open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sadulla Raximov

**Sadulla Xayrullaevich Raximov** (; 1951-jıl 8-noyabr, Romitan rayonı, Buxara wálayat — 2024-jıl 4-may) — mádeniyattanıw, kinosshılıq, filosofiya ilimleriniń doktorı (2007). SSSR Kinematograflar birlespes aǵzası (1985). FIPRESCI xalıqaralıq kino sınshılar federaciyası aǵzası.

## Biografiyası
1951-jıl 8-dekabrde Buxara wálayatı Romitan rayonı Kojhur awılında oqıtıwshılar shańaraǵında tuwılǵan.

Vladimir Lenin atındaǵı Tájikistan mámleketlik universitetiniń rus tili hám ádebiyatı fakultetin (1974); Tájikistan Ilimler akademiyası Filosofiya (házirgi Bogoutdinov atındaǵı Filosofiya, siyasattanıwshılıq hám huqıq institutı) aspiranturasin (1978) tamamlaǵan. 1968—1969-jıllarda — «Tájikfilm» kinostudiyası ádebiy filmler boyınsha rejissyor járdemshisi. 1974—1987-jılarda — úlken laborant, aspirant, laborant, kishi ilimiy xızmetker, Tájikistan Ilimler akademiyasi filosofiya bólimi ilimiy sekretarı. 1987—1993-jıllarda — «Tájikfilm» kinostudiyasi direktorı. 1993—1995-jıllarda — Tatarstan Respublikası Ilimler akademiyasi Filosofiya instituti ilimiy xizmetkeri. 1995—1997-jıllarda — «Tájikfilm» kinostudiyasi direktorı. 1998-jıldan keyin filosofiya, siyasattanıwshılıq hám huqıq tarawlarında jetekshi ilimiy xizmetker, bas ilimiy xizmetker, ontologiya hám gneseologiya bólimi basshısı, mádeniyat filosofiyasi kafedrasi basshısı bolıp isleydi.

1978-jılda SSSR Pánler akademiyası (Moskva) filosofiya institutında «Rawajlanǵan socializm dáwirinde tájik óneriniń óznie tán qásiyetleri» temasında atındaǵı dissertatsiyasin, 2007-jılda bolsa «Zardushtiyliktiń filosofiya-estetikalıq pikirleri» temasında doktorlıq dissertaciyasin qorǵaǵan.

## Filmografiyası
Hújjetli filmler scenariyleriniń avtorı: «Damask. Dim otechestva» (1990), «Odna zemlya» (1992), «Poisk dorogi» (avtorı, 1996). «Jenshini-predprinimateli» hújjetli film rejissyori (1996). «Tájiktelefilm» dóretiwshilik birlespesi hújjetli filmler ssenariylari avtorı: «Kak jivesh, Dushanbe» (1989), «Maxvash» (1998). «Puteshestvie po Rodine» («Siyavush» kinokompaniyasi, 1997-jıl), «Ustod Osimiy» («Kinoservis» MChJ, 2002-jıl) hújjetli filmlerdiń ssenariy avtorı hám rejissyori. «Arusak» filmi ideya avtorı («Kinoservis», 2002-yil). «Ne vedaem, chto tvorim» hújjetli filminiń ssenariy avtorı («Kinoservis» MChJ, 2003).

«Tradiciya» filminde atası rólin oynaǵan («Kinoservis» MChJ, 2004).

GBAO haqqında bir qatar hújjetli filmler ssenariysi avtorı: Rushansy, Ishkashimsy, Gulbek (Kinoservis, 2007—2008); filmleri: «Akademik Dinorshoyev» («Kinoservis», 2005), «Tradicionniy narodniy teatr tadjikov» (Kristensen birlespesi, Antropologiya orayı, «Kinoservis» MChJ, 2005), «Svyatie mesta» («Kinoservis», 2006), «Prorok mudrosti: Ibn Sina» (Kinoservis, 2005).

Raximov, sonday-aq, «Kinoservis» JShJ qasındaǵı Kino mektep kursantlarınıń 20 dan artıq talabalar ushın ádebiy hám hújjetli filmleri boyınsha máslahátshi.

