open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Intizar

**Intizar** — kútilip atırǵan waqıyanı oylaw yamasa kútiwden lázzetleniw yamasa mazasızlıqtı óz ishine alatuǵın emociya. Intizarlıq emociyalarına qorqınısh, mazasızlıq, qozıw, úmit hám isenim kiredi. Kútilgen waqıya júz bermese, bul kewli qalıwǵa (unamlı waqıya ushın) yamasa jeńillikke (unamsız waqıya ushın) alıp keledi.

## Qorǵanıw mexanizmi retinde
Robin Skinner intizardı «haqıyqıy stress penen gúresiwdiń jetilisken usılları»nıń biri dep esaplaǵan.... Siz qanday da bir qıyın máseleniń qanday bolatuǵının aldınnan boljaw hám onıń menen qalay gúresetuǵınıńızǵa tayarlanıw arqalı onıń stresin azaytasız». «Jetilisken qorǵanıwlardıń (sublimaciya, intizar) qollanılıwı jas ósken sayın artıwǵa beyim ekeni» tuwralı dáliller bar, degen menen unamsız waqıyalardı intizar kútiwdiń ózi jas ósken sayın tómenlewge beyim.

## Qálew
Intizar «jınıslıq qumarlıqtıń oraylıq ingredienti» retinde súwretlengen. «Jınıslıq qatnastıń tiykarǵı kognitivlik komponenti bar — qálew ushın eń áhmiyetli element — unamlı intizar». Lázzetli intizardıń bir atı — qozıw.

Keńirek aytqanda, intizar kúndelikli ómirdegi oraylıq motivaciyalawshı kúsh — «keleshekti qıyal menen intizar kútiwdiń yamasa ol tuwralı boljawdıń normal procesi». Ómirden lázzet alıw ushın, «waqıtqa birnárse islewdiń perspektivalı quralı retinde iseniw kerek; intizar menen keyinge qaldırıwdıń awırtıwın hám lázzetin kótere alıw kerek».

## Muzıkada
Muzıkada intizarlıqtı túsindiretuǵın bir neshe teoriyalar bar. Eki kórnekli teoriya — Cheyzdiń nevrologiyalıq teoriyaları bolıp, olar kútiwdi qáliplestiriwdi hám intizarlıqtı tuwma nevrologiyalıq pát evolyuciyasına (pát/ırǵaq/garmoniya kommunikaciya juwabınıń kútiliwi retinde Darvin tańlawı) hám akkord izbe-izligin sheber qollanıwǵa (kútiwler E, A, B7 menen orınlanǵanǵa shekem V7-ni uslap turıw yamasa kvintalar dóńgelegindegi variaciyalar menen belgili Am/D7/G qızıqtırıw-qanaatlandırıw izbe-izligi) baylanıstıradı.

Ekinshi keńnen qabıllanǵan teoriya — Guronnıń «ITPRA» 5 modulli kútiw teoriyası, bunda aldıńǵı qıyaldaǵı kernew waqıyanıń baslanıwına/gorizontına urıladı, boljaw hám reakciya juwap sistemasında terbeledi (gezeklesip) hám bahalaw keri baylanısına alıp keledi.

Global kózqarastan alǵanda, dúnya júzinde mıńlaǵan hár qıylı gamma túrleri bar bolsa da, sol gammanıń tonikasına (mısalı, major shkalası, tonallıǵı hám Do major tonikasındaǵı Do) qaytıwda ulıwma adamzatlıq qanaatlanıw sezimi bar.

Muzıka hám emociya temasınıń keńirek kontekstinde, Djuslin hám Vestfyelldiń BRECVEM modeli jetinshi element retinde Muzıkalıq kútiwdi óz ishine aladı.

Texnikalıq jaqtan, intizar sonday-aq arnawlı akkordlıq emes ton túrine de tiyisli.

*Eskertiw: Bul bólim muzıkada intizar oyın yamasa sezimin payda etiw procesine tiyisli. «Intizar» sózi bar qosıq atamaları ushın Intizar (kóp mánisli) betine qarań.*

## Fenomenologiyada
Fenomenologiyalıq filosof Edmund Gusserl ushın intizar adam háreketiniń zárúrli ózgesheligi bolıp tabıladı. «Hárbir hárekette biz maqsetti aldınnan, belgisiz mánistegi «bos» intizar formasında bilemiz... hám biz háreketimiz arqalı onı basqıshpa-basqısh anıq ámelge asırıwǵa umtılamız».

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Armutlu (Refahiye)

**Armutlu** — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Refahiye rayonına qaraslı awıl. Xalıq sanı 2022-jılda 18 adamdı quraǵan.

## Derekler
Liz Adams

**Elizabet «Liz» Adams** — amerikalı ataqlı «Dallas» teleserialınıń sońǵı máwsimlerinde payda bolǵan qıyaldaǵı qaharman, onı 1990-jıldan 1991-jılǵa shekem aktrisa Barbara Stok oynaǵan. Ol birinshi ret 13-máwsimniń «Sautfork toyındaǵı ǵarǵıs» atlı epizodında kórindi hám sońǵı máwsim dawamında serialda qaldı.

## Syujet sızıqları
Liz Dallasqa Bobbi Yuingtiń eski dostı retinde keledi hám Kliff Barns penen ushırasadı. Lizdiń jaqında qaytıs bolǵan inisi oǵan neft kompaniyasın qaldırǵan hám ol onı satqısı keledi. Kliff onı Dallasta qalıwǵa kóndiriwge háreket etedi hám onı VestStar basshısı Karter MakKey menen ushırasıwǵa alıp baradı. Liz hám Karter bir-birin dárriw tanıydı hám Liz Kliffke Karterdi Nyu-Yorkte jasaǵan waqtında biletuǵının, biraq onıń atı Karter MakKey bolmaǵanın aytadı. Keyinirek, MakKey hám Liz ekewi de Dallasta bolǵanlıqtan, ótmishti talqılamawǵa óz-ara kelisedi. Liz hám Karterdiń Djonni Danser atı menen belgili qáwipli jınayatshını tanıǵanı belgili boladı. Liz negizi agent bolǵan hám onı uslaw ushın onıń súyiklisi bolıp oynaǵan. Lizge onıń burınǵı jumıs beriwshisi jobasın dawam etiwge basım ótkeredi. Liz boysınadı, biraq Djonni óltiriledi hám Liz, Karter hám Kliff gúmanlanıwshılarǵa aylanadı. Karter qamaqqa alınıp, Djonnidi óltiriwde ayıplanǵanda, Kliff Djonnidi ózin-ózi qorǵaw ushın óltirgenin moyınlaydı. Keyinirek, Liz óziniń neft kompaniyasın Kliffke Vashingtondaǵı Energiya carı lawazımın alıp beriw ornına J.R. Yuingke satadı. Biraq, Kliff bunı bilgennen keyin ol Liz benen ajırasadı hám ol Dallastan joǵalıp ketedi.

## Qızıqlı derek
Barbara Stok burın «Dallas»ta 5-máwsimde 2 epizodta Xezer Uilson rolinde oynaǵan.

## Derekler

## Ádebiyatlar

* 

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
On Eki-Bel (Nawqat rayonı)

**On Eki-Bel** — Qırǵızstannıń Osh wálayatı Nawqat rayonındaǵı awıl. On Eki-Bel awıl okrugı quramına kiredi.

## Xalqı
2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına bola, aymaq xalqı 3 720 adamdı quraydı.

## Derekler
Nayman (Nawqat rayonı)

**Nayman** — Qırǵızstannıń Osh wálayatı Nawqat rayonındaǵı awıl (1962-jıldan 2012-jılǵa shekem qala statusında bolǵan). Nayman awıl okrugı quramına kiredi. Teńiz qáddinen 1200 m biyiklikte jaylasqan. Rayon orayı Nawqat qalasınan 30 km batısta jaylasqan. Qızılqıya temir jol stanciyasınan 30 km uzaqlıqta jaylasqan. 1965-jılı shólkemlestirilgen. Sanaat kárxanaları qatarına Nayman gewish zavodı, «Tolqın» akcionerlik jámiyeti, «Ullı-Taw» juwapkershiligi sheklengen jámiyeti kiredi. 2 orta bilimlendiriw mákemesi, kitapxana, 3 baqsha, 2 emlewxana, poliklinika hám emlewxana bar. Onda turmıslıq xızmet kórsetiw shaqapshaları, sawda dúkanları, restoranlar, bazarlar bar.

## Xalqı
2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına bola, aymaq xalqı 1 754 adamdı quraydı, tiykarınan, qırǵızlar (81,8%), orıs, ózbek hám basqa millet wákilleri de jasaydı.

