AirPlay

**AirPlay** — bul Apple Inc. tárepinen islep shıǵarılǵan menshikli sımsız baylanıs protokolları toplamı/jıynaǵı bolıp, ol sáykes keletuǵın qurılmalar arasında multimedia hám qurılma ekranların, sonıń menen birge baylanıslı metamaǵlıwmattı aǵımlı uzatıwǵa múmkinshilik beredi. Dáslep tek Appledıń óz programmalıq támiynatı hám apparatlıq támiynatında ǵana ámelge asırılǵan edi, kompaniya sol waqıttan berli AirPlay protokolı toplamın úshinshi tárep óndiriwshilerge licenziyaladı hám ol televizorlar hám úy audio sistemaları sıyaqlı qurılmalarda ámelge asırıldı. AirPlay qurılmalar arasında tikkeley noqattan noqatqa baylanıs arqalı yamasa infrastrukturalıq lokal tarmaq arqalı isleydi.

## Tariyxı
2004-jılı Apple iTunes 4.6-nıń jańa funkciyası retinde **AirTunes**-ti tanıstırdı. Ol muzıkanı tarmaq arqalı dinamikler yamasa basqa audio qurılmalar ushın 3.5 mm analog-cifrlı audio portı menen úskenelengen AirPort Express-ke aǵımlı uzatıwǵa múmkinshilik berdi. 2010-jılı Apple iOS 4.2-niń bir bólimi retinde AirTunes texnologiyasınıń jańa iteraciyasın usındı, ol endi AirPlay dep ataldı. Ol Apple TV-ge audio hám endi video aǵımlı uzatıwdı qollap-quwatladı hám keyinirek ekran kóshirmesin hám aqırında 3-shi tárep AirPlay-ǵa sáykes keletuǵın dinamikler menen AV úskeneleriniń keń qatarın qollap-quwatlawdı qostı.

Apple 2017-jılı 5-iyunda jıllıq WWDC konferenciyasında AirPlay 2 ni járiyaladı. Onıń 2017-jıldıń úshinshi shereginde iOS 11 menen birge shıǵarılıwı jobalastırılǵan edi, biraq 2018-jıldıń iyun ayına shekem keshiktirildi. Dáslepki versiyaǵa salıstırǵanda, AirPlay 2 buferlewdi jaqsılaydı; stereo dinamiklerge audio aǵımın qosadı (mısalı, jeke HomePod-lardıń stereo juplıqları; AirPlay hám onıń aldıńǵı, AirTunes, bárqulla stereo bolǵan); audionı hár túrli bólmelerdegi bir neshe qurılmaǵa jiberiwge múmkinshilik beredi; hám Basqarıw Orayı, Úy qosımshası yamasa Siri arqalı basqarıwdı támiyinleydi, bul funkciya burın tek macOS yamasa Windows astındaǵı iTunes arqalı ǵana qoljetimli edi.

AirPlay jiberiwshi qurılmalar qatarına iTunes jumıs isleytuǵın kompyuterler hám iOS 4.2 yamasa onnan joqarı versiyada isleytuǵın iPhone, iPod hám iPad sıyaqlı iOS qurılmaları kiredi hám qurılmalar AirPlay-di Wi-Fi yamasa ethernet arqalı jibere aladı. OS X Mountain Lion 2-áwlad Intel Core processorları yamasa onnan jańaraq versiyaları bar sistemalarda AirPlay arqalı displey kóshirmesin qollap-quwatlaydı.

2016-jılı HTC kompaniyası Apple AirPlay aǵımı bar Android telefonı «10», yaǵnıy «One M10»dı shıǵardı.

iOS 4.3 versiyasınan baslap, ApowerMirror, AirServer hám Reflector sıyaqlı úshinshi tárep qosımshaları sáykes keletuǵın audio hám video aǵımların AirPlay arqalı jibere aladı. iOS taǵı iTunes Remote qosımshası Mac yamasa JK de jumıs isleytuǵın iTunes ushın media oynatıwdı basqarıw hám AirPlay aǵım qabıl etiwshilerin tańlaw ushın qollanılıwǵa boladı.

macOS 10.14 versiyasına kelip, úshinshi tárep baǵdarlamashıları ushın AirPlay 2 ni ózleriniń macOS qosımshalarına integraciyalaw ushın jámiyetlik API joq. Degen menen, Airfoil sıyaqlı úshinshi tárep strimerleri bar. 2019-jıldıń may ayında bir úshinshi tárep baǵdarlamashısı AirPlay 2 ni paydalanıp audio aǵımın jiberetuǵın macOS qosımshasın shıǵardı. Qosımsha macOS-taǵı AirPlay 2 jeke API-na qoyılǵan sheklewlerdi aylanıp ótiw ushın kod engiziwdi paydalanatuǵın «AirPlay Enabler» dep atalatuǵın járdemshi quraldı óz ishine aladı.

