Búgiw (futbol)

Futbolda **búgiw** yamasa **iyiw** (geyde **iyiliw**, **iymeytiw**) − bul toptıń iyilgen baǵıtta qozǵalıwın támiyinleytuǵın toptaǵı aylanıw. Toptı tepkende, toptı búgiw ushın kóbinese ayaqtıń ishki tárepi qollanıladı, biraq bunı ayaqtıń sırtqı tárepi menen de islewge boladı. Búgiwge uqsas, top hawada aylanbay da burıla aladı, bul toptıń búgiliwine alıp kelmeydi.

Toptı iyiw yamasa búgiw ásirese erkin soqqılarda, jaza maydanınan sırttaǵı soqqılarda hám krosslarda qollanıladı. Toplar arasındaǵı ayırmashılıqlar burılıw hám búgiliw muǵdarına tásir etiwi múmkin: dástúrli teri futbol topları úlken kúsh jumsamastan búgiw ushın júdá awır bolǵan, al jeńil zamanagóy futbol topları ańsatıraq búgiledi.

## Terminologiya
Toptıń hawada tuwrı joldan awısıwı búgiliw yamasa qozǵaw dep ataladı; biraq, buǵan sebep bolatuǵın toptaǵı aylanıw da búgiw dep ataladı. Búgiletuǵın, iyiletuǵın yamasa burılatuǵın soqqılar búgiliwshiler, al ayrıqsha jaǵdaylarda banan soqqılar dep ataladı. Topqa ayaqtıń sırtqı tárepi menen búgiliw beriw texnikası geyde portugal sózi bolǵan **trivela** dep ataladı, Rikardo Kuareshma bul sheberliktiń belgili qollanıwshısı bolıp esaplanadı. Topqa tuwrı búgiliw (qaptalǵa búgiw ornına) beriwdiń joqarıdan aylandırıw texnikası tómenlew yamasa tómenlewshi soqqı dep ataladı. Topqa aylanıw bermew kóbinese uzaq aralıqtaǵı tebiwler ushın qollanıladı hám toptıń tómenlewine yamasa hawada boljawsız terbeliwine alıp keliwi múmkin. 1950-jıllardaǵı braziliyalı juldız Didi bul texnikanı oylap tapqan dep esaplanadı hám onı jiyi erkin soqqılarda qollanǵan, olar portugal tilinde «folha seca» («qurǵaq» yamasa «óli japıraq») erkin soqqıları dep atalǵan. Búgingi kúnde bul knaklbol texnikası dep ataladı; bul texnika mediada «tomagavk» yamasa hátte italyan tilinde «maledetta» («náletlengen») dep te sıpatlanǵan.

## Qollanılıwı

### Erkin soqqılar

Erkin soqqı beriwshiler kóbinese toptı búgedi hám aylandıradı, onı qorǵanıwshı oyınshılardıń diywalınıń ústinen yamasa átirapınan, dárwazamannıń jetpeytuǵın jerine jiberip. Dárwazamanlar ádette diywallardı dárwazanıń bir tárepin jabıw ushın shólkemlestiredi, al ózleri basqa tárepte turadı. Solay etip, erkin soqqı beriwshiniń bir neshe tańlawı bar: toptı diywaldıń átirapınan náziklik penen búgiw, toptı diywaldıń átirapınan kúsh penen iyiw, yamasa hátte diywaldıń ústinen asırıw - biraq bul sońǵısı jaqın aralıqtan gol urıw itimallıǵın azaytadı.

1950-jıllardaǵı Braziliya juldızı Didiniń «folha seca» texnikasın oylap tapqan dep keń túrde esaplanadı; biraq, onnan burın Italiyalı hújimshi Djuzeppe Meacca da bul texnikanı qollanǵanı ushın maqtaw alǵan. Búgingi kúnde, knukbol texnikasın zamanagóy oyınshılar, máselen Junino (onıń texnikası kóbinese qaytalanǵan) hám Krishtianu Ronaldu qollanadı, olar toptı hesh qanday yamasa az muǵdarda aylandırıp urıp, onıń dárwazaǵa jaqın jerde kútilmegende baǵıtın ózgertiwine alıp keledi. Garet Beyl hám Andrea Pirlo da erkin soqqılardı urǵanda bul texnikanıń belgili qollanıwshıları bolıp esaplanadı.

### Múyesh soqqıları

Iyiw múyesh soqqıların urǵanda nátiyjeli texnika bola aladı. Top hawada dárwazaǵa qaray áste-aqırın jıljıydı. Bul ishke qaray iyilgen múyeshlik dep ataladı. Geyde múyeshlik urıwshı toptı jaza maydanınıń shetine qaray iyedi, hújimshiniń voley urıwı yamasa bir tiyip, keyin soqqı beriwi ushın. Siyrek jaǵdaylarda, tikkeley gol urılıwı múmkin, bul «Olimpiyalıq gol» dep ataladı hám ol ájayıp texnika hám qarsılas dárwazamannıń dıqqatın alańlatıwdı talap etedi.

### Pas beriw
Iyiw pas beriwde qollanılıwı múmkin. Yarım qorǵawshıdan hújimshi oyınshıǵa nátiyjeli paslar kóbinese qorǵawshınıń átirapınan iyilgen pas nátiyjesinde boladı, yamasa uzaq kese-kóldeneń paslar geyde iyiw yamasa keri aylanıwdıń qosılıwı menen jeńillesedi. Bul ayaqtıń ishi yamasa sırtı menen isleniliwi múmkin. Ayaqtıń sırtı oyınshı qaptalǵa qarap turǵanda hám basım ayaǵın pas beriw ushın paydalanǵısı kelgende qollanılıwı múmkin; bul texnika trivela dep ataladı.

## Sebepleri
Futbol tobındaǵı aylanıwdıń onı búgiwge alıp keliwi Magnus effekti menen túsindiriledi. Qısqasha aytqanda, aylanıp atırǵan top ózin orayǵa qoyıp hawa quyının payda etedi. Solay etip, toptıń bir tárepindegi hawa toptıń qozǵalıs baǵıtı menen birdey baǵıtta qozǵaladı, al ekinshi táreptegi hawa qarama-qarsı baǵıtta qozǵaladı. Bul toptıń átirapında hawa basımınıń parqın payda etedi, hám toptıń jolınıń ózgeriwine alıp keletuǵın usı turaqlı basım ayırmashılıǵı bolıp tabıladı.

Magnus effekti 1852-jılı bul effektti súwretlegen nemis fizigi Genrix Gustav Magnustıń atına qoyılǵan. 1672-jılı Isaak Nyuton Kembridj kolledjindegi tennis oyınshıların baqlap, bul qubılıstı súwretlegen hám onıń sebebin durıs túsindirgen edi.

## Belgili oyınshılar
Kópshilik futbol oyınshıları pas bergende yamasa dárwazaǵa soqqı bergende, oyın dawamında yamasa erkin soqqıdan toptı iyiw yamasa mayıstırıw qábileti menen belgili. Olardıń qatarına tómendegiler kiredi: Pele, Didi, Rivellino, Ziko, Diego Maradona, Mishel Platini, Roberto Badjo, Alessandro Del Pero, Djanfranko Dzola, Mixael Gregorich, Sinisha Mixaylovich, Zinedin Zidan, Rivaldo, Devid Bekxem, Roberto Karlos, Junino, Ronald Kuman, Andrea Pirlo, Rikardo Kuarejma, Garet Beyl, Filippe Koutino, Ronaldino, Terri Anri, Neymar, Kaka, Miralem Pyanich, Rojerio Seni, Shunsuke Nakamura, Per van Xoydonk, Xristo Stoichkov, Tomas Murg, Luis Chaves, Karlos Vela, Krishtianu Ronaldu, Luka Modrich, Djuzeppe Meacca, Anxel Di Mariya, Kevin De Bryuyne hám Lionel Messi hám basqalar.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__