open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Badminton

**Badminton** Bul óyin áyyemgi Malayyada payda bolǵan, keyinirek Aziyadaǵı basqa mámleketlerge tarqalǵan.19 -ásir 70-jıllarında Angliyada súwret bolıp, oyın qaǵıydaları islep chiqilgach Evropanıń basqa mámleketlerine de tarqaldı.

Xalıqaralıq badminton federatsiyasi (IBF) 1934-jıl dúzildi, oǵan 80 nen artıq mámleket aǵza (1991).
1977-jıldan jáhán birinshiligi ótkerip kelinedi. 1992-jıldan Olimpiada oyınları baǵdarlamasınan jay aldı

Eń iri xalıqaralıq jarıslar, Angliyanıń ashıq birinshiligi (Uimbldon turniri) bolsa rásmiy bolmaǵan jáhán chempionata esaplanadı.

Badminton. Ózbekstanda 50-jıllardan rawajlana basladı.

## Tarıyxı
 Badminton Bul óyin áyyemgi Malayyada payda bolǵan, keyinirek Aziyadaǵı basqa mámleketlerge tarqalǵan.19 -ásir 70-jıllarında Angliyada súwret bolıp, oyın qaǵıydaları islep shıǵılǵannan sońEvropanıń basqa mámleketlerine de tarqaldı.

Xalıqaralıq badminton federatsiyasi (IBF) 1934-jıl dúzildi, oǵan 80 nen artıq mámleket aǵza (1991).
1977-jıldan jáhán birinshiligi ótkerip kelinedi. 1992-jıldan Olimpiada oyınları baǵdarlamasınan jay aldı

## Derekler
* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-hıl
Telegram

**Telegram** — operativ xabar almaslaw quralı. Ápiwayı paydalanıwshılar tekst járiyalawuvdan tısqarı bir-birlerine hárbirewiniń kólemi 2 GB ge shekem bolǵan suwret, video, audio hám hár túrlı fayllar jiberiwleri hám de dawıslı hám video qońırawlardı ámelge asırıwları, kanal hám gruppalarda dawıslı hám de video chatlarda qatnasıwları múmkin.

Programma *[[Google]]*, *[[Android]]*, *[[Apple Inc.|Apple]] [[IOS|iOS]]*, *[[Microsoft Windows|Microsoft]] [[Microsoft Windows|Windows]]*, *[[Blackberry]]*, *[[MacOS]]*, *[[Linux]]* hám *[[Windows Phone]]* ushın bar.

Telegram paydalanıwshıları óz mobil telefon nomerleri arqalı dizimnen ótediler. «Telegram» joybarı **[[Pavel Durov]]** tárepinen oylap tabılǵan.

Dúnyadaǵı eń operativ xabar almaslaw programması. Bul biypul hám qawipsiz.

## Tariyxı
Telegram **[[2013-jıl]]**da aǵa-ini **[[Nikolay Durov|Nikolay]]** hám **[[Pavel Durov]]**lar tárepinen islep shıǵılǵan. **2013-jıl**dıń oktyabr ayında Telegramda kúnlik 100, 000 paydalanıwshı bar edi. **2014-jıl 24-mart**da bolsa Telegram ózinde **35 million** aylıq hám **15 million** kúnlik paydalanıwshısı bar ekenin járiyaladı. **2014-jıl dekabr** ayında Telegram kúnlik **1 milliard** xabar jiberetuǵın **50 million** paydalanıwshısı bar ekenin hám auditoriyası háptesine bir millionǵa atrıpatırǵanın járiyaladı.

**2018-jıl mart**ında Telegram **200 millionlıq** aylıq aktiv paydalanıwshına eristi. **2020-jıl aprel** ayında **400 million** aktiv paydalanıwshına eriskenligin xabarladı. **2021-jıl yanvar**da bolsa bul kórsetkish **500 million**nan asdı.

Bul paydalanıwshılar ósiwi sebepli bolsa Telegram **Sentyabr** ayında maǵlıwmatlar saqlaw formatın **int32**'dan **int64**'ga ótkerdi. Bul bolsa eski versiyalardı qollap-quwatlawdı toqtatıw minnetlemein payda etdi hám Dekabr ayında eski versiyalar islewden tóqtadı.

**2013-jıl 14-avgust**da **[[IOS|iOS]]** kompaniyası **[[Apple]]** paydalanıwshılarına «Telegram» programmasın usınıldı. Sol jılı **22-avgust**da bolsa Android paydalanıwshıları bul programmada paydalana basladı.

Telegram programması **[[MTProto]]** protokolı tiykarında isleydi.

Telagram messenjeri obligasiyalar satıw arqalı **1 milliard** dollarlıq qarjı tartıldı. Durovning xabar beriwine qaraǵanda, Telegramnıń tiykarǵı maqseti keleshekte onlaǵan jıllar yamasa ásirler dawamında insaniyatqa xizmet etiwi múmkin bolǵan finanslıq turaqlı joybarǵa aylanıw bolıp, **1 milliard** dollar qarjınıń tartılǵanı bul maqsetke erisiw jolındaǵı taǵı bir qádem bolǵan. Investorlar arasında BAAnıń «Mubadala Investment Company» hám de «Abu Dhabi Catalyst Partners» kompaniyası bar.

## Sırtqı siltemeler
Bugun.uz

Telegram.org

Telegram.org
Gavayi atawları

Gavayi atawları, Sandvich atawları — Tınısh okeandagi arxipelag. Atawlar 3600 km ga sózilǵan.

24 ta vulkan atawınan ibarat. Bálentligi 4205 m. (Mauna-Kea uchgan vulkani). 

Eń iri atawları :Gavayi, Maui, Molokai, Oaxu hám basqa Háreketdegi vulkanlar kóp. Íqlımı tropik teńiz ıqlım. 
Eń ıssı ay — avgusttıń ortasha temperaturası 21— 25°, fevralniki 18—2 G. Ortasha jıllıq jawın 3500-4000 mm. 

Turizm hám dem alıw zonası; ıqlım kurortlari bar.

## Derekler
Kredit

**Kredit**, bos turǵan pul qarjların ssuda fondı formasında toplaw hám olardı aqshaǵa mútáj bolıp turǵan yuridikalıq hám fizikalıq shaxslarǵa islep shıǵarıw hám basqa mútajlikleri ushın málim múddetke, procent tólewleri menen qaytarıw shártida qarızǵa beriw munasábetlerin ańlatadı.

**Kredit** (  — qarız,  — isenemen, maqullayman) — pul qarjları, tavar hám xızmetlerdi kelisim ústeme (procent) tolıqb qaytarıp beriw shárti menen málim múddetlerge qarızǵa beriw. Qarızǵa aqsha beretuǵın tárep kreditor (mámleket, bank, kárxana, jeke shaxs hám basqalar ), ssuda alıwshı tárep bolsa depitor (qarızdar ) dep ataladı. Kredit shártlesiwi qarızdan paydalanıw shártleri kayd etilgen shártnama menen rásmiylestiriledi. K. mámilesi qarız beretuǵın hám qarız alıwshı ortasındaǵı ekonomikalıq munasábet bolıp tabıladı. Lekin hár qanday qarız munasábeti de K. bola almaydı. K. munasábetinde alınǵan aqsha qaytarıp beriliwi, paydalanilgani ushın aqsha (kelisim protsentte) tolıqnishi, múddetli, málim tavar hám nomoddiy aktivler menen támiyinlengen bolıwı, maqsetli isletiliwi shárt. Beriliwi múddetlerine kóre, qısqa múddetli (1 jılǵa shekem), orta múddetli (1 yildan 5 jılǵa shekem), uzaq, múddetli (6 jıldan artıq ) K.ga bólinedi.
IP

Kompyuter internet arqalı bir-biri menen baylanıs ornatqan waqtında, olar cifralı kodlardan paydalanǵan halda sanlı xabarlardı jiberiw hám qabıllap alıw processin orınlaydı. Házirgi waqıtta paydalanılıp atırǵan IP-mánzillerdiń eń kóp ushırasatuǵın túrleri, ádette, noqatlar menen ajıratılǵan 4 bayt kólemde ańlatıladı. Mısalı ushın, **192.168.1.1** sıyaqlı. Bul arnawlı IP-mánzili, standart Wi-Fi routerlerdi sazlaw betinne ótiwde qollanıladı.

