Prezervativ

**Prezervativ** — jınıslıq qatnas waqtında ekiqabat bolıw yamasa jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciya (JJJI) itimallıǵın azaytıw ushın qollanılatuǵın qabıq formasındaǵı tosqınlıq quralı **Sırtqı prezervativler** (erkek prezervativleri dep te ataladı) hám **ishki prezervativler** (hayallarǵa arnalǵan) bar.

Sırtqı prezervativ jınıslıq qatnastan aldın erekciyalanǵan jınıs aǵzasına kiygiziledi hám teri menen teriniń tiyiwin, suyıqlıqlardıń tásirin shekleytuǵın hám spermanıń jınıslıq sheriginiń denesine kiriwin toqtatatuǵın fizikalıq tosqınlıq payda etiw arqalı isleydi. Sırtqı prezervativler ádette lateksten, siyregirek poliuretan, poliizopren yamasa qoy isheginen islenedi. Sırtqı prezervativlerdiń artıqmashılıqları: qollanıwdıń ańsatlıǵı, qoljetimliligi hám janapay tásirleriniń azlıǵı. Latekske allergiyası bar adamlar lateksten basqa materialdan, mısalı poliuretannan islengen prezervativlerdi qollanıwı kerek. Ishki prezervativler ádette poliuretannan islenedi hám bir neshe ret qollanılıwı múmkin.

Durıs qollanǵanda — hám hár jınıslıq qatnas waqtında qollanılǵanda — sherikleri sırtqı prezervativlerdi qollanatuǵın hayallar jılına 2% ekiqabat bolıw kórsetkishi baqlanadı. Ádettegi qollanıw menen, ekiqabat bolıw kórsetkishi jılına 18% ti quraydı. Olardıń qollanılıwı gonoreya, xlamidioz, trixomonaz, gepatit B hám AIV/AIJS qáwpin aytarlıqtay azaytadı. Azıraq dárejede, olar jınıslıq gerpes, adam papillomavirusı (APV) hám sifilisten de qorǵaydı.

Prezervativler JJJI-nıń aldın alıw usılı retinde keminde 1564-jıldan berli qollanılıp kelmekte. Rezina prezervativler 1855-jılı payda boldı, onnan keyin 1920-jıllarda lateks prezervativler payda boldı. Ol Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkeminiń Tiykarǵı dári-dármaqlar dizimine kiredi. 2019-jılǵa kelip, dúnya júzinde bala tuwılıwın qadaǵalaw quralların qollanatuǵınlardıń shama menen 21%-i prezervativten paydalanadı, bul onı hayallardı sterilizaciyalawdan (24%) keyingi ekinshi eń kóp tarqalǵan usılǵa aylandırdı. Prezervativ qollanıw kórsetkishleri Shıǵıs hám Qubla-Shıǵıs Aziya, Evropa hám Arqa Amerikada eń joqarı.

## Medicinalıq qollanılıwı

### Tuwılıwdı qadaǵalaw
Prezervativlerdiń nátiyjeliligi, kontracepciyanıń basqa túrleri sıyaqlı, eki jol menen bahalawǵa boladı. Minsiz qollanıw yamasa usıl nátiyjeliligi kórsetkishleri tek prezervativlerdi durıs hám turaqlı túrde qollanatuǵın adamlardı óz ishine aladı. Haqıyqıy qollanıw yamasa ádettegi qollanıw nátiyjeliligi kórsetkishleri barlıq prezervativ qollanıwshıların, sonıń ishinde prezervativlerdi nadurıs qollanatuǵın yamasa hárbir jınıslıq qatnasta qollanbaytuǵınlardı da óz ishine aladı. Kórsetkishler ádette qollanıwdıń birinshi jılı ushın usınıladı. Kóbinese nátiyjelilik kórsetkishlerin esaplaw ushın Pearl indeksi qollanıladı, biraq ayırım izertlewler kemeyiw kestelerin paydalanadı.

Prezervativ qollanıwshıları arasındaǵı ádettegi qollanıw waqtındaǵı ekiqabat bolıw kórsetkishi izertlenip atırǵan xalıqqa baylanıslı ózgeredi, jılına 10-nan 18% ke shekem. Prezervativlerdiń minsiz qollanılıwındaǵı ekiqabat bolıw kórsetkishi jılına 2% ti quraydı. Prezervativler kóbirek qorǵanıw ushın kontracepciyanıń basqa túrleri (mısalı, spermicid) menen biriktiriliwi múmkin.

### Jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalar

Prezervativler jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń (JJJI) aldın alıw ushın keńnen usınıs etiledi. Olar er adamlar hám hayallarda infekciya kórsetkishlerin azaytıwda nátiyjeli ekeni kórsetilgen. Minsiz bolmasa da, prezervativ AIJS, jınıslıq gerpes, jatır moynı ragı, jınıslıq súyeller, sifilis, xlamidioz, gonoreya hám basqa keselliklerdi payda etetuǵın organizmlerdiń tarqalıwın azaytıwda nátiyjeli. Prezervativler kóbinese JJJI-dan qorǵanıw da zárúr jaǵdaylarda nátiyjelirek tuwılıwdı qadaǵalaw usıllarına (mısalı, JIQ) qosımsha retinde usınıs etiledi.

Milliy densawlıqtı saqlaw institutlarınıń (MDI) 2000-jılǵı esabatına qaraǵanda, lateks prezervativlerdi turaqlı qollanıw AIV tarqalıw qáwpin qorǵanbaǵan jaǵdaydaǵı qáwipke qaraǵanda shama menen 85% ke azaytadı, bul prezervativ penen serokonversiya kórsetkishin (infekciya kórsetkishi) 100 adam-jılına 0.9 ǵa túsiredi, al prezervativsiz bul kórsetkish 100 adam-jılına 6.7 ni quraǵan. 2007-jılı Texas universiteti medicina bólimi hám Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi tárepinen járiyalanǵan analiz uqsas qáwip azayıwın 80–95% dep anıqladı.

2000-jılǵı MDI sholıwı prezervativ qollanıw er adamlar ushın gonoreya qáwpin aytarlıqtay azaytatıwın anıqladı. 2006-jılǵı izertlew durıs prezervativ qollanıw hayallarǵa adam papillomavirusınıń (APV) juǵıw qáwpin shama menen 70% ke tómenletetuǵının xabarlaydı. Sol jılı ótkerilgen basqa bir izertlew turaqlı prezervativ qollanıw er adamlar hám hayallarda jınıslıq gerpes dep te atalatuǵın gerpes simpleks virus-2 niń tarqalıwın azaytıwda nátiyjeli ekenin kórsetti.

Prezervativ tásirdi sheklewde nátiyjeli bolsa da, prezervativ penen de ayırım keselliklerdiń juǵıwı júz beriwi múmkin. Jınıslıq aǵzalardıń infekciyalı aymaqları, ásirese belgiler bar bolǵanda, prezervativ penen qaplanbawı múmkin, hám nátiyjede APV hám gerpes sıyaqlı ayırım kesellikler tikkeley baylanıs arqalı juǵıwı múmkin. Biraq, JJJI-nıń aldın alıw ushın prezervativ qollanıwdaǵı tiykarǵı nátiyjelilik máselesi — turaqlı qollanbaw.

Prezervativler sonday-aq potencial rak aldındaǵı jatır moynı ózgerislerin emlewde paydalı bolıwı múmkin. Adam papillomavirusına ushıraw, hátte virus penen burınnan juqtırılǵan adamlarda da, rak aldındaǵı ózgerisler qáwpin arttıratuǵın bolıp kórinedi. Prezervativ qollanıw bul ózgerislerdiń regressiyasına tásir etedi. Sonıń menen bir qatarda, Ullı Britaniyadaǵı izertlewshiler spermadaǵı gormon jatır moynı ragın kúsheytiwi múmkin ekenin, seks waqtında prezervativ qollanıw gormonǵa shıǵıwdıń aldın alıwı múmkin dep usınıs etedi.

### Sátsizlik sebepleri
Prezervativler eyakulyaciyadan keyin jınıslıq músheden sırǵanap túsip ketiwi, nadurıs qollanıw yamasa fizikalıq zaqımlanıw (mısalı, qaplamanı ashqanda payda bolǵan jırtılıwlar) sebepli jırtılıwı yamasa lateks ıdırawı (ádette jaramlılıq múddeti ótkennen keyin qollanıw, nadurıs saqlaw yamasa maylarǵa tiyip ketiw) sebepli jırtılıwı yamasa sırǵanap túsip ketiwi múmkin. Jırtılıw dárejesi 0,4% hám 2,3% aralıǵında, al sırǵanaw dárejesi 0,6% hám 1,3% aralıǵında. Hátte jırtılıw yamasa sırǵanaw bayqalmasa da, hayallardıń 1–3% prezervativ penen jınıslıq qatnastan keyin sperma qaldıǵı ushın unamlı (oń) test kórsetedi. Sátsizlik dárejesi anal seks ushın joqarıraq hám 2022-jılǵa shekem prezervativler tek vaginal seks ushın FDA tárepinen tastıyıqlanǵan edi. «The One Male Condom» 2022-jıl 23-fevralda anal seks ushın FDA tastıyıqlawın aldı.

Prezervativtiń hár túrli sátsizlik túrleri sperma tásiriniń hár qıylı dárejesine alıp keledi. Eger qollanıw waqtında sátsizlik júz berse, zaqımlanǵan prezervativti taslap, seks baslanbastan aldın jańa prezervativ kiyiwge boladı – bunday sátsizlikler ádette paydalanıwshıǵa qáwip tuwdırmaydı. Bir izertlew jırtılǵan prezervativten sperma tásiri qorǵalmaǵan jınıslıq qatnastıń yarımına teń ekenin anıqladı; tayǵanap ketken prezervativten sperma tásiri qorǵalmaǵan jınıslıq qatnastıń besten birine teń boldı.

Standart prezervativler derlik hár qanday erkektiń jınıslıq múshesine sáykes keledi, qolaylılıq yamasa tayıw qáwpi dárejesi hár qıylı boladı. Kóplegen prezervativ óndiriwshiler «tar» yamasa «magnum» ólshemlerin usınadı. Ayırım óndiriwshiler sonday-aq arnawlı ólshemge sáykes keletuǵın prezervativlerdi usınadı, olar isenimlirek hám jaqsılanǵan seziw/qolaylılıqtı usınadı degen pikirler bar. Ayırım izertlewler erkektiń úlken jınıslıq músheleri hám kishi prezervativlerdiń kóbirek jırtılıw hám tayıw (sırǵanap túsiw) dárejesiniń tómenlewi menen (hám kerisinshe) baylanıstırǵan, biraq basqa izertlewler juwmaqsız bolǵan.

Prezervativ óndiriwshilerine júdá qalıń yamasa júdá juqa prezervativlerden awlaq bolıw usınıs etiledi, sebebi ekewi de az nátiyjeli dep esaplanadı. Ayırım avtorlar paydalanıwshılardı «kóbirek bekkemlik, seziw hám qolaylılıq ushın» juqaraq prezervativlerdi tańlawǵa shaqıradı, biraq basqalar «prezervativ qanshelli juqa bolsa, onı jırtıw ushın sonshelli az kúsh talap etiledi» dep eskertedi.

Tájiriybeli prezervativ paydalanıwshıları birinshi ret paydalanıwshılarǵa qaraǵanda prezervativtiń sırǵanap túsiwi yamasa jırtılıw itimallıǵı ádewir tómen, biraq bir ret sırǵanaw yamasa jırtılıwdı basınan ótkergen paydalanıwshılar bunday ekinshi sátsizlikke ushırawı itimal. «Population Reports» jurnalındaǵı maqala prezervativ qollanıw boyınsha bilim beriw jırtılıw hám sırǵanaw qáwpin arttıratuǵın háreketlerdi azaytatuǵının usınıs etedi. «Family Health International» baspası da bilim beriw jırtılıw hám sırǵanaw qáwpin azaytıwı múmkin degen pikirdi usınadı, biraq jırtılıw hám sırǵanawdıń barlıq sebeplerin anıqlaw ushın kóbirek izertlew kerek ekenin atap ótedi.

Prezervativlerdi tuwılıwdı qadaǵalawdıń forması retinde qollanıwdı niyet etken adamlar arasında, paydalanıwshı prezervativsiz jınıslıq qatnasqa túskende ekiqabatlıq júz beriwi múmkin. Adamnıń prezervativleri tawsılǵan bolıwı múmkin, yamasa sayaxatta bolıp, qasında prezervativi bolmawı múmkin, yamasa prezervativtiń seziliwin unatpay, «táwekel etiwdi» sheshiwi múmkin. Bul minez-qulıq ádettegi qollanıw sátsizliginiń tiykarǵı sebebi (usıl yamasa qátesiz qollanıw sátsizligine qarama-qarsı).

Prezervativ sátsizliginiń taǵı bir múmkin sebebi — sabotaj. Bir sebep — sheriginiń qálewi yamasa kelisimine qarsı balalı bolıw. Nigeriyadan kelgen ayırım kommerciyalıq seks xızmetkerleri klientlerdiń prezervativ qollanıwǵa májbúrlewine ósh alıw retinde prezervativlerdi sabotaj etkenin xabarladı. Prezervativtiń ushına birneshe tesik jasaw ushın iyneni qollanıw onıń nátiyjeliligine aytarlıqtay tásir etedi dep iseniledi. Usınday prezervativti qasaqana buzıw jaǵdayları júz bergen.

#### Bir neshe prezervativlerdi qollanıw («eki qabat qaplaw»)
«Eki qabat qaplaw», yaǵnıy bir waqıtta eki prezervativti qollanıw ámeliyatı, spermanıń aǵıp shıǵıw qáwpin arttırıwı yamasa azaytıwı múmkin; ekspertlerdiń pikirleri eki túrli, hám bul qosımsha faktorlarǵa baylanıslı bolıwı múmkin. Eki prezervativ qollanıw sırǵanap túsiw qáwpin arttırıwı múmkin, degen menen prezervativler paydalanılǵannan keyin kóbinese bir-birine jabısıp qaladı. Sonday-aq, eger prezervativler arasında súykeliw bolsa, jırtılıw yamasa buzılıw itimallıǵı artıwı múmkin. Degen menen, súykeliwdi azaytıw ushın prezervativler arasına maylawshı zat qosıwǵa boladı. Eger bir neshe prezervativ qollanılsa, tek barlıq prezervativler jırtılǵan jaǵdayda ǵana sperma tásir etiwi múmkin. 

«Contraceptive Technology Update» jurnalındaǵı ádebiyat sholıwı shıpakerlerge «Kóp márte jırtılıw yamasa sırǵanawdı basınan ótkergen hayallar hám erkeklerdi kórse, olarǵa eki prezervativ qollanıwdı usınıs etiw aqıllı boladı» dep usınıs etedi. «Planned Parenthood» tárepinen ótkerilgen ádebiyatlar sholıwı «Eki qabat qaplawǵa qarsı másláhát beriwdi qollaytuǵın dálilge tiykarlanǵan informaciya joq ekeni kórinedi. Ekinshi jaǵınan, eki qabat qaplawdı qollap-quwatlaytuǵın dáliller sheklengen, biraq oń. Eger eki qabat qaplaw adamnıń qolaylılıq hám qáwipsizlik sezimin arttırsa, bir neshe prezervativ qollanıwdıń zıyanı joq hám paydası bolıwı múmkin dep másláhát beriw eń durısı» degen juwmaqqa keledi. 

Eki lateks prezervativ qollanılǵanda, ıssılıq hám súykeliw olardıń ıdırawına sebep bolıwı múmkin; degen menen, eger sheriklerdiń biri latekske allergiya bolsa, qoy terisinen islengen prezervativi menen lateks prezervativti qabatlastırıw paydalı bolıwı múmkin. Seks xızmetkerleri ushın, klientlerge bir yamasa eki prezervativ arasında, yamasa erkekler yamasa hayallar prezervativi arasında tańlaw sıyaqlı jetekshi soraw beriw, kóbinese olarǵa tuwrıdan-tuwrı prezervativ qollanıwdı talap etiwge qaraǵanda ańsatıraq hám prezervativtiń qollanılıw itimallıǵın arttıradı. Bir neshe prezervativ qollanıw, ásirese ekewden kóp, ráhátleniwdi keyipti azaytıwı, jınıslıq qatnastı uzaytıwı hám/yamasa hayaldıń jınıslıq aǵzasına túrshigiw payda etiwi múmkin. Bir neshe prezervativ qollanıw erte eyakulyaciyanı emlew ushın minez-qulıq terapiyası bolıp tabıladı, degen menen ol hámme waqıt jetkilikli bola bermeydi. 

Juwmaqlap aytqanda, bir prezervativ ornına eki prezervativ qollanıw, eger durıs maylanǵan bolsa, ádette qáwipti azaytadı, biraq eger maylanbaǵan bolsa qáwipti arttıradı, hám kóbirek prezervativ qollanıw ulıwma erkekler ushın jınıslıq stimulyaciyanı azaytadı degen konsensus bar ekeni kórinedi.

## Janapay tásirleri
Latekske allergiyası bar adamlardıń lateks prezervativlerin qollanıwı teri túrshigiw sıyaqlı allergiyalıq belgilerge sebep bolıwı múmkin. Awır lateks allergiyası bar adamlarda lateks prezervativin qollanıw ómirge qáwip tuwdırıwı múmkin. Lateks prezervativlerin qayta-qayta qollanıw geypara adamlarda lateks allergiyasınıń rawajlanıwına sebep bolıwı múmkin. Túrshigiw spermicidlerge baylanıslı da bolıwı múmkin.

## Qollanıw

Sırtqı prezervativler ádette folga yamasa plastik qaplama ishinde, oralǵan formada qaplanǵan bolıp, erkek jınıslıq múshesiniń ushına qoyılıp, keyin tik turǵan jınıslıq músheniń ústine jayılıwǵa arnalǵan. Prezervativ jınıslıq músheniń ushına qoyılǵanda onıń jabıq ushı yamasa sorǵıshınıń qısılıwı áhmiyetli. Bul prezervativ ishinde hawanıń qalıp ketpewin támiyinleydi, sebebi hawa qalıp ketse, jınıslıq qatnas waqtında jırtılıwǵa sebep bolıwı múmkin. Sonıń menen qatar, bul spermanıń jıynalıwı ushın orın qaldıradı, bul onıń tómengi jaǵınan shıǵıp ketiw qáwpin azaytadı. Kópshilik prezervativlerde usı maqset ushın sorǵısh ushı bar. Eyakulyaciyadan keyin dárriw hám jınıslıq múshe ele tik turǵanda, erkek óziniń sheriginiń denesinen shıǵıwı kerek. Bul jınıslıq múshe bosasqan sayın spermanıń prezervativten aǵıp ketiwiniń aldın alıw ushın kerek. Sonnan keyin prezervativti basqa sherikten uzaqta jınıslıq músheden abaylap alıp taslaw kerek. Prezervativti salfetkaǵa oraw yamasa túyinlep baylaw, sońınan shıǵındı qutıǵa taslaw usınıs etiledi. Prezervativler jınıslıq qatnas waqtında ekiqabatlıq itimallıǵın azaytıw hám jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardı (JJJI) juqtırıw itimallıǵın tómenletiw ushın qollanıladı. Prezervativler sonday-aq fellaciya waqtında JJJI juqtırıw itimallıǵın azaytıw ushın qollanıladı.

Ayırım juplar prezervativ kiyiwdi jınıslıq qatnastı bólip taslaydı dep esaplaydı, al basqalar prezervativ qollanıwdı ózleriniń aldın ala oynawınıń bir bólegi retinde kirgizedi. Ayırım erkekler hám hayallar prezervativtiń fizikalıq tosqınlıǵı seziwdi páseytedi dep esaplaydı. Pás seziwlerdiń artıqmashılıqları erekciyanı uzartıw hám eyakulyaciyanı keshiktiriwdi óz ishine alıwı múmkin; kemshilikleri jınıslıq qozıwdıń biraz joǵalıwın óz ishine alıwı múmkin. Prezervativ qollanıwdı jaqlawshılar sonday-aq olardıń arzan, qollanıwǵa ańsat hám janapay tásirleriniń az ekenin artıqmashılıq retinde atap ótedi.

### Jınıslıq tárbiya
Prezervativler kóbinese jınıslıq tárbiya baǵdarlamalarında qollanıladı, sebebi olar durıs qollanılǵanda ekiqabatlıq hám ayırım jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń tarqalıw qáwpin azaytıw qábiletine iye. Jaqında Amerika Psixologiyalıq Associaciyasınıń (APA) baspasóz xabarı jınıslıq tárbiyaǵa prezervativler haqqında informaciyanı qosıwdı qollap-quwatladı, «keń qamtılǵan jınıslıq tárbiya baǵdarlamaları ... prezervativlerdi durıs qollanıwdı talqılaydı» hám «jınıslıq jaqtan belsendi bolǵanlar ushın prezervativ qollanıwdı úgit-násiyatlaydı» dedi.

Amerika Qurama Shtatlarında, mámleketlik mekteplerde prezervativler haqqında oqıtıwǵa ayırım diniy shólkemler qarsı shıǵadı. Shańaraqtı jobalastırıw hám jınıslıq tárbiyanı jaqlawshı «Planned Parenthood» shólkemi hesh qanday izertlew tek saqlanıw baǵdarlamalarınıń jınıslıq qatnastı keyinge qaldırıwǵa alıp keletuǵının kórsetpegenin aytıp, amerikalı ata-analardıń 76%-i óz balalarınıń prezervativ qollanıwdı qosqanda keń kólemli jınıslıq tárbiya alıwın qáleytuǵının kórsetetuǵın sorawnamalarǵa silteme beredi.

### Násilsizlikti emlew
Sperma analizi hám jatır ishine urıqlandırıw (JIU) sıyaqlı násilsizlikti emlewdegi keń tarqalǵan proceduralar sperma úlgilerin jıynawdı talap etedi. Olar kóbinese masturbaciya arqalı alınadı, biraq masturbaciyaǵa alternativ retinde jınıslıq qatnas waqtında spermanı jıynaw ushın arnawlı jıynawshı prezervativti qollanıwǵa boladı.

Jıynawshı prezervativler silikonnan yamasa poliuretannan islenedi, sebebi lateks spermaǵa biraz zıyanlı. Ayırım dinler masturbaciyanı tolıq qadaǵan etedi. Sonday-aq, masturbaciya arqalı alınǵan úlgiler menen salıstırǵanda, jıynawshı prezervativlerden alınǵan sperma úlgileri joqarı ulıwma sperma sanına, sperma háreketine hám normal morfologiyalı sperma procentine iye. Usı sebepli, olar sperma analizi ushın qollanılǵanda anıǵıraq nátiyjeler beretuǵınına hám jatır moynı yamasa jatır ishine urıqlandırıw sıyaqlı proceduralarda qollanılǵanda ekiqabatlıq itimallıǵın arttıradı dep esaplanadı. Katoliklik sıyaqlı kontracepciyanı qadaǵan etetuǵın dinlerdiń iseniwshileri tesikler tesilgen jıynaw prezervativlerin qollanıwı múmkin.

Tuwıw qábiletin emlew ushın, jıynawshı prezervativ jınıslıq qatnas waqtında hayaldıń sherigi tárepinen berilgen spermanı jıynaw ushın qollanılıwı múmkin. Jeke sperma donorları da masturbaciya yamasa sherigi menen jınıslıq qatnas arqalı úlgilerdi alıw ushın jıynawshı prezervativti qollanıwı múmkin hám eyakulyattı jıynawshı prezervativten arnawlı islengen ıdısqa quyadı. Donor bolǵan jaǵdayda sperma urıqlandırıw ushın qollanılatuǵın qabıllawshı hayalǵa, al hayaldıń sherigi bolǵan jaǵdayda, qayta islew hám qollanıw ushın tuwıw qábiletin emlew klinikasına tasılanadı. Degen menen, tasıw spermanıń ónimliligin azaytıwı múmkin. Jıynawshı prezervativler sperma bankinde yamasa tuwıw qábiletin emlew klinikasında sperma islep shıǵarılatuǵın jerlerde de qollanılıwı múmkin.

Prezervativ terapiyası geyde hayalda spermaǵa qarsı antidenelerdiń joqarı dárejesi bolǵanda násilsiz juplarǵa jazıp beriledi. Teoriyaǵa sáykes, onıń sheriginiń spermasına tásir etiwdiń aldın alıw onıń spermaǵa qarsı antideneler dárejesin tómenletedi hám usılayınsha prezervativ terapiyası toqtatılǵanda onıń ekiqabatlıq itimallıǵın arttıradı. Degen menen, prezervativ terapiyası keyingi ekiqabatlıq dárejelerin arttıratuǵını kórsetilmegen.

## Túrleri
Kópshilik prezervativlerdiń rezervuar ushı yamasa sorǵıshı bar bolıp, bul erkektiń eyakulyaciyasın jaylastırıwdı ańsatlastıradı. Prezervativler hár qıylı ólshemlerde hám formalarda boladı.

Olar sonday-aq paydalanıwshınıń sherigin qozdırıwǵa arnalǵan hár túrli betlerge iye. Prezervativler ádette kiriwdi ańsatlastırıw ushın maylawshı qaplama menen támiyinlenedi, al xosh iyisli prezervativler tiykarınan oral seks ushın qollanıladı. Joqarıda aytıp ótilgenindey, kópshilik prezervativler lateksten islenedi, biraq poliuretan hám qoy terisinen islengen prezervativler de bar.

### Ishki prezervativ
Sırtqı prezervativlerde jınıslıq músheniń átirapında tıǵızlawdı qáliplestiriw ushın tar saqıyna bar, al ishki prezervativlerde ádette olardıń dene tesigine sırǵanap ketiwiniń aldın alıw ushın úlken qattı saqıyna bar. «The Female Health Company» dáslep poliuretannan islengen, biraq jańaraq versiyaları nitril rezinadan islengen ishki prezervativ islep shıǵardı. «Medtech Products» lateksten islengen ishki prezervativ islep shıǵaradı.

### Materiallar

#### Tábiyiy lateks
Lateks ayrıqsha serpimli qásiyetlerge iye: Onıń sozılıw bekkemligi 30 MPa dan asadı hám lateks prezervativler úziliwden aldın 800% ten aslam sozılıwı múmkin. 1990-jılı ISO prezervativ óndiriw ushın standartlar belgiledi (ISO 4074, Tábiyiy lateks rezina prezervativler), hám Evropa Awqamı óziniń CEN standartı menen oǵan erdi (medicinalıq qurallarǵa baylanıslı 93/42/EEC Direktivası). Hárbir lateks prezervativ elektr togı menen tesiklerge tekseriledi. Eger prezervativ tekseriwden ótse, ol oraladı hám qaplanadı. Sonıń menen birge, prezervativlerdiń hárbir partiyasınıń bir bólegi suw aǵıwı hám hawa jarılıwı testinen ótkeriledi.

Latekstiń artıqmashılıqları onı eń ataqlı prezervativ materialına aylandırǵan bolsa da, onıń ayırım kemshilikleri bar. Lateks prezervativler vazelin, awqatlıq may, bópe mayı, mineral may, teri losyonları, kúnge kúyiw losyonları, suwıq kremler, sarı may yamasa margarin sıyaqlı mayǵa tiykarlanǵan zatlar menen maylawshı retinde qollanılǵanda zaqımlanadı. May menen baylanısıw lateks prezervativlerdiń maylar sebepli serpimliligin joǵaltıwı nátiyjesinde jırtılıwın yamasa sırǵanap túsiw itimallıǵın arttıradı. Qosımsha túrde, lateks allergiyası lateks prezervativlerin qollanıwǵa tıyım saladı hám basqa materiallardı qollanıwdıń tiykarǵı sebepleriniń biri bolıp tabıladı. 2009-jıldıń may ayında AQSH azıq-awqat hám dári-dármaq basqarması (FDA) allergiyalıq reakciyalarǵa juwapker bolǵan proteinlerdiń 90%-in alıp taslaw ushın islengen lateks — Vytexten ibarat prezervativlerdi óndiriwge ruqsat berdi. Sintetikalıq lateksten (polizopren) islengen allergensiz prezervativ te bar.

#### Sintetikalıq
Eń kóp tarqalǵan lateks emes prezervativler poliuretannan islenedi. Prezervativler basqa sintetikalıq materiallardan, mısalı AT-10 smola hám kóp polyizoprennen de isleniwi múmkin.

Poliuretan prezervativler ádette lateks prezervativler menen birdey keńlikte hám qalıńlıqta boladı, kóp poliuretan prezervativler 0,04 mm hám 0,07 mm qalıńlıq aralıǵında.

Poliuretan birneshe tárepten lateksten jaqsı dep esaplawǵa boladı: ol latekske qaraǵanda jıllılıqtı jaqsı ótkeredi, temperaturaǵa hám ultrafiolet nurlarına onsha sezimtal emes (sonlıqtan saqlaw talapları azıraq hám saqlaw múddeti uzaǵıraq), mayǵa tiykarlanǵan maylawshılar menen birge qollanılıwǵa boladı, latekske qaraǵanda az allergiyalı hám iyisi joq. Poliuretan prezervativler Amerika Qurama Shtatlarında kontracepciya hám AIV-nıń aldın alıwdıń nátiyjeli usılı retinde satılıwı ushın FDA tastıyıqlawın aldı hám laboratoriya sharayatlarında usı maqsetler ushın lateks sıyaqlı nátiyjeli ekeni kórsetildi.

Degen menen, poliuretan prezervativler lateks prezervativlerge qaraǵanda azıraq serpimli hám latekske qaraǵanda sırǵanap túsiw yamasa jırtılıw itimallıǵı joqarıraq, formasın joǵaltıw yamasa búrisiw itimallıǵı latekske qaraǵanda kóbirek, hám olar qımbatıraq.

Poliizopren — tábiyiy rezina latekstiń sintetikalıq versiyası. Aytarlıqtay qımbat bolsa da, ol lateks allergiyasına juwapker bolǵan proteinsiz latekstiń artıqmashılıqlarına iye (mısalı, poliuretan prezervativlerge qaraǵanda jumsaǵıraq hám serpimlirek) Poliuretan prezervativlerden ayırmashılıǵı, olar mayǵa tiykarlanǵan maylawshı menen birge qollanılıwǵa bolmaydı.

#### Qoy terisi
«Qoy terisi» dep belgilengen, qoylardıń isheginen islengen prezervativler de bar. Olar ádette spermanı bloklaw arqalı kontraceptiv retinde nátiyjeli bolsa da, izertlewler olardıń materialdaǵı tesikler sebepli jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń tarqalıwınıń aldın alıwda latekske qaraǵanda az nátiyjeli ekenin anıqladı. Sebebi ishekler tábiyatı boyınsha tesikli, ótkizgish membranalar bolıp tabıladı, hám sperma tesiklerden ótiw ushın júdá úlken bolsa da, viruslar — mısalı AIV, gerpes hám jınıslıq súyeller — ótiw ushın jetkilikli dárejede kishi.

Prezervativ tesikliligi boyınsha laboratoriya maǵlıwmatları nátiyjesinde, 1989-jılı FDA qoy terisi prezervativlerin óndiriwshilerden ónimlerdiń jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń aldın alıw ushın qollanılmawı kerekligin kórsetiwdi talap ete basladı. FDA qoy terisi prezervativleri «jaqsı tuwılıwdı qadaǵalawdı hám ayırım, biraq barlıq emes, jınıslıq jol menen juǵatuǵın keselliklerge qarsı hár qıylı dárejede qorǵawdı támiyinleydi» dep eskertedi, biraq adamlar sheriginiń qanday JJJI bar ekenin bilmeydi, sonlıqtan qoy terisi prezervativi olardı qorǵaydı dep oylawǵa bolmaydı.

Qoy terisi prezervativleri lateks allergiyasın qozdırmawǵa járdemlesse de, poliuretan prezervativleri de solay isleydi, sonıń menen birge JJJI-ǵa qarsı isenimlirek qorǵawdı támiyinleydi.Soyılǵan haywan ónimleri retinde, qoy terisi prezervativleri vegetarian emes. Kanada Farmacevtika Jurnalı tárepinen tayarlanǵan farmacevt másláháti qoy terisi prezervativleriniń sheklengen JJJI aldın alıwı sebepli «ádette usınıs etilmeytuǵının» aytadı. Adolescent Medicine jurnalındaǵı maqala olardıń «tek ekiqabatlıqtıń aldın alıw ushın qollanılıwı kerek» ekenin másláhát beredi.

### Spermicid
Ayırım lateks prezervativler óndiriwshi tárepinen az muǵdardaǵı nonoksinol-9, spermicidli ximiyalıq zat penen maylanadı. «Consumer Reports» jurnalınıń maǵlıwmatlarına qaraǵanda, spermicid penen maylanǵan prezervativlerdiń ekiqabatlıqtıń aldın alıwda qosımsha paydası joq, saqlaw múddeti qısqaraq hám hayallarda sidik jollarınıń infekciyaların payda etiwi múmkin. Kerisinshe, bólek qaplanǵan spermicidti qollanıw prezervativlerdiń kontraceptivlik nátiyjeliligin arttıradı dep esaplanadı.

Nonoksinol-9 burın JJJI-ǵa (sonıń ishinde AIV-ǵa) qarsı qosımsha qorǵanıw usınadı dep esaplanǵan, biraq sońǵı izertlewler kórsetkendey, jiyi qollanılganda, nonoksinol-9 AIV juqtırıw qáwpin arttırıwı múmkin. Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi spermicidli maylanǵan prezervativlerdiń endi úgit-násiyatlanbawı kerek ekenin aytadı. Degen menen, ol ulıwma prezervativsizlikten góre nonoksinol-9 benen maylanǵan prezervativti qollanıwdı usınıs etedi. 2005-jılǵa kelip, toǵız prezervativ óndiriwshisi nonoksinol-9 benen prezervativ islep shıǵarıwdı toqtattı hám «Planned Parenthood» usılayınsha maylanǵan prezervativlerdi tarqatıwdı toqtattı.

### Qabırǵalı hám búrtikli
Teksturalı prezervativlerge búrtikli hám qabırǵalı prezervativler kiredi, olar eki sherikke de qosımsha seziwlerdi bere aladı. Búrtikler yamasa qabırǵalar ishki, sırtqı yamasa eki tárepte de jaylasıwı múmkin; alternativ túrde, olar G-noqatqa yamasa frenulumǵa baǵdarlanǵan qushtarlıq beriw ushın belgili bir bólimlerde jaylasqan. «Óz-ara lázzet»ti reklama etetuǵın kóp teksturalı prezervativler sonday-aq jınıslıq músheni qosımsha stimulyaciyalaw ushın joqarı jaǵında shar tárizli formaǵa iye boladı. Ayırım hayallar búrtikli prezervativler menen vaginal jınıslıq qatnas waqtında túrshigiwdi sezedi.

### Xosh iyisli
Xosh iyisli prezervativler — xosh iyisli qaplaması bar hám arnawlı túrde tek oral seks ushın arnalǵan, kiriw háreketleri ushın emes, arnawlı prezervativ ónimleri. Dáslepki xosh iyisli prezervativler haqıyqıy qorǵawdan góre kóbirek jańalıq retinde qollanılǵan. Degen menen, házirgi waqıtta bazarda FDA tárepinen tastıyıqlanǵan xosh iyisli prezervativler bar. Ayırım xosh iyisli prezervativlerge sonday-aq belgili bir dámdi beretuǵın iyis qosılǵan.

Vaginal kiriwde xosh iyisli prezervativlerdi qollanıw boyınsha ayırım alańlawshılıqlar bar, sebebi xosh iyisli prezervativlerde qant muǵdarı boladı hám qanttı hayaldıń jınıslıq múshesine kirgiziw kandidozlı vulvovaginit yamasa bakteriyalıq vaginozǵa alıp keliwi múmkin. Latekske allergiyası bar adamlar xosh iyisli lateks materiallı prezervativlerdi qollanıwdan awlaq bolıwı hám onıń ornına poliuretan yamasa polizopren prezervativlerdi qollanıwı kerek.

### Basqalar
Zorlawǵa qarsı prezervativ — hayallar tárepinen kiyiwge arnalǵan basqa bir túr. Ol hújimshige awırtıw payda etiw ushın arnalǵan, bul jábirleniwshige qashıw múmkinshiligin beredi dep úmit etiledi.

Jıynawshı prezervativ tuwıw qábiletin emlew yamasa sperma analizi ushın spermanı jıynawda qollanıladı. Bul prezervativler spermanıń ómir súriwin maksimal dárejege jetkiziw ushın arnalǵan.

2022-jıldıń fevral ayında AQSH azıq-awqat hám dári-dármaq basqarması (FDA) anal jınıslıq qatnas waqtında jınıslıq jol menen juǵatuǵın infekciyalardıń (JJJI) tarqalıwın azaytıwǵa járdemlesiw ushın arnawlı kórsetilgen birinshi prezervativlerdi tastıyıqladı.

## Tarqalıwı
Prezervativ qollanıwınıń tarqalıwı mámleketler arasında aytarlıqtay ayırmashılıqqa iye. Kontracepciya qollanıw boyınsha sorawnamalardıń kópshiligi turmısqa shıqqan hayallar yamasa rásmiy emes birge jasaw qatnaslarındaǵı hayallar arasında ótkeriledi. Yaponiya dúnya júzinde prezervativ qollanıw boyınsha eń joqarı kórsetkishke iye: bul elde prezervativler turmısqa shıqqan hayallardıń kontracepciya qollanıwınıń derlik 80%-in quraydı. Ortasha esapta, rawajlanǵan mámleketlerde prezervativler tuwılıwdı qadaǵalawdıń eń ataqlı usılı bolıp tabıladı: turmısqa shıqqan kontracepciya paydalanıwshılarınıń 28%-i prezervativlerge súyenedi. Ortasha rawajlanıp atırǵan mámlekette prezervativler azıraq keń tarqalǵan: turmısqa shıqqan kontracepciya paydalanıwshılarınıń tek 6–8%-i prezervativlerdi tańlaydı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__