Orman órti

**Orman órti, toǵay órti** yamasa **dala órti** (ingl. *wildfire, forest fire, or a bushfire*)  ̶  bul janǵısh ósimlikler bar aymaqta rejelestirilmegen, baqlanbaytuǵın hám boljap bolmaytuǵın órt. Ósimliklerdiń túrine baylanıslı, orman órtin puta órti (Avstraliyada), shól órti, shóp órti, tóbe órti, tezek órti, dala órti, ósimlik órti yamasa atız órti retinde anıqlawǵa boladı. Ayırım tábiyiy orman ekosistemaları orman órtine baylanıslı. Zamanagóy toǵay xojalıǵı kóbinese órt qáwpin azaytıw hám tábiyiy orman ciklların rawajlandırıw ushın jobalanǵan órtlerdi qollanadı. Biraq, baqlanatuǵın órtler qátelik penen orman órtine aylanıp ketiwi múmkin.

Orman órtleriniń janıw sebebi, fizikalıq qásiyetleri, bar bolǵan janǵısh materiallar hám hawa rayınıń órtke tásiri boyınsha klassifikaciyalanıwı múmkin. Orman órtiniń awırlıǵı janılǵınıń bar bolıwı, fizikalıq ortalıq hám hawa rayı sıyaqlı faktorlardıń birikpesinen kelip shıǵadı. Kóp muǵdarda janılǵı payda etetuǵın ıǵallı dáwirler, keyin qurǵaqshılıq hám ıssılıq penen dawam etetuǵın klimatlıq ciklllar kóbinese awır orman órtlerinen aldın júz beredi. Bul cikllar klimattıń ózgeriwi sebepli kúsheygen.: 247 

Orman órtleri Sibir (Rossiya), Kaliforniya (AQSh), Britaniya Kolumbiyası (Kanada) hám Avstraliya sıyaqlı ayırım aymaqlarda keń tarqalǵan apat túri bolıp tabıladı. Jer orta teńizi klimatı bar aymaqlar yamasa tayga biomında jaylasqan jerler ayrıqsha bul qáwipke beyim. Orman órtleri adamlarǵa hám olardıń mákanlarına qattı zıyan keltiriwi múmkin. Onıń tásirlerine tútin hám órttiń densawlıqqa tikkeley zıyanı, múlkke zıyan keltiriw (ásirese orman-qala shegaralarında) hám ekonomikalıq joǵaltıwlar kiredi. Sonıń menen birge, suw hám topıraqtıń pataslanıw qáwpi de bar.

Global dárejede adamlardıń is-háreketleri orman órtleriniń zıyanın kúsheytti, tábiyiy dárejege salıstırǵanda orman órtleri menen janǵan jer maydanı eki ese kóbeydi.: 247  Adamlar klimattıń ózgeriwi (mısalı, kúshlirek ıssı tolqınlar hám qurǵaqshılıq), jer paydalanıwdıń ózgeriwi hám orman órtlerin bastırıw arqalı orman órtlerine tásir etti.: 247  Orman órtlerinen ajıralǵan uglerod atmosferadaǵı karbonat angidrid gazınıń koncentraciyasın arttırıp, parnik effektine úles qosıwı múmkin. Bul klimattıń ózgeriwine keri baylanıs payda etedi.: 20 

Tábiyiy júz beretuǵın orman órtleri órt penen birge rawajlanǵan ekosistemalarǵa paydalı tásir kórsetiwi múmkin. Haqıyqatında, kóplegen ósimlik túrleri ósiw hám kóbeyiw ushın órttiń tásirine baylanıslı.

## Alısıw (órteniw)

Órttiń alısıwı tábiyiy sebepler yamasa adam iskerligi (qasaqana yamasa qasaqana emes) arqalı ámelge asadı.

### Tábiyiy sebepler
Adamnıń qatnasıwısız orman órtlerin alıstıra alatuǵın tábiyiy hádiyselerge gúldirmama, vulkan atılıwları, tas qulawlardan payda bolǵan ushqınlar hám óz-ózinen órteniwler kiredi.

### Adam iskerligi
Adam tárepinen kelip shıqqan órt dereklerine órt qoyıw, abaysızda alıstırıw yamasa Qubla-Shıǵıs Aziyadaǵı kesip-jaǵıw diyxanshılıǵı sıyaqlı jerdi tazalaw hám awıl xojalıǵında ottı baqlawsız qollanıw kiredi. Tropikalıq aymaqlarda fermerler qurǵaq máwsimde atızlardı tazalaw ushın kóbinese kesip-jaǵıw usılın qollanadı.

Orta keńliklerde orman órtleriniń eń keń tarqalǵan adam tárepinen kelip shıqqan sebepleri - ushqın payda etetuǵın úskeneler (shınjırlı aralar, tegislegishler, oraqlar hám t.b.), hawa elektr tarmaqları hám órt qoyıw.

Órt qoyıw adam tárepinen kelip shıqqan órtlerdiń 20% ten kóbiregin quraydı. Biraq, 2019-20-jıllardaǵı Avstraliya orman órtleri máwsiminde "ǵárezsiz izertlew onlayn botlar hám trollerdiń órtlerdegi órt qoyıwdıń áhmiyetin asırıp kórsetkenin anıqladı." 2023-jılǵı Kanada orman órtlerinde órt qoyıw haqqında jalǵan maǵlıwmatlar sociallıq tarmaqlarda keń tarqaldı; biraq, órt qoyıw ulıwma Kanadada orman órtleriniń tiykarǵı sebebi emes. Kaliforniyada jıl sayın orman órtleriniń ulıwma 6-10% i órt qoyıwdan kelip shıǵadı.

Dúnya júzi boyınsha mıńlaǵan kómir qatlamı órtleri janıp atır, mısalı, Jańa Qubla Uelstegi Janıp atırǵan taw; Pensilvaniyadaǵı Centraliya; hám Qıtaydaǵı bir neshe kómir menen janıp turǵan órtler. Olar jáne de kútilmegende lawlap ketip, jaqın átiraptaǵı janǵısh materiallardı órtewi múmkin.

## Tarqalıw

Orman órtleriniń tarqalıwı bar bolǵan janǵısh materialǵa, onıń vertikal jaylasıwına hám ıǵallılıq dárejesine, sonday-aq hawa rayı sharayatlarına baylanıslı ózgeredi. Janǵısh materialdıń jaylasıwı hám tıǵızlıǵı biraz topografiyaǵa baylanıslı, sebebi jer beti pishimi ósimliklerdiń ósiwi ushın zárúr bolǵan quyash nurı hám suw sıyaqlı faktorlardı anıqlaydı. Ulıwma alǵanda, órt túrlerin olardıń janǵısh materiallarına qaray tómendegishe táriyiplewge boladı:

* **Jer astı órtleri** jer astı tamırları, orman topıraǵındaǵı shirigen organikalıq qaldıqlar hám basqa da kómilgen organikalıq zatlar menen azıqlanadı. Jer astı órtleri ádette ásten janıw arqalı janadı hám kúnler yamasa aylar dawamında ásten janıwı múmkin, mısalı, Indoneziyanıń Kalimantan hám Shıǵıs Sumatra aymaqlarındaǵı torf órtleri, olar salı egiwge arnalǵan jer tayarlaw joybarınıń nátiyjesinde torftıń abaysızda qurǵap qalıwınan kelip shıqqan.
* **Jer betindegi órtler** orman topıraǵındaǵı japıraqlar hám aǵash qaldıqları, ot shópler hám pás ósimlikler sıyaqlı tómen jaylasqan ósimlik qaldıqları menen azıqlanadı. Bunday órt túri kóbinese táj órtlerine salıstırǵanda salıstırmalı tómen temperaturada janadı (400 °C (752 °F) tan tómen) hám ásten tezlikte tarqalıwı múmkin, biraq tik janbawırlar hám samal tarqalıw tezligin arttırıwı múmkin. Bul janǵısh material túri ásirese ushqınlardıń túsiwi sebepli tutanıwǵa beyim.
* **Tekshe órtleri** tómengi qabat ósimlikleri menen aǵash shaqaları arasındaǵı materiallardı, mısalı kishi aǵashlardı, qulaǵan aǵash kesindіlerin hám shırmawıqlardı jandıradı. Kudzu, Eski dúnya shırmawıq paporotnigi hám basqa da aǵashlarǵa órmeleytuǵın invaziv ósimlikler de tekshe órtleriniń payda bolıwına sebep bolıwı múmkin.
* **Táj, shaqa** yamasa **hawa órtleri** aǵash shaqaları dárejesinde jaylasqan materiallardı, mısalı biyik aǵashlardı, shırmawıqlardı hám múklerdi jandıradı. Táj órtiniń payda bolıwı, yaǵnıy tájleniw, iliwli materialdıń tıǵızlıǵına, shaqalar biyikligine, shaqalardıń úziliksizligine, jetkilikli jer beti hám tekshe órtleriniń bolıwına, ósimliklerdiń ıǵallılıq dárejesine hám órt waqtındaǵı hawa rayı sharayatlarına baylanıslı. Adamlar tárepinen jandırılǵan, aǵashlardı tolıq joq qılatuǵın órtler Amazonka jawın toǵaylarına jayılıp, ıssılıqqa yamasa qurǵaq sharayatlarǵa onsha ılayıqlı emes ekosistemalarǵa zıyan keltiriwi múmkin.

## Fizikalıq qásiyetleri

Orman órtleri órt úshmúyeshliginiń barlıq zárúr elementleri beyim aymaqta bir jerge jıynalǵanda júz beredi: tutanıw deregi janǵısh material, mısalı ósimlik penen baylanısqa keledi, ol jetkilikli ıssılıqqa ushıraydı hám átiraptaǵı hawadan jetkilikli muǵdarda kislorod aladı. Joqarı ıǵallılıq ádette tutanıwǵa kesent etedi hám tarqalıwın ásteletedi, sebebi materialdaǵı suwdı puwlandırıw hám onı órt noqatına shekem qızdırıw ushın joqarıraq temperatura talap etiledi.

Qalıń toǵaylar ádette kóbirek kóleńke beredi, nátiyjede tómenirek átirap temperaturasın hám joqarıraq ıǵallılıqtı payda etedi, sonlıqtan olar orman órtlerine az beyim boladı. Shóp hám japıraqlar sıyaqlı az tıǵız materiallar shaqa hám terek túbirleri sıyaqlı tıǵızıraq materiallarǵa qaraǵanda az suw quramına iye bolǵanlıqtan, olardı jandırıw ańsatıraq. Ósimlikler úziliksiz suwdı puwlanıw arqalı joǵaltadı, biraq suw joǵaltıw ádette topıraqtan, hawa ıǵallılıǵınan yamasa jawın-shashınnan sińirilgen suw menen teńlestiriledi. Bul teńsalmaqlılıq saqlanbaǵanda, kóbinese qurǵaqshılıq aqıbetinde, ósimlikler qurǵap qaladı hám sonlıqtan jeńil janǵısh bolıp qaladı.

Orman órti frontı - bul úziliksiz jalınlı janıwdı saqlaytuǵın bólim, onda janbaǵan material aktiv jalınlar menen ushırasadı yamasa janbaǵan hám janǵan material arasındaǵı tútinli ótiw boladı. Front jaqınlasqan sayın, órt átirapındaǵı hawa menen aǵash materialların konvekciya hám jıllılıq nurlanıwı arqalı qızdıradı. Dáslep, aǵash 100 °C (212 °F) temperaturada suw puwlanǵanda qurǵaydı. Keyin, 230 °C (450 °F) temperaturada aǵashtıń pirolizi janǵısh gazlerdi shıǵaradı. Aqırında, aǵash 380 °C (720 °F) temperaturada tútep janıwı múmkin yamasa jetkilikli qızdırılǵanda 590 °C (1,000 °F) temperaturada alısıwı múmkin. Orman órtiniń jalınları belgili bir jerge jetip kelmesten burın, orman órti frontınan jıllılıq ótkeriw hawanı 800 °C (1,470 °F) ǵa shekem qızdıradı, bul janǵısh materiallardı aldın ala qızdıradı hám qurǵatadı, nátiyjede materiallar tezirek tutanadı hám órttiń tezirek tarqalıwına múmkinshilik beredi. Joqarı temperaturalı hám uzaq dawam etetuǵın jer betindegi orman órtleri jalp etip janıwǵa yamasa gúrildep janıwǵa túrtki bolıwı múmkin: aǵash shaqalarınıń qurǵawı hám olardıń tómennen keyin tutanıwı.

Orman órtleri tıǵız úziliksiz janılǵılar arqalı janǵanda tez alǵa qaray tarqalıw tezligine (TAQT) iye boladı. Olar toǵaylarda saatına 10.8 kilometr (6.7 mil) hám jaylawlarda saatına 22 kilometr (14 mil) tezlikte jıljıy aladı. Orman órtleri tiykarǵı frontqa tangensial baǵıtta jıljıp qaptaldaǵı fronttı payda etiwi yamasa tiykarǵı frontqa qarama-qarsı baǵıtta artqa qaray janıwı múmkin. Olar jáne de samallar hám vertikal konvekciya baǵanaları ot qıyqımların (ıssı aǵash shoqların) hám basqa da janıp atırǵan materiallardı hawa arqalı jollar, dáryalar hám basqa da tosqınlıqlar ústinen alıp ótip, sekiriw yamasa ushqınlaw arqalı tarqalıwı múmkin, bul tosqınlıqlar ádette ot tosqınları sıpatında xızmet etiwi múmkin. Gúrildep janıw hám aǵash shaqalarındaǵı órtler ushqınlawdı kúsheytedi, al orman órti átirapındaǵı qurǵaq jer ústi janılǵıları ot qıyqımlarınan tutanıwǵa ayrıqsha beyim boladı. Ushqınlaw ıssı shoqlar hám ot qıyqımları órtten samal baǵıtında janılǵılardı tutandırǵanda noqatlıq órtlerdi payda etiwi múmkin. Avstraliya dala órtlerinde noqatlıq órtler órt frontınan 20 kilometrge (12 mil) shekem uzaqlıqta payda bolǵanı málim.

Ayrıqsha úlken orman órtleri ózleriniń tikkeley átirapındaǵı hawa aǵımlarına moru effekti arqalı tásir etiwi múmkin: hawa qızǵan sayın kóteriledi, al úlken orman órtleri kúshli joqarıǵa qaray aǵımlardı payda etedi, bul aǵımlar átiraptaǵı aymaqlardan jańa, salqın hawanı termal baǵanalar túrinde ózine tartadı. Temperatura hám ıǵallılıqtaǵı úlken vertikal ayırmashılıqlar pirokumulus bulıtların, kúshli samallardı hám saatına 80 kilometrden (50 mil) aslamıraq tezlikte tornado kúshindegi ot quyınların payda etiwge túrtki boladı. Tez tarqalıw tezligi, keń kólemli táj payda etiw yamasa ushqınlaw, ot quyınlarınıń bolıwı hám kúshli konvekciya baǵanaları ekstremal sharayatlardı ańlatadı.

### Kúndiz hám túnde intensivlik ózgeriwleri

Intensivlik kúndizgi waqıt dawamında da artadı. Tútep janıp atırǵan tereklerdiń janıw tezligi kúndiz bes esege shekem joqarı boladı, sebebi ıǵallılıq tómen, temperatura joqarı hám samal tezligi artadı. Kúndiz quyash nurı jerdi qızdıradı, bul tóbege qaray kóteriletuǵın hawa aǵımların payda etedi. Túnde jer salqınlaydı, bul tómenge qaray túsetuǵın hawa aǵımların payda etedi. Orman órtleri usı samallar menen kúsheyedi hám kóbinese tóbeler ústinen hám oypatlıqlar arqalı hawa aǵımların gezip júredi. Evropada órtler kóbinese tústen keyin saat 12:00 hám 2:00 aralıǵında júz beredi. Amerika Qurama Shtatlarında orman órtlerin bastırıw operaciyaları kúndizgi jıllılıq sebepli boljanatuǵın intensivliktiń artıwına baylanıslı saat 10:00 de baslanatuǵın 24 saatlıq órt kúni dógereginde ámelge asırıladı.

## Klimat ózgerisiniń tásirleri

### Klimat ózgerisi sebepli ósip atırǵan qáwipler
Klimat ózgerisi orman órtleriniń júz beriw itimallıǵın arttıratuǵın hawa rayın qollap-quwatlaydı. Ayırım aymaqlarda orman órtleriniń kóbeyiwi tikkeley klimat ózgerisine baylanıslı dep esaplanadı.: 247 Jerdiń ótmishinen alınǵan dáliller de jıllıraq dáwirlerde órt kóbirek bolǵanın kórsetedi. Klimat ózgerisi puwlanıw-terlewdi arttıradı. Bul ósimlikler hám topıraqtıń qurǵap qalıwına alıp keliwi múmkin. Ósimlikleri júdá qurǵaq aymaqta órt baslanǵanda, ol tez tarqalıwı múmkin. Joqarı temperaturalar órt máwsimin de uzaytıwı múmkin. Bul - jıldıń qáwipli orman órtleri eń kóp júz beretuǵın waqtı, ásirese qar joǵalıp baratırǵan aymaqlarda.

Hawa rayı jaǵdayları orman órtleriniń qáwpin arttırmaqta. Biraq orman órtleri menen janǵan ulıwma maydan kemeygen. Bul tiykarınan savannalardıń egislik jerlerge aylandırılǵanı sebepli, janatuǵın aǵashlar azayǵanı ushın júz bergen.

Íssılıq tolqınları, qurǵaqshılıq hám El-Nino sıyaqlı klimat ózgergishligi, sonday-aq joqarı basım grebenleri sıyaqlı regional hawa rayı úlgileri orman órtleriniń qáwpin arttırıwı hám olardıń minez-qulqın ádewir ózgertiwi múmkin. Jawın-shashın kóp bolǵan jıllar ósimliklerdiń tez ósiwine alıp keledi, bunnan keyin jıllıraq dáwirler kelgende, keń kólemli órtler hám uzaǵıraq órt máwsimlerin keltirip shıǵarıwı múmkin. Joqarı temperaturalar janılǵı júklerin qurǵatıp, olardı jeńil janatuǵın etedi, aǵashlardıń óliwin arttıradı hám dúnya júzi toǵaylarınıń salamatlıǵına úlken qáwip tuwdıradı. 1980-jıllardıń ortasınan baslap, AQSHtıń batısında qardıń erte eriwi hám buǵan baylanıslı jıllınıw orman órti máwsiminiń, yaǵnıy jıldıń eń órt qáwipli waqtınıń uzaqlıǵı hám awırlıǵınıń artıwı menen baylanıslı boldı. 2019-jılǵı izertlew Kaliforniyadaǵı órt qáwpiniń artıwı biraz adam tárepinen payda etilgen klimat ózgerisine baylanıslı bolıwı múmkin ekenin kórsetedi.

1974–1975-jıllardıń jazında (túslik yarım shar), Avstraliya óziniń eń awır jazılǵan orman órtin basınan keshirdi, sol waqıtta Avstraliya jer massasınıń 15% "keń kólemli órt zıyanına" ushıradı. Sol jazǵı órtler shama menen 117 million gektar (290 million akr; 1,170,000 kvadrat kilometr; 450,000 kvadrat mil) jerdi jandırıp jiberdi. Avstraliyada 1950-jıldan baslap eldiń kóp aymaqlarında ıssı kúnlerdiń (35 °C dan joqarı) hám júdá ıssı kúnlerdiń (40 °C dan joqarı) jıllıq sanı anaǵurlım kóbeydi. Elde bárhama toǵay órtleri bolǵan, biraq 2019-jılı bul órtlerdiń kólemi hám qáhárliligi kúshli túrde arttı. Birinshi ret Úlken Sidney ushın apatlı toǵay órti jaǵdayları járiyalandı. Jańa Túslik Uels hám Kvinslend ayrıqsha jaǵday járiyaladı, biraq Túslik Avstraliya hám Batıs Avstraliyada da órtler janıp atırǵan edi.

2019-jılı ekstremal ıssılıq hám qurǵaqshılıq Sibir, Alyaska, Kanar atawlarında, Avstraliyada hám Amazonka jawın toǵaylarında úlken orman órtlerin keltirip shıǵardı. Sońǵısındaǵı órtler tiykarınan nızamsız terek kesiw sebepli júz berdi. Órtlerden shıqqan tútin iri qalalardı da óz ishine alǵan úlken aymaqqa jayılıp, hawa sapasın kúshli tómenletti.

2020-jıldıń avgust ayına kelip, sol jılǵı orman órtleri tiykarınan klimattıń ózgeriwi, toǵaylardıń joq etiliwi hám awıl xojalıǵı maqsetinde jandırıw sebepli 2019-jılǵa salıstırǵanda 13% ke jamanlasqan edi. Amazonka jawın toǵaylarınıń bar bolıwına órtler qáwip tuwdırmaqta. 2021-jılı Túrkiya, Greciya hám Rossiyada rekordlıq orman órtleri júz berdi, bular klimattıń ózgeriwi menen baylanıslı dep esaplanadı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__