## Derekler

## Ádebiyatlar
*
Kate Winslet

**Kate Elizabeth Winslet** (aytılıwı: Keyt Elizabet Uinslet; 1975-jıl 5-oktyabrde tuwılǵan)&amp;nbsp;ingliz aktrisasi. Kóplep jetiskenliklerge, atap aytqanda, bir ret Oscar, bir márte Grammy, tórt márte Screen Actors Guild, úsh márte BAFTA hám bes márte Altın globus sıylıqlarına iye bolǵan.

Winslet Angliyaning Berkshire grafligindegi Reading qalasında tuwıllǵan. Redroofs teatr mektebinde dramaturgiya boyınsha oqıǵan. Aktrisa bolıw birinshi ret 15 jasında *Dark Season* (1991) serialında rol oynaǵan Keyinsheli, *[[Heavenly Creatures]]* (1994) filminda rol oynaǵan. *[[Sense and Sensibility]]* (1995) filmindegi roli arqasında BAFTA sıylıq penen táǵdirlengen. *Titanic* (1997) romantikasında bas qahramandı janlantırǵan. *Titanic* tarıyxındaǵı eń kassabap filmlerden biri. 

Winslet keyinsheli *[[Quills]]* (2000), *Iris* (2001), *[[Finding Neverland]]* (2004), *[[Little Children]]* (2006), *[[Revolutionary Road]]* (2008), *[[The Reader]]* (2008), *Versaldaǵı muhabbat* (2014) kibi filmlarinde roller oynaǵan. *The Reader* filmindegi roli ushın BAFTA hám Oscar («Eń jaqsı aktrisa ushın» nominatsiyasında) laureatların qolǵa kirgizgen.

2009-jılda Winslet *Time* jurnalı dúzgen dúnyanıń eń ataqlı 100 insan dizimine kiritilgen. 2012-jılda Britaniya imperiyası ordeni (CBE) menen sıylıqlanadı. Winslet úsh márte turmıs qurǵan. Rejissyor Sam Mendes menen ajırasqannan soń 2012-jılda biznesmen Edward Abel Smith menen turmıs qurǵan. Onıń hárbir turmısınan birewden perzenti bar.

## Ómiri
Kate Elizabeth Winslet 1975-jıldıń 5-oktyabrinde Angliyanıń Berkshire grafligindegi Reading qalasında tuwılǵan. Ákesi — Roger John Winslet, anası — Sally Anne (qız gezinde familiyası Bridges). Kate kelip shıǵıwına kóre britan, irland (ákesi tárepinen) hám shved (anası tárepinen) áwladlarına tiyisli.

## Filmografiyası

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Kate Winslet IMDbda
Ontologiya