## Derekler
Zıyanlı programma

**Zıyanlı** **programma** — bul kompyuter, server, klient yamasa kompyuter tarmaǵın buzıw, jeke maǵlıwmatlardı urlaw, maǵlıwmatlar yamasa sistemalarǵa ruxsatsız kirisiw, paydalanıwshınıń kompyuter qawipsizligi hám jasırınlıǵı tosıqların buzib kirgen halda paydalanıwshılardı maǵlıwmatlarǵa kirisiwden juda etetuǵın hár qanday programmalıq támiynat bolıp tabıladı. Bul programma keltirip shıǵarıwshı jaǵdayǵa uqsas jaǵdaylar da bar. Birpara kemshilikler sebepli zálel keltiretuǵın programmalıq támiynat ádetde programmalıq támiynat qátesi retinde xarakterlenedi. Zıyanlı programmalar Internette fizikalıq shaxslar hám kárxanalar ushın saldamlı mashqalalardi keltirip shıǵaradı. Symantec kompaniyasınıń 2018-jıldaǵı Internet qawipsizligi abayı esabatına (ISTR) kóre, 2017-jılda zıyanlı programmalar sanı 669 947 865 danege kóbeygen, bul 2016 -yilgi kórsetkishlerge qaraǵandan eki ese kóp degeni. Zıyanlı programmalıq támiynat hújimleri hám kompyuter arqalı ámelge asırılǵan basqa jınayatlardı óz ishine alǵan kiberjinoyatlar 2021-jılda jáhán ekonomikasına 6 trillion dollarǵa túsken hám bul muǵdar jılına 15% muǵdarda asıp barıp atır.

## Derekler
Linux Mint

**Linux Mint** — jámiyetshilik tárepinen islep shıǵılǵan Ubuntu hám Debianǵa tiykarlanǵan biypul Linux distributivi esaplanadı. Joybardıń maqseti «zamanagóy, elegant hám paydalanıwshılarǵa qolay, kúshli, paydalanıw ushın ańsat operacion sistema». Linux Mint hár qıylı media formatların tolıq qollap-quwatlaydı, birpara pullıq programmalardı óz ishine aladı hám ashıq kodlı qosımshalardıń keń kompleksi menen birge keledi. Joybardıń tiykarlawshısı Klement Lefebr, islep shıǵıw toparı (Mint Linux Team) hám de paydalanıwshılar jámiyetshiligi de islep shıǵıwda aktiv qatnasıp kelmekte.

## Galereya

Linux Mint 1.0 Ada.jpg|Linux Mint 1.0 ("Ada")
Bianca file browser.png|Linux Mint 2.2 (Bianca)
Linux-Mint-3.1-Celena.png|Linux Mint 3.1 ("Celena")
Daryna.png|Linux Mint 4.0 (Daryna)
Mint-KDE-5-0.png|Linux Mint 5.0 (Elyssa) with KDE
Linuxmint6.felicia.desktop.2.png|Linux Mint 6 (Felicia) with GNOME 2
Linux Mint 7 Gloria GNOME.png|Linux Mint 7 (Gloria)
Linux-Mint-Helena.png|Linux Mint 8.0 (Helena)
Linux-Mint-Isadora.png|Linux Mint 9.0 (Isadora)
Linux-Mint-Julia.png|Linux Mint 10 (Julia) with GNOME
Mint Katya.png|Linux Mint Katya (11) with LXDE
Linux Mint Katya.png|Linux Mint 11 (Katya) GNOME
Linux-Mint-Lisa-Xfce.png|Linux Mint 12 (Lisa) with Xfce
Linux Mint 13 RC.png|Linux Mint 13 with Cinnamon
Linux Mint 14 Nadia with Cinnamon.png|Linux Mint 14 (Nadia) with Cinnamon
Linux Mint Cinnamon 15 rus.png| Linux Mint Cinnamon 15 (Olivia)
Linux Mint Cinnamon 16 rus.png| Linux Mint Cinnamon 16 (Petra)
Linux Mint Cinnamon 17 rus.png| Linux Mint Cinnamon 17 (Qiana)
Linux Mint Cinnamon 17.1 rus.png| Linux Mint Cinnamon 17.1 (Rebecca)
Linux Mint Cinnamon 17.2.png| Linux Mint Cinnamon 17.2 (Rafaela)


## Ádebiyatlar
* Сергей Яремчук: Linux Mint на 100%. Piter, 2011. — 240 bet. ISBN 978-5-49807-803-8. 

## Derekler
Autodesk 3ds Max

Autodesk 3ds Max (aldın 3D Studio MAX) — Autodesk kompaniyasi tárepinen jaratılıp bólingen, animatsiya hám úsh ólshemli grafika jaratıwshı hám tahrir etiwshi tolıq funksiyalı professional programma. Óz ishine multimediya salasındaǵı qánigeler hám súwretshiler ushın eń zamanagóy qurallardı aladı. Windows operatsion sistemaları shańaraǵı quramında isleydi (da 32  bitda, da 64‑bitda). 2014-jıl martda programmanıń Autodesk 3ds Max 2015 dep atalǵan 17. 0 versiyası islep shıǵarıldı.

Autodesk 3ds Max eki litsenziyalı versiyalarda ámeldegi: student — biypul (Autodesk veb-saytında dizimge olinish kerek), programmanıń tolıq versiyasın usınıs etedi (biraq odan payda maqsetinde paydalanıw múmkin emes) hám tolıq (kommerciya ) versiyası 2400 yevro ornına.

## Programma tariyxı
Jıynaqtıń dáslepki versiyası 3 D Studio DOS atı astında 1990 -jılda islep shıǵarılǵan. Jıynaq islep shıǵarılıwı ústinde programmist Gari Yost tiykar salǵan Yost Group ǵárezsiz studiyası shuǵıllanardı. Autodesk basında tek jıynaq islep shıǵaridh menen shuǵıllanardı. Ma'nbalarda keltiriwine qaraǵanda Gari Yost sol dáwirdegi Autodesk jańa joybarları boyınsha direktorı Erik Lyons menen muzaokaralardan keyin óz jumıs jayın tark etken.

Birinshi tórt reliz 3D Studio DOS nomiga iye edi (1990 -1994-jıllar ). Keyin jıynaq Windows NT ushın qayta jazıldı hám 3D Studio MAX deb qayta at berildi (1996 -1999 ). versiya nomerlew qaytaldan baslandı.

2000-2004-jıllarda jıynaq Discreet 3 dsmax markası astında islep shıǵarılǵan, 2005-jıldan esa  — Autodesk 3ds MAX markası astında. Ámeldegi versiyasi Autodesk 3ds MAX 2018 nomiga iye.

## 3ds Max versiyalarınıń tolıq dizimi:
AQSh qorǵanıw ministrligi

Amerika Qurama Shtatları Qorǵanıw ministrligi (DoD, USDOD yamasa DOD) federal húkimettiń atqarıw bólimi bolıp, húkimettiń milliy qawipsizlik hám Qurama Shtatlar Qurallı Kúshleri menen tikkeley baylanıslı bolǵan barlıq agentlikleri hám funkciyaların muwapıqlastırıw hám baqlaw menen shuǵıllanadı. DOD dúnyadaǵı eń iri jumıs beretuǵın bolıp, 2021-jılǵa kelip 1,4 millionnan artıq múddetli áskeriy xizmetkerlerge (áskerler, teńizshiler, ushqıshlar hám qaraqshılar) iye. 826 000 den artıq xızmetkerler Milliy gvardiya hám rezervshiler esaplandı. Qurallı kúshlerden hám 732 000 den artıq tınısh xalıqtan jámi 2,8 millionnan artıq xızmetkerlerge iye. Shtab-kvartirasi Virjiniya shtatınıń Arlington qalasındaǵı Pentagonda jaylasqan.
Sukre

**Sukre** — Boliviyanıń paytaxtı. Oraylıq Kordilyera tawlarinda 2700 m biyiklikte jaylasqan. Xalıq sani 300 miń adam (2011).

## Tariyxi
## Derekler
Nókis qalasındaǵı prezident mektebi

**Nókis qalasındaǵı prezident mektebi** — Ózbekstannıń Qaraqalpaqstan Respublikası Nókis qalasındaǵı prezident mektebi esaplanadı. Bul mektepte házirde 157 dana oqıwshı tálim almaqta.