## Qabıllaǵıshlar
AirPlay qabıl etiwshi qurılmalar qatarına Apple TV, HomePod, úshinshi tárep dinamikleri hám toqtatılǵan AirPort Express kiredi, ol biriktirilgen analog hám optikalıq S/PDIF audio shıǵıw konnektorın óz ishine alǵan. Sáykes keletuǵın qurılmalar AirPlay-di Wi-Fi yamasa Ethernet arqalı qabıl ete aladı. Ayırım ashıq kodlı joybarlar protokoldıń audio bólimin keri injenerlik etti, bul hár qanday kompyuterdi audio ushın AirPlay qabıl etiwshisine aylandırıwǵa múmkinshilik berdi.

Degen menen, barlıq úshinshi tárep qabıl etiwshileri Appledıń DRM shifrlawın ámelge asırmaytuǵınlıqtan, ayırım medialar, mısalı iTunes Storenıń óz huqıqları qorǵalǵan muzıkası (Appledıń óziniń «FairPlay» shifrlawı), YouTube hám Netflix, sol qurılmalarǵa yamasa programmalıq támiynatqa aǵım menen jiberile almaydı. Apple TV-de, 6.0 programmalıq támiynat versiyasınan baslap, DRM sxeması kúshke kiredi: onı qollap-quwatlamaytuǵın qurılmalardı paydalanıw múmkin emes.

AirPlay sımsız texnologiyası hár túrli kompaniyalardıń dinamik dok stanciyalarına, AV qabıl etiwshilerine hám stereo sistemalarına integraciyalanǵan. Qosıq atları, atqarıwshılar, albom atları, ótken hám qalǵan waqıt hám albom muqabaları grafikalıq displeyleri bar AirPlay-ge sáykes dinamiklerde kóriniwi múmkin. Kóbinese bul qabıl etiwshiler tek AirPlay-diń audio komponentin qollap-quwatlaw ushın qurılǵan, AirTunes-qa uqsas.

A2DP profilin qollap-quwatlaytuǵın Bluetooth qurılmaları (naushnikler, dinamikler) iOS qurılması menen juplastırılǵanda AirPlay qabıl etiwshileri retinde de payda boladı, degen menen Bluetooth sımsız tarmaqqa kiriw noqatına súyenbeytuǵın qurılmadan-qurılmaǵa protokol bolıp tabıladı.

Las-Vegastaǵı 2019-jılǵı yanvar ayındaǵı Tutınıwshı Elektronikası Kórgizbesi (CES) waqtında, televizor óndiriwshileri Samsung, LG, Vizio hám Sony integraciyalanǵan AirPlay 2 qabıl etiw múmkinshiligi bar komplektler islep shıǵaratuǵının járiyaladı. LG AirPlay 2 qollap-quwatlaytuǵın televizor modelleri qatarına 2019 OLED, NanoCell SM9X, UHD UM7X hám LG NanoCell SM8X modelleri kiretuǵının járiyaladı.

2020-jıldıń sentyabr ayında Roku tańlanǵan 4K Roku qurılmalarında 9.4 jańalanıwınıń bir bólimi retinde AirPlay 2 qollap-quwatlawın qostı. 2021-jıldıń aprel ayında, 10.0 jańalanıwı kóbirek Roku TV hám Pleyerler ushın qollap-quwatlawdı qostı.

WWDC 2021 waqtında Apple macOS Monterey-diń sáykes keletuǵın Mac kompyuterleri ushın AirPlay qabıl etiwshi sáykesligin óz ishine alatuǵının xabarladı.

## Protokollar
AirPlay hám AirTunes Wi-Fi yamasa Ethernet arqalı lokal tarmaq (LAN) ústinde yamasa (2017-jıldan baslap) Wi-Fi Direct járdeminde tikkeley bir-birine jalǵanıw arqalı isley aladı, bul qurılmalarǵa oraylıq LAN-sız jalǵanıwǵa múmkinshilik beredi. Bul noqattan-noqatqa jalǵanıw usılı házir AirPlay tárepinen artıqmashılıq beredi, biraq Apple protokoldıń «eń tez juwap beretuǵın usıldı» paydalanıp baylanıs ornatatuǵının atap ótedi.

AirPlay protokolı steginiń AirTunes bólimi audio aǵımı ushın UDP-di paydalanadı hám Real Waqıt Aǵımı Protokolına (Real Time Streaming Protocol) tiykarlanǵan. Aǵımlar Apple Lossless kodeki menen 44100 Gc hám 2 kanallı etip, AES menen simmetriyalı shifrlanıp transkodlanadı, bul qabıl etiwshiden aǵımlardı deshifrlaw ushın tiyisli giltke kiriwdi talap etedi. Aǵımdı oynatıw baslanbastan aldın shama menen 2 sekund buferlenedi, bul AirPlay aǵımın baslaǵannan keyin audio shıǵıwınan aldın kishi keshigiwge alıp keledi.

Protokol qabıl etiwshi táreptegi sońǵı dawıs kólemin anıqlaytuǵın metamaǵlıwmat paketlerin qollap-quwatlaydı. Bul audio maǵlıwmatların bárqulla óziniń dáslepki tolıq dawısında qayta islenbegen túrde jiberiwge múmkinshilik beredi, bul dawıs sapasınıń tómenlewinen saqlaydı, eger dawıs kólemi ózgerisleri derek aǵımına uzatılmastan aldın qollanılsa, bit tereńliginiń kemeyiwi sebepli dawıs sapası tómenlewi múmkin edi. Ol sonıń menen birge bir derekti hár biri óz dawıs basqarıwshısına iye bir neshe maqsetlerge aǵımlı uzatıwǵa hám dawıs kólemi dúzetiwleriniń 2 sekundlıq bufer múddeti menen keshikpestin, dárhal qollanılıwına múmkinshilik beredi. AirPort Express-tiń aǵımlı media múmkinshilikleri Appledıń Aralıqtan Audio Shıǵarıw Protokolın (RAOP), RTSP/RTP-nıń menshikli variantın paydalanadı. WDS-kópirin paydalanıp, AirPort Express AirPlay funkciyasın (sonday-aq Internetke kiriw, fayl hám baspa bólisiw hám t.b.) sımlı hám 10-ǵa shekem sımsız klientlerdiń aralas ortalıǵında úlkenirek aralıqta ruqsat ete aladı.

### AirPlay kóshirmesi
WWDC 2011 de, sol waqıttaǵı Apple Inc. bas direktorı Stiv Djobs, AirPlay Kóshirmesin iOS 5 tegi bir funkciya retinde járiyaladı, onda paydalanıwshı iPad 2 den ekranın HDTV ge sımsız hám qáwipsiz túrde kabellersiz aǵım menen jibere aladı.

AirPlay, AirPlay Kóshirmesinen basqa texnologiya, sebebi birinshisi belgili bir kontent formatların aǵımlı jiberiwge múmkinshilik beredi, al ekinshisi pútkil ekrandı hár túrli iOS qurılmalarınan hám iTunes ten Apple TV ge (2-áwlad yamasa onnan keyingi) uzatıwǵa múmkinshilik beredi. AirPlay Kóshirmesiniń paydalanatuǵın protokollarınıń anıq quramı ele tolıq anıqlanbaǵan yamasa keri injenerlik etilmegen. Biraq, rásmiy emes AirPlay protokolı specifikaciyası bar. Qollap-quwatlanatuǵın apparatlıq támiynat (OS X Mountain Lion yamasa onnan keyingi versiyanı paydalanǵanda) 2011 yamasa onnan keyingi hár qanday iMac, Mac mini, MacBook Air, MacBook Pro yamasa Mac Pro (2013-jıldıń aqırı yamasa onnan jańaraq) qurılmaların óz ishine aladı.

### Keri injenerlik
Protokol AirTunes atı menen belgili bolǵanda, ol 2008-jılı Jon Lex Yoxansen tárepinen keri injenerlik etilgen.

2011-jılı 8-aprelde Djeyms Lerd Apple AirPort Express tárepinen kiretuǵın audio aǵımların deshifrlaw ushın paydalanılatuǵın jeke giltin keri injenerlik etti hám járiyaladı. Bul gilttiń shıǵarılıwı giltti paydalanıw ushın ózgertilgen úshinshi tárep programmalıq támiynatı hám qurılmaları AirPlay aǵımların deshifrlay hám oynata yamasa saqlay alatuǵının ańlatadı. Lerd ShairPort-tı AirPlaydiń tek audioǵa arnalǵan programmalıq qabıl etiwshi ámelge asırıwınıń mısalı retinde shıǵardı. Tez arada kóbirek usıllar payda boldı hám 2012-jılı JK ushın birinshi AirPlay audio hám video qabıl etiwshisi AirServer atlı ónim menen keldi.

RPiPlay atı menen belgili bolǵan ashıq kodlı AirPlay kóshirme serveri (qabıl etiwshi) Raspberry Pi hám Desktop Linux operaciyalıq sistemaları ushın qoljetimli. Avtor onı dsafa22 niń Android kóshirme serverine tiykarlanǵanın sıpatlaydı, ol óz gezeginde Yuxo Vahya-Xerttuanıń ShairPlay-ine tiykarlanǵan.

Shairport Sync, penen, Linux hám FreeBSD de isleytuǵın hám Raspberry Pis yamasa OpenWrt-qa tiykarlanǵan routerler sıyaqlı integraciyalanǵan qurılmalarda jaqsı isleytuǵın AirPlay hám AirPlay 2 niń bólimlerin qollap-quwatlaytuǵın ámelge asırıw bar.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__