Ullı kóller

**Ullı kóller** – Arqa Amerikadaǵı qatar jaylasqan 5 úlken kóldiń (Joqarı kól, Michigan kóli, Guron, Erie, Ontario) ulıwma atı. AQSH penen Kanadanıń shegara bóliminde jaylasqan. Maydanı 245,2 mıń km². Suwının kólemi 22725 km . Ullı kóller dúnyadaǵı en úlken dushshı suw basseyni bolıp esaplanadı. Kóller bir-biri menen qısqa, ańǵarlı dáryalar arqalı tutasqan. Kóller Atlantika okeanına San-Lavrentiy dáryası arqalı aģadı. Eri hám Ontario kóllerin bir-birine baylanıstırıwshı Niagara dáryasında Niagara sarqıraması bar. Ullı kóller suw jolı kóller arasında zamanagóy qatnawlar hám suw arqalı júziw imkaniyatın beredi. Kóller tiykargı drenaj aģımı sıpatında Áwliye Lavrentiy dáryası arqalı Atlantika okeanı menen tutasadı. Kóller Illinoys suw jolı arqalı Missisipi dáryası basseyni menen de baylanısqan.

Ullı kóller jaǵa sızıgınıń ulıwma uzınlıǵı 18 mıń km. Úlken kóller tórtlemshi dáwir muzlıqlarınıń eriwinen payda bolǵan. Teńizge uqsas ózgeshelikleri, máselen, dóńgelek tolqınlar, turaqlı samallar, kúshli aǵıslar, úlken tereńlikler hám uzaq gorizontlar sebepli bes Ullı kól ázelden ishki teńizler dep ataladı . Michigan kóli maydanı boyınsha eń úlken kól bolıp, ol pútkilley bir mámleket, AQSH aymaǵında jaylasqan. Arqa jaǵaları bálent, jartaslı, olarda qızıl, qonır qumtaslar, granitler, gneysler anıq kórinip turadı. Qubla hám qubla-shıǵıs jaǵalıqları pás. Ataw kóp. Chikago qalası janında kól suwınıń temperaturası yanvarda 0', avgustta 20°. Dekabrden aprel aqırına shekem muz benen qaplanadı. Ullı kóllerde balıqlardıń 173 túri bar. Ishki suw jollarınıń uzınlıǵı 1873 km. Ullı kóllerdegi keme jollarınıń uzınlıǵı 3 mıń km átirapında bolıp, átiraptaǵı dárya hám kóller menen kanallar arqalı qosılǵan. Kóller transport, migraciya, sawda hám balıqshılıq ushın tiykarǵı dárek bolıp, biologiyalıq hár túrlilik kóp bolǵan regionda kóplegen suw túrleri ushın jasaw ornı bolıp xızmet etken. Kóllerde temir rudası, dán, kómir hám basqa júkler tasıladı. Iri portları - Chikago, Detroyt, Milwaukee, Buffalo, Klivlend, Toronto.

## Geografiyası

Bes kól óz aldına basseynlerde jaylasqan bolsa da, olar Ullı kóller basseyninde bir-biri menen tábiyiy baylanısqan birden-bir dushshı suw basseynin payda etedi. Kóller hám dáryalar shinjırı sıpatında olar Arqa Amerikanıń shıģıs-oraylıq ishki bólimin Atlantika okeanı menen baylanıstıradı. Ishkeriden Sent-Lavrentiy dáryasındaǵı aǵısqa shekem suw Superiordan Guron hám Michiganǵa, qubladan Erige hám aqırında arqaǵa Ontario kóline baradı. Kóller kóplegen dáryalar arqalı úlken suw aymaqların qurǵatadı hám 35 000 ǵa shamalas atawlardı óz ishine aladı.. Sonday-aq, basseyn aymaǵında kóbinese "ishki kóller" dep atalatuǵın bir neshe mıń kishi kóller bar.

Bes tiykarǵı kóldiń maydanı Birlesken Ullı Britaniya kólemine teń, pútkil basseynniń maydanı (kóller hám olar aǵızatuǵın jer) bolsa Birlesken Ullı Britaniya hám Franciyanıń kólemine teń. Michigan kóli Ullı kóllerden tolıq Amerika Qurama Shtatları aymaǵında jaylasqan birden-bir úlke bolıp esaplanadı; qalǵanları Amerika Qurama Shtatları hám Kanada arasında suw shegarasın quraydı. Kóller Kanadanıń Ontario provinciyası hám AQShtıń Michigan, Viskonsin, Minnesota, Illinoys, Indiana, Ogayo, Pensilvaniya hám Nyu-York shtatları yurisdikciyaları arasında bólingen. Ontario provinciyası da, Michigan shtatı da óz shegaralarına tórt kóldiń bólegin kirgizedi. Ontario provinciyası Michigan kóline, Michigan shtatı bolsa Ontario kóline shegaralas emes. Nyu-York hám Viskonsinniń yurisdikciyaları eki kólge, qalǵan shtatlardıń hárbiri bolsa kóllerden birine bólinedi.

## Batimetriyası

Joqarı, Guron, Michigan hám Erie kólleriniń betleri teńiz qáddinen shama menen birdey bálentlikte jaylasqanlıǵı, Ontario kóliniń bolsa ádewir páste jaylasqanlıǵı hám Niagara basqıshı barlıq tábiyiy navigaciyanı biykar etkenligi sebepli tórt joqarı kóldi "joqarı úlken kóller" dep ataydı. Bul belgilew universal emes. Joqarı kól jaģasında jasaytuģınlar basqa kóllerdi "tómengi kóller" dep ataydı, sebebi olar qublada jaylasqan. Joqarı kól hám Michigan kóliniń arqa tárepinen hám Xuron kólinen Erie yamasa Ontario kóllerindegi portlarga júk tasıwshı kólemli júk tasıwshılardıń teńizshileri ádette tómengi kóller hám Michigan, Guron hám Joqarı kóllerdi joqarı kóller dep ataydı. Bul Erie hám Ontario kóllerin "tómengi qubla," basqaların bolsa "joqarı arqa" dep oylawǵa sáykes keledi. Michigan kólinde arqaǵa qaray júzip baratırǵan kemeler, onńń aǵıp atırgan aǵısı tárepke qaray júzip baratırǵan bolsa da, "joqarıģa kóterilgen" dep esaplanadı.

## Ádebiyatlar
* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl

## Derekler