## Tariyxı
Bul oqıw ornı 2019-jılı 11-dekabr kúni ashılǵan hám oǵan birinshi ret 148 oqıwshı qabıl etilgen.

## Tálim sisteması
Tálim sisteması Cambridge universiteti járdeminde alıp barıladı.

## Qánigeligi
Tábiyiy hám anıq pánler, shet tilleri, injenerlik hám informaciya texnologiyaları.

## Úskeneleri
Mektep standart texnikalıq mektep úskenelerinen tısqarı, teoriyalıq bilimlerdi ámelde bekkemlew ushın arnawlı islep shıǵılǵan úskeneler menen bayıtılǵan.

STEAM pánleri ushın arnawlı úskeneler menen támiynlengen zamanagóy oqıw bólmelerine iye. Sońǵı verciyadaǵı texnologiyalar menen úskenelengen kompyuter klasları sapalı oqıw ushın mólsherlengen bolıp, oqıwshılar sabaqtan tısqarı waqıtta da kompyuterde izertlewler alıp barıw múmkinshiligine iye boladı. Hárbir oqıw klaslarında Smartboardlar bar.

## Sırtqı siltemeler
https://portal.piima.uz/schools/presidental-schools/3

## Derekler
Gudzon

***Gudzon*** — Xadson Genri, (shama menen 1550—1611) — ingliz teńizshisi. Atlantikalıq okeanınan Tınısh okeanga ótiw . teńiz jolin tabıw maqsetinde 1607—11 jılları. larda 4 ret Arktika teńizlerinde barǵan. Ekspediciyanı inglis hám golland sawdagerleri Qıtay hám Indiyaǵa Ispaniya hám Portugaliya koloniyalarınan alisraq orından ótetuǵın jańa suw jolin tabıw maqsetinde shólkemlestirgen. G. 1607-jıl Tınısh okeanga Arqa.polyus arqalı ótiwge urınıp 80°23' sh. k.ge shekem barǵan hám koridoray Yanmayen o. ni ashqan. 1609 -jıl Barens teńizi orkali Arqa kantinent Amerika jaǵalarında súzgen hám materik jaǵasın izertleǵen.Gudzon dáryasın aship., onıń joqarı aǵımı tárep 250 km ge shekem barǵan. Keyinirek onıń atina qoyılǵan buǵaz hám úlken qoltıqtı jańa ashqan. 1611-jıl iyunında keyin basıp qaytıwda jolda teńizshiler kóterilis etip, G. ni balası menen hám 7 teńizshin kemeden qayiqqa taslanǵanan soń dereksiz joǵalǵan.

## Derekler
Maqala jańadan qosıldı. Hám awdarma islendi!
## Sırtqı siltemeler
Gudzon qoltıǵı

**Gudzon qoltıǵı** — Kanada aymaǵındaǵı, Arqa muz okeanınıń qurǵaqlıq ishkerisindegi teńizi. Shıǵısda Gudzon buǵazı arqalı Atlantika okeanı, arqada buǵazlar arqalı Arqa muz okeanı menen tutasqan. Aymaǵı 848 mıń km2. Ortasha tereńligi 112 m, eń tereń jeri 258 m. Hawanıń ortasha temperaturası yanvarda —22° den —31° ge shekem, iyulda +5° den +15° ge shekem; suw oktyabrdan iyulǵa shekem muzlaydı. Shorlıǵı 23, 0—30, 5%. Suw hár yarım sutkada 7-9 m ge kóterilip-tómenlep turadı. Balıq hám tyulen awlanadı. Tiykarǵı portları: Cherchill, Port-Nelson. Gudzon qoltıǵın inglis teńizshi sayaxatshısı G. Gudzon 1610-jılda ashqan hám onıń atı menen atalǵan.
Tyias Browning

**Tyias Charlz Browning** yamasa **Jiang Guangtai** (1994-jıl 27-may, qıtaysha: 蒋光太) — Qıtay superligası klubı Guangzhou FC qorǵawshısı sipatında oynaytuǵin professional futbolshı. Angliyanıń Liverpool qalasında tuwılǵan, 2021-jıldan beri Qıtay qurama komandası abroyın qorǵap kelmekte.

Browning oraylıq qorǵawshı sipatında oynawdan tısqarı, oń qanat qorǵawshısı sıpatında da oynay aladı.

## Jaslar komandasi
Browning Angliyanıń Liverpool qalasinda tuwilǵan. Ol óziniń Wigan Athletictaǵi komandalaslari Li Nikolls hám Jek Fillips penen bir mektepte oqiǵan. Ol Qitay qurama komandasinda oynaw huquqina iye bolǵan, buniń sebebi oniń anasi tárepinen babasi Ying-Ving Chiang (1939-1992), Angliyaniń Maklesfild qalasinda aspaz bolip islegen, Qıtaydıń Sinxuy okrugindaǵi Meige awilinan Angliyaǵa kóship kelgen. Oniń ana tárepinen babasi qara tánli britaniyaliq hayalǵa úylengen. 2019-jılda Browning Qitay puqaraliǵin qabil etken.

## Klubtaǵi iskerligi

Browning «Everton»ǵa 2004-jılda on jasina kelip qosilǵan. «Everton»ǵa ótkenge shekem segiz ay dawamında jergilikli komandada oynaǵan.«Everton» jaslar komandasina ótkeninen soń, Browning klub qorinda oynap baslaǵan hám ol jerde tiykarǵi quram oyinshisina aylanǵan. Keyin ol 2010/11-jılǵi máwsimde Everton Reservesqa U18 Premer-liga chempionliǵin qolǵa kiritiwde járdem bergen.

Browning klub qorinda rawajlanip, ol jerdegi iskerligi dawaminda oń qanat qorǵawshisi poziciyasinda oynaǵan.

### Guangzhou Evergrande
2019-jıldiń 20-fevralinda Browning námalim tólem ornina Qitay Superligasiniń «Guangzhou Evergrand» klubina ótken. 2019-jıldiń 5-martinda ol OChL-2019 sheńberinde Yaponiyaniń «Sanfrecce Hirosima» komandasina qarsi óz úyinde 2:0 esabinda jeńiske erisken halinda klub quramında debyut qilǵan.

### Shanghai Port F.C
2022-jıldiń 22-avgustinda Browning Qıtay Superligasiniń «Shanhay Port» klubina ótken.

## Xaliqaraliq iskerligi
Browning Angliyani 17 jas, 19 jas hám 21 jasqa shekem bolǵan tipte qorǵaǵan.

2010-jılda Browning 4 márte, Angliya U17 ushin maydanǵa túsken, atap aytqanda, Nordic turnirine shaqirilǵan.

2013-jıldiń mart ayinda Browning Angliya U19 qurama komandasina dáslepki márte shaqiriw aladi hám Túrkiya U19 qurama komandasi ústinen 1:0 esabında jeńiske erisedi. Ol 19 jasqa shekem bolǵan qurama komanda qatarinda tórt oyinda maydanǵa túsken.

2014-jıl may ayında Browning birinshi márte 21 jasqa shekem bolǵanlar qurama komandasina shaqirilǵan. 2014-jıl 22-may kúni Browning Angliya U21 qurama komandasinda debyut qilǵan hám oyinda Qatar U21 ústinen 3:0 esapta jeńiske erisken.

Browning 2020-jılda Qitay qurama komandasina dáslepki márte shaqiriw alǵan, biraq xaliqaraliq maydandaǵi debyutin 2021-jıl 30-may kúni Guamǵa qarsi Jáhán chempionati saralaw oyininda ótkergen.

## Iskerlik statiskası

### Xalıqaralıq statistika

## Derekler
Cao Yang

**Cao Yang** (1981-jıl 15-dekabrde Tianjinda tuwılǵan) — Qitaylıq xalıqaralıq futbolshı, qorǵawshı retinde oynaydı. Xalıqaralıq maydanda Qitay qurama komandasi abroyin qorǵaydi.

## Klubtaǵı iskerligi

Cao Yang óz iskerligin Tianjin Teda jaslar akademiyasın tamamlaǵaninan keyin tiykarǵı komanda quramında 2000-jıl 17-sentyabrde «Yunnan Hongta» FCǵa qarsı oyında baslaǵan. Komanda 2:1 esabında jeńiliske ushraǵan. Keyingi máwsimde ol Tianjin Teda jámáátinde 10 liga oyınında oynap, tájiriybesin asırǵan. Jaqsı hújim hám qorǵaw qábiletine iye bolǵan, yarım qorǵawda da oynay alatuǵın bálent bóyli kóp qırlı qorǵawshı esaplanǵan Cao 2002-jılǵı liga máwsiminiń aqırına kelip, ózin Tianjin komandasinda turaqlı ornına iye bola baslaǵan.

