Penaltiler seriyası (futbol)

Futbolda **penaltiler seriyası** (burın **penalti belgisinen tebiw** dep atalǵan) — tiykarǵı waqıt, sonday-aq qosımsha waqıt (eger qollanılsa) tamamlanǵannan keyin esap teńbe-teń bolǵan jaǵdayda teń tamamlana almaytuǵın matchta qaysı komandaǵa jeńis beriletuǵının anıqlaytuǵın sheshiwshi usıl. Mısalı, FIFA Jáhán Chempionatında penaltiler pley-off oyınlarında: 1/16 final, 1/8 final, sherek final, yarım final hám finalda qollanıladı. Penaltiler seriyasında hárbir komanda penalti belgisinen gezekpe-gezek dárwazaǵa soqqı beredi, al dárwazanı tek qarsılas komandanıń dárwazamanı qorǵaydı. Hárbir komandanıń bes soqqısı boladı, olardı hár qıylı oyınshılar orınlawı kerek; kóbirek tabıslı soqqı bergen komanda jeńimpaz dep járiyalanadı. Penaltiler seriyası bir komanda ekinshisi jete almaytuǵın artıqmashılıqqa iye bolǵannan keyin-aq juwmaqlanadı. Eger bes jup soqqıdan keyin esap teń bolsa, penaltiler seriyası qosımsha «tosattan ólim» raundlarına ótedi. Penaltiler seriyası waqtında dárwazaǵa kirgizilgen toplar jeke soqqı beriwshiler yamasa komanda ushın gol retinde esaplanbaydı hám tiykarǵı oyın waqtında (eger bolsa, qosımsha waqıttı qosqanda) urılǵan gollardan bólek esaplanadı. Penaltiler seriyasındaǵı hárbir jeke soqqınıń procedurası penalti soqqısına uqsas bolsa da, ayırım ayırmashılıqlar bar. Eń áhmiyetlisi, soqqı bergen oyınshı da, dárwazamannan basqa hesh bir oyınshı da top tebilgennen keyin onı qayta oynay almaydı.

Penaltiler seriyası – Oyın Nızamları tárepinen maqullanǵan teńlikti buzıwdıń úsh usılınan biri; qalǵanları qosımsha waqıt hám eki oyınnan ibarat ushırasıwlar ushın miymandaǵı gol(lar) qaǵıydası bolıp tabıladı. Penaltiler seriyası ádette basqa usıllardıń birewi yamasa bir neshewi jeńimpazdı anıqlay almaǵannan keyin ǵana qollanıladı. Belgili bir oyın ushın teńlikti buzıw usılı oyındı shólkemlestiriwshi organ tárepinen aldın-ala belgilenedi. Kópshilik professional dárejedegi jarıslarda, eger tiykarǵı waqıt juwmaǵında esap teń bolsa, 15 minutlıq eki qosımsha taym oynaladı, al eger qosımsha taymlardan keyin de esap teń bolsa, penaltiler seriyası ótkeriledi.

1970-jıllardan berli futbolda keńnen qollanılıwına qaramastan, penaltiler seriyası kópshilik futbol ıqlasbentleri tárepinen sınǵa alınǵan, bul tiykarınan olardıń sheberlikten góre áwmetke kóbirek súyenedi dep esaplanıwı hám qarsılas oyınshılar arasındaǵı jeke gúreslerge baylanıslılıǵı sebepli, bul bolsa futboldıń komandalıq sport túrine sáykes kelmeydi dep esaplanadı. Biraq, ayırımlar ondaǵı basım hám kútilmegenlik onı hár qanday sport túriniń eń qızıqlı finallarınıń birine aylandıradı dep esaplaydı.

## Sholıw
Penaltiler seriyası waqtında soqqı beriwshiden hám dárwazamanlardan basqa oyınshılar oraylıq sheńberde qalıwı kerek. Soqqı beriwshi komandanıń dárwazamanı járdemshi tóreshilerdiń biriniń qasında, dárwaza sızıǵı hám penalti maydanın belgileytuǵın sızıqtıń (16.5 m/18 yard) kesilisiwinde turadı. Penaltiler seriyası waqtında urılǵan gollar, ádette, qatnasıwshı oyınshılardıń gol urıw statistikasına qosılmaydı.