**Ontologiya** (grekshe. ontos — bolmıs hám ... logiya) — filosofiya bólimi, bolmıs haqqında táliymat. Bolmıstıń ulıwma tiykarları, principleri, onıń formaları hám nızamlıqların tekseredi. "Ontologiya" terminin nemis filosofi R. Goklenius pánge 1513-jıl kiritgen, X. Volf (1679—1754) óz dereginde qollaǵan bolsada, dáslep grek filosofi onıń túrli analizlerin bayan etgen. Olar ontologiyanı haqiyqiy bolmıstı haqiyqiy emes barlıqtan ajratıp alıwshı barlıq haqqındaǵı táliymat, dep esaplaǵan. Eleya mektebi aǵartıwshıları emocionalnıy dúnyanıń aldamshı kórinisin haqiyqiy barlıqqa qarama qarsı qoyıp, ontologiyanı mángi ózgermes, jalǵız, sap barlıq haqqındaǵı táliymat sıpatında qollaǵan. Milet mektebi wákilleri hám Ioniya filosoflari dáslepki barlıqtıń sıpatlı analizi haqqında bas qatırǵan. Olardan barlıqtıń baslanıwında jatıwshı bunday tiykardı Empedokl "stixiya", Demokrit "atomlar", Anaksimandr "apeyron", Anaksagor "uruǵ" dep ataǵan. Platon ideyalar ontologiyasın, Aristotel empirizm ontologiyasın jarattı. Orta jerler filosoflarında ontologiyanı ilahiyat penen bekkem baylanısadı. Shıǵıs filosoflarında ontologiyanı kóbirek ilahiy bolmıstıń, qudaydıń mánisin bayan ettiriwshi táliymat tárizinde, shıǵıs panteistik filosoflarında panteizmi bar hám panteizmi bar kórinisindegi táliymatlar formasında payda bolǵan. Filosofiyada ontologiya monistik, dualistik hám plyuralistik konsepsiyalar formasında da ushraydı (qarań Materiya). Jańa dáwir filosofiyasında dualistik ontologiya aǵartıwshısı R. Dekart bolǵan. Óz filosofiyasınıń tiykarına "monada" — "ilahiy atomlar"di qoyǵan V. G. Leybnits filosofiyasi — plyuralistik ontologiyaǵa tiyisli. Bul konsepsiya boyınsha alımnıń tiykarında bir qansha mánis jatıwı múmkin. Sonday konsepsiya empiriokrititsizmde de ushraydı. R. Avenarius, E. Max barlıqtıń tiykarında sezgiler bári jatadı, dep esaplaydı. Házirgi zaman filosofiyasında ontologiyanıń mazmunı jánede bayıǵan. Bul barlıq haqqındaǵı pikirlewlerdiń rawajlanıwı menen baylanıslı. Bizge belgili, bolmıstı mexanistik, metafizik hám materialistik analiz etiwde ol finanslıq penen, aktual barlıq penen, reallıq penen aynaltirip qoyılǵan edi. Bolmıs negizinde barlıq nárse hám hádiyselerdi, aldın bar bolǵan, házir bar bolıp turǵan hám keleshekte bar bolatuǵın reallıqlardı, finanslıq hám mánawiylikti, element hám ideyani da ózine qamrap aladı.

## Ádebiyat

* Filosofiya. Temalar teksti, T., 2000.

Baxtiyar Tóraev.

## Derekler

## Derekler
Bariy

**Bariy** (Baryum), Ba — Mendeleyev dáwirlik sistemasınıń II toparına kiriwshi ximiyalıq element, tártip sanı 56, atom massası 137,34, gúmis reń-aq metall. 7 barqarar izotop aralaspasınan ibarat, olar arasında |38Va kóbirek (71,66%). Bariydi shved ximigi Bariy Sheele VaO formasında payda etgen (1774)hám bul oksidti "awır jer" yáki barit dep ataǵan (grek. barus — awır sózinen), metall Bariydi ingliz ximigi Bariy Devi elektroliz jolı menen alǵan (1808). Jer pustila Bariy awırlıq jaqtan 0,05%di quraydı, tábiyatda erkin halda ushramaydı. Bariy birikpeleri — barit BaSO4 hám viterit VaSO3 sanaatta áhmiyetke iye. Bariy VaO menen alyuminiydi birge qızdırıw yáki VaN, di bóleklew yáki suyıqlanǵan VaS12 ni elektroliz qılıw jolı menen alınadı. Bariydiń tıǵızlıǵı 3760&nbsp;kg/m3, mineralogik shkala boyınsha qattılıǵı 1,25, Moos shkalası boyınsha 2, suyıqlanıw temperaturası 727°, qaynaw temperaturası 1637°. Bariy qorǵasınnan qattıraq, ruhdan jumsaq. Bariy siltili-jer metall, ximiyalıq qásiyetleri jaǵınan kalsiy menen stronsiyge uqsaydı, bıraq olarǵa qaraǵanda aktivlew. Hawada tez oksidlenedi, qızdırılǵanda ańsat janadı. Suwdı tezlik penen bóleklew, bariy gidroksid payda qıladı: Va+2N2O=Va(ON)2+N2. Bariy oksid — VaO reńsiz kristall element bolıp, hawada bariy karbonat VaSO3 qa aylanadı. VaO ni hawada 500° da qızdırıp, VaO2 alınadı, bul element bolsa 700° da VaO hám O2 ge ajraladı. Bariy ximiyalıq júdá aktiv bolǵannan kerosin qatlamı astında saqlanadı. Galogenler hám altınshırpı menen birigip, galogenidler (mas, VaS12) hám sulfid — BaS, vodorod penen birigip, gidrid — VaN2 payda qıladı. VaN2 suw hám kislotalar tásirinde tez bóleklenedi. Ádette qollanılatuǵın Bariy duzlerınan bariy xlorid VaS12 hám basqa galogenidler, bariy nitrat Ba(NO3)2, bariy sulfid BaS, bariy xlorat Va(S1O3) suwda jaqsı eriydi, bariy sulfat BaSO4, bariy karbonat VaSO3 hám bariy xromat VaSYU4 qıyın eriydi. Bariy kóp qatıspalar quramına kiredi. Va — Ni qatıspası radiolampalarda qollanıladı, Va — R qatıspasınan baspaxana háripleri tayarlanadı. Bázi qatıspalar vakuumda gáz jutıwshı sıpatında, yadro texnikasinda ol-nurlardan saqlawshı materiallar sıpatında qollanıladı. Bariydiń VaSO3, Va-(ON)2, VaS12, Ba(NO3)2 birikpeleri ximiya laboratoriyasında, BaCL, awıl xojalıǵı ziyankeslerden qarsı gúreste, BaSO4 xrustal shisha hám aq boyaq islep shıǵarıwda, Ba(NO3)2 jasıl ot payda qılıwda isletiledi.