Ol Wang Xiao artınan rezerv sárdarı etip tayınlanǵan. Qitay Superligasinıń 2008-jılǵı máwsiminde Tianjin Teda óziniń eń ónimli máwsimlerinen birin ótkergen. Ol liganı tórtinshi orında juwmaqlaǵan hám OCHLda oynaw múmkinshiligin qolǵa kirgizgen. Aziya Chempionlar Ligasındaǵı debyut waqtında Cao Yang Kawasaki Fronteylǵa qarsı oyında sárdar retinde komandani maydanǵa alıp túsken..

## Xalıqaralıq iskerligi
Cao Yang xalıqaralıq iskerligin Qıtay U-23 qurama komandasında oynawdan baslaǵan, onda 2002-jılǵı Aziya oyınlarında oynaw ushın quramǵa kiritilgen. Onıń turnirdegi oyını 2002-jıl 7-dekabrde Qıtaylı waqtınshalıq tárbiyashı Shen Xiangfu dáwirinde Siriyaǵa qarsı sheriklik oyınında ámelge asırılǵan. Qıtay 3:1 esabında jeńiske erisken. Keyinirek, Cao Qıtaydıń xalıqaralıq oyınlarına kirisken.

## Iskerlik statistikasi

## Jetiskenlikleri
### Klub
Tianjin Teda FKc

Qitay FA kubogi:2011

### Mámleket

Shiǵis Aziya futbol chempionati: 2005-jıl

## Derekler
Yava

Yava — Malay arxipelag nıń Úlken Zond atawlarına kiredi. Indoneziya qúramında. Maydanı 126, 5 mıń km². Jer júzinde xalıq eń tıǵız jaylasqan aymaqlardan biri. Relyefi, tiykarınan, vulkan nátiyjesinde payda bolǵan tawlılardan ibarat, eń bálent noqati 3676 m (Semeru vúlkani). 100 den artıq vulkan bor, olardan 30 ı háreketdegi vúlkanlar. Tez tez den kúshli jer silkiniwleri bólip turadı. Jıllıq jawın tegisliklerde 1000 -1500 mm, tawlarda 5000 mm den zıyat. Dáryaları suwlı. Bir neshe milliy baǵlar islengen. Tiykarǵı qalaları :Jakarta, Bandung, Surabaya.




Image:Borobodur1.jpg| Borobodur xramı
Image:Semeru Bromo Temple.JPG| Bromo Vulkanı(shepte, 2329 metr) hám Semeru (ońda, 3676 metr).



### Galereya

## Derekler
Bul maqalada Ózbekstan Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi maǵlıwmatlarınan paydalanıldı
## Sırtqı siltemeler
Bul tez arada qosıladı.
Jańa Gvineya

Jańa Gvineya  — Tınısh okeanınıń batıs bólegidagi ataw. Úlkenligi boyınsha dúnya da 2-orında (Grenlandiyadan keyin). Maydanı 829 mıń km² (Ayrim maǵlıwmatlarǵa kóre 771, 9 mıń km²). Uz. 2000 km den zıyat, eni 700 km ge shekem. Batıs bólegi Indoneziya, shıǵıs boleǵi PapuaJańa Gvineya mámleketleri aymaǵi.

## Derekeler
## Sırtqı siltemeler
Xojaniyaz biy tas medresesi

**Xojaniyaz biy tas medresesi** (**Tas madrasa**) — arxitektura esteligi. Qaraqalpaqstandıń Ámiwdárya rayonı Qıpshaq APJda jaylasqan.

Medrese ózbek húkimdarı Olloqulixon dáwirinde (1825—1842) Qipchoq qalası hákimi Xojaniyaz biy qarjları ornına eski meshit-medrese ornında miytin gerbishten 40 kisige qaratb 1841-jılı qurılǵan. Ol jaǵdayda 1 medrese oqıtıwshısı ılım bergen. Turkiston general-gubernatorligi dáwirinde ol jaǵdayda 20—30 dana student tálim alǵanı haqqında maǵlıwmatlar saqlanıp qalǵan. Bul dáwirde medreseden xalıq qozilari hám kóplegen bilimli kisiler jetisip shıǵıwǵan.

Medrese házirde mámleket qáwipsizligine alınǵan — Ózbekstan mádeniy miyrasınıń kóshpes múlk obyektleri milliy dizimine kiritilgen.

## Derekler

## Ádebiyatlar

*
Rossiyanıń Ukrainaǵa basqını (2022)

2022-jıl 24-fevralda Rossiya Ukrainaga basqınshılıq hújimin basladı. Basqınshılıq hújimine shekem Rossiya Ukraina shegarası janında uzaq waqıt dawamında ásker toplap, onıń sanın asırıp bardı hám de Ukrainanıń **NATO**ǵa qosılıwın nızam jaǵınan qadaǵan etiw tuwrısındaǵı talap penen shıqtı. Shabıwıl baslanıwınan bir neshe kún aldın Rossiya Doneck Xalıq Respublikası hám Lugansk Xalıq Respublikası ǵárezsizligin tán aldı hám 2022-jıl 21-fevralda Ukraina shıǵısındaǵı Donbass aymaǵına Rossiya qurallı kúshleri bólinbelerin jiberdi.

24-fevral shama menen saat 05:00 EET (UTC+2) de Rossiya prezidenti Vladimir Putin Ukrainanı «denacifikaciya» hám «demilitarizaciya» qılıw maqsetinde «arnawlı áskeriy operaciya» baslanǵanın járiyaladı. Aradan minutlar ótkennen soń, rus áskerleri tárepinen Ukraina aymaǵına hawadan hújimler baslandı. Ukraina shegara xızmeti rus áskerleri Rossiya hám Belarus penen shegara postları arqalı bastırıp kirgenin xabarladı. Kóplegen mámleketler bul basqınshılıq hújimin qaraladı hám Rossiyaǵa qarsı sankciyalar engizdi. Hújimge qarsı global kórinisler bolıp atırǵan bir waqıtta Rossiyadaǵı kórinisler ǵalaballıq qamawǵa alıwlar menen qarsılandı. Shabıwıldan aldın da, shabıwıl dawamında da kóplegen mámleketler Ukrainaǵa qural-jaraq jetkiziw arqalı járdem kórsetti. Buǵan juwap retinde Putin Rossiya yadrolıq kúshlerin tayar jaǵdayǵa keltirdi. BMShniń Qashqınshılar boyınsha Joqarı komissiyalıq maǵlıwmatlarına kóre, 500 mıńnan aslam Ukrainalıq qashqınshı hújimniń dáslepki tórt kúni ishinde mámleketten ketip, Evropa boylap qashqınshılar daǵdarısına sebep bolǵan.

## Xalıq aralıq járdemler
Bul áskeriy háreketler munasábeti menen AQSh Ekinshi jáhán urısı dáwirindegi Lend-liz dástúrin qayta iske túsirdi. 2022-jıl 9-may kúni AQSh Prezidenti Joe Biden Ukrainaǵa áskeriy járdem beriw imkaniyatın názerde tutatuǵın lend-liz haqqındaǵı nızamǵa qol qoydı.

## Derekler
Yava teńizi

**Yava teńizi** — Tınısh okeanınıń batıs bólegindegi teńiz, Sumatra, Yava va Kalimantan atawları aralıǵında. Jaǵalarında marjan rifleri menen oralǵan. Maydanı 552 mıń km². Eń tereń noqatı 1272 m. Suwınıń betindegi temperatura 27—28°. Shorlıǵı 31, 5—34°/00. Suw júzesiniń eliriwi sutkalıq (ball. 2 m ge shekem). Teńizden balıq awlanadı, merwert alınadı. Úlken iri portları: Jakarta, Semarang, Banjarmasin.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Sulton-Uvays Bobo

**Sultan Uvays-baba kompleksi** (XVII-XIX ásirler) — Ámiwdáryanıń tómengi aǵımındaǵı eń múqaddes orınlardan biri esaplanadı. Onı Uvays al-Qaraniy atı menen bólesedi. Ráwiyatqa qaraǵanda, ol Payǵambar s. a. v. dıń isin dawamlawshılarınan biri sanalgan hám Emenniń Qarayn awılında ómir súrgen.

Ilimpazlardıń pikirine qaraǵanda, qurılıs Sultan Muhammad Xarezmshax tárepinen qurılǵan, biraq, monǵol júrisleri dáwirinde buzıp taslanǵan. XIX ásirdiń basında Xiywa xanı Eldúzer jańa jay quradı. Górge qurılǵan sonǵı jay Xiywa xanı Allaqulı (XIX ásir) tárepinen ámelge asırılǵan.

Házirgi kúnde qurılıs áp-áneydey rawajlanǵan infradúziliske iye bolǵan kompleks: meshit, xızmet kórsetiw kompleksi, «múqaddes suw saqlaǵısh», sawda orayları, awqatlanıw noqatları, miymanxanalar hám basqalardan shólkemlesken.

## Derekler
Tapraq qala

Topıraq qala — Ózbekstandaǵı materiallıq miyraslar obyekti. Arxeologiyalıq estelik. Obyekt dáwiri: I—V, VI ásirler. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Ellikqala rayonında jaylasqan. Obyekt adresi: «Shıǵıs juldızı» APJ. Kóshpes múlkke bolǵan huqıq: Mámleket múlki. Qaraqalpaqstan Respublikası Materiallıq miyraslar basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında. Ózbekstan Respublikası ministrler Mákemesiniń sheshimi menen 2019-jıl 4-oktyabrda Materiallıq miyraslardıń kóshpes múlk obyektleri milliy dizimine kirgizilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan. 

## Derekler
Eski Chachqab

**Eski Chachqab** (Rus. Старые Чечкабы; Tatar. Иске Чәчкаб, İske Çäçqab:) — Rossiyada,Tatarstanda jaylasqan awil esaplanıp, onıń xalqı shama menen 459 adamǵa teń (2011-jılǵı maǵlıwmat).
Manda Toshiaki

**Manda Toshiaki** (Kandzi jazbası ile: 本多 利明, hiragana jazbası ile: ほんだ としあき) – ol Yaponiyalı Edo waqıtı matematigi hám ekonomistı bolǵan. Uchigonokunida, (Hazirgi kunde Murakami qalasında) tuwılǵan. 18 jasında Edoǵa barǵan hám ustazlardan astronomiya hám arifmetika boyınsha sabaq alǵan. Songra Edoda óz arifmetika hám astronomiya mektebin ashqan.
Xalmurat Saparov

**Xalmurat Saparov** (Халмурат Сапаров; 1932-jıl 20-mart, Shımbay rayonı) — qaraqalpaq balalar shayırı.

## Iskerligi hám dóretiwshiligi
Shayırdıń «Nálshe», «Jas usta», «Qurqıltay», «Baxıtlı balalıq», «Ayǵa ushıp barǵanda», «Meniń kúnlerim», «Jas asker», «Quslar menen sırlasqanda», «Altın dáwran», «Watan suńqarı», «Tábiyat — óz úyim», «Quyash balalarımız», «Bala baqsha qosıǵı», «Tábiyatqa sayaxat», «Kásibim maqtanıshım», «Sap denede — sap aqıl», «Kiyikler» qosıqlar toplamları basılıp shıqtı.

Onıń «Jas usta» qosıqlar toplamı 1970-jılı Tashkentte basılıp shıqtı. «Qawınnıń shiresi», «Qasqırlar menen betpe-bet» gúrrińler toplamı «Qaraqalpaqstan» baspasında jarıq kórdi.

## Sıylıqları
Xalmurat Saparov 1984-jılı «Baxıtlı balalıq», «Qurqıltay», «Ayǵa ushıp barǵanda» hám «Jiyrentay» qosıqlar toplamları ushın Qaraqalpaqstan Respublikası Berdaq atındaǵı sıylıqtıń laureatı boldı.

Sonday-aq, oǵan Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri húrmetli ataǵı berildi.

## Derekler
Jasırınbaq

**Jasırınbaq** — balalar oyını. 

## Oyınnıń maqseti
Balalardı ziyreklikke, shaqqanlıqqa, jaǵdayǵa qarap is tutıwǵa úyretiw.

## Oyınnıń barısı
Oyın jolı menen 1,2,3,4,5,6,7 «ketti» dep baslanadı. «Ketti» sózi qaysı balaǵa tuwrı kelse, sol bala kózlerin jumıp turadı. Qalǵan oyınshılar bolsa, túrli táreplerge jasırınadı (Terek artına, shuqırlarǵa). «Jatqan» bala, yaǵnıy kózi jumıq bala kózin ashpay turıp, «boldı ma», «boldı ma» dep soraydı. Jasırınǵan balalardıń birewi «boldı» dep juwap beredi. Sonnan keyin ol jasırınǵan balalardı izlep ketedi. Sol waqıtta balalar bir-birin panalap juwıradı. Jatqan bala olardı quwadı. Eger jasırınǵan oyınshılardan birewi, shetke burin jetip kelse «jettim» dep baqıradı. Eger jasırınǵan balaǵa jetip alıp qolın tiygizse, «qol tiydi, tuttım» dep toqtaydı.

Aqırı uslanǵan bala shekke jetedi, yaǵnıy kózin jumıp turadı. Eger quwǵan bala jasırınǵan oyınshılardıń birde birewin tuta almasa onda jáne jatadı.

## Oyın qaǵıydası
Oyın baqshada da, úyde de oynawǵa arnalǵan. Bunda balalardıń ózlerine erkinlik berilgen, tárbiyashı bolsa baqlap baradı. Eger oyın kóshede oynalsa, mashinalar kem háreket etetuǵın jerde alıp barıladı. Eger jasırınǵan balalar «boldı ma» degen sorawǵa «boldı» dep juwap berse, jatqan bala 1,2,3,4,5,6,7 «ketti» dep izley baslaydı.

## Ádebiyatlar
* Миллий балалар ойынлары / Пердебай Шылманов -Нөкис .: «Қарақалпақстан» баспасы , 1996. -36 бет .

## Derekler
Tóresh Allanazarov

**Toresh Allanazarov** — rejissyor hám dramaturgiya izertlewshisi. 1916-jılı Qońırat rayonınıń Sorkól awılında tuwılǵan.

## Iskerligi
Dáslep eski mektepte, soń jańa mektepte oqıǵan. 1933-jılı Tórtkúldegi pedtexnikumdı pitkerip, Kegeylide muǵallim bolıp isleydi.

Toresh Allanazarov 1934-39-jılları Moskvadaǵı Lunacharskiy atındaǵı mámleketlik teatr óneri institutında bilim aladı. 1945-jılǵa shekem qaraqalpaq mámleketlik teatrında aktyor hám rejissyor, 1951-jılı Tashkenttegi teatr institutınıń rejissyorlıq fakultetin pitkerip kelip, respublikalıq mámleketlik tetrda bas rejissyor bolıp isleydi.

Ol 1959-1965-jılları N.Dáwqaraev atındaǵı Til hám ádebiyat institutında kórkem-óner bólimin basqarsa, 1965-1967-jılları respublikanıń mádeniyat ministri, soń Tashkent mámleketlik mádeniyat institutında kafedra meńgeriwshisi (1974-1983) 1983-jıldan baslap N.Dáwqaraev atındaǵı Til hám ádebiyat institutında ilimiy xızmetker wazıypasın atqaradı.

T.Allanazarov ádebiy dóretiwshilik penen 1939-jıldan baslap shuǵıllanǵan. Ol J.Aymurzaev penen birge «Ráwshan» (1956), A.Begimov penen birlikte «Ǵárip ashıq» pyesaların dóretti hám saxnalastırdı. Ol M.Gorkiydiń «Dushpanlar», «Vassa Jeleznova», A.Qahhardıń «Jańa jer», I.Frankonıń «Urlanǵan baxıt», Molyerdiń «Tartyuf», Ǵ.Músirepovtıń «Qız jipek» pyesaların awdarǵan.

## Ilimiy jumısları
Dramaturgiya tariyxı boyınsha T.Allanazarovtıń «Qaraqalpaq sovet teatrı» (1966), «Teatr hám dramaturgiya» (1979), «Qaraqalpaq sovet dramaturgiyası tariyxınıń geypara máseleleri» (1987) hám basqa da izertlewleri bar.

T.Allanazarov 1964-jılı «Qaraqalpaq sovet teatrınıń rawajlanıw jolları» degen temada kórkem-óner tanıw boyınsha kandidatlıq dissertaciyasın jaqlaǵan. «Qaraqalpaqstanda mádeniy aǵartıw mákemelerininiń qáliplesiw derekleri» degen atamadaǵı oqıw quralınıń avtorı.

