlewshisi.

## Ómirbayanı
1971-jıl Namangan wálayatı, Chust rayonı, Almaz awılında tuwılǵan. 1993-jıl Tashkent Mámleket universitetiniń (házirgi Ózbekstan Milliy universiteti) Jurnalistika fakultetin tamamlaǵan.

2003-jıl Ózbekstan Milliy universitetiniń Ózbek filologiyasi fakulteti qasındaǵı Joqarı Ádebiyat stulda oqıǵan. 2021-jıl Amerikanıń Ayova universiteti xalıqaralıq jazıwshılar programması rezidenti etip tayınlandi.

## Sıylıqları
Xosiyat Rustam 2004-jıl Ózbekstan Respublikası Prezidenti tárepinen «Shuhrat» medalı hám 2016 -jıl «Ózbekstan Ǵárezsizligine 25 yil» estelik nıshanı menen táǵdirlengen. Bir neshe xalıq aralıq poeziya festivallarida qatnasqan hám 2012-jıl Turkiyanıń Bursa qalasında ótkerilgen xalıq aralıq jarıstıń poeziya baǵdarı boyınsha jeńimpazı bolǵan. 2015-jıl Ozarboyjonning Mikoil Súykimli sıylıqı, 2020-jıl Nurangiz GUN Xalıq aralıq shayır sıylıqı hám 2021-jılı Elshi Kelisim atındaǵı xalıq aralıq sıylıqı menen táǵdirlengen.

2017-jılı AMEA Qaǵıydaiy Ganjaviy atındaǵı Ádebiyat Institutınıń «Ázerbayjan hám Ózbekstan ortasındaǵı ilimiy hám kórkem ádebiyatqa baylanıslı baylanıslar iskerligi ushın» Eń húrmetli Pármanı berilgen. 2018-jılda bolsa Tailandta bolıp ótken xalıq aralıq ádebiyat festivalida poeziya baǵdarı boyınsha eń joqarı sıylıqtı qolǵa kirgizgen. 2003-jıl Ózbekstan Jazıwshılar awqamı hám 2019-jıldan Ázerbayjan Jazıwshılar awqamı aǵzası.

2021-jılı Naji Naaman atındaǵı xalıq aralıq sıylıq bayraqdori.

2021-jılı Rossiya Jazıwshılar awqamınıń abıraylı «Altın Ricar» sıylıqı menen táǵdirlengen.

2022-jıl Livanda jaylasqan Naji Naaman atındaǵı Mádeniyat fondı (FGC) Xalıq aralıq shólkemi Xosiyat Xosiyat Rustamıń Mádeniyat ayrıqsha elshisi, dep járiyaladı. Londondagi Yunus Emre Institutında Hertfordshire Press baspası tárepinen ótkerilgen kórkem ádebiyatqa baylanıslı sıylıqlardı tapsırıw dástúrinde shayıraning «Rangin koʻzyoshlar» shıǵarması Alegerea Criticului (Sınshı tańlawı) nomincsiyası boyınsha jeńimpaz dep tabılǵan.

## Derekler
Scarperia

**Scarperia** Italiyanıń Toskana tárepinde jaylasqan kommuna. Florensiya provinsiyasi quramına kiredi. Maydanı — 79&nbsp;km2. 7438 xalıq jasaydı (2008).

## Derekler

## Silteme

* Rásmiy sayti (Wayback Machine saytında 2011-07-20 sánesinde arxivlengen) (ital.)
Namuna (Ámiwdárya rayonı)

**Namuna (Ámiwdárya rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Ámiwdárya rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Áskeriy strategiya

**Armiya strategiya** - armiya óneriniń eń joqarı tarawı. Mámleket hám qurallı kúshlerdi urısqa tayarlaw teoriyası hám ámeliyatı, urıstı rejelestiriw hám alıp barıw máselelerin óz ishine aladı, urıs nızamlılıqların eń jaydıradı, strategik operaciyalardı tayarlaw hám ótkiziw usulları hámde formaların islep shıǵılǵan front, flot hám armiyalardıń maqset hám wazıypaların belgilep beredi, kúshlerdi armiya háreketler maydanları hám strategik jónelisler boyınsha tártiplestiredi. Armiya strategiya mámleket siyasatı menen úzliksiz baylanıslı bolıp, armiya doktırına talaplarınan kelip shıǵadı. Siyasat Armiya strategiya aldına wazıypalar qoyadı. Armiya strategiya bolsa olardıń isleniwin támiyinleydi. Armiya strategiya ekonomika menen jámiyettiń ekonomikalıq sisteması, islep shıǵarıw, pán hám texnikanıń rawajlanıw dárejesi menen baylanisli. Armiya strategiya qurallı kúshler ushın jalǵız esaplanıp, usınısların islew onıń barlıq túrleri ushın májburiy. Armiya strategiya, operativlik (tezlik) óneri hám taktikaǵa qaraǵanda dástúriy ról oynaydı hám ayne waqıtta olardıń imkaniyatların esapqa aladı.
Astat

**Astat** —Astatin (*Astatium*), At — jasalma jol menen payda qılınǵan ximiyalıq radioaktiv element. Ximiyalıq elementler dáwirlik sistemasınıń VII gruppasına tiyisli; galogenler qatarınan. Tártip sanı 85. 1940-jılda vismutdı a — bólekler menen bóleklew nátiyjesinde payda bolınǵan. Astattıń birdey izotopı joq. Bıraq 20 dan artıq radioaktiv izotopı belgili. At 211diń yarım jemiriliw dàwiri 7,2 saat, Ardiki bolsa 83 saat. Ózine tán ximiyalıq bólekleri bar. Basqa galogenler sıyaqlı, organik eritiwshilerde eriydi hám erimeytuǵın gúmis astatid (AgAt) duzın payda etedi. Sonday-aq, Astat metallar sıyaqlı sulfat eritpelerinen rux tásirinde ajrıralıp shıǵadı, elektroliz qılınǵanda katodǵa ótkeredi.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Астат на Webelements
* Астат в Популярной библиотеке химических элементов
* https://web.archive.org/web/20191128182455/http://referat.arxiv.uz/ (Wayback Machine saytında 2019-11-28 sánesinde arxivlengen)
Talıstan

**Talıstan** Ázerbayjannıń Ismayilli rayonı quramına kiriwshi awıl hám munisipalitet. 2183 xalıq jasap kelmekte.

## Derekler
Integraciya

***Integraciya*** (lat. *integratio — tiklew, tolıqtırıw, integer —pútin* sózinen)— bul suveren màmleketler ortasında tovarlar, xizmetler, finans, investiciya, isshi kúshi erkin háreketlenetuǵın ekonomikalıq keńlikti quraw maqsetinde birlesiw processi.
1) sistema yaki organizim ayırım bólimleri hám funksiyalariniń óz-ara baylanısqan jaǵdaydı hámde sonday jaǵdayǵa alıp barıwshı processti bayanlaytuǵın túsinik; 2) pánlerdiń jaqınlasıwı hám óz-ara baylanıs processi; differensaciya menen birge keshedi; 3) 2 hám odan artıq mámleketlerdiń ekonomikasın óz-ara muwapıqlastırıw hám birlestiriw (qarań ekonomikalıq integraciya) ;

## Derekler
Informaciya

**Informaciya** ( — túsindiriw, bayan etiw) — adamlar bir-birine awızeki, jazba yaki basqa usılda (mas, shártli signallar, texnika quralları hám basqa járdeminde) beretuǵın xabar, sonday-aq, xabar beriw hám alıw processi; pán hám texnikadaǵı túsinik. Bul túsinik tek adamlar arasında xabardı emes, bálkim insan menen avtomat,avtomat penen avtomat (kibernetikada) ortasındaǵı xabardı, haywanlarda hám ósimlikler ortasındaǵı signallar almasıwına da óz ishine aladı. XX ásir ortalarında toqımadan toqımaǵa,organizmnen organizmge irsiy hám basqa belgiler ótiwi da informaciya uzatıw dep aytıla basladı. Genetik informaciya biologiyalıq kibernetika sol arqalı júzege keldi. Informaciyanıń muǵdar ólshemi usınıs etiledi, nátiyjede informaciya teoriyasi payda boldı.

Informaciya túsinigine átiraptaǵısha jantasıw hám anıq muǵdar ólshewi payda bolıwı. Informaciyanı úyreniwge úlken qızıǵıw oyattı. 50-jıllardan baslap,túrli hádiyse hám processlerdi túsindiriwde informaciya túsiniginen paydalanıwǵa háreket qılınıp atır. Tiykarınan, Informaciyanıń tiykarǵı bólimlerin ańlatatuǵın matematikalıq apparattı islep shıǵıw, júzege kelgen matematikalıq qurallar tiykarında informaciyanıń túrli tiykarların úyreniw,onıń metodlarınan lingvistika, biologiya, psixologiya, sociologiya, pedagogika h.t.b tarawlarda paydalanıw ústinde tájriybeler alıp barılmaqta.

Social-siyasiy informaciya — ishki hám xalıqaralıq ómirdegi global jańalıqlar, jámiyet ómirindegi jámiyetke belgili faktler, hádiyseler, siyasiy, ekonomikalıq, ilimiy, mádeniy processler h.t.b haqqında jámiyetlik kommunikaciyalar quralında tarqatılǵan xabarlar kompleksi. Jurnalistikada operativ informaciya publitsistika janırları xronika, xabar, reportaj, esabat, intervyu, abzor arqalı tarqatıladı.

Demokratikalıq jámiyette informaciyaǵa rastgóylik, ómirlik faktlerdi anıq bayan etiw,social ómirdegi waqiya hám processlerdi óz aldına eliklew hám sharqlaw talabı qoyıladı.

## Derekler
Fotografiya

Fotografiya — arnawlı optikalıq ásbap fotoapparat járdeminde jaqtılıq bayqaǵısh fotografik materiallar (arnawlı element oralǵan qaǵaz, shıyshe, plyonka) de obiekttiń oqqora yamasa reńli suwretin payda etiw usılı ; sonday usılda alınǵan súwret. Pán, texnika hám sanaattıń zárúrli tarawı. Jaqtılıqtıń fotoapparatqa jaylanǵan fotomaterial (mas, fotoplyonka) dıń jaqtılıq bayqaǵısh qatlamında jasırın fotografik suwret payda etiw ózgesheligine tiykarlanǵan. Ximiyalıq fotografik qayta islengeni (ximiyalıq element — ashıltirgich tásir ettirip ashıltirilgani) den keyin kórinetuǵın suwret (oddin negativ, keyin pozitiv) payda boladı. Bul suwret fotonusxa (fotosurat) dep ataladı. Ashıltirgich quramına metol, gidroxinon, paraminofenol, amidol, glitsin, dietilparafenildiamin (reńli suwretler ushın ) hám basqa ximiyalıq elementlar kiredi. Ashıltirilgan suwretke bekkemlegish element (fiksaj) tásir ettirip, fotosurat bekkemlenedi. Bekkemlegish retinde natriy tiasulfat (giposulfit) tiykarındaǵı eritpeler (ádetde, suwdaǵı 25% li eritpesi) qollanıladı. Birpara fotografik processlerde «kaytar» fotomateriallardan paydalanıladı. Arnawlı ximiyalıq qayta islengeninen keyin olarda tikkeley pozitiv payda boladı.

## Derekler
STEAM tarawları

STEAM tarawları pán, texnologiya, injenerlik, óneri hám matematika tarawları.STEAM bul S-science,T-Technology, E-engineering,A-art hám M-math. STEAM STEM pánleri óneri pánleri menen túrli tiyisli tálim pánlerine birlestiriw ushın mólsherlengen. Bul programmalar studentlerdi innovatsiyalarǵa, sın pikirlewge hám oqıwshılardıń matematika hám pán bazasına tıykarlanıp, qıyalıy dızaynlarda yamasa real máselelerge dóretiwshilik jantasıwlarda injenerlik yamasa texnologiyadan paydalanıwǵa úyretiwden ibarat. STEAM programmaları pikirlew hám dizayn principlerıne tıykarlanıp, dóretiwshilik sheshimlerdi xoshametlew arqalı STEM oqıw programmasına kórkem ónerdi qosadı. Bul jónelis zamanagóy dúniyada eń ataqlısǵa bolǵap tanılmaqta.STEAM tálim baǵdardı hám ámeliy qaraslarda qollaw, hám bes tarawdı, birǵana tálim sistemasında integratcialawǵa negizlengen.Búgingi kúnde STEAM sistemsı negizgi tendenciyalardan biri sıpatında rawajlanbaqta.STEAM nıń eń baslı ideası usıdan ibarat bolıp,ámeliyat teorıyalıq bilimlerge uqsap kereklisi bolúp esaplanadı.Yaǵnıy úyreniw waqıtında bizdiń mıyımız hám qolımız benen islewimiz kerek bolıp esaplanadı. STEAM-tálim ortalıǵında balalar bilimge iye boladı hám tez paydalanadı,úyrenedi.

## Jáne qarań

* STEM maydanları

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* STEAM ne? (súwretlengen ónerge tiykarlanǵan)
* STEM dan STEAMge
* STEAM Connect
* Óner saltanatlı zat emes 
* ISEA2012 Machine Wilderness: Maxsus Media-N baspa 
* STEAM jurnali (Akademik jurnal)
Fernando Luiz Roza

**Fernando Luiz Roza** (1985-jıl 4-mayda tuwılǵan) — Fernandinyo atı menen tanılg’an, braziliyalı professianal futbolshı. Campeonato Brasilerio A Seriyanıń Athletico Paranaense klubında yarım qorg’awshı retinde oynaydı. Ol kóp márte Braziliya saylandı toparı sárdarı bolg’an.

## Derekler
Tumaris

**Tumaris-** (biziń eramızǵa shekemgi VI ásir.) — Turan xalıqlarınıń ahamaniyler basqınshılıǵına qarsı gúreske basshılıq qılǵan márt hayal.

Áyyemgi grek tariyxshısı Gerodottıń „Tariyx (biziń eramızǵa shekemgi V ásir) shıǵarmasında jazılıwınsha, Ahomaniyler mámleketi tiykarshısı Kir II biziń eramızǵa shekemgi 530-jılda Turanǵa bastırıp kirgende, Tumaris massagetler qáwiminiń malikası bolǵan. Massagetler bul waqitta Ámiwdary (Araks) boyları hám Qızılqumda jasaǵan. Tumaris massagetler patshasınıń hayalı bolıp, ol ómirlik joldası dúnyadan ótkenen keyin mámleketti basqarǵan.

Irannan kelgen basqınshılar armiyası hám massagetler ortasında jalınlı sawashlar bolǵqn. Dáslepki sawashta Tumaristiń ulı Sparangiz (Siparangiz) basshılıǵında massagetler jeńiske erisken. Biraq keyingi sawashta parsılar hiyle jolı menen Sparangiz hám ayırım massagetlerdi qolǵa, ar-namısqa shıday almay Sparangiz ózin óltirgen.
## Ádebiyatlar
* Gerodot, Istoriya (v devyati knigax), Leningrad, 1972.
* Oʻzbekiston tarixi — davlat va jamiyat taraqqiyoti, 1-qism, Toshkent, 2000.
Instanciya

**Instansiya** (lat. instantia — tikkeley jaqınlıq) — bir-birine boysınatuǵın qılatuǵın shólkemler, mámleket basqarmaları, sud organları, jámáát hám t b. shólkemler dizimindegi basqısh (qarań Sud instansiyası).

## Derekler
Qasıq

Bul atamaniň basqa mânileri de bar.

Qaraň:

Qosiq (mânisleri).

**Qosiq** dasta va shu dastaning bir uchidagi kichkina tovoqchadan ibrat, suyuq, yarim suyuq yoki to‘kiluvchi (guruch, mosh kabi) taom suzishga, yeyishga va aralashtirishga mo‘ljallangan anjomdir.
Logofobiya

**Logofobiya** yamasa **glossofobiya** (  — soʻz, nutq ham   — til) — logonevroz (kekeleme) ham mutizm menen baylanisli boʻlg`an obsesif nutq qoʻrquvi esaplanadi.

Logofobiyaniń turleri: Uluwma soylewden qorquv yamasa biytanis adamlar menen soylesuwden qorquv jamiyetlik nutqdan qorquv(peirafobiya) ham duduqlanuv (lalofobiya), individual soʻzlerden qorquv (verbofobiya)ler misal bo`luvi mumkin.

## Derekler