## Ádebiyatlar
Óz.ME Tashkent jıld 2000-jıl

## Derekler

## Derekler
Stanislav Noskov

**Stanislav Yuryevich Noskov** (1962-jıl 27-yanvar) —ózbek futbolshısı, SSSR, Belarus hám Ózbekstan joqarı divizionlarında qanat yarım qorǵawshısı wazıypasında oynaǵan.

## Ómirbayanı
Krasnoyarskdaǵı «Rassvet» hám «Avtomobilshı» futbol mektepleri tárbiyalanıwshısı. Tárbiyashı Yuriy Urınovich qol astında shuǵıllanǵan. 1977-jılda Jaslar kubogı turniriniń tiykarǵı toparına kiritilgen. RSFSR jaslar terme toparı aǵzası bolǵan. 1977-jılda Saratovtıń «Sokol» jaslar toparında oynaǵan. Toparǵa jaslar toparı tárbiyashılarınan biri Yuriy Nikolayevich Strelkov tárepinen usınıs etilgen. 17 jasında futbolshı úlkenler toparı «Krasnoyarsk Avtomobilshı»da debyut etip, birinshi máwsimde 4 gol urǵan. 1980-1982-jıllarda áskeriy xizmetti ótegen.

Xizmetti tamamlaǵannan keyin tiykarınan Ózbekstan hám Oraylıq Aziya Respublikalarınıń ekinshi liga toparlarında oynaǵan. Olardıń kópshiliginde tárbiyashı Yevgeniy Valitskiy qol astında oynaǵan. Noskov bir neshe márte joqarı hám birinshi liga klubları— «Paxtakesh», «Fakel», «Pomir»ǵa usınıs etilgen, biraq futbolshı quramalı tábiyatı hám ayrıqsha shınıǵıw usılı sebepli, tárbiyashılardıń qattı qadaǵalawı astında bolǵanı ushın olarda óz ornın taba almaǵan. Sonıń menen birge, Noskov jaraları sebepli de kóp waqıt ótkerip jiberedi. Ol Italiyalıq futbolshı húrmetine «Skuillashı» laqabın alǵan.