## Derekler
Ullı-Taw (Nawqat rayonı)

**Ullı-Taw** — Qırǵızstannıń Osh wálayatı Nawqat rayonındaǵı awıl. Nayman awıl okrugı quramına kiredi.

## Xalqı
Xalqı — 319 adam.

## Derekler
Ayrıbaz

**Ayrıbaz** — Qırǵızstannıń Batken wálayatı Qadamjay rayonındaǵı awıl. Awıl Ayrıbaz awıl okrugına qaraydı.

## Xalqı
2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına bola, aymaq xalqı 5 310 adamdı quraydı.

## Derekler
Qos-Tóbe (Qadamjay rayonı)

**Qos-Tóbe** — Qırǵızstannıń Batken wálayatı Qadamjay rayonındaǵı awıl. Awıl Orazbekov awıl okrugına qaraydı.

## Xalqı
Xalqı — 1 478 adam.

## Derekler
Jańa jıl shırshası

**Jańa jıl shırshaları** — Rojdestvo bayramı múnásibeti menen kórsetiletuǵın shırshalarga uqsas bezetilgen shırshalar. Olardı jańa jıl bayramınan keyin (dástúr boyınsha 6-yanvardaǵı Epifaniyaǵa shekem) shırsha qaldırıw ámeliyatı menen aljastırıwǵa bolmaydı. Jańa jıl shırshaları hár túrli mádeniyat hám xalıqlarda, tiykarınan, burınǵı Sovet Awqamı, burınǵı Yugoslaviya, Albaniya, Túrkiya, Qıtay hám Vyetnamda kóp tarqalǵan.

## Rus hám túrk dástúrleri
Rossiya hám Túrkiya jańa jıl shırshaları shırshalar ushın paydalanılatuǵın sortlar menen birdey, biraq shırsha eń ádettegi túri bolıp esaplanadı. Dekoraciyalar Rojdestvo shırshaları menen birdey; biraq rus usılındaǵı Jańa jıl shırshası pútkilley dúnyalıq bolıp, onıń bezeklerinde diniy belgiler joq. Rossiya hám Túrkiya Arqa Amerika xalıqları Rojdestvodan keyin, bahalar keskin túsip ketken waqıtta shırsha satıp alsa da, kópshilik óz shırshaların satıp alıw ushın Rojdestvodan keyin kútpeydi.

### Sovet Jańa jıl shırshasınıń tariyxı
Rojdestvo bayramı ushın «Yolka» (kirill.: Ёлка)nı ornatıw hám bezew dástúrleri XVII ásirge, Birinshi Pyotr Evropaǵa sayaxatları nátiyjesinde ámeliyattı alıp kirgen dáwirge tuwrı keledi. Pyotr 1699-jılı jańa jıldı 1-sentyabr ornına 1-yanvarda belgilewdi hám «qaraǵay, arsha shaqaları hám terekler tiykarǵı kóshelerde jaylar hám dárwazalardı bezew ushın qollanılıwın» párman etti. Biraq, Imperator Rossiyasında 1916-jıldan baslap sinod tárepinen Germaniyada (Birinshi jáhán urısı dáwirinde Rossiyanıń dushpanı) payda bolǵan dástúr sıpatında shırsha qadaǵan etilgen.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Rossiya jańa jıl shırshaları haqqında «New Statesman» maqalası
* Tếttıń simvolı
Jańa jıl kúni

Grigorian kalendarında **Jana jıl kúni** — kalendar jılınıń birinshi kúni, 1-yanvar. Grigorian hám Yulian kalendarları sıyaqlı kópshilik quyash kalendarları jıldı arqa qısqı quyash turıwınan yamasa oǵan jaqın jerden baslaydı. Bunnan tısqarı, Ay-quyash yamasa Ay kalendarına ámel etetuǵın mádeniyat hám dinler ózleriniń Ay Jańa jılın Quyash jılına salıstırǵanda hár qıylı waqıtlarda belgileydi.

Xristianlıqtan aldınǵı Rimde Yulian kalendarı boyınsha kún dárwazalar hám baslanıwlar qudayı Yanusqa baǵıshlanǵan, yanvar da onıń atı menen atalǵan. Rim dáwirinen XVIII ásirdiń ortalarına shekem xristian Evropanıń hár túrli bólimlerinde 25-dekabr, 1-mart, 25-mart hám kóshpeli Pasxa bayramında hár túrli basqıshlarda jańa jıl bayramı belgilengen.

Házirgi kúnde kópshilik mámleketler ózleriniń puqaralıq kalendarı sıpatında Grigorian kalendarınan paydalanıp atırǵan házirgi kúnde Grigorian kalendarı boyınsha 1-yanvar dúnyadaǵı eń kóp belgilenetuǵın bayramlardan biri bolıp, hárbir saat poyasında jańa jıl baslanıwı menen Jańa jıl keshesi yarım aqshamda kóbinese feyerverkler menen belgilenedi. Jáhándegi basqa jańa jıl dástúrlerine jańa jıl qararı qabıl etiw, dos hám tuwısqanlardı shaqırıw sıyaqlılar kiredi.

## Tariyxı
Áyyemgi Vavilon kalendarı ay-quyash kalendarı bolǵan hám biziń eramızǵa shekemgi 2000-jıllarda báhár bayramı hám jańa jıldı mart ayınıń teńlesiw waqtında, Nisan ayında ótkerile baslaǵan. Dáslepki Rim kalendarında jıldıń birinshi kúni sıpatında 1-mart belgilengen. Kalendarda mart ayınan baslanatuǵın 10 ay bar edi. Jańa jıldıń bir waqıtları mart ayınan baslanǵanlıǵı aylardıń ayırım atamalarında elege shekem óz kórinisin tapqan. Sentyabrden dekabrge shekem, Grigorian kalendarınıń toǵızınshıdan on ekinshi aylarına shekem, dáslep jetinshiden onınshıǵa shekem dep belgilengen. (Septem — latınsha «jeti»; octo — «segiz»; novem — «toǵız» hám decem — «on») Rim mifologiyası, ádette, olardıń ekinshi patshası Numanı jaǵa eki ay — Ianuariy hám Februariydiń shólkemlestiriliwi menen baylanıstıradı. Olar dáslep jıl aqırında qoyılǵan, biraq bir waqıtları onıń ornına dáslepki eki ay esaplanatuǵın boldı.

Yanvar kalendası (latınsha: Kalendae Ianuariae), yanvar ayınıń baslanıwı, biziń eramızǵa shekemgi 153-jılı Ispaniyada ekinshi Celtiberiya urısın baslaǵan kóterilis nátiyjesinde jańa konsullardı inauguraciyalaw kúni bolǵannan keyin bir waqıtta jańa jıl sıpatında belgilenetuǵın boldı. Rimliler óz jılların izbe-izlik penen emes, al usı konsullıqlar arqalı belgilep kelgen hám yanvar ayınıń kalendarların jańa jıldı baslaw usı sáneni sáykeslestirgen. Bári bir, mart jańa jılı átirapında jeke hám diniy bayramlar bir qansha waqıt dawam etti hám 1-yanvardıń jańa statusın beriw múddeti haqqındaǵı másele boyınsha kelisim joq. Jańa jıl baslanǵannan keyin bolsa, ol shańaraqlıq májilisler, toy-tamashalar waqtına aylandı. Bir qatar apatshılıqlar, sonıń ishinde, b.e.sh. 78-jılı M.Emiliy Lepidtin payda bolmaǵan qozǵalańı Rim bazar kúnleriniń yanvar kalendarına tuwrı keliwine jol qoymawǵa qarsı isenimdi ornatadı hám pontifikler onıń júz beriwiniń aldın alıw maqsetinde interkalaciyadan paydalanadı.

## Derekler
Jańa jıl qarsańı

Grigorian kalendarında **jańa jıl qarsańı** dep jıldıń aqırǵı kúni, yaǵnıy 31-dekabr keshki waqtına aytıladı. Kóplegen mámleketlerde Jańa jıl bayramı ayaq oyın, awqatlanıw, ishimlik ishiw hám feyerverklerdi kóriw yamasa jaǵıw menen belgilenedi. Kóplegen xristianlar usı múnásibet penen túndegi xızmetke qatnasadı. Jańa jıl bayramı, ádette, Jańa jıl kúni, 1-yanvar, yarım aqshamnan keyin dawam etedi.

Jergilikli waqıt poyası Jańa jıldıń kiriwin belgileydi; Jańa jıldı kútip alıw ushın birinshi orınlar Xalıqaralıq sáneler sızıǵınan batıs tárepte: Tınısh okeanındaǵı Sızıq atawları (Kiribati bólimi), Samoa hám Tonga. Kerisinshe, Amerika Samoası, Beyker atawı hám Xovlend atawı (Amerika Qurama Shtatlarınıń kishi shetki atawlarınıń bir bólegi) sońǵılar qatarına kiredi.

## Aymaqlar kesiminde
### Afrika
#### Aljir
Aljirde Jańa jıl bayramı, ádette, shańaraq hám doslar menen birgelikte ótkeriledi. Eń iri qalalarda yarım túnde feyerverk boladı. «Sheyitler esteligi» bayram waqtındaǵı tiykarǵı dıqqatqa ılayıqlı orın bolıp esaplanadı, ayırım aljirliler bolsa mámleketten tısqarıda, ádette Tunis yamasa Parijde bayramlawdı qáleydi.

Saat 20:00 de (AST) televidenie arqalı Prezidenttiń qutlıqlawı oqıladı. EPTV tarmaǵında hár qıylı basqarıwshı hám miymanlar qatnasıwında kewil ashar shou efirge uzatıladı.

#### Mısr
Mısr da Jańa jıl keshesinde freyverkler atılıp, kóbinese doslar hám shańaraq aǵzaları menen keshki kesheler ótkeriledi.

### Aziya
#### Ázerbayjan
Grigorian kalendarı Ázerbayjan ǵárezsiz respublika bolǵannan keyin de ámel etedi hám 1-yanvar dem alıs kúni sıpatında belgilenedi. Bunnan bir kún aldın, 31-dekabr, 1989-jılı sol kúnniń eki jıllıǵı, jergilikli xalıq sol waqıttaǵı Naxichevan ASSRdaǵı sovet-Iran shegarasın alıp taslap, shegaranıń qublasında Iran ázerbayjanları menen birlesiw, sonday-aq, Istanbulda ótkerilgen Ázerbayjanlardıń birinshi Pútkiljáhán kongresi, onda ázerbayjan ekspatları máseleleri kórip shıǵıldı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Reyn

**Reyn** (, , niderlandsha: Rijn) — Batıs Evropadaǵı en úlken dáryalardan biri, Shveycariya, Lixtenshteyn, Avstriya, Franciya, Germaniya, Niderlandiya aymaqlarınan agıp ótedi. Uzınlıǵı 1239 km, basseyniniń maydanı 224,4 mıń km². Alp tawlarınan baslanıp, Boden kólinen ótip, Yura hám Shvarcvald dizbeklerin kesip ótedi. Sonfa Joqarı Reyn oypatlıǵı boylap aǵadı hám orta bóliminde tar alap arqalı Reyn Slanesli tawların kesip ótip, Orta Evropa tegisligine shıǵadı. Arqa teńizge quramalı delta payda etip quyıladı. Joqarı bóliminde báhár-jaz aylarında, orta hám tómengi bólimlerinde jıl dawamında suwlı boladı. Jıllıq ortasha suw sarpı 2500 m³/sek., jıllıq suw aǵımı 79 km³.

Reyn — Batıs Evropanıń áhmiyetli xalıqaralıq suw magistralı. Tómengi aǵısında jılına 100 mln.t kólemde júk tasıladı. Bazel qalasınan baslap 952 km aralıqta hám Boden kólinde turaqlı keme qatnaydı. Reyn basseynindegi suw jollarınıń uliwma uzınlıǵı 3000 km átirapında. Kanallar arqalı Rona, Marna, Vezer, Ems, Elba dáryaları menen tutasqan. GESler qurılǵan. Reyn boyında Bazel, Strasbur, Mangeym, Mayns, Bonn, Kyoln, Dyusseldorf, Duysburg qalaları, deltasında Rotterdam teńiz portı jaylasqan.

## Derekler
Panama (kanal)

**Panama kanali** () — Panamanıń 82 kilometrlik jasalma suw jolı bolıp, Karib teńizin Tınısh okean menen baylanıstıradı. Panama buwınınıń eń tar noqatın kesip ótedi hám Atlantika okeanı menen Tınısh okeanı arasındaǵı teńiz sawdası ushın kanal esaplanadı. Hár bir ushındaǵı qulıplar kemelerdi Gatun kóline shekem kóteredi, kanal ushın zárúr bolǵan qazıw jumıslarınıń muǵdarın azaytıw ushın Chagres dáryası hám Alajuela kólin bógew arqalı jaratılǵan teńiz qáddinen 26 metr (85 fut) biyikliktegi jasalma duzshı suw kól. Keyin qulıplar arǵı basındaǵı kemelerdi túsirip jiberedi. Dáslepki qulplardıń eni 33,5 metr (110 fut) hám Panamax kemeleriniń ótiwine imkan beredi. 2007-jıldıń sentyabrinen 2016-jıldıń mayına shekem qulıplardıń úshinshi, keń jolı qurıldı. Keńeytilgen suw jolı kommerciyalıq ekspluataciyasın 2016-jıl 26-iyunda basladı.

Panama kanalın qurıw 1880-jılda baslanǵan hám 1914-jılda qurıp pitkerilgen.

## Qurılısı
Panama kanalına birinshi urınıw 1881-jıl 1-yanvarda islengen. Joybar Suec kanalın qurǵan Ferdinand de Lesseps basshılıǵında teńiz qáddinen kanal sıpatında islep shıǵılǵan.

Kanal qurılısınıń dáslepki jıllarında qazıw jumısları nátiyjesinde payda bolǵan shıǵındılardı tasıwda shólkemlestiriw jumıslarınıń joqlıǵı, transport qurallarınıń jetispewshiligi nátiyjesinde dáslepki awır mashqalalar júzege kele basladı. Bulardıń barlıǵınan tısqarı, júz bergen kóshkiler menen de úlken qıyınshılıqlarǵa dus keldi. Kóshiwlerdiń aldın alıw ushın Kanaldıń belgili uchastkalarında qazıw tereńligin azaytıw kerek bolǵan.

Keńeytilgen kanaldıń maksimal turaqlı quwatlılıǵı jılına shama menen 600 million PC/UMS tonnaǵa teń. Tólemler kemeniń tonnajına qarap esaplanıwda dawam etpekte, ayırım jaǵdaylarda qulıplarǵa da baylanıslı. Jańa qulplar 2016-jıl 26-iyunda kommerciyalıq qatnawdı basladı. Úshinshi qulplar toplamı járdeminde kanaldı kesip ótken birinshi keme 2017-jılı rásmiy ashılıwı menen Qıtayǵa qaraslı «Cosco Shipping Panama» konteyner kemesi «Neopanamax» zamanagóy kemesi boldı.

## Derekler
Arqa teńiz

**Arqa teńiz** (, , , , , ) — Atlantika okeanınıń shetki teńizi, Evropa (Ullı Britaniya, Franciya, Belgiya, Niderlandiya, Germaniya, Daniya, Norvegiya hám Shveciya) jaǵalarına tutasqan, shıǵısta Skandinaviya hám Yutlandiya yarım atawları, batısta Ullı Britaniya, Orkney hám Shetland atawları menen qorshalǵan. Baltik teńizi menen Daniya buǵazları, Atlantika okeanı menen PadeKale hám La-Mansh buǵazları arqalı baylanısqan. Maydanı 565 mıń km². Jaǵalarnıń arqa-shıǵısında fordlı, qalǵan bólimi oylı, geyde qumlı. Kópshilik bóliminiń tereńligi 100 m den artıq, qubla bóliminde sayızlıqlar bar. Eń tereń jeri 725 m. Eń úlken atawı — Gelgoland atawı Arqa teńizge Elba, Vezer, Reyn, Temza dáryaları quyıladı. Suwınıń temperaturası fevralda 2-7°, avgustta 12-19°. Duzlılıǵı 31-35%. Dekabrden mart aylarına shekem jaǵalarǵa jaqın bóliminde muzlar júzip júredi. Tez-tez duman boladı. Suw kóteriliwi (7,6 m ge shekem) hár yarım sutkada tákirarlanadı. Samallar tásirinde teńiz suwı 3 m hám onnan da kóbirek kóteriledi hám nátiyjede Ullı Britaniya, Daniya, Niderlandiya, Belgiya jaǵalarınıń ádewir bólegin suw basadı. Organikalıq dúnyası Arqa Atlantika zoogeografiyalıq oblastına tiyisli. Arqa teńizde ósimliklerdiń 300 den artıq túri ushırasadı, haywanlardıń 1500 den artıq túri jasaydı. Balıq (kambala, treska, piksha, sayra, skumbriya, seld hám basqalar) awlanadı. Teńiz túbinen neft hám tábiyiy gaz alınadı. Arqa teńiz arqalı Atlantika okeanına áhmiyetli teńiz jolları ótken. Tiykarǵı portları: Rotterdam, Amsterdam (Niderlandiya), Antverpen (Belgiya), London, Immingem, Xall (Ullı Britaniya), Gamburg, Bremen, Vilgelmsxafen (GFR), Gyoteborg (Shveciya), Oslo, Bergen (Norvegiya).

## Derekler
The Beatles (albom)

**The Beatles** — The Beatles rok gruppasınıń 1968-jılı shıǵarılǵan studiyalıq albomi. Bul topardıń toǵızınshı studiyalıq albomi hám onıń birden-bir qos studiyalıq albomi. Ol sonday-aq, topardıń atınan basqa hesh nárse bolmaǵan aq muqabası sebepli The White Album (ingl. — «Aq albom») atı menen de tanılǵan.

The *White Album* The Beatles toparınıń menedjeri Brayan Epstayn qaytıs bolǵannan keyin jazǵan hám shıǵarǵan birinshi albomi edi. Dáslep onı *A Doll's House* («Quwırshaq úyi») dep ataw rejelestirilgen edi, biraq Family toparınıń sol atlı *Music in a Doll's House* («Quwırshaq úyindegi muzıka») longpleyi shıǵarılıwı sebepli onı qayta atawǵa qarar etildi.

Bul albomnıń kompoziciyaları Ullı Britaniya hám AQShta singl sıpatında shıǵarılmaǵan bolsa da, sol sessiyalarda 1968-jıl avgust ayında óz aldına singl sıpatında shıǵarılǵan «Hey Jude» hám «Revolution» qosıqları jazıp alınǵan. Albomnıń muzıkalıq stili Britaniya blyuzi hám skasinen Chak Berri hám Karlxaync Shtokxauzen tárepinen ilhamlandırılǵan kompoziciyalarǵa shekem ózgerip turadı.

Albom qosıqlarınıń kópshiligi 1968-jıldıń mart-aprel aylarında The Beatles Rishikeshte bolǵan waqıtta jazılǵan. May ayında topar «Ebbi-Roud» studiyasında material jazıwdı basladı, plastinka ústinde oktyabrge shekem islep shıqtı. Pútkil sessiyalar dáwiri keskin ortalıqta ótti, muzıkantlar dóretiwshilik kelispewshilikler hám topar ishinde toplanıp qalǵan narazılıqlar sebepli jánjellesip qaldı. Óz ara túsinisiwdiń joǵalıwınıń jáne bir sebebi studiyada Jon Lennonnıń jańa qızıǵıwshılıǵı — Yoko Ononıń turaqlı qatnasıwı edi, onıń jumıstaǵı qatnasıwı muzıkashılardıń hayalları hám doslarına bolǵan jasırın siyasatın buzdı. Bir qatar mashqalalardan keyin, sonıń ishinde, prodyuser Jorj Martinniń jazıw ortasında octavkaǵa shıǵıwı, sonday-aq, dawıs injeneri Jeff Emerik, avgust ayında gezektegi jánjelden keyin Ringo Starr topardan shıǵıp ketti. Lennon keyinirek bul dáwirdi gruppanıń tamamlanıwınıń baslanıwı dep atadı hám bılay dedi: «Bul albomda The Beatlestıń ıdırawın esitiw múmkin». Usı keskinlik keyingi jıl dawamında saqlanıp qaldı, bul bolsa 1970-jıldıń aprel ayında topardıń juwmaqlawshı bóliniwine alıp keldi.

## Derekler
Niger (dárya)

**Niger** — Batıs Afrikadaǵı dárya, Gvineya, Mali, Niger hám Nigeriya aymaqlarınan aǵadı. Uzınlıǵı 4160 km, basseyniniń maydanı 2092 mıń km². Úlkenligi jaǵınan Afrikada Nil hám Kongo dáryalarınan keyin 3-orında turadı. LeonLiberiya qırlarınan Joliba atı menen baslanıp, joqarı bóliminde tawlar arasındaǵı tar alaplardan, soń Sudan tegisliklerinen aǵadı. Tegislikte kóplegen tarmaq hám ózeklerge bólinedi, Tombuktu qalası janında olar jáne bir ózekke birlesedi. Tómengi aǵısında keń oypatlıqtan agıp, delta payda etip (maydanı 24 mıń km²), Atlantika okeanınıń Gvineya qoltıgına quyıladı. Úlken salaları: onnan — Bani, Milo, shepten — Sokoto, Kaduna, Benue. Iyun-oktyabrde, tómengi aǵısında fevral-aprelde suwli boladı. Dare jazǵı musson jawınlarınan suw aladı. Jıllıq ortasha suw sarpı 9300 m/sek. (maksimal 35 mıń m/sek). Dare jılına 300 km suw, 67 mln. t ılay keltiredi. Dárya jılına 300 km suw, 67 mln. t ılay keltiredi. Ayırım bóliminde keme qatnaydı, GES qurılǵan. Balıq awlanadı. N. jaǵasında Kurusa, Bamako, Tombuktu, Niamey, Jobba, Port-Xarkort qalaları jaylasqan.

## Derekler
Lvbel C5

**Süleyman Burak Bodur** yamasa belgili saxna atı **Lvbel C5** (2001-jıl 20-aprel, Sakarya, Túrkiya) — túrkiyalı repper hám qosıq jazıwshısı. Ol óz karerasın 2019-jılı «Batuflex» penen «Face Time» qosıǵı menen basladı. Ol 2025-jılı *«HAVHAVHAV»* qosıǵı menen ǵalaba media xabar qurallarında júdá tanımalı boldı. Bul qosıq keń jámietshilik tárepinen sınǵa alındı. Ol 2025-jıl 6-may kúni óziniń qosıqlarında náshebentlik zatın ózlestiriw ayıbı menen uslanǵan hám keyin azat etilgen.

## Diskografiyası
### Albomları

### Qosıqları

## Derekler
De Leon Springs

**De Leon Springs** — Amerika Qurama Shtatlarınıń Florida shtatında jaylasqan xalıq punkti.

## Geografiyası
De Leon Springs xalıq punktiniń maydanı —  km². Statistikalıq kishi bólimniń shegaraları huqıqıy statusqa iye emes.

Teńiz qáddinen  m biyiklikte jaylasqan.

## Xalıq sanı

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* 
*
Nermin Kazımova

**Nermin Kazımova** (; 1993-jıl 28-iyul, Baku yamasa Naxchivan) — ázerbayjanlı shaxmatshı, hayal-qızlar grossmeysteri (2015).

## Dáslepki jılları

Nermin 1993-jılı 28-iyulde Naxchivan Avtonom Respublikası Ordubad rayonına qaraslı Aylis awılında tuwılǵan. Shaxmat oynawdı 2002-jılı baslaǵan. Ol Baku qalasındaǵı 1-sanlı arnawlı Olimpiada rezervleri balalar hám jas óspirimler shaxmat hám dama sport mektebiniń pitkeriwshisi. Onıń trener hám ustazı — ázerbayjanlı xalıqaralıq grossmeyster Rasul Ibragimov.

## Shaxmattaǵı karerası
2008-jılı shaxmat boyınsha hayal-qızlar arasındaǵı Aziya chempionatında ekinshi orındı iyeledi. Sonday-aq, sol jılı Ázerbayjan U-20 chempionatında bronza medalın qolǵa kirgizgen.

2009-jıldıń noyabr ayında Túrkiyanıń Antalya qalasında shaxmat boyınsha jas óspirimler arasında ótkerilgen jáhán chempionatında úshinshi orındı iyeledi.

2010-jılı aprel ayında Greciyanıń Saloniki qalasında bolıp ótken mektep oqıwshıları arasındaǵı Evropa chempionatında ekinshi orındı iyeledi. Sol jılı oktyabr ayında Xalkidiki qalasında ótkerilgen 18 jastan joqarı qızlar arasında ótkerilgen jáhán chempionatında 9 ball toplap, altın medaldı qolǵa kirgizdi.

2011-jılı 18 jasqa shekemgi qızlar arasında Ázerbayjan chempionatında úshinshi orındı iyeledi. 2012-jılı bolsa 20 jasqa shekemgi qızlar arasında Ázerbayjan chempionatında jáne úshinshi orındı iyeledi.

Ol 2015-jılı shaxmat boyınsha hayal-qızlar arasındaǵı Aziya chempionatında Nermin Mammadova hám Turkan Hasanova menen 2-4-orınlardı bólisken. Qosımsha kórsetkishler boyınsha Qazimova 2-orındı, Mamedova 3-orındı iyeledi.

2016-jılı Nermin shaxmat boyınsha hayal-qızlar arasındaǵı Aziya chempionatında 9 balldan 8 ball toplap, Aziya chempionı boldı.

Nermin 2008-jılı Italiyanıń Torino qalasında hám 2016-jılı Ázerbayjannıń Baku qalasında bolıp ótken shaxmat boyınsha jáhán olimpiadasında hám 2009-jılı Serbiyanıń Novıy Sad qalasında bolıp ótken Evropa komandalıq chempionatında Ázerbayjan hayal-qızlar saylandı komandası quramında qatnasqan.

Nermin 2009-jılı hayal-qızlar arasında xalıqaralıq sheber hám 2015-jılı hayal-qızlar arasında xalıqaralıq grossmeyster ataǵın aldı.

### Reytingi
FIDEniń rásmiy web-saytında 2017-jıldıń fevral ayı jaǵdayına bola járiyalanǵan maǵlıwmatlarǵa bola, Nermin 2323 ball menen ázerbayjanlı shaxmatshı qızlar arasında 3-orında hám «2017-jıldıń fevral ayınıń eń jaqsı 100 shaxmatshısı» reyting kestesinde 154-orında turǵan.

## Jeke turmısı
Ol ázerbayjanlı shaxmatshı Misretdin Iskenderov penen turmıs qurǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* FIDE Chess profili
* Nermin Kazımova. Chess-DB.com 
* Nermin Kazımova. Chessgames.com 
* Nermin Kazımova. 365Chess.com
Ilaha Kadimova

**Ilaha Akif qızı Kadimova** (; 1975-jıl 5-noyabr, Genje, Ázerbayjan SSR, SSSR) — ázerbayjanlı shaxmatshı, hayal-qızlar grossmeysteri (1994), FIDE tóreshisi (2016). Dene mádeniyatı hám sporttıń húrmetli tulǵası, SSSR chempionı (1991) hám 18 jasqa shekemgi qızlar arasında eki márte jáhán chempionı (1992, 1993). Ázerbayjan hayal-qızlar saylandı komandası quramında milliy saylandı komandalar arasında Evropa chempionatınıń qola medal iyesi (1992). 2008-jıldan keyin shaxmat penen shuǵıllanıwdı toqtatqan.

Ol 2021-jıldan berli Ázerbayjan shaxmat federaciyasınıń bas xatkeri lawazımında islep kelmekte.

2025-jıl 25-dekabrde Ázerbayjan Prezidenti Ilham Alievtiń pármanı menen Ázerbayjanda sporttı rawajlandırıwǵa qosqan ayrıqsha xızmetleri hám joqarı professionallıǵı ushın «Dene mádeniyatı hám sporttıń húrmetli tulǵası» ataǵı menen sıylıqlanǵan.

## Ómirbayanı
Kadimova Bakudegi Shet tilleri institutın (házirgi Ázerbayjan tiller universiteti) tamamlaǵan. Keyin Maltadaǵı Diplomatiya kolledjinde oqıdı.

1990-jıllardıń ortalarında Ázerbayjan Sırtqı isler ministrligi tárepinen jumısqa alınǵan hám diplomatiyalıq jumıslarda qatnasqan. Ol Ázerbayjannıń Evropa mámleketlerindegi elshixanalarında, sonıń ishinde, Maltadaǵı diplomatiyalıq wákilxanasında jumıs islegen.

Kadimova baspasózge bergen intervyuinde diplomatiyalıq jumıslarǵa Ázerbayjannıń burınǵı sırtqı isler ministri Hasan Hasanov mirát etkenin ayttı.

Málim bolıwınsha, Ilaha sırt el puqarası menen turmısta hám Evropada jasaydı.

## Shaxmattaǵı karerası

Kadimova 1975-jılı Genje qalasında tuwılǵan. Ol 1992-jılı 18 jasqa shekemgi qızlar arasında shaxmat boyınsha jáhán chempionatında jeńimpaz boldı hám 1993-jılı 18 jasqa shekemgi qızlar arasında ekinshi márte jáhán chempionı boldı.

1994-jılı hayal-qızlar arasında xalıqaralıq grossmeyster ataǵın aldı. 1995-jılı Ázerbayjan Respublikasında dene tárbiyası hám sporttı rawajlandırıwǵa qosqan xızmetleri ushın Ázerbayjan Respublikası Prezidenti tárepinen «Rawajlanıw medalı» () menen sıylıqlanǵan.

Ol Ázerbayjan hayal-qızlar saylandı komandası quramında eki shaxmat olimpiadasında (1992, 1994) hám úsh Evropa chempionatında (1992, 1997, 2007) qatnasqan.

2006-jılı Belgiyanıń Eupen qalasında ótkerilgen xalıqaralıq turnirde bronza medalın qolǵa kirgizgen. Sol jılı Túrkiyanıń Kuşadası qalasında bolıp ótken 7-sanlı xalıqaralıq konferenciya dawam ettirildi. Shaxmat boyınsha Evropa individual chempionatında qatnastı.

2008-jılı Rossiyanıń Nalchik qalasında bolıp ótken Olimpiada sisteması boyınsha shaxmat boyınsha hayal-qızlar arasındaǵı jáhán chempionatında qatnastı. Chempionattıń birinshi turında Kadimova germaniyalı Elizabet Petch penen ushırastı hám eki oyınnan keyin qarsılası menen teń bellesiwge eristi. Bul jaǵdayda jeńimpazdı anıqlaw ushın shaqmaq shatırash oyını kerek boldı. Sheshiwshi oyında qarsılasına jeńilgen Ilaha chempionlıqta qatnasıwdı toqtatqan.

2016-jıl sentyabrde Baku qalasında bolıp ótken 87-FIDE kongressinde Ilha Kadimovaǵa FIDE tóreshisi ataǵı berildi.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* FIDE Chess profili
* Ilaha Kadimova. Chess-DB.com 
* Ilaha Kadimova, Chessgames.com 
* Ilaha Kadimova, 365Chess.com
Qaraqalpaqstandaǵı meshitler dizimi

2022-jıl mart ayındaǵı maǵlıwmatlarǵa bola, Qaraqalpaqstan Respublikası aymaǵında jámi 65 diniy shólkem bar bolıp, solardıń 62 si jome meshiti, ekewi islamıy bolmaǵan diniy jámiyet hám birewi Qaraqalpaqstan Musılmanlar Qazıyatı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Xan meshiti

**Xan meshiti** (Хан мешити) — Qaraqalpaqstan Respublikası Shımbay rayonında jaylasqan jome meshit.

## Tariyxı
Orta Aziya hám Qazaqstan musılmanları basqarması baslıǵı bolǵan, marhum shayx **Muhammad Sadıq Muhammad Yusuf** háziretleri respublikadaǵı barlıq oraylıq meshitler qatarı usı **«Xan»** meshitiniń de tırnaq tasın qoyıp bergen.

Shımbay qalası orayındaǵı bul meshit dáslep qaraqalpaqlardın uyǵır ruwınan bolǵan Uways biydiń áwladınan bolǵan, Xorezm ǵazıylarınıń sárdarı Bekpolat tárepinen, hijriy 1191-jılı qurılǵan, bul miládiy 1771-jılǵa tuwrı keledi. Bul dáwirde meshit hám medrese bolıp salınǵan.

Aradan bir ásir ótip eski meshit gónerip qalǵannan keyin 1866-jılı Xiywa xanı Muxammad Rahimxannıń Shımbay qalasınan meshit ushın tazadan jer ajıratıp beredi. Sonlıqtan bul meshit «Xan meshiti» atın aladı.

1928-jılı basqa meshitler qatarı Shımbay «Xan» meshiti de jawıladı. 1943-jılı Qaraqalpaqstanda meshitlerdiń ashılıwına ruqsat berilgende, usı «Xan» meshiti ashıladı.

## Rekonstrukciyalanıwı
Jigirmalanshı ásirdiń basında shımbaylı Iygilik bay tárepinen bul meshit jáne jańadan qurıladı.

Ǵárezsizlik jılları usı meshittiń imamı Mahmudjan Abdurrazzaqov tárepinen házirgi ornına kóshiriledi, biraq jıllar dawamında meshit shala pitkeninshe qala berdi.

Qaraqalpaqstan musılmanları qazıyatı qazısı Shamsuddin maxdum Bahauddinovtıń basshılıǵında 2018-2020-jılı meshit qayta rekonstrukciya etilip, tolıq pitkerildi. Meshit imaratında 4 xızmet xanası, 8 gúmbez, 800 adamǵa arnalǵan úlken namaz oqıw zalı tolıq iri ońlawdan shıǵarıldı hǝm 25 orınǵa arnalǵan zamanagѳy úlgidegi, bárshe qolaylıqlarǵa iye taxáratxana imaratı da boy tikledi.

1998-jıl 1-mayda qabıl etilgen «Hújdan erkinligi hám diniy shólkemler haqqında»ǵı nızamnıń jańa ózgerisine góre meshittiń ustav hám tiyisli hújjetleri rásmiylestirilip, 1998-jıl 11-sentyabrde Qaraqalpaqstan Respublikası Ádillik ministrliginde qayta dizimnen ótken.

### Dúzilisi
Meshitte 2015–2021-jıllarda iri kólemli qayta ońlaw isleri alıp barıldı. Házirgi waqıtta 1000 nan artıq mómin-musılmanlardı óz ishine jámley aladı.

Bul jerde namaz oqıw ushın ulıwmalıq zal 637 m² bolıp, onıń táhárátxanası (hájetxana, ǵusılxana) 126 m² maydandı iyeleydi.

Meshit eki úlken kiriw esigi, 1 imam-xatib xanası, 1 imam-nayıb xanası, bir waqıttıń ózinde 20 dan aslam adamǵa xızmet kórsetiwshi táhárátxana, 1 májilisler zalı, 2 úlken namaz oqıw zalı, 1 asxanadan ibarat.

## Imam-xatipleri
* 1943-1951-jılları Qálimbet axun Ótemurat ulı;
* 1951-1952-jılları Rahmatullah Idris ulı;
* 1952-1955-jılları shımbaylı Razıyallahu anhu maqsım;
* 1955-1961-jılları Qálimbet axun Ótemurat ulı;
* 1961-1963-jılları xalqabatlı Mahmut iyshan;
* 1963-1965-jılları Rahmatullah Idris ulı;
* 1965-1981-jılları Xalil axun;
* 1981-2015-jılları Mahmud Abdirazzaq ulı;
* 2015-2021-jılları Bekmurza Seytjanov.
Házirgi kúnde Dáwranbek Allambergenov imam xatip lawazımında islep kelmekte.

## Qosımsha qarań
* Raxmetullah maqsım meshiti
* Yúsip ata meshiti

## Derekler
Imam iyshan Muxammed meshiti

**Imam iyshan Muxammed meshiti** — Qaraqalpaqstannıń paytaxtı Nókis qalasında jaylasqan jome meshit. Meshit imaratınıń birinshi qabatında Ózbekstan musılmanları mákemesiniń Qaraqalpaqstandaǵı wákilxanası jaylasqan. 2021-jılı Ózbekstan aymaǵındaǵı eń abat meshit dep tán alınǵan.

Ekinshi qabatta málimleme-resurs orayı, 2 kitapxana bar. Meshit janında minara, háwiz, nanbayxana, avtomobiller ushın toqtaw ornı hám basqa da qolaylıqlar bar. Sonday-aq, meshit janında 128 orınlıq imam-xatiblerdiń mamanlıǵın arttırıw oqıw orayı shólkemlestirgen.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Alain Connes

**Alain Connes** (; 1947-jıl 1-aprel) — operator algebraları hám kommutativ emes geometriyanı úyreniwge qosqan úlesi menen tanılǵan francuz matematigi. Ol Collège de France, Joqarı ilimiy izertlewler institutı, Ogayo shtatı universiteti hám Vanderbilt universitetiniń professorı bolǵan. Ol 1982-jılı Fields medalı menen sıylıqlanǵan.

## Karyerası
Alain Connes Marseldegi Lycée Saint-Charleste oqıǵan, soń Thiers liceyindegi «Joqarı mekteplerge tayarlıq klasları» studentı bolǵan. 1966-jıldan 1970-jılǵa shekem Parijdegi École normale supérieure joqarı mektebinde oqıp, 1973-jılı Pier hám Mariya Kyuri universitetinde Jacques Dixmier basshılıǵında PhD dárejesin alǵan.

1970-jıldan 1974-jılǵa shekem Franciya milliy ilimiy izertlew orayında (CNRS) ilimiy xızmetker bolıp isledi hám 1975-jılı Kanadadaǵı Kuinz universitetinde mirát etilgen professor lawazımında boldı.

1976-jılı Franciyaǵa qaytıp kelip, 1980-jılǵa deyin Pier hám Mariya Kyuri universitetinde professor bolıp isledi, al 1981–1984-jıllar aralıǵında CNRS-te xızmet etti. Bunnan tısqarı, 1979-jıldan baslap Joqarı ilimiy izertlewler institutında Léon Motchane kafedrasın basqarıp keledi. 1984-jıldan 2017-jılda pensiyaǵa shıqqanǵa deyin Collège de France-tıń Analiz hám geometriya kafedrasına basshılıq etti.

Sonday-aq, ol 2003–2012-jıllar aralıǵında Vanderbilt universitetinde, al 2012–2021-jıllar aralıǵında Ogayo shtatı universitetinde eń húrmetli professor bolıp isledi.

## İlimiy izertlewleri
Connes-tiń tiykarǵı ilimiy izertlewleri operator algebraları átirapında bolǵan. Kommutativ emes geometriyadan tısqarı, ol óz jumısların matematikanıń hár túrli tarawlarında, sonday-aq sanlar teoriyası hám differencial geometriyada qolladı. 1990-jıllardan baslap ol kommutativ emes geometriyanı rawajlandırdı.

1970-jıllardaǵı fon Neyman algebraları boyınsha dáslepki jumıslarında injektiv fon Neyman faktorların derlik tolıq klassifikaciyalawǵa eristi. Ol sonday-aq Connes-tiń kiritiw mashqalasın qáliplestirdi.

Bunnan keyin ol operatorlıq K-teoriya hám indeksler teoriyasına úles qostı, bular aqır-ayaǵında Baum–Connes boljamına alıp keldi. Ol sonday-aq 1980-jıllardıń basında kommutativ emes differencial geometriyanı úyreniwdegi birinshi qádem retinde cikllı kohomologiyanı kiritdi.

Ol Nikola Burbaki toparınıń aǵzası boldı. Kóp jıllar dawamında Henri Moscovici menen tıǵız sheriklikte isledi.

## Qosımsha qarań
* Bost–Connes sisteması
* Cikllı kategoriya
* Cikllı gomologiya
* Faktor (funkcional analiz)
* Xiggs bozonı
* C*-algebra

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Arpayazı (Refahiye)

**Arpayazı** — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Refahiye rayonına qaraslı awıl. Xalıq sanı 2022-jılda 77 adamdı quraǵan.

## Derekler
Hiroya Ebina

**Hiroya Ebina** (; 1959-jıl 4-yanvar — 2026-jıl 7-yanvar) — yaponiyalı siyasatshı. Ol 2008-jıldan 2024-jılǵa shekem Yaponiyanıń Xokkaydo prefekturasındaǵı Kushiro qalasınıń meri hám 1999-jıldan 2008-jılǵa shekem Xokkaydo nızam shıǵarıwshı jıynalısınıń aǵzası bolǵan.

2026-jıl 7-yanvar kúni keshte májilisten úyine qaytqannan soń, ol Kushiro qalasındaǵı úyinde esinen tańıp quladı hám emlewxanaǵa alıp ketildi, sol kúni kútilmegen júrek toqtawınan qaytıs boldı. Ol 67 jasta edi.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Pirkko Ikonen

**Pirkko Ikonen** (1927-jıl 11-may — 2026-jıl 9-yanvar) — finlyandiyalı siyasatshı. Oraylıq partiyasınıń aǵzası bolǵan ol 1983-jıldan 1991-jılǵa shekem Finlyandiya parlamentinde xızmet etken.

Ikonen 2026-jıl 9-yanvarda 98 jasında qaytıs boldı.

## Derekler
Aslanyusuf (Refahiye)

**Aslanyusuf** — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Refahiye rayonına qaraslı awıl. Xalıq sanı 2022-jılda 61 adamdı quraǵan. Xalıqtıń tiykarǵı bólegi túrkler.

## Derekler
Koventri

**Koventri** (  or rarely  ) — Angliyadaǵı Batıs Midlend graflıǵındaǵı Shirborn dáryası boyındaǵı diniy qala hám metropoliten rayonı. Koventri ásirler dawamında úlken qalasha bolıp kelgen. Erte orta ásirlerde tiykar salınǵan, onıń qala statusı 1345-jılǵı nızamda rásmiy túrde tán alınǵan. Qala Koventri qalalıq keńesi hám Batıs Midlendler birlesken hákimiyatı tárepinen basqarıladı.

Burın 1451-jılǵa shekem Worvikshir aymaǵınıń bir bólimi bolǵan. 1842-jıldan 1974-jılǵa shekem Koventri qalasında 2021-jılǵı xalıq esabında 345 324 adam jasap, Angliyadaǵı onınshı hám Ullı Britaniyadaǵı 13-eń iri qalaǵa aylandı.

Ol Batıs Midlendler aymaǵındaǵı Birmingemnen keyingi ekinshi iri qala bolıp, onnan Meriden Gap dep atalıwshı jasıl belbew aymaǵı menen ajıralıp turadı; hám Birmingem hám Lesterden keyin Midlendler aymaǵındaǵı úshinshi iri qala. Qala Koventri hám Bedworth Urban Area dep atalıwshı úlken qalanıń bir bólegi bolıp, 2021-jılı 389 603 xalıqqa iye bolǵan.

Koventri Birmingemnen  shıǵıs-qubla-shıǵısta, Lesterden  qubla-batısta, Uorvikten  arqada hám Londonnan  arqa-batısta jaylasqan. Sonday-aq, Angliyanıń eń oraylıq qalası esaplanadı, sebebi ol mámlekettiń Lestershirdegi geografiyalıq orayınan tek  qubla-batısta jaylasqan.

Koventri orta ásirlerde mámleketlik áhmiyetke iye áhmiyetli hám bay qalaǵa aylandı. Keyinirek ol áhmiyetli industrial orayǵa aylandı hám XIX ásirde iri velosiped sanaatınıń orayı boldı. XX ásirde ol Britaniya avtomobil sanaatınıń tiykarǵı orayı boldı, bul jaǵday onı Ekinshi jáhán urısı waqtında Germaniyanıń hawa hújimleriniń nıshanına aylantırdı hám 1940-jıl noyabr ayında iri hawa hújimi nátiyjesinde qalanıń tariyxıy orayınıń kóp bólimi wayran boldı.

Qala urıstan keyin qayta tiklendi hám avtomobil sanaatı 1970-jıllardıń ortalarına shekem rawajlandı. Biraq, 1970-jıllardıń aqırı hám 1980-jıllardıń basında iri zavodlardıń jabılıwı hám sáykes jergilikli jetkerip beriwshiler dizbeginiń buzılıwı sebepli Koventri mámlekettegi eń joqarı jumıssızlıq dárejesiniń biri menen ekonomikalıq kriziske dus keldi. Sońǵı jıllarda qala qayta tiklenip, xalıq sanı arttı. Qalada sonday-aq, úsh universitet bar: qala orayındaǵı Koventri universiteti, qubla shetindegi Uorvik universiteti hám shtab-kvartirası Koventri aeroportına jaqın jaylasqan kishirek jeke Arden universiteti. Bunnan basqa, Koventri 2021-jıl ushın «Ullı Britaniyanıń mádeniyat qalası» ataǵına iye boldı.

## Derekler

### Ádebiyatlar
* 
* 
* 
* 
* 

### Qosımsha oqıw ushın
* Hunt, Cathy. (2018) *A History of Women's Lives in Coventry.* Pen & Sword Books. .
* Smith, Albert, and David Fry. (1991) *The Coventry We Have Lost*. 2 vols. Berkswell: Simanda Press, 1991, 1993. ; .
* Walters, Peter. (2013) *The Story of Coventry*. The History Press Ltd. .

## Sırtqı siltemeler
Barbara Eustachiewicz

**Barbara Halina Eustachiewicz** (1938-jıl 5-noyabr — 2026-jıl 13-yanvar) — polshalı gimnast. Ol 1960 hám 1964-jıllardaǵı Jazǵı Olimpiada oyınlarında sport gimnastikasınıń barlıq túrleri boyınsha qatnasqan hám komandalıq jarıslarda sáykesinshe besinshi hám jetinshi orınlardı iyelegen. Onıń eń jaqsı jeke nátiyjesi 1960-jılı kóp gúres boyınsha 24-orın bolǵan. Eustachiewicz 2026-jıl 13-yanvarda 87 jasında qaytıs boldı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Dietmar Bachmann

**Dietmar Bachmann** (1934-jıl — 2026-jıl 3-yanvar) — avstriyalı siyasatshı. Tiroler Volkspartei aǵzası, ol 1965-jıldan 1994-jılǵa shekem Tirol landtagında xızmet etken.

Bachmann 2026-jıl 3-yanvarda 91 jasında qaytıs boldı.

## Derekler
Park Wan-gyu

**Park Wan-gyu** (; 1942-jıl 20-fevral — 2026-jıl 20-yanvar) — qubla koreyalı siyasatshı. Koreya Demokratikalıq partiyasınıń aǵzası, ol 1981-jıldan 1985-jılǵa shekem Milliy Assambleyada xızmet etken.

Park 2026-jıl 20-yanvarda 83 jasında qaytıs boldı.

## Derekler
Musa Gibril Bala Gaye

**Musa Gibril Bala Gaye** (1946-jıl 13-avgust — 2026-jıl 8-yanvar), sonday-aq **Mousa G. Bala Gaye** retinde de tanımalı bolǵan gambiyalı siyasatshı, ekonomist, bankir hám diplomat.

## Ómiri hám karerası
Bala Gaye 1946-jıl13-avgustta tuwılǵan. Ol 2003-jıl 25-sentyabrde ministrler kabinetine finans ministri retinde kirgenge shekem mámleketlik xızmette uzaq jıllar islegen, sonday-aq bank hám biznes tarawlarında belsendi bolǵan. Ol bul lawazımda 2005-jıldıń mart ayına shekem xızmet etti. 2005-jıl 24-martta Gambiya Sırtqı isler ministri boldı hám bul lawazımda 2005-jıldıń oktyabr ayına shekem isledi. Ol 2005-jıldıń noyabrinde taǵı finans ministri boldı hám 2009-jıldıń iyunında húkimettegi iri ózgerisler nátiyjesinde ornına basqa adam kelgenge shekem bul lawazımda xızmet etti.

Bala Gaye 2026-jıl 8-yanvarda 79 jasında qaytıs boldı.

## Derekler
Oskár Elschek

**Oskár Elschek** (1931-jıl 16-iyun — 2026-jıl 10-yanvar) — slovakiyalı etnomuzikolog. Ol 2004-jılı «Ludovit Shur ordeni»niń iyesi boldı.

Elschek 2026-jıl 10-yanvarda 94 jasında qaytıs boldı.

## Derekler
Yaw Sarpong

**Yaw Sarpong** (? — 2026-jıl 20-yanvar) — ganalı gospe-muzıkantı, qosıqlar avtorı hám «Asomafo Band» toparınıń jetekshisi.

## Ómiri hám karerası
Sarpong Akkrada tuwılǵan, biraq prezident Kwame Nkrumah hákimiyattan awdarılǵan waqıtta Parlament aǵzası bolǵan ákesiniń óliminen keyin Akyeaseda jasaǵan.

Onıń iskerlik jılları 1970-jıllardıń basında baslandı. Óziniń ilhamı menen ol 1986-jılı «Yaw Sarpong and Asomafo Band» toparına tiykar saldı.

Sarpong úylengen hám balaları bar edi. Ol 2026-jıl 20-yanvarda qaytıs boldı.

## Sıylıqları
Sarpong 2025-jılǵı «Telecel Ghana Music Awards» sıylıqlaw máresiminde ómirlik jetiskenlikleri ushın (Lifetime Achievement) sıylıǵı menen sıylıqlanǵan.

## Derekler
Aşağısütlü (Refahiye)

**Aşağısütlü** — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Refahiye rayonına qaraslı awıl. Awılda gruzinler hám túrkler jasaydı hám 2022-jılda 72 adamdı quraǵan.

## Derekler
Pyotr III

**Pyotr III Fyodorovich** (Karl Pyotr Ulrix, , tolıq atı ; 1728-jıl 10 (21) -fevral, Kil - 1762-jil 6 (17) -iyul, Ropsha) - 1762-jılı Pútkil Rossiya imperatorı, Rossiya taxtında Golshteyn-Gottorp dinastiyasının birinshi wakili. 1739-jıldan - Golshteyn-Gottorp gersogi. Petr I niń aqlıǵı onıń qızı Anna hám Karl Fridrix Golshteyn-Gottorpskiydıń balası. Karl XII nıń aqlıq jiyeni - apası Gedviga Sofiyanıń aqlıǵı. Rossiya imperatorlıq úyiniń tiykarǵı imperatorı Pavel I diń ákesi.Pyotr III ullı rus patshası Pyotr I diń aqlıǵı esaplanadı. Ol Rossiyada emes, Germaniyada óskeni sebepli rus úrp-ádetleri hám mádeniyatına jeterli dárejede beyimlese almadı. Taxtqa shıqqannan soń, ol Prussiya menen bolgan urıstı toqtatadı hám Prussiya korolı Fridrix II ge ashıqtan-ashıq jaqınlastı, bul bolsa rus aqsúyekleri hám áskeriylerdiń narazılıǵına sebep boladı. Sonday-aq, ol aqsúyeklerdi májbúriy mámleketlik xizmetten azat etiw sıyaqlı ayırım reformalardı ámelge asırdı, biraq shirkew hám armiya menen qatnasıqları keskinlesti. Pyotr III diń sıyasatı hám minez-qulqı saraydaǵı kóplegen kúshlerdiń oǵan qarsı shıǵıwına alıp keldi. Nátiyjede onıń zayıbı Ekaterina II   1762-jılı saray awdarıspaǵı arqalı onı taxttan qulattı. Petr III taxttan túsirilgennen kóp ótpey, sırlı sharayatta qaytıs boldı hám onıń ólimi házirge shekem tariyxshılar arasında tartıslı másele bolıp qalmaqta.

Yarım jil húkimdarlıq etken imperator Pyotr III saray awdarıspaǵı nátiyjesinde taxtqa óziniń hayalı Yekaterina II ni otırǵızdı hám kóp ótpey tolıq anıqlanbagan jagdaylarda ólimi boldi.

Jas gersog Karl Peter Ulrixtiń 2 jasınan baslap Rossiyaǵa ketkenge shekem usı universitettiń professorı hám úlken alımı Sigizmund Xosmannıń oqıtıwshısı hám muǵallimi bolǵan.

## Derekler
Batuxan

" 'Batıy "'yaki " 'Batu "'(óliminen keyingi atı - " 'Saın-xan " '; shama menen 1209 - 1256) - Jochı Ulusinıń húkimdarı (1227 - 1256). Juchınıń ekinshi balası. Batuxanıń anası qońırat ruwınan bolǵan Elshi Noyannıń qızı Ukifuj qatın edi. Altın Ordanıń haqıyqıy tiykarın salıwshısı.Batı atı haqıyqıy esaplanadı, biraq rus jılnamalarına muwapıq Batı atı rus tariyxında orın aldı. Orientalist izertlewshiler Batu atınan paydalanadı, onı házirgi zaman mediyevist tariyxshıları da paydalana basladı. 1227-jılı atası qaytıs bolgannan keyin Batu Joshı Ulısınıń húkimdarı boldı hám sol jılı Shıńǵısxan qaytıs bolgannan keyin ekinshi áwlad Shıńģislarınıń úlkeni dep tán alındı. 1235-jilģi Qurıltay qararı menen Batıwga arqa-batistaǵi aymaqlardı basıp alıw tapsırıldı hám ol polovclar, Volga Bulgariyası, Rus knyazlıqları, Polsha korollıgı, Vengriya korollıgı hám Dalmatsiyaga qarsı atlanıs basladı.(1227) dan keyin Jojı ulısını  etken, mongollardıń barlıq tiykarǵı áskeriy atlanıslarında qatnasqan. Abulǵazı Bahadırxannıń jazıwınsha, Óktayxan Qıtaydı jawlap alıp, Mongoliyaǵa qaytıp kelgeninen keyin (1235),  Tulixannıń ulı Munke, óziniń ulı Guyukxan hám Shaǵataydıń ulları menen birgelikte ruslar, cherkesler, bolgarlar, turo, bashqurtlar hám t.b. xalıqlar jerlerin basıp alıw ushın jiberedi. Olarģa Shınǵısxannıń en iri áskerbasısı Subutoy bahadırdı áskeriy másláháchi etip tayınlaydı. Júriste jámi 14 mongol xanı qatnasıp, armiyanıń sanı 150 mıńģa jetedi.1236 - 38 jıllarda, Orta Volgaboyı xalıqları, Ryazan, Vladimir knyazliklerin  boysındıradı, Moskva, Kolomna, Vladimir, Rostov, Uglich, Yaroslavl, Kostroma sıyaqlı 14 rus qalaların basıp aladı. 1240 - 1241 jılları ol Qubla Rustaǵı Kiyev, VladimirVolinskiy, Galich hám t.b. qalalardı jaulap alǵannan keyin, Karpat úlkelleri arqalı Vengriyaǵa kirip, korol Bela IVdıń 60 mıńlıq áskerin jeńiliske ushıratadı (qarań Sayo sawashı). Soń Polshaǵa bastırıp kirip, Legnica sh. astanasında polyak hám nemis knyazlikleriniń birlesken áskerlerin (rıcarlardı) jeńedi (qarań Legnica sawashı).Keyin ol Chexiya, Avstriya, Xorvatiya, Bosniya hám Serbiyadı basıp alıp, Adriatika teńizi boyına shıǵadı. Sonda ullı xannıń qaytıs bolǵanı haqqında xabar tawıp, izine qaytadı (1242). B. Dunay dáryasınan Irtish dáryasına shekem bolgan úlken aymaqta Altın Orda mámleketin dúzgen (jáne de qarań Mongollar basqınshılıǵı).

Flamandlı sayaxatshı hám monax Rubruktıń jazıwınsha, Batuxannıń Tómengi Volga boyındaǵı rezidenciyası sonshelli úlken maydandı iyelegen, hátte oǵan pútkil úlken qala sıyıwı múmkin bolǵan. Rezidenciya orayında Batuxan shatırı jaylasqan. Onıń qubla, yaǵnıy esik tárepi ǵana ashıq qazılıp, qalǵan táreplerinde hár bir mońǵol qáwimi ózi ushın belgilengen orınǵa otawlar tikken.

## Ádebiyatlar
* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jil.
*Grekov B. D., Yakubovskiy A. Yu., Zolotaya Orda i ee padenie, T., 1966.
## Derekler
Aşut (Refahiye)

**Aşut** — Túrkiyanıń Erzincan wálayatı Refahiye rayonına qaraslı awıl. Xalıq sanı 2022-jılda 29 adamdı quraǵan.

## Derekler
Cherkeуsiya

**Cherkesler** (óz tilinde: *, *) — Rossiya Federaciyasındaǵı Qarachay-Cherkesiyada jasaytuǵın xalıq Adigeya, Kabarda-Balkariya, Krasnodar hám Stavropol úlkeleri hám basqa aymaqlarda jasaydı. Xalıq sanı 115 mıńǵa jaqın, sonıń ishinde Qarachay-Cherkesiyada 59 mıń adam. Tiykarınan, Cherkes qalasında hám Qarachay-Cherkes Respublikasınıń 17 awılında jasaydı.

1922-jılı 12-yanvarda **Qarachay-Cherkes** avtonom wálayatı sıpatında dúzilgen, 1992-jılı respublikaǵa aylandırılǵan.

## Derekler
Tawhid

**Tawhid** ( — jekequdaylıq, sózbe-sóz mánisi — «biriktiriw») — ulıwmalıq mánide — jekequdaylıq haqqındaǵı táliymat, Islamda monoteizm principine tiykarlanadı. Sháriyat terminologiyasında bolsa, tawhid — islamda Allahqa shirk keltiriwdiń túrli kórinislerinen waz keshiw hám Allahtıń jalǵızlıǵına iseniw.

Tawhid islamda (sunniylikte de, shialıqta da) rásmiy tán alınģan dogmalardıń birinshisi, yaǵniy, tiykarǵı hám oraylıq dogma. Mazmunı jaǵınan usınday kóz-qarastı ańlatqanı ushın Qurannıń Ixlas súresi de geyde tawhid súresi dep ataladı.

## Derekler

## Esletpeler

## Sırtqı siltemeler
Baykal

**Baykal** yaki **Baykal** (túrkiyshe Baykól) — Qubla-shıǵıs Sibirdegi dushshı suwlı kól. 456 m biyiklikte jaylasqan, tawlar menen qorshalǵan. Maydanı 31,5 mıń km2. Uzınlıǵı 636 km, ortasha eni 48 km. Baykal dúnyadagı eń tereń (1620 m ge shekem) kól. Tektonikalıq procesler nátiyjesinde payda bolǵan. Baykalǵa 336 dárya (sonıń ishinde Selenga, Barguzin, Joqarǵı Angara hám basqalar) quyıladı, Angara dáryası aǵıp shıǵadı. Kólde 27 ataw bar. Yanvarda muzlap, mayda muzdan bosaydı. Baykalda 1800 ge jaqın flora hám fauna túrleri ushırasadı. Balıq awlanadı. Keme qatnaydı, aǵash tasıladı. Baykal boyında Slyudyanka, Baykal qalaları jaylasqan. Listvyanka qalasında Rossiya Ilimler akademiyası Sibir bóliminiń Limnologiya Institutı bar. Selenga dáryasınıń tómengi aǵısı Rashiddiniń (1247-1318) shıǵarmasında Barkojin yamasa Barkojintokum delingen.

## Ádebiyatlar
* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl.