Qanaatlanıw

**Qanaatlanıw** — bul baxıttıń ortasha forması bolıp, adamnıń házirgi ómirlik jaǵdayı hám ómirindegi islerdiń házirgi hal-jaǵdayı menen qanaatlanǵan bolıwı yamasa emociyası. Eger adam qanaatlansa, ol óz jaǵdayı hám ómirindegi elementlerdiń jaylasıwı menen ishki tınıshlıqta boladı. Keń tarqalǵan pikirge qarama-qarsı, jaǵdayǵa qaramastan, isler adam kútkenindey bolıp atırǵanına yamasa joǵına qaramastan, adam óz ómiri menen qanaatlanıwı múmkin.

Qanaatlanıw sóziniń túbiri latın tilindegi «contentus» sózinen kelip shıqqan, ol «birge uslanǵan» yamasa «pútin, tutas» degendi ańlatadı. Dáslep «contentus» keseler, shelekler yamasa bochkalar sıyaqlı ıdıslardı táriyiplew ushın qollanılǵan. Keyinirek, bul sóz adamǵa tásir etetuǵın nársege aylandı, ol ózinen basqa qálewleri joq, hesh nársege mútáj bolmaǵan adamdı táriyipleydi.

## Ulıwma

Dao Te Cing miynetinde adamnıń Dao dep atalatuǵın dáslepki sana halatınan rawajlanıwı usınday túrde túsindiriledi: «Dao joǵalǵanda, jaqsılıq payda boladı. Jaqsılıq joǵalǵanda, moral bar...». Moral — bul jaqsılıq penen jamanlıq arasındaǵı intellektual ayırmashılıqtı ajıratıw. «Házirgi máwritte» jasaw arqalı qanaatlanıwǵa erisiwge boladı degen isenim bar, bul jaqsı menen jamandı ayırıw processin toqtatıw usılın kórsetedi. Degen menen, házirgi máwritler menen jasawǵa umtılıw qıyın, sebebi adamnıń dıqqatı tek seziw stimulları menen ǵana emes, al olardı sanasız yamasa sanalı túrde oylawǵa májbúrleytuǵın psixologiyalıq processler menen de alaǵada boladı. Bul oylaw processi estelikler menen baylanıslı; sonlıqtan, házirgi waqıtta qalıwǵa háreket etiw awır, sebebi esteliklerden, ásirese baxıtsız esteliklerden qutılıw ushın sanasız gúres bar.

Qanaatlanıwdı kózqaras retinde qáliplestiriw — adamnıń onı óz ómirinde alıwınıń basqa usılı. Minnetdarlıqtı ámelde qollanıw — qanaatlanıwdıń kózqaras retinde ne ekenin túsiniwdiń basqa usılı. Usı tárepten qaraǵanda, qanaatlanıw jetiskenlik emes, al adam qálegen waqıtta qabıl ete alatuǵın kózqaras. Amerikalı filosof Robert Bryus Raup «Ózine iseniw: Adam minez-qulqınıń tiykarı» (1925) degen kitap jazdı, onda ol adamnıń ózine iseniwge (yaǵnıy ishki tınıshlıqqa) bolǵan mútájligi adam minez-qulqınıń jasırın bulaǵı ekenin tastıyıqladı. Raup bunı óziniń pedagogikalıq teoriyasınıń tiykarına aylandırdı, onı keyinirek 1930-jıllardaǵı Amerika bilimlendiriw sistemasın sınǵa alıwda qollandı. Házirgi jámiyet kontekstinde, kóp ólshemli demalıs mádeniyatı adamnıń óziniń qızǵın sırtqı iskerliklerin qoyıp, óziniń tiykarǵı qanaatlanıw halatına qaytıw umtılısın kórsetedi.

### Qanaatlanıw hám pozitiv psixologiya

Kóp táreplerden qanaatlanıw túsinigi baxıt hám qanaat túsinigi menen tıǵız baylanıslı bolıwı múmkin. Pozitiv psixologiyada, sociallıq taraw ilimpazları jaqsı ómir súriwge ne tásir etetuǵının, yamasa adamlardıń unamlı kewil-xoshınıń hám ómirine ulıwma qanaatlanıwınıń artıwına ne alıp keletuǵının izertleydi. Pozitiv psixologiyada baxıt eki tárepleme anıqlanadı, ol tolıǵı menen subektiv abadanlıq dep ataladı. Adamda qanshelli unamlı emociya (unamlı tásir) unamsız emociyaǵa (unamsız tásir) qaraǵanda bar ekeni hám adamnıń óz ómirin ulıwma qalay kóretuǵını (ulıwma qanaatlanıw) — bul baxıttı anıqlaw ushın pozitiv psixologiyada beriletuǵın sorawlar. Qanaatlanıw adamnıń óz ómirine qanaatlanıw dárejesi (global qanaatlanıw) menen tıǵız baylanıslı.

2014-jılǵı «Lucky Go Happy: Make Happiness Happen!» kitabında Pol van der Merve uzaq waqıt dawamında qanaatlanǵan bolıw qısqa waqıt dawamında qattı quwanıshlı bolıwǵa qaraǵanda kóbirek baxıt alıp keliwi múmkin ekenin kórsetiw ushın arnawlı diagramma qollanadı.

Vengr shayırı Daniel Berjeni kózqarası boyınsha qanaatlanıw baylıqtan emes, al ana tábiyat hám jaqın adamlarıńnan keliwi múmkin. Onıń pikirinshe, tek jarlı, biraq biyǵam jumısshı ǵana haqıyqıy qanaatlanǵan bola aladı, sonlıqtan ol onı jumıs-ómir balansı hám ornalasıw sezimi menen teńlestiredi. Onıń usı atamadaǵı qosıǵında, bul jaǵday «Megelégedés» retinde súwretlengen.

Pozitiv psixologiya adamlardıń baxıtlı bolıwına hám rawajlanıwına neniń úles qosatuǵının izertlewdi júdá áhmiyetli dep tabadı hám adamlardıń qalay isleytuǵını hám beyimlesetuǵınına dıqqat qaratıwdı, ulıwma psixologiya tarawına qaraǵanda adam tulǵalarında ne nárse qáte bolatuǵınına yamasa patologiyalıq ekenine kóbirek dıqqat qaratıwǵa qaraǵanda sonday áhmiyetli dep tabadı. Pozitiv psixologiyanıń roli adamnıń ómiriniń kóp táreplerine úlken tásir etiwi múmkin. Adamlar úlken beyimlesiw uqıplılıǵına iye, biz ómirde júz beriwi múmkin bolǵan jaqsı da, jaman da nárselerge beyimlese alamız. Ádette ómirde, jaǵdaylar adamnıń kewil-xoshına uzaq múddetli tásir kórsetpeydi.

### Izertlewde baxıtqa tásir etiwshi ózgeriwshiler

#### Qanaatlanıwshı hám maksimallastırıwshı
Bular adamlardıń tańlaw usılların anıqlaytuǵın eki túsinik. Qanaatshıl — bul kriteriyalar orınlanǵannan keyin sheshim qabıl etetuǵın adam, al maksimallastırıwshı, basqa tárepten, hárbir múmkin bolǵan variant izertlenbegenshe sheshim qabıl etpeydi.

#### Genler
Qanaatlanıw hám genler arasında baylanıs bar ekenin kórsetetuǵın dáliller bar. Veyss hám basqalar (2008) tárepinen islengen izertlewde olar genetikanıń adamnıń ulıwma abadanlıǵına tásir etetuǵın faktor bolıwı múmkin ekenin anıqladı. Anıǵıraq aytqanda, genler abadanlıq hám baxıtqa tásir etetuǵın faktorlar qatlamı ishinde bolıp kórinedi. Izertlew genlerdiń jeke ózgeshelikler hám baxıt ózgeshelikleri arasında unamlı baylanısı bar ekenin kórsetti, psixopatiyadaǵı komorbidlik baylanısına uqsas.

Macunaga hám onıń kásiplesleriniń (2018) jaqında alıp barǵan izertlewinde, ayırım gen receptorları adamnıń baxıtın qabıllawında rol oynaytuǵını anıqlanǵan, sebebi olar emocional qayta islew hám ishteydi retlew, ózin hám basqalardı bahalaw hám yad sıyaqlı basqa da fiziologiyalıq processlerge tikkeley tásir etedi.

#### Jeke ózgeshelik
Faktor analizi arqalı tulǵa bes faktor modeli boyınsha tarıltıwǵa boladı, ol miyras jeke ózgeshelik belgileriniń bes aspekti bar ekenin kórsetedi: tájiriybege ashıqlıq, insaplılıq, ekstraversiya, jaǵımlılıq hám nevrotizm. Izertlew jeke ózgesheliktiń 50% násillik ekenin kórsetken, biraq bárqulla emes. Adamnıń baxıt dárejesi yamasa qabıllawı, yamasa onıń subektiv abadanlıǵı, jeke ózgeshelik belgileri menen baylanıslı ekenin kórsetken. Baxıt penen baylanıslı jeke ózgesheliktiń eki aspekti bar. Ekstraversiya hám baxıt arasında kúshli baylanıs bar, yaǵnıy adam qanshelli ekstravert bolsa (yamasa minez-qulıq kórsetse), ol sonshelli baxıtlı bolıwı múmkin.  Baxıt penen kúshli baylanısı bar jeke ózgesheliktiń ekinshi aspekti - nevrotizmge genetikalıq beyimlilik. Adam qanshelli nevrotik (emocional turaqsız) bolsa, ol sonshelli baxıtsız bolıwı múmkin.

Unamlı emociyanı bahalawdıń rawajlanıwı, jáne PEACE (tınıshlıq) dep te belgili, boyınsha izertlewde qanaatlanıwdıń joqarı dárejeleri materializm hám nápsige bolǵan mútájliktiń tómen dárejeleri menen baylanıslı ekeni anıqlandı.

#### Maqsetke umtılıw
Ózi ushın áhmiyetli hám óz jeke ózgesheligi menen sáykes keletuǵın maqsetlerge erisiw isenimlilik hám sheberlik sezimlerin oyatadı. Júdá ańsat ta, júdá qıyın da emes, al optimal qıyın maqsetlerdi belgilew áhmiyetli. Maqsetlerden qashıwǵa energiya jumsaw baxıttıń azayıwına úles qosadı, sonday-aq adamdı óz maqsetlerine erisiwden toqtatadı, bunı túsiniw júdá intuitiv bolıwı múmkin.

#### Aqsha
Kóplegen adamlar aqshanı baxıt penen tıǵız baylanıstıradı hám bay bolıw olardı baxıtlıraq etiwge úlken úles qosadı dep esaplaydı, hám Amerika jámiyeti bul ósip baratırǵan materializmdi sáwlelendiredi. Baylıq ayırım unamlı nátiyjeler menen baylanıslı bolsa da, (mısalı birdey jınayat ushın jeńilirek qamaq jazası, jaqsıraq densawlıq hám balalar óliminiń tómenligi) hám ayırım jaǵdaylarda bufer retinde xızmet ete alsa da, aldın aytıp ótilgenindey, aqsha hám baxıt arasındaǵı ulıwma baylanıs júdá tómen.

Degen menen, tiykarǵı mútájlikler qanaatlandırılatuǵın tómen shegaradan tısqarı, aqshanıń baxıtqa tásiri júdá kishi. Sonday-aq, tabıs paydasınıń azayıwı (DMUI) koncepciyası da bar, ol belgili bir tabıs dárejesine erisilgennen keyin aqshanıń baxıtqa tásiri joq ekenin hám baylıq hám baxıttı qıysıq sızıqlı baylanısqa iye sıpatında kórsetedi. Jámiyettiń aqsha hám baxıt arasındaǵı baylanıs haqqındaǵı bul keń tarqalǵan qáte túsinigi adamlardı basqa dereklerden keletuǵın qanaatlanıw hám baxıt ómiriniń ornına tabıstı quwıw jolına baǵdarlaydı.

Haqıyqatında da, adam óziniń tiykarǵı mútájliklerin qanaatlandırǵanda hám artıǵıraq nársege iye bolǵanda, baxıttı basınan keshiriw ushın ayırımın jumsaw yamasa beriw waqtı keledi. Sebebi baxıt haqıyqatında da adamnıń energiyasınıń kiriw-shıǵıw aylanıs jaǵdayı. Aqshanı qollanıw yamasa beriw adamnıń turmıslıq jaǵdayınıń shıǵıwınıń kórinisi. Kóbirek baxıt alıp keledi degen isenim menen tek aqsha jıynawǵa háreket etiw qarama-qarsı nátiyjege alıp keliwi múmkin, eger tek qural — yaǵnıy baxıt ushın aqsha izlew — bayqawsız maqsetke aylanıp ketedi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__