Futbolda teńlik – kóp ushırasatuǵın nátiyje. Penaltiler seriyası tek oyın sońında jeńimpazdı anıqlawdı talap etetuǵın jarıslarda – tiykarınan dóńgelek sistemadaǵı «ligalarǵa» qaraǵanda, pley-off «kubok» oyınlarında qollanıladı; olar turnirdiń kelesi basqıshına qaysı komanda ótiwin yamasa turnirde jeńimpaz bolıwın anıqlaydı. Ádette, aldın qosımsha waqıt oynaladı, biraq bul shárt emes; buǵan Libertadores Kubogı, Amerika Kubogı (sherek finallar, yarım finallar hám úshinshi orın ushın oyın), KONKAKAF Altın Kubogı (sherek finallar hám yarım finallar), Angliya Superkubogı, EFL Liga Kubogı hám Futbol Ligası Trofeyi kiredi, olardıń barlıǵında penaltiler seriyası tiykarǵı waqıt juwmaqlanǵannan keyin qollanıladı.

Ayırım jarıslardıń qaǵıydalarına muwapıq, eger sońǵı turda bir-birine qarsı oynaǵan eki komanda topardı birdey statistika menen juwmaqlasa hám basqa hesh bir komandada bunday kórsetkish bolmasa, onda dóńgelek sistemadaǵı toparda orınlardı anıqlaw ushın penaltiler seriyası qollanılıwı múmkin. Bul 2003-jılǵı 19 jasqa shekemgi hayal-qızlar arasındaǵı UEFA Evropa Chempionatınıń A toparında qollanıldı, onda Italiya hám Shveciya teń túsken oyınnan keyin dárhal penaltiler seriyasın ótkerdi. Bul qaǵıyda salıstırmalı túrde jańa innovaciya bolıp, mısalı, 1990-jılǵı Jáhán Chempionatınıń F toparında qollanılmaǵan, onda Irlandiya Respublikası hám Niderlandiya sońǵı turdaǵı oyında teń túskennen keyin dárhal shek taslaw arqalı ajıratılǵan, biraq, 1994-jılǵı 16 jasqa shekemgiler arasındaǵı UEFA Evropa Chempionatında penaltiler seriyası A toparınıń sońǵı oyınında Belarus hám Avstriya arasında qollanılǵan.

J.Ligası, sıyaqlı bir neshe ligalar teńbe-teń liga oyınınan keyin dárhal penaltiler seriyasın ótkeriwdi sınaqtan ótkerdi, onda jeńimpazǵa qosımsha bir upay berildi. Amerika Qurama Shtatları hám Kanadada, Major League Soccer dáslepki waqıtları liga oyınları waqtında da, tiykarǵı waqıt juwmaqlanǵannan keyin dárhal penaltiler seriyasın ótkergen, biraq bul penaltiler seriyası standart penaltiler seriyasınan ayırmashılıq etken (tómenge qarań). Yugoslaviya Birinshi Ligasınıń el ıdırawınan aldınǵı sońǵı bir neshe máwsiminde teńlikler alıp taslanıp, onıń ornına penaltiler seriyası engizildi, onda jeńimpaz bir upay, al jeńilgen komanda hesh qanday upay almaytuǵın boldı. Bul ámeliyat kóp dawlı dábdebelerge sebep boldı hám xalıq arasında belgili bolmadı hám bul ózgeriske umtılǵan Yugoslaviya FA prezidenti Slavko Shayberdiń atı menen mısqıllı túrde «Shayberdiń penaltileri» dep atalǵan.

Penaltiler seriyasında jeńilgen komanda turnirden shıǵıp ketedi, al penaltiler seriyasında jeńgen komanda kelesi basqıshqa ótedi yamasa chempion boladı, biraq oyın FIFA tárepinen teńlik dep klassifikaciyalanadı. Mısalı, Niderlandiya yarım final basqıshında shıǵıp ketkenine qaramastan, 2014-jılǵı FIFA Jáhán Chempionatın jeńilissiz juwmaqlaǵan dep esaplanadı.

## Procedura
Tómende penalti belgisinen tebiw procedurasınıń qısqasha mazmunı keltirilgen. Bul procedura Oyın Nızamlarınıń 10-Nızamında («Oyın Nátiyjesin Anıqlaw») kórsetilgen (71-bet).