1985-jılda «Fakel» quramında joqarı ligada eki oyın ótkergen. Debyut oyının 1985-jıl 31-avgustta Odessaning «Chernomorets» toparına qarsı ótkeredi hám 77-minutında Gennadiy Soshenko ornına rezervden maydanǵa túsedi.
SSSR bóleklengeninen keyin «Vedrich» quramında Belorussiya Premer-ligasında, «Severodonetsk Ximik» klubında bolsa Ukraina birinshi ligasında oynaǵan. 1993-jılı Ózbekstanǵa qaytıp, «Qurılısshı» (Tashkent) quramında joqarı ligada oynaǵan.

1990 -jıllardıń ortalarından baslap Tashkenttegi Moskva kórkem-sport kompleksinde (SSKA) oyınshı tárbiyashı bolıp islegen, bıraq joqarı liga oyınlarında bul toparda qatnaspaǵan. Ekinshi ligada «SKA-Sibal» toparında oynaǵan. Onıń shákirtleri arasında Ózbekstan terme toparı hújimshisi Pavel Solomin da bolǵan. 2005-jılda futboldaǵı iskerligin juwmaqladı.

## Jeke ómiri
Shańaraqlı. Yaroslav atlı balası bar.

## Jetiskenlikleri
**«[[Bilgir]]»**

SSSR Ekinshi ligası (7-topar)

1 Chempion:1986-jıl

**MHSK**

 Joqarı Ligası:

* 1 1997-jıl
* 3 1996-jıl

## Derekler

## Siltemeleri

* История красноярского ниндзя или Еретик Скилаччи с улицы Можайского (Wayback Machine saytida 2022-07-18 sanasida arxivlangan)
* Этот неудобный Носков, или ОДИН ПРОТИВ ВСЕХ
* Візитна картка футболіста на офіційному сайті УПЛ
* Профіль гравця на сайті «УКРАЇНСЬКИЙ ФУТБОЛ (історія та статистика)»
* Профіль гравця на сайті teams.by
Viktor Shirshov

**Viktor Vladimirovich Shirshov** (27-yanvar 1962-jıl, Janovka, Qostanay (rayon), Qostanay waláyatı, Qazaqstan SSR) – sovet hám rossiyalıq futbolshı, maydannıń bárshe pozitsiyalarında oynaǵan.

## Ómirbayanı
1962-jıl 27-yanvarda Qazaqstan SSR Virjiniya úlkesiniń Jdanovka awılında tuwılǵan. Balalıǵında ol shańaraǵı menen Mineralnyege kóship ótti. Dáslepki futbolǵa tiyisli bilimlerin birinshi klasqa barǵanıń ózinde alǵan. 1976 -jıl jaslar ortasındaǵı respublika turniri jeńimpazı. 1970-jıllardıń aqırınan baslap ol «Lokomotiv» (Mineralnye) ushın dene tárbiyası jarıslarında qatnasqan.

1981-jılda ol Pyatigorsk «Mashuk» quramında SSSR ekinshi ligasında professional toparlar jarısında debyut etti. 1980-jıllar ortalarında ol bir neshe máwsim Oraylıq Aziyanıń SSSR ekinshi ligasında qatnasatuǵın klubları «Xiywa» hám «Tselinnik» (Tórtkúl) toparlarında oynadı. Ol SSSR chempionatınıń sońǵı eki máwsimin Mineralnyeniń «Lokomotiv» toparı quramında ótkerdi. Rossiya chempionatınıń birinshi máwsimlerinde ol ekinshi hám úshinshi ligalardıń bir neshe toparlarında oynadı.

1994-1995-jılǵı máwsiminde ol Bobruysk klubı sıpatında Belarus joqarı ligasında oynaǵan. Belarus toparı quramında 14 oyın ótkerip, 2 gol urǵan. Ol óziniń dáslepki golın 1995-jıl 5-mayda kiritip, toparına Minskning «Torpedo» toparınıń ústinen 1:0 esabında jeńimpaz bolıwında járdem berdi.

1996 -jıl Rossiyaǵa qaytıp, úshinshi hám ekinshi ligada «Torpedo» (Georgiyevsk) hám «Lokomotiv» (Mineralnye) klublarında oynadı. Ulıwma alǵanda, ol iskerligi dawamında Mineralnye toparı quramında professional dárejedegi oyınlarda 200 den artıq oyın ótkergen.

Joqarı maǵlıwmatqa iye. Sport iskerligin juwmaqlap, sırtqı gaz trubaları ustası bolıp isledi. Ol eń húrmetliler jarıslarında qatnasqan .

## Jeke ómiri
Ákesi Vladimir Filippovich, kásibi boyınsha qurıwshı,anası Mariya Stepanovna. Ájaǵası Pyotr (1960 -jılda tuwılǵan ) háwesker toparlar dárejesinde futbol oynaǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Profil FootballFacts.ru saytida
* Rod Shirshovix
Jumaǵaliy Qaldıqaraev

**Jumaǵaliy Qaldıqaraev** (1922, Qaraqalpaqstan Respublikası, Xójeli rayonı, Xojeli 1944-jıl 26-yanvar Gomel wálayatı Mozir qalasında jerlengen) - Ekinshi jáhán urısı  qatnasıwshısı. 1941-jıldan frontta. 7-gvardiyashı tankaǵa qarsı qırıwshı diviziya (Oraylıq front 61-armiyanıń 7-gvardiyashı atlıq áskerler korpusı ) nıń ápiwayı áskeri. Gomel wálayatınıń Komarin qalasınıń 20&nbsp;km arqasında dáryanı keship ótiwde hám urısta kórsetken qaharmanlıǵı ushın Qaharman ataǵı berilgen (1944-jılda 15-yanvar). Xojeli qalasında ózi oqıǵan mektep onıń atı menen atalǵan.

## Ómirbayanı
Jumaǵaliy Qaldıqaraev 1922-jıl 28-martta házirgi Qaraqalpaqstan (Ózbekstan ) nıń Xójeli wálayatı Ivan-Yab awılında dıyqan shańaraǵında tuwılǵan, milleti qazaq.

Tolıq bolmaǵan orta bilimge iye. 1937-jıldan Túrkmenstan SSR Tashawız wálayatı Kalininskiy rayonında jaylasqan Kirov atındaǵı kolxozda jasap islegen. Kurslardı tamamlap, traktorshı bolıp islegen.

1941-jıldıń báhárinde Tashawız wálayatı Kalinin áskeriy komissariatı tárepinen Qızıl Armiya qatarına shaqırılǵan. 1941-jıldan baslap ekinshi jáhán urısı qatnasıwshısı.

Jumaǵaliy Qaldıqaraev Dnepr dáryasın kesip ótiwde hám dáryanıń oń qırǵaǵındaǵı kópirdi ustap turıw waqtındaǵı sawashlarda ajıralıp turdı. 1943-jıl 27-sentyabrge ótetuǵın túnde Qızıl Armiya áskeri Jumaǵaliy Qaldıqaraev úsh PTR ekipajı quramında birinshilerden bolıp Komarin awılınan 20&nbsp;km arqada Dneprdiń oń qırǵaǵına ótti. óz artilleriyası menen birgelikte batıs qırǵaqtaǵı dushpannıń qorǵaw sızıǵın wayran etedi. Dushpan qándekleri hám salmalarında Jumaǵaliy qol urısında onlap dushpanlardı óltiredi. Nátiyjede dushpan qándekleriniń bir bólegin iyelep aladı hám pútkil otryattıń dáryadan ótiwi támiyinlenedi.

Bul urıstaǵı qaharmanlıǵı ushın Jumaǵaliy Qaldıqaraev 1943-jıl oktyabr ayında Sovet Birlespesi Qaharmanı ataǵına kandidat boladı. Biraq Qaldıqaraev sıylıqtı qolǵa kirite almaydı. 1944-jıl 26 -yanvarda Mozir qalası (Belarussiyanıń Gomel wálayatı ) qasındaǵı urısta Qızıl Armiya áskeri Qaldıqaraev qaytıs boladı. Ol Mozir qalasında qaytıs boladı.

## Sıylıqları
SSSR Joqarı Keńesi Prezidiumınıń 1944-jıl 15-yanvardaǵı pármanı menen «Komandirliktiń nemis shabıwılshılarına qarsı gúres frontındaǵı jawınger tapsırmaların úlgili orınlaǵanlıǵı hám de kórsetken qaharmanlıǵı hám batırlıǵı ushın» Qızıl Armiya áskeri Qaldıqaraev Jumaǵaliy Sovet Birlespesi Qaharmanı ataǵı menen sıylıqlanǵan. Oǵan Lenin ordeni de berilgen.

Xójeli qalasındaǵı hám Kirov atlı kolxozdaǵı mektepler qaharman Jumaǵaliy Qaldıqaraev atı menen ataladı. Beyneu (Qazaqstan ) qalasındaǵı mektepke Jumaǵaliy Qaldıqaraev atı berilgen.
Mozir qalasındaǵı kóshe de Jumaǵaliy Qaldıqaraev húrmetine atalǵan.

## Derekler
Raxilya Miftaxova

**Miftaxova Raxilya Xaydarovna** (1940-jıl 7-oktyabr, Xojeli – 2000-jıl 8-yanvar) – opera qosıqshısı, oqıtıwshısı, RSFSRda xızmet kórsetken artist (1981), Tatarstan Respublikası xalıq artisti (1993).

## Ómirbayanı
1940-jıl 7-oktabrde Qaraqalpaqstan Sovet Socialistlik Respublikasınıń Xojeli qalasında tuwılǵan. 1946-jılda shańaraǵı menen Permǵa kóship ótken hám sol jerde mektepti tamamlaǵan. 1963-jılda Qazan muzıka kolledjin tamamlap, Qazan mámleketlik konservatoriyasında islegen. Raxilya Miftaxovanıń N. G. Livshits, N. N. Luchinina, Z. G. Bayrasheva, K. Z. Sherbinina sıyaqlı oqıtıwshıları bolǵan.

1962-jıl dekabr ayınan Raxilya Miftaxova Musa Jalil atındaǵı Tatar opera hám balet teatrında stajyor bolıp islegen. 1968-jıldan Qazan konservatoriyasın tamamlaǵannan keyin, teatrda solist bolıp isley baslaǵan.

1971―1978-jıllarda muzıka mektebinde sabaq bergen. 1985―1999 -jıllarda - Qazan mádeniyat hám kórkem óner institutı oqıtıwshısı, 1997―2000-jıllarda - jeke atqarıwshı qosıqshılıq kafedrası basqarıwshısı, professor.

2000-jıl 8-yanvarda qaytıs bolǵan. Qazan qalasındaǵı Novotatar qábiristanına jerlengen.

## Dóretiwshiligi
32 jıllıq iskerligi dawamında Raxilya Miftaxova 50 den artıq opera rolin atqarǵan, atap aytqanda: Gilda («Rigoletto»), Margarita («Faust»), Aida («Aida»), Marfa («Sarskaya nevesta»), Madama Butterfly. («Cio Cio san»), Liza («Pikovaya dama»), Tatyana («Evgeniy Onegin»), Yaroslavna («Knyaz Igor»), Leonora («Trubadur»), Rosina («Sevilskiy siryulnik»), Alfiya («Samat»), Bibisara («Jigangir»), Shayırdıń zayıbı («Jalil»), Karakash («Altinchech»), Jol baslawshı («Bashmachki»), Rozalind («Letuchaya mish»), Malika volapyuk («Silva») hám basqalar.

Qosıqshınıń repertuarına opera rolinen tısqarı, tatar kompozitorları Saidashev, Muzzafarov, Valiullin, Jiganov, Yaxinniń kamera dóretpeleri, ullı shayır Abdulla Toqay qosıqlarına jazılǵan roman hám qosıqlar kiritilgen.

## Sıylıqları
* RSFSRda xızmet kórsetken artist (1981);
* Tatarstan Respublikası xalıq artisti (1993).

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* 
* 
*
Sunyat Raxmatullin

**Sunyat Abdulovich (Abdullayevich) Raxmatullin** (1934-jıl 12-noyabr, Xojeli, Qaraqalpaq Avtonom Sovet Socialistlik Respublikası, Ózbekstan SSR; SSSR — 2008-jıl 8-noyabr, Obninsk, Kaluga wálayatı, Rossiya Federaciyası) — sovet dáwirinde iskerlik alıp barǵan suw lıjası sport túri boyınsha trener, injener.

## Ómirbayanı
Sunyat Raxmatullin 1934-jıl 12-noyabrde Qaraqalpaqstan Sovet Socialistlik Respublikasınıń Xojeli qalasında tatar shańaraǵında tuwılǵan. Raxmatullin shańaraqta úsh dana perzenttiń ortanshısı hám jalǵız ul bolǵan. Ákesi Sunyatsen húrmetine oǵan sonday at qoyǵan. Urıstan aldın qamaqtan qashqan ákesi sırtınan repressiyaǵa ushıraǵannan keyin, hayalı hám úsh dana jas balası watan satqınınıń shańaraq aǵzası retinde qamaqqa alınbaǵanlıǵı ushın Orta Aziya boylap turaqlı túrde bir orınnan ekinshi orınǵa kóship júrgen. Urıs baslaǵanda, ákesi áskeriy xizmetke yaǵnıy jaza batalyonına jiberilgen hám Stalingrad qasında dereksiz joǵalǵan (qaytıs bolǵan). 1950-jılda Sunyattıń anası atasın aqlawǵa erisken. Bul bolsa Sunyat hám ajapa-qarındaslarına Moskva universitetlerinde joqarı tálim alıw imkaniyatın bergen. Sunyat Raxmetullin Nókis qalasındaǵı mektepti gúmis medal menen tamamlaǵan. Keyin Moskva injenerlik-fizika institutına (MIFI) oqıwǵa kirgen hám oqıwdı 1958-jılda tamamlaǵan.

MIFI studenti retinde Obninskke ámeliyat ótew ushın jiberilgen. 1958-jılda instituttı tamamlaǵannan keyin, Obninsktegi Fizika-energetika institutına jumısqa jiberilgen. 1959-jılda arnawlı reaktor imaratında smena injeneri bolıp islegen. Keyinirek termofizika bólimine, arnawlı maqsetler ushın atom elektr stanciyaları hám transport atom elektr stansiyalarına salıstırǵanda suwdı suwıtatuǵın reaktorlardıń janar may birikpelerin texnikalıq isenimliligin úyreniw boyınsha ilimiy laboratoriyaǵa ótkerilgen. Turaqlı túrde injener yamasa úlken injener lawazımlarında islegen.

Protva dáryasında Obninsktegi Fizika hám energiya institutınıń suw shańǵısı bólimin shólkemlestirgen jáne onıń turaqlı basshısı, jámiyetlik tárbiyashısı bolıp islegen. Seksiya oqıwshıları SSSR boylap ótkerilgen jarıslarda qatnasqan. Qayta qurıw dáwirinde bul bólim finanslıq jetispewshilik hám jergilikli ekologlardıń narazılıǵı sebepli óz iskerligin toqtatqan.

1990-jılda pensiyaǵa shıqqanınan keyin, tez arada suw shańǵısı bóliminde islewdi toqtatqan. Baǵmanshılıq hám aqlıǵın tárbiyalaw menen shuǵıllanǵan.

2008-jıl 31-oktyabrde óz kvartirasında júz bergen órtte dem alıw jolları kúyiwi aqıbetinde 8-noyabr kúni reanimaciyada qaytıs bolǵan.

## Tanımalı shákirtleri
* Pavel Gavrilov (1954-jıl) — sovet suw lıjası boyınsha eki márte SSRA chempionı (1976, 1979).

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Raxmatullinler shańaraǵınıń súwretleri
Qaraqalpaqstan Prezidenti

**Qaraqalpaqstan Respublikası Prezidenti** (qaraqalpaqsha: Қарақалпақстан Республикасының президенты; ) – Qaraqalpaqstan Respublikