Kompyuter tıshqanshası

**Kompyuter tıshqanshası** (sonday-aq **tıshqan** yamasa **tıshqansha**) — bul qolda uslap turatuǵın, betke salıstırmalı eki ólshemli qozǵalıstı anıqlaytuǵın kórsetiw quralı. Bul qozǵalıs ádette displeydegi kórsetkishtiń (kursor dep ataladı) qozǵalısına aylandırıladı, bul kompyuterdiń grafikalıq paydalanıwshı interfeysin tegis basqarıwǵa múmkinshilik beredi.

Kompyuter sistemasın basqaratuǵın tıshqanshanıń birinshi ashıq kórsetiliwi 1968-jılı Dag Engelbart tárepinen «Barlıq demolardıń anası» dep atalǵan kórsetiliwniń bir bólegi retinde islengen. Dáslepki tıshqanshalar bette tuwrı qozǵalıstı qadaǵalaw ushın eki ayırım dóńgelekti paydalanǵan: birewi x-ólsheminde, ekinshisi Y-ólsheminde. Keyinirek, standart dizayn qozǵalıstı anıqlaw ushın bette aylanatuǵın shardı qollanıwǵa ótti, ol óz gezeginde ishki roliklerge jalǵanǵan edi. Házirgi waqıttaǵı tıshqanshalardıń kópshiligi qozǵalmaytuǵın bólekleri bar optikalıq qozǵalıs anıqlawdı paydalanadı. Dáslep barlıq tıshqanshalar kompyuterge kabel arqalı jalǵanǵan bolsa da, búgingi kúndegi tıshqanshalardıń kópshiligi sımsız, jalǵanǵan sistema menen qısqa aralıqtaǵı radio baylanısqa tiykarlanǵan.

Kursordı jıljıtıwdan tısqarı, kompyuter tıshqanshaları displeydegi menyu elementin tańlaw sıyaqlı operaciyalardı orınlaw ushın bir yamasa bir neshe túymege iye. Tıshqanshalar kóbinese qosımsha basqarıw hám ólshemli kiritiwdi támiyinleytuǵın sensorlı betler hám aylandırıw dóńgelekleri sıyaqlı basqa da elementlerge iye.

## Etimologiya

Kompyuterde kórsetpe qurılmasına qatnası bar «tıshqansha» termininiń jazba túrde eń erte belgili qollanılıwı Bill Inglishtiń 1965-jıldıń iyul ayındaǵı «Kompyuter járdeminde displeydi basqarıw» atlı basılımında ushırasadı. Bul, itimal, onıń pishimi hám ólshemi tıshqanǵa uqsaslıǵınan kelip shıqqan, al sımı onıń quyrıǵına uqsaydı. Sımsız tıshqanshalardıń keń tarqalıwı bul uqsaslıqtı azayttı.

Inglishtiń qol astında islegen apparatlıq támiynat dizayneri Rodjer Beytstiń aytıwınsha, bul termin jáne de ekrandaǵı kursor belgisiz sebeplerge baylanıslı «PÍSHÍQ» dep atalǵanı hám komanda tárepinen jańa stol ústi qurılmasın quwıp baratırǵanday kóringen sebepli payda bolǵan.

Házirgi qollanıwda kishi kemiriwshi haywan ushın kóplik san bárqulla «tıshqanlar» boladı. Kópshilik sózliklerge muwapıq, kompyuter tıshqanshasınıń kóplik sanı «tıshqanshalar» yamasa «tıshqanlar» bolıwı múmkin, biraq «tıshqanshalar» kóbirek qollanıladı. Dáslepki jazba túrde kóplik sannıń qollanılıwı «tıshqanshalar» bolǵan; onlayn Oksford sózligi 1984-jılǵı qollanıwdı keltiredi, al erterek qollanıwlar arasında J. S. R. Likliderdiń 1968-jılǵı «Kompyuter kommunikaciya qurılması retinde» maqalası bar.

## Tariyxı

### Turaqlı trekbollar
Trekbol, baylanıslı kórsetpe qurılması, 1946-jılı Ralf Bendjamin tárepinen Ekinshi jer júzlik urısınan keyingi dáwirdegi órtke qarsı basqarıw radiolokaciyalıq sızıw sistemasınıń bir bólegi retinde oylap tabıldı, ol Kompleksli displey sisteması (KDS) dep ataldı. Sol waqıtta Bendjamin Britaniya korollik áskeriy-teńiz flotı Ilimiy xızmetinde isleytuǵın edi. Bendjaminniń joybarı paydalanıwshı tárepinen djoystik járdeminde berilgen bir neshe dáslepki engiziw noqatlarına tiykarlanıp, maqsetli samolyottıń keleshektegi ornın esaplaw ushın analog kompyuterlerdi paydalandı. Bendjamin bunnan da ápiwayıraq kirgiziw qurılması kerek dep esapladı hám usı maqsette «aylanbalı shar» dep ataǵan nárseni oylap taptı.

Basqa bir erte trekbol Tom Kranston hám Fred Longstaff penen birge islegen britaniyalı elektr injeneri Kenyon Teylor tárepinen qurıldı. Teylor 1952-jılı Kanada áskeriy teńiz flotınıń DATAR (Cifrlı avtomatlastırılǵan izertlew hám sheshiw) sisteması ústinde islegen dáslepki Ferranti Canada kompaniyasınıń bir bólimi edi.

DATAR koncepciyası boyınsha Bendjaminniń displeyine uqsas edi. Trekbol qozǵalıstı anıqlaw ushın tórt diskti paydalandı, X hám Y baǵdarları ushın ekiden. Bir neshe rolikler mexanikalıq jaqtan tiykar boldı. Shar aylanǵanda, qabıllawshı diskler aylanıp, olardıń sırtqı shetindegi baylanıslar sımlar menen dáwirli baylanısqa kirip, shardıń hár bir qozǵalısı menen shıǵıs impulsların payda etti. Impulslardı sanaw arqalı shardıń fizikalıq qozǵalısın anıqlaw múmkin boldı. Cifrlı kompyuter trassalardı esapladı hám alınǵan maǵlıwmatlardı impuls-kodlı modulyaciya radio signalları arqalı wazıypalıq topardaǵı basqa kemelerge jiberdi. Bul trekbol standart Kanada bes shtiftli bouling sharın paydalandı.

### Engelbarttıń birinshi «tıshqanshası»

Stenford Izertlew Institutınıń (házirgi SRI International) Duglas Engelbartı Terri Bardini, Pol Cheruzi, Govard Reyngold hám basqa bir qatar avtorlardıń járiyalanǵan kitaplarında kompyuter tıshqanshasınıń oylap tabıwshısı retinde tán alınǵan. Engelbart 2013-jıldıń iyul ayında qaytıs bolǵannan keyin de kóplegen nekrologlardıń atamalarında usılay tán alındı.

1963-jılǵa kelip, Engelbart SRI-de óziniń izertlew laboratoriyasın, Awgmentaciya Izertlew Orayın (ARC) dúzgen edi. Onıń maqseti adam intellektin «kúsheytiw» ushın kompyuter texnologiyasınıń apparatlıq támiynatı menen programmalıq támiynatın rawajlandırıw edi. Sol jıldıń noyabr ayında, Nevada shtatınıń Rino qalasında kompyuter grafikası boyınsha konferenciyaǵa qatnasıp atırıp, Engelbart planimetrdiń tiykarǵı principlerin X- hám Y-koordinatalıq maǵlıwmatlardı kirgiziwge qalay beyimlew haqqında oylana basladı. 1963-jıldıń 14-noyabrinde ol dáslep «bug» dep ataǵan nárse haqqındaǵı pikirlerin óziniń jeke dápterine jazıp aldı. Bul «3 noqatlı» forma «túsiw noqatı hám 2 ortogonal dóńgelekke» iye bola alatuǵın edi. Ol «bug»tı paydalanıw «ańsat» hám «tábiyiyrek» bolatuǵının, hám stilustan ayırmashılıǵı, onı jibergende qozǵalmay turatuǵının jazdı, bul «klaviatura menen koordinaciyalaw ushın ádewir jaqsıraq» bolatuǵın edi.

1964-jılı Bill Inglish ARCǵa qosıldı, ol jerde ol Engelbartqa birinshi tıshqansha prototipin jasawǵa járdem berdi. Olar bul qurılmanı tıshqansha dep atadı, sebebi dáslepki úlgilerdiń artqı bólimine quyrıqqa uqsaǵan sım bekitilgen edi, hám bul ádettegi tıshqanǵa uqsap ketetuǵın edi . Inglishtiń qol astındaǵı apparatlıq támiynat dizayneri Rodjer Beytstiń aytıwınsha, bul attı tańlawdıń jáne bir sebebi, sol waqıtta ekrandaǵı kursor da «CAT» (pıshıq) dep atalatuǵın edi.

Joqarıda atap ótilgenindey, bul «tıshqansha» birinshi ret 1965-jıldıń iyul ayındaǵı esabatta jazba túrinde aytılǵan, onıń tiykarǵı avtorı Inglish edi. 1968-jıldıń 9-dekabrinde Engelbart «Barlıq demonstraciyalardıń anası» dep atalıp ketetuǵın waqıyada tıshqanshanı kópshilik aldında kórsetti. Engelbart bunıń ushın hesh qanday haqı almadı, sebebi onıń jumıs beriwshisi SRI patentke iye edi, al bul patenttiń múddeti tıshqansha jeke kompyuterlerde keń qollanılıwǵa shıqqanǵa shekem tamamlanıp qalǵan edi. Qalay bolǵanda da, tıshqanshanıń oylap tabılıwı Engelbarttıń adam intellektin kúsheytiw boyınsha ádewir úlken joybarınıń kishkene bir bólegi ǵana edi.

Engelbarttıń oN-Line System (NLS) ushın islep shıǵılǵan bir neshe basqa eksperimental kórsetkish qurılmaları deneniń hár túrli háreketlerinen paydalanǵan – mısalı, iyekke yamasa murınǵa bekitilgen bas ústine ornatılatuǵın qurılmalar – biraq aqıbetinde tıshqansha óziniń tezligi hám qolaylılıǵı sebepli jeńip shıqtı. Birinshi tıshqansha, úlken qurılma (súwrette kórsetilgen) bir-birine perpendikulyar jaylasqan eki potenciometrden hám olarǵa jalǵanǵan dóńgeleklerden turǵan: hár bir dóńgelektiń aylanıwı bir kósher boyınsha qozǵalısqa aylanǵan. «Barlıq demonstraciyalardıń anası» waqtında, Engelbarttıń toparı ózleriniń ekinshi áwlad, 3 túymeli tıshqanshasın shama menen bir jıl dawamında qollanıp atırǵan edi.

### Birinshi domalaq sharlı tıshqansha

1968-jıl 2-oktyabrde, Engelbarttıń prototipinen úsh jıl keyin, biraq onıń jámiyetlik demonstraciyasınan eki aydan aslam waqıt burın, Rollkugelsteuerung (nemisshe «Trekbol basqarıwı») dep atalǵan tıshqansha qurılması nemis kompaniyası AEG-Telefunken tárepinen SIG 100 vektor grafikalıq terminalı ushın qosımsha kirgiziw qurılması retinde satıw broshyurasında kórsetilgen. Bul qurılma olardıń TR 86 process kompyuteri hám TR 440 tiykarǵı freymi átirapındaǵı sistemanıń bir bólegi edi. Bunnan da erterek trekbol qurılmasına tiykarlanǵan bul tıshqansha qurılması kompaniya tárepinen 1966-jılı parallel hám ǵárezsiz jańalıq ashıw barısında islep shıǵılǵan edi. Atı aytıp turǵanınday hám Engelbarttıń tıshqanshasınan ayırmashılıǵı, Telefunken modeli álleqashan sharǵa (diametri 40&nbsp;mm, salmaǵı 40 g) hám eki mexanikalıq 4-bitlı aylanbalı poziciya transdyuserlerine iye bolǵan, olar Grey kodına uqsas jaǵdaylar menen hár qanday baǵıtta ańsat qozǵalıwǵa múmkinshilik bergen. Bitler kem degende eki izbe-iz jaǵday dawamında turaqlı qalǵan, bul dirildewdi saplastırıw talapların jeńillestirgen. Bul retlestiriw maǵlıwmatlardıń TR 86 aldıńǵı process kompyuterine hám uzaǵıraq aralıqtaǵı shama menen 50 bodlı teleks sızıqları arqalı jetkerip beriliwi ushın tańlanǵan. Ulıwma biyikligi shama menen 7 sm (2.8 dyuym) bolǵan, salmaǵı 465 gramm (16.4 unciya) qurılma shama menen 12 sm (4.7 dyuym) diametrli yarım shar tárizli quyma termoplastik korpusta bolıp, bir oraylıq basıw túymesine iye edi.

Joqarıda atap ótilgenindey, bul qurılma burınǵı trekbol sıyaqlı qurılmaǵa (ol da Rollkugel dep atalǵan) tiykarlanǵan bolıp, ol radar ushıw basqarıw pultlerine ornatılǵan edi. Bul trekbol dáslep Telefunken Konstanz kompaniyasında Rayner Mallebreyn basshılıǵındaǵı komanda tárepinen Germaniyanıń Bundesanstalt für Flugsicherung (Federallıq hawa qatnasın basqarıw) ushın islep shıǵılǵan edi. Ol sáykes jumıs stanciyası sisteması SAP 300 hám SIG 3001 terminalınıń bir bólegi bolıp, olar 1963-jıldan baslap joybarlanǵan hám islep shıǵılǵan edi. TR 440 tiykarǵı freymi ushın rawajlanıw 1965-jılı baslandı. Bul TR 86 process kompyuter sistemasınıń hám onıń SIG 100-86 terminalınıń islep shıǵılıwına alıp keldi. Universitet klienti menen bolǵan sáwbetten ilhamlanıp, Mallebreyn 1966-jılı bar bolǵan Rollkugel trekbolın «kerisinshe aylandırıp», jıljımalı tıshqansha sıyaqlı qurılmaǵa aylandırıw ideyasın oylap taptı, solay etip klientlerge burınǵı trekbol qurılması ushın montaj tesiklerin tesiwge tuwra kelmeytuǵın edi. Qurılma 1968-jıldıń basında tayar boldı, hám jaqtılı qálemler hám trekbollar menen birge, sol jıldıń aqırınan baslap olardıń sisteması ushın qosımsha kirgiziw qurılması retinde kommerciyalıq túrde usınıldı. Barlıq klientler bul qurılmanı satıp alıwdı tańlamadı, sebebi ol tiykarǵı freym ushın 20 million DM-ge shekemgi kelisimge qosımsha hár bir danası ushın 1,500 DM qosımsha shıǵın alıp keletuǵın edi, olardıń tek 46 sisteması satılǵan yaki ijaraǵa berilgen. Olar Germaniyanıń 20-dan aslam universitetlerine, sonıń ishinde RWTH Aachen, Berlin texnikalıq universiteti, Shtutgart universiteti hám Konstanc universitetlerine ornatıldı. 1972-jılı Myunxendegi Leybnic Superkompyuter Orayına ornatılǵan bir neshe Rollkugel tıshqanshaları muzeyde jaqsı saqlanǵan, basqa eki danası Shtutgart universitetiniń muzeyinde saqlanǵan, eki danası Gamburgta, Aaxennen kelgeni AQSHtaǵı Kompyuter tariyxı muzeyinde, al jáne bir úlgisi jaqında Paderborndaǵı Xaync Niksdorf MuzeylerForumına (HNF) sawǵa etilgen. Anekdotlıq maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Telefunkenniń bul qurılmanı patentlew háreketi Germaniya Patent byurosı tárepinen dóretiwshilik jetispewshiligi sebepli biykar etilgen. Hawa qatnasın basqarıw sisteması ushın Mallebreyn komandası álleqashan displey aldında ultraseslik perde tiykarındaǵı kórsetpe qurılması túrinde sensorlı ekranlardıń aldın ala úlgisin islep shıqqan edi. 1970-jılı olar ótkizgish qaplamalı shiyshe ekran tiykarında «Touchinput-Einrichtung» («sensorlı kirgiziw qurılması») dep atalǵan qurılmanı islep shıqtı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__