## Sıylıqları
T.Allanazarov «Qaraqalpaqstan xalıq artisti» (1944), «Ózbekstan Respublikasına miyneti sińgen kórkem-óner ǵayratkeri» (1957), «Ózbekstan xalıq artisti» (1963) degen húrmetli ataqlarǵa iye. «Húrmet belgisi» ordeni hám medallar menen sıylıqlanǵan. Ol Qaraqalpaqstan Respublikası Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı boldı.

T.Allanazarov 1955-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Derekler
Saǵıydulla Abbazov

**Abbazov Saǵıydulla** (1930-1990) — qaraqalpaq balalar shayırı. S.Abbazov 1930-jılı 5-mayda Taxtakópir rayonında belgili qaraqalpaq shayırı Abbaz Dabılovtıń shańaraǵında tuwılǵan.
 
## Iskerligi
Ol 1947-jılı Tórtkúldegi awıl xojalıq texnikumın pitkerip Qaraqalpaq mámleketlik pedinstitutınıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bólimine oqıwǵa kiredi hám onı 1952-jılı tamamlaydı. S.Abbazov 1952-1957-jılları «Jas Leninshi» gazetasında kórkem ádebiyat bólimin basqaradı. Sońınan (1958-1964) «Jetkinshek» gazetasınıń juwaplı xatkeri, (1964-1966) Tashkenttegi joqarı partiya mektebinde oqıydı, 1966-1976-jılları «Qaraqalpaqstan» baspasında kórkem ádebiyat bóliminiń baslıǵı, bas redaktor (1966-1976) lawazımlarında isledi. 1976-1985-jılları Qaraqalpaqstan televideniyesi hám radio esittiriw Komitetinde aǵa redaktor, bas redaktor, Komitet baslıǵınıń orınbasarı, 1985-jıldan ómirininń aqırına shekem «Qaraqalpaqstan» baspasınıń bas redaktorı boldı.

## Dóretiwshiligi
S.Abbazovtıń dáslepki shıǵarmaları 50-jıllardan baslap baspa sózde kórindi. Ol balalar hám jas óspirimler ushın kóp ǵana shıǵarmalar dóretti. Onıń «Sırlı albom» (1962), «Meninń inim» (1964), «Kel, báhárim!» (1967), «Quslar qaytıp keledi eken» (1968), «Mektepte de úyde de» (1977), «Mektepte bayram» (1987) sıyaqlı toplamları hám tańlamalı shıǵarmalarınan ibarat bir tomlıǵı jarıq kórdi.

## Awdarmaları
S.Abbazov K.Chukovskiy, S.Mixalkov, A.Barto, Q.Muxammadiy, G.Georgievtiń bir Qatar shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdardı. Shayırdıń «Timurovcı Arala» (1976) degen kitabı rus tilinde de basılıp shıqtı. Onıń bir qatar shıǵarmaları basqa tillerge de awdarılǵan, namaǵa túsirilgen qosıqları da bar.

S.Abbazov 1982-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык маглыумат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. -240 бет.

## Derekler
Jetkinshek

**«Jetkinshek» gazetası** – Qaraqalpaqstan Respublikası balalar hám jas óspirimler gazetası.

## Tariyxı
«Jetkinshek» gazetası 1932-jıldıń 20-yanvarınan baslap 1550 nusqada eski latın grafikasında ayına úsh márte shıǵarılıp basladı. Gazetanıń birinshi redaktorı – Maqsud Yakubov.

1933-jılı basılım ayına bes márte, 5000 nusqada basılıp shıǵa basladı, sol waqıttaǵı redaktor shayır Nawrız Japaqov edi. Ekinshi jer júzilik urısqa deyin «Jetkinshek»ke Xojamurat Tájimuratov, Ismayıl Sultanov, Sapar Qurbanovlar redaktorlıq etti. Urıs jıllarında gazeta úziliske tústi hám 1958-jılı 1-yanvardan baslap 10000 nusqada oqıwshılarǵa inam etildi. Bunnan keyingi jıllarda gazetaǵa Ádenbay Tájimuratov, Perida Ábdiramanova, Perdegúl Edenbaeva, Ábdimurat Atajanov hám Gúlnara Nurlepesovalar redaktorlıq etip, basılımnıń tirajı 1972-jılda óz tariyxındaǵı rekord kórsetkish 39200 nusqaǵa jetedi.

## Tájiriybe mektebi
«Jetkinshek» gazetası óziniń 90 jıllıq tariyxı dawamında qaraqalpaq ádebiyatı hám jurnalistikasına talantlı kadrlardı tayarlap beriwshi tájiriybe mektebi boldı. Bul gazetada ózleriniń dóretiwshilik jolın baslaǵan insanlar arasınan belgili ilim ǵayratkerleri, jazıwshı-shayırlar hám qálemi ótkir jurnalist qánigeler jetilisip shıqtı. Olardan Marat Qarabaev, Saǵıydulla Abbazov, Klim Nazbergenov, Xalmurat Saparov, Ábdimurat Atajanov, Muratbay Nızanov, Gúlaysha Esemuratova, Keńesbay Kárimov, Orazbay Ábdiraxmanov, Jiyenbay Izbasqanov, Ómirbay Ótewliev, Alpısbay Sultanov, Yaqıpbay Ájimov, Saylawbay Jumaǵulovlar qaraqalpaq ádebiyatı hám jurnalistikasınıń iri tulǵaları qatarında tilge alınadı.

## Ǵárezsizlik jıllarında
Gazetaǵa 2000-jıldan baslap belgili shayır hám jurnalist Gúlnara Nurlepesova basshılıq etip, bul dáwirde gazeta mazmun hám sapa jaǵınan jáne de bayıdı. 2004-jılı basılımnıń kólemi A-3 formatında 8 bet bolıp keńeytildi. 2005-jılı bolsa erterekte gazeta janınan «Dilwar» atı menen ashılǵan klub, usı at penen jas xabarshılar dógeregi bolıp qayta dúzildi.

## Sırtqı siltemeler
* Gazetanıń rásmiy saytı
Asan Begimov

**Begimov Asan** *(1907-1958)* — shayır hám jazıwshı.

## Ómiri hám miynet jolı
1907-jılı Moynaq rayonı aymaǵında tuwılǵan. Ol 1924-jıldan baslap Qońırattaǵı balalar úyinde tárbiyalanǵan. A.Begimov 1927-1932-jılları Almatıdaǵı pedagogikalıq institutta oqıydı. 1932-1934-jıllar aralıǵında Qaraqalpaqstan Jazıwshılarınıń shólkemlestiriw byurosınıń baslıǵı, al 1934-jılı Jazıwshılar awqamın basqardı. 1936-1937-jılları Tashkenttegi partiya institutında oqıdı. 1938-1939-jılları taǵı da respublikada Jazıwshılar awqamınıń baslıǵı lawazımında isledi. 

A.Begimov birqansha jıllar dawamında mámleketlik teatrdıń direktorı, radioesittiriw komitetiniń baslıǵı, poligrafiya baspasınıń direktorı, Ózbekstan telegraf Agentliginiń Qaraqalpaqstan bóliminiń baslıǵı, «Qaraqalpaqstan» baspasında bólim baslıq, Jazıwshılar awqamında ádebiy másláhátshi lawazımında isledi. 

A.Begimov 1934-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
A.Begimovtıń dáslepki qosıqları 20-jıllardıń ortalarında jarıq kórdi. Ol «Jeńisten-jeńiske» (1935), «Súyińiz» (1949), «Tuwǵan jer» (1955), «Sápura» (1956), «Tańlamalı shıǵarmaları» (1957), «Jańarǵan úlke» (1960) sıyaqlı toplamlardıń avtorı.

A.Begimovtıń «Xorlıqtan azat» (1929), «Bul kim» (1932), «Ǵarip-ashıq» (1949-1955) pyesaları mámleketlik teatr saxnasında qoyılǵan.

Prozanıń rawajlanıwında A.Begimovtıń «Balıqshınıń qızı» romanı (1958) belgili orın iyeleydi. Bul shıǵarma ózbek hám rus tillerine awdarılǵan (1958-1960).

Sonday-aq, Asan Begimov Pushkin, Lermontov, Shevchenko, Gorkiydiń geypara shıǵarmaların qaraqalpaq tiline awdarǵan.

## Sıylıqları
A.Begimov «Ózbekstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri» ataǵına miyasar boldı (1957). Ol «Húrmet belgisi» ordeni hám medalları menen, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Húrmet jarlıqları menen sıylıqlanǵan.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялық мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press, 2011. -240 бет.

## Derekler
Tóreǵali Tóreáli

**Тóreǵaliy Тóreáli** (tolıq atı **Áliyxanov Тóreáli Тóreǵaliyulı**,  14-oktyabr 1992-jıl, Bayqońır, Qazaqstan) — qazaq qosıqshısı, Ol jaslıǵında tinpop janrida jazılǵan qosıqları menen ataqlı boldı; birinshi Milliy televiziyalıq qosiǵi sıylıǵı "Jıl Tangdaui" menen sıylıqlandı.

## Ómirbayanı

### Dáslepki jıllar
1992-jıl 14-oktyabrda Qızılórda wálayatı, Boyqónǵir qalasında tuwılǵan. Tóregalining balalıqtaǵı ármanı oqin bolıw, qosıq jazıp, jırlaw, aytılǵan bellesiwlerde qatnasıw edi. Tóregali Yu. A. Gagarin atındaǵı 8-mektepte oqıǵan.

2009 -2011-jıllar — T.K.Juregenov atındaǵı Kazaxstan Milliy Kórkem Akademiyası qasındaǵı kolledjda oqıǵan.

Daslep Tóregali aytısıw bellesiwlerde qatnasqan, keyininen jeke atqarıwshı estrada saqnasına shıqqan. Ol birinshi ret Qazalinskdagi MuzART kontsertida saqnaǵa shıqqan.

### Miynet joli
2015-jılda Erke Esmaxan menen birgelikte atqarıw etilgen «Allo» qosıǵı atqarıwshılıǵında ataqlılıq keltirdi. Qosıqshı Kazaxstan boylap, MDH hám basqa mámleketler boylap gastrol saparlarında boladı. Tóregali Tórealining konsertlari bahası 2-5 mıń teńeni quraydı.

Buray turkiyzabon qosıqshı menen birgelikte atqarıw etken «Birturli qız» qosıǵı ushın «Jil tangdaui» milliy televideniesi muzıka sıylıqı menen táǵdirlengen.

google. com maǵlıwmatlarına kóre, ol 2016 -jılda eń kóp qıdırılǵan adamlardan biri.

Qayrat Nurtas menen juldızlı jangda uttı [8].

2017-jıl 1-iyun kúni ol vIA Gra, MBAND, Maks Barskix hám basqalar sıyaqlı ataqlı súwretshiler menen birge Open Aie Bosaǵa daǵı úlken bayramda qatnasdı.

2016 -jılda Toreǵali rejissyor Jenisxan Momishev tárepinen súwretke alınǵan «Qazaqsha isbilermenlik» filminde súwretke tústi.

2018-jıl 18-oktyabr kúni onıń jeke «Uli Atız Komediyasi» filminiń premyerasi bolıp ótti, úsh kún ishinde 100 million teńge jıynadı.

## Derekler
Dyuden sarqıraması

**Dyuden sarqıramaları** (túrkshe — Düden Şelalesi) — Turkiyanıń Antalya wálayatındaǵı Antalya qalasındaǵı sarqıramalar kaskadı. Kaskad Onadóli qublasındaǵı dáryalardan biri bolǵan Dyuden dáryasınan payda boladı.

## Geografiya hám gidrologiya
Dyuden sarqıramaları karst sistemasınıń bir bólegi bolıp tabıladı. Joqarı Dyuden sarqıraması (sonıń menen birge, Iskandar Zulqarnayn sarqıraması dep da ataladı ) Antaliya qalasınıń arqa-shıǵısiy bóleginde jaylasqan hám Tómen Dyuden sarqıraması (basqa atı Karpuzkaldiran turkcha: Karpuzkaldıran) — onıń arqa bóleginde. Dyuden dáryasınıń dáregi Kyrkgozler (turkcha: Kırkgözler) hám Pinarboshi (turkcha Pınarbaşı), eski Antaliya-Burdur jolınıń 28 hám 30-kilometida jaylasqan. Olardıń suwi bir aǵımǵa toplandı hám kanallar arqalı Kepez 2 (6 Mvt) hám Kepez 1 (26, 4 Mvt) GES kaskadining turbinalariga, keyininen qaladan batıstan shıǵısqa ótetuǵın jasalma kanal arqalı, Dyudenboshi degen jayǵa jetip baradılar. Áyyemgi dárya tubi ol erdan baslanadı hám Joqarı Duden sarqıraması da bul yonalishda boylap jaylasqan. Jer astı bólegi Biyikli karst oramasidan baslanǵan (turkcha: Bıyıklı), bulaqlar qasında jaylasqan bolıp, tasqın dáwirinde bul orında suw aǵımı 30 m³/s ga jetiwi múmkin. Keyinirek, dárya varsak (turkcha: varsak) tereńliginen shıǵıp keyin aǵıs taǵı er astına túsip, ol jerde 3 km aǵıp ótti hám Dyudenboshida taǵı suw maydanına shıqtı. 13 kilometr tómende Tómen Dyuden sarqıraması jaylasqan bolıp, ol jerde suw 40, etrlik biyiklikten tuwrıdan-tuwrı Orta Jer teńizine túsedi.

## Turizm
Sarqıramaǵa sayaxatlar shólkemlestiriledi. Joqarı sarqıramadaǵı baqqa kiriw pullıq, tómengi sarqıramadaǵı baqqa kiriw biypul. Baǵlar sulıwlı panoramalardı tamasha qılıw ushın jaylar, sonıń menen birge, restoran hám kafelar menen shólkemlestirilgen. Joqarı sarqıramanıń eski karst kanalı úńgirler formasında jaratılǵan. Quyash hám tómengi sarqıramanıń suw suspenziyasi kúnniń málim waqıtlarında oq jay payda etedi. Tómengi sarqıramanıń eń jaqsı kórinisi teńizden ashıladı, turistlik kemeler Antalyanıń eski qalasındaǵı porttan jóneydi. 2015-jıl gúzde tómengi sarqıramanı keshki payıt tamasha qılıw imkaniyatın beriwshi jaqtılandırǵıshlar ornatılǵan.

## Fotogalereya

Súwret:DüdenWaterfalls01.jpg
Súwret:DüdenWaterfalls03.jpg
Súwret:DüdenWaterfalls04.jpg
Súwret:DüdenWaterfalls07.jpg
Súwret:DüdenWaterfalls10.jpg
Súwret:DüdenWaterfalls05.jpg
Súwret:DüdenWaterfalls13.jpg
Súwret:DüdenWaterfalls 12.jpg
Súwret:DüdenWaterfalls16.jpg


## Derekler

* Antaliya hám sarqıramalar
Marjorie Jackson-Nelson

**Marjorie Jackson-Nelson** (ing: Marjorie Jackson-Nelson; (1931-jıl 13-sentyabr) —Avstraliyalıq jeńil atletikashı hám siyasatshı. 1952-jılgi jazǵı Olimpiada oyınlarınıń eki márte chempionı, Britaniya imperiyasi hám Óz ara doslıq oyınlarınıń jeti márte chempionı. Keyinirek ol siyasatshı boldı, 2001-2007-jıllarda Qubla Avstraliya gubernatori bolǵan.

## Ómirbayanı
Marjorie Jackson 1931-jılda Koffs Harborda tuwılǵan. 1949-jılda ol 100 hám 200 metrge juwırıwda tórt márte Olimpiada chempionı Pánni Blankers-Kunni jeńiliske ushıraǵan etdi. 1950-yilgi Britaniya imperiyasi oyınlarında Jekson tórtew aralıqtı, atap aytqanda, Avstraliya jámááti menen eki estafetada jeńimpaz shıqtı.

1952-jılda Xelsinkida bolıp ótken Jazǵı Olimpiada oyınlarında Jekson 100 m aralıqtı 11, 5 s hám 200 m aralıqtı basıp ótip, 23, 73 hám 23, 59 s menen eki jáhán rekordini ornatdı. Jekson birinshi Avstraliyalıq jeńil atletika chempionına aylandı.

Keyinirek 1952-jılda Jekson 100 m aralıqta óz rekordini bir sekundqa jaqsıladi. 1954-jılda Britaniya imperiyasi oyınlarında Jekson-Nelson ush aralıqtı basıp ótti.

Jackson 1953-jıl velosipedshi Peter Nelsonga turmısqa shıqtı. Ol 1977-jılda leykemiyadan opat etdi, sonnan keyin Marjori leykemiya izertlew fondini quradı.