# Tóreshi qaysı dárwazaǵa soqqılar orınlanatuǵının sheshiw ushın shek taslaydı. Qáwipsizlik sebepleri boyınsha yamasa dárwaza yaki oyın maydanı jaramsız bolıp qalsa, dárwazanı tańlawdı tóreshi ózgertiwi múmkin.
# Tóreshi qaysı komanda birinshi soqqı beriwin anıqlaw ushın shekti ekinshi ret taslaydı.
# Soqqı beriwshiden hám dárwazamanlardan basqa barlıq oyınshılar maydannıń oraylıq sheńberinde qalıwı kerek (joqarıǵa qarań).
# Hárbir soqqı penalti soqqısınıń ulıwma tártibinde orınlanadı. Hárbir soqqı dárwaza sızıǵınan 11 m (12 yard) uzaqlıqtaǵı hám hárbir qaptal sızıǵınan birdey aralıqtaǵı penalti belgisinen orınlanadı, al dárwazanı tek qarsılas dárwazaman qorǵaydı. Dárwazaman top tebilgenge shekem dárwaza sızıǵında dárwaza baǵanaları arasında qalıwı kerek, biraq ol ornında sekiriwi, qolların siltewi, dárwaza sızıǵı boylap bir jaqtan ekinshi jaqqa háreketleniwi yamasa basqa jollar menen soqqı beriwshini alaǵada qılıwǵa háreket etiwi múmkin.
# Hárbir komanda tebiwge haqılı oyınshılarınıń soqqı beriw tártibin belgilewge juwapker.
# Hárbir soqqı beriwshi toptı tek bir ret tebe aladı. Tebilgennen keyin, soqqı beriwshi toptı qayta oynay almaydı.
# Belgilengen soqqı beriwshi hám dárwazamannan basqa, hesh bir komandanıń basqa oyınshısı topqa tiye almaydı.
# Soqqı beriwshi tárepinen bir ret tiyilgennen keyin, top qorǵanıwshı dárwazamannan basqa hesh bir oyınshıǵa, rásmiy adamǵa yamasa sırttan kelge zatqa tiymy, dárwaza baǵanaları arasınan hám ústindegi baǵananıń astınan dárwaza sızıǵın kesip ótse, soqqı beriwshi komanda ushın gol urılǵan bolıp esaplanadı. Eger tóreshi toptıń qozǵalısı dáslepki soqqınıń nátiyjesi dep esaplasa, top dárwazaǵa kiriwden aldın dárwazamanǵa, dárwaza baǵanalarına yamasa ústindegi baǵanaǵa bir neshe márte tiyiwi múmkin. Bul 1986-jılǵı Jáhán Chempionatında Braziliya hám Franciya arasındaǵı penaltiler seriyasındaǵı bir waqıyadan keyin anıqlastırıldı. Bruno Bellonnıń soqqısı baǵanadan qaytıp, dárwazaman Karlostıń arqasına tiyip, sońınan dárwazaǵa kirdi. Tóreshi Ioan Igna goldı Franciyaǵa berdi, al Braziliya kapitanı Edino soqqı baǵanadan qaytqannan keyin dárhal qátege ketken dep esaplanıwı kerek edi dep narazılıq bildirgeni ushın eskertiw aldı. 1987-jılı Xalıqaralıq Futbol Associaciyası Keńesi Ignanıń sheshimin qollap-quwatlaw ushın penalti soqqıların qamtıytuǵın 14-Nızamǵa anıqlıq kirgizdi.
# Komandalar hár biri bes soqqıdan orınlaǵanǵa shekem penalti belgisinen gezekpe-gezek tebiwdi dawam etedi. Biraq, eger bir komanda ekinshisi óziniń qalǵan barlıq soqqıları menen jete almaytuǵın dárejede kóp gol ursa, qalǵan soqqılar sanına qaramastan, penaltiler seriyası dárhal juwmaqlanadı; bul tiykar «bes soqqınıń jaqsısı» dep ataladı. Mısalı, 2006-jılǵı Jáhán Chempionatı finalında, Franciyanıń (úsh gol) jáne bir soqqısı qalǵanına qaramastan, Italiyalı Fabio Grosso óz komandasınıń besinshi golın urǵannan keyin penaltiler seriyası juwmaqlandı. Usıǵan uqsas, 2022-jılǵı FIFA Jáhán Chempionatı Finalında, Franciya hám Argentinanıń ekewiniń de bir soqqısı qalǵanına qaramastan, Gonsalo Montieldiń Argentinanıń tórtinshi soqqısın tabıslı orınlawı kuboktı alıp keldi.
# Eger bes raund soqqıdan keyin komandalar birdey sanda gol ursa (yamasa hesh bir komanda gol ura almasa), bir komanda gol urıp, ekinshisi qátege jibergenshe hár biri bir soqqıdan turatuǵın qosımsha raundlar qollanıladı. Bul «tosattan ólim» dep ataladı.
# Penaltiler seriyasınıń sońında eń kóp gol urǵan komanda matchtıń jeńimpazı boladı.
# Penaltiler seriyasına tek oyın sońında maydanda bolǵan yamasa waqıtsha bolmaǵan (jaraqat alǵan, úskenelerin dúzetip atırǵan hám t.b.) oyınshılardıń qatnasıwına ruqsat etiledi. Eger oyın sońında hám soqqılar aldında yamasa waqtında bir komandanıń maydandaǵı oyınshılarınıń sanı ekinshisinen kóp bolsa, meyli bul jaraqat yamasa qızıl kartochkalar nátiyjesinde bolsın, onda oyınshıları kóp bolǵan komanda óz sanın qarsılas komandaǵa sáykeslendiriw ushın azaytıwı kerek; bul «teńlestiriw ushın azaytıw» dep ataladı. Mısalı, eger A komandasında on bir oyınshı bolsa, al B komandasında tek on oyınshı bolsa, onda A komandası bir oyınshını shıǵarıp taslaw ushın tańlaydı. Bul jol menen shıǵarılǵan oyınshılar proceduranıń keyingi bóliminde soqqı beriwshi yamasa dárwazaman retinde qatnasa almaydı, tek olar penaltiler seriyası waqtında jaraqat alǵan dárwazamandı almastırıw ushın qollanılıwı múmkin. Bul qaǵıyda Xalıqaralıq Futbol Associaciyası Keńesi tárepinen 2000-jıldıń fevral ayında engizilgen, sebebi burın on birinshi soqqı tolıq kúshli komandanıń on birinshi (yaǵnıy, eń hálsiz) oyınshısı hám tolıq emes komandanıń birinshi (yaǵnıy, eń kúshli) oyınshısı tárepinen orınlanatuǵın edi. 2016-jılǵı qaǵıydalarǵa kirgizilgen ózgeris penaltiler seriyası waqtında oyınshı jaraqat alsa yamasa maydannan shıǵarılsa, komandanıń bunday artıqmashılıqqa iye bolıw imkaniyatın joq etti.
# Komanda penaltiler seriyası waqtında jaraqat alǵan dárwazamandı (eger komanda jarıs tárepinen ruqsat etilgen maksimal almastırıwlar sanın ele qollanıp bolmaǵan bolsa) awısıq oyınshısı menen yamasa burın «teńlestiriw ushın azaytıw» qaǵıydası boyınsha shıǵarılǵan oyınshı menen almastıra aladı.
# Eger dárwazaman penaltiler seriyası waqtında maydannan shıǵarılsa, oyındı juwmaqlaǵan basqa bir oyınshı dárwazaman retinde háreket etiwi kerek.
# Eger penaltiler seriyası waqtında dárwazamannan basqa oyınshı jaraqat alsa yamasa maydannan shıǵarılsa, onda penaltiler seriyası almastırıwsız dawam etedi. Qarsılas komanda óz oyınshılarınıń sanın soǵan muwapıq azaytıwı kerek.
# Maydanda qalǵan hár qanday oyınshı dárwazaman retinde háreket ete aladı, hám oyın dawamında sol oyınshınıń dárwazaman bolǵan bolıwı talap etilmeydi.
# Óz komandasındaǵı barlıq basqa huqıqlı oyınshılar, sonıń ishinde dárwazaman da, birinshi soqqısın orınlap bolmaǵansha, hesh bir oyınshıǵa ekinshi soqqı beriwge ruqsat etilmeydi.
# Eger oyınshılarǵa basqa soqqı beriw zárúrligi tuwılsa (sebebi barlıq huqıqlı oyınshılar birinshi soqqısın orınlaǵannan keyin esap teń bolıp qalǵan bolsa), oyınshılardıń sol tártipte soqqı beriwi talap etilmeydi.
# Penalti belgisinen soqqılar oyın maydanın taslap ketken oyınshı ushın keshiktirilmewi kerek. Eger oyınshı soqqı beriw ushın waqtında qaytıp kelmese, onıń soqqısı joǵaltılǵan (gol esaplanbaydı) dep esaplanadı.
# Eger soqqılar waqtında komandanıń oyınshılarınıń sanı jetiden az bolıp qalsa, tóreshi oyındı toqtatpawı kerek.

## Taktika
Penalti soqqısınan qorǵanıw – dárwazamanda ushırasıwı múmkin bolǵan eń qıyın wazıypalardıń biri. Ayırımları aldın-ala qaysı tárepke sekiriwdi sheship aladı, bul olarǵa dárwazanıń bir tárepine jetiw ushın waqıt beredi. Psychological Science jurnalında 2011-jılı járiyalanǵan bir izertlew dárwazamanlar komandası jeńilip atırǵanda 71% jaǵdayda ońǵa sekirgenin, al alda bolǵanda tek 48% hám teń bolǵanda 49% sekirgenin anıqladı, bul qubılıs sociallıq sútemiziwshilerdegi belgili bir ońdı maqul kóriwshi minez-qulıq penen baylanıslı dep esaplanadı. Basqaları soqqı beriwshiniń háreket úlgisin oqıwǵa háreket etedi. Soqqı beriwshiler dárwazamannıń qaysı tárepke sekiretuǵının kóriw ushın aldaw háreketin yamasa soqqısın keshiktiriwge urınıwı múmkin. Dárwazaman bosatatuǵın orınǵa, yaǵnıy joqarı hám orayǵa soqqı beriw, baǵanadan asırıp jiberiwdiń eń joqarı qáwpin tuwdıradı. Eger dárwazaman oyın waqtında penalti soqqısın qaytarsa, soqqı beriwshi yamasa onıń komandalası qaytqan toptan gol urıw qáwpi bar; bul penaltiler seriyası jaǵdayında áhmiyetli emes.

Pútkil penaltiler seriyası bir dárwazada ótkeriletuǵınlıqtan, dárwaza artındaǵı ıqlasbentler bir komandanı qollap-quwatlap, ekinshi komandanıń soqqı beriwshilerin alaǵada etiwge háreket etiwi múmkin. Hár qanday potencial artıqmashılıqtıń aldın alıw ushın, 2016-jılı Oyın Nızamlarına penaltiler seriyası aldında eki komanda arasında shek taslawdı qosıw ushın ózgeris kirgizildi: shek taslaw jeńimpazı penaltiler seriyası ushın qaysı dárwaza qollanılatuǵının sheshiw huqıqına iye boladı (burın bul sheshim tóreshiniń qararına baylanıslı edi). Tóreshi dárwazanı tek qáwipsizlik sebepleri boyınsha yamasa tańlanǵan dárwaza yaki maydan jaramsız bolǵan jaǵdayda ǵana ózgerte aladı.

Dárwazaman óz butsaların tazalaw yamasa tóreshiden toptıń durıs qoyılǵanın kóriwdi soraw sıyaqlı alaǵada etiwshi oyın hiylelerin qollana almaydı; bul sportqa jat minez-qulıq ushın eskertiw alıw qáwpin payda etedi. Bryus Grobbelaardıń «terbeliwshi ayaqlar» masqarapazlıǵı 1984-jılǵı Evropa Kubogı Finalındaǵı penaltiler seriyasında Franchesko Gracianidi alaǵada etti. Dárwazamanǵa soqqı beriwshiniń múyeshin tarıltıw ushın dárwaza sızıǵınan shıǵıw qadaǵan etiledi; 2003-jılǵı UEFA Chempionlar Ligası Finalındaǵı penaltiler seriyası dawlı jaǵdaylarǵa sebep boldı, sebebi qayta kóriwler eki dárwazamannıń da bunnan qutılıp ketkenin kórsetti, 2005-jılǵı Chempionlar Ligası Finalında Eji Dudek te solay etti.

Dárwazamanlar tárepinen tebiwshilerdiń soqqılarınıń tabıslı bolıw itimallıǵın azaytıw ushın qollanılatuǵın taktikalarǵa mınalar kiredi:

* Tebiwshini vizual túrde alaǵada etiw (mısalı, kórsetiw, ım-ımlaw)
* Tebiwshini awızeki ashıwlandırıw, biyzar etiw yamasa provokaciyalaw
* Soqqı beriwshige fizikalıq túrde qarsı shıǵıw
* Soqqı beriwshini keshiktiriw (mısalı, dárwazamannıń soqqıǵa poziciya alıwı ushın kóp waqıt alıwı)

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__