Jackson-Nelson 2000-jılda Sidneyda bolıp ótken Jazǵı Olimpiada oyınlarınıń ashılıw dástúrinde Olimpiada bayraǵıniń segiz dana bayraqdorlaridan biri edi. Ol 2001-2007-jıllarda Qubla Avstraliya gubernatori bolǵan.

1953-jılda Jackson Britaniya imperiyasining ordeni aǵzası boldı. 1985-jılda ol Avstraliya sport dańq hám ataq zalı. 2001-jılda ol Avstraliya ordeniniń joldası boldı. 2002-jılda xanzada Yelizaveta II Jekson-Nelsonni viktoriya Korollıǵılıq ordeni komandiri ataǵı menen táǵdirladi.

## Derekler
Grid qız

Grid qızlar (inglis: Grid girls — Grid qızlar; sonıń menen birge, inglis: Race queen —Báyge Malikasi — avtopoyga Malikalari; pit qızları) — mototsikl hám avtopoygalarda ushqıshlardı baslanǵısh pozitsiyalariga júrgizetuǵın qızlar («panjaralar», inglis: grid), básekishiler ústinen quyash qasnaqların ustap turıwadı, sıylıqlardı usınıwadı hám jaysha hár qıylı mototsikl hám avtoshoularni sırtqı kórinisi menen bezab turıwadı.

Grid qızlardıń tariyxı 1969 -jılda Yaponiyada, model Rosa Ogava Cosmo Oil neft kompaniyasınıń júzine aylanǵanında baslanǵan. Sondan berli grid qızları Yaponiyada rásmiy kásip bolıp, miynet nızamshılıǵına kiritilgen.

2015-jılda Monako Gran-prisida Monako avtomobil klubı prezidenti Mishel Berli ǵayratı menen gridli qızlar ornına, tar futbolka kiygan jigitler start tórinde tap sonday wazıypalardı orınlawdı. Biraq, bul ǵayrat qollap -quwatlanmadi.

2015-jıldan beri shıdamlılıq báygeleri boyınsha jáhán chempionati grid qızlarıdan waz keship, jas hayallarǵa shıraylı fon roli berilgende, bul tek er adamlar sportı retinde avto hám mototsikl báygesi stereotipin bekkemlewge járdem berdi.

Formula 1 de, 2018-jılgi máwsimnen baslap, olar grid qızlarıdan waz keshiwdi, sebebi «boshlang'ich torda grid qızlardıń bar ekenligi biziń sport ideyamızǵa tuwrı kelmeydi hám zamanagóy social normalarǵa qarsı keledi». Baslanǵısh tor daǵı qızlar ornına, nomerler balalar tárepinen saqlanadı. Keyinirek málim bolıwısha, ǵayrat Liberty Media prezidentiniń zayıpı Sharon Maffeyga tiyisli. Biraq, 2019 -jılgi Monako Gran-prisida grid qızları baslanǵısh torǵa qaytıwdı. Keyinirek olar 2020 -jılgi Gollandiya Gran-prisida da qatnasıwları málim boldı, biraq Gran-pri COVID-19 pandemiyası sebepli biykar etilgen.

## Derekler
Orazaq Bekbawlov

**Bekbawlov Orazaq (1929-1993)** – jazıwshı, tilshi hám ádebiyatshı alım.

## Ómiri hám miynet jolı
O.Bekbawlov 1929-jılı Qıpshaq rayonı Nazarxan awılında tuwılǵan.

1952-jılı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutın tamamladı, soń mektep direktorı bolıp isledi.

1951-1955-jılları Respublikalıq muǵallimlerdiń bilimin jetilistiriw institutında, 1956-1960-jılları Nókis qalalıq mekteplerinde muǵallim, al 1960-jıldan baslap N.Náwqaraev atındaǵı Tariyx, til hám ádebiyat institutında aǵa ilimiy xızmetker bolıp isledi.

O.Bekbawlov 1967-jılı qaraqalpaq tiliniń dialektologiyası boyınsha kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı.

O.Bekbawlov 1970-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
O.Bekbawlovtıń ádebiy dóretiwshiliginde «Taras Aralda» (1964), «Beruniy» (1977), «Vladimir Karakalpakov» (1990) sıyaqlı roman hám povestleri belgili orın tutadı.

## Sıylıqları
O.Bekbawlovqa «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri» húrmetli ataǵı berilgen (1979).

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары ( библиографиялық мағлыўмат ) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. -240 бет .

## Derekler
Bazargúl Bekniyazova

**Bekniyazova Bazargúl** *([[1916]]-[[1995]])* — qaraqalpaq jazıwshısı.

## Ómiri hám miynet jolı
Bazargúl Bekniyazova 1919-jılı 15-aprelde Shımbay qalasında tuwılǵan.

Ol Tórtkúlde rus tili boyınsha muǵallimler tayarlaytuǵın kurslarda oqıǵan, jumısshı fakultetin pitkergen, 1938-jıldan baslap Xojeli qalasında muǵallim bolıp isleydi.

1945-1949-jılları Qaraqalpaq mámleketlik institutında oqıp, pitkerip shıǵadı.

1945-1949-jıllar aralıǵında Nókis medicinalıq uchilishesinde oqıtıwshı, 1961-1967-jılları respublikalıq kitapxanada hám 1967-1972-jılları Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyasınıń Qaraqalpaqstan filialında jumıs isledi.

Onıń dáslepki shıǵarmaları 30-jıllardıń aqırlarında járiyalana basladı.

B.Bekniyazova 1957-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası. 

## Dóretiwshiligi
B.Bekniyazovanıń dáslepki toplamı «Máńgi quyash» 1957-jılı baspadan shıqtı. Soń «Qızlar táǵdiri» povesti 1964-jılı jarıq kórdi.

1976-jılı shıǵarmalarınıń jıynaǵı «Qızlar» degen at penen járiyalandı.

## Sıylıqları
Ol Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Húrmet jarlıǵı menen sıylıqlanǵan.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялық мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. -240 бет .

## Derekler
Suwda qalaq oynaw

**Suwda qalaq oynaw** – balalar oyını. 
## Oynaw tártibi hám shártleri
Bul oyın suwda oynaladı, oyında balalar toparǵa bólinbeydi. Balalar ózleriniń ishinen bir oyınshını bas qalaq alatuǵın oyınshı etip saylaydı. Bas qalaq alıwshı oyınshı qalǵan balalardı quwıp, qolın basına tiygiase, qolın tiygizgen bala menen ekew bolıp qalǵanlardı quwadı. Oyın barlıq oyınshılardıń baslarınan qalaq alıp bolǵansha dawam etedi. Oyın waqtında oyınshılarǵa suwdan shıǵıp ketiw qadaǵan etiledi.

## Ádebiyatlar
* Миллий балалар ойынлары / Пердебай Шылманов -Нөкис .: «Қарақалпақстан» баспасы , 1996. -36 бет .

## Derekler
Kóz baylaǵısh

**Kóz baylaǵısh** – balalar oyını. 
## Oyınnıń maqseti
Balalardıń esitiw sezgirligin rawajlandırıw hám de hár qanday jaǵdayda da óz háreketlerin ayqınlastırıwǵa úyretedi.
## Oyınnıń barısı
Bir balanıń kózi oramal menen baylanadı. Kózi baylanǵan bala ortada turadı. Balalar:
*-	Lala neńiz joǵaldı? – dep soraydı.
*-	Kózi baylanǵan bala:
*-	Oyınshıǵım deydi.
*-	Balalar:
*-	Men taptım, men taptım dep hár tárepke qashadı. Kózi baylanǵan bala bolsa, dawıs shıqqan jaqlarǵa qolın sozıp balalardı uslawǵa háreket etedi. 
*- Uslanǵan bala oyınnan shıǵadı yamasa onıń kózin baylaydı.
## Oyın qaǵıydası
*1.	Oyındı zalda, maydanshada, zatlardan uzaǵıraq jerde oynaw múmkin. Oyınǵa 10-15 bala qatnasadı.
*2.	Kózi baylanǵan bala kózin ashpawı kerek.
*3.	Qolı tiygen oyınshı dárriw toqtawı kerek.
*4.	Hár tárepke qashıp, juwırıp júrgen balalar bir-birin iytermey hám tez juwırmawları kerek.
## Ádebiyatlar
* Миллий балалар ойынлары / Пердебай Шылманов -Нөкис .: «Қарақалпақстан» баспасы , 1996. -36 бет .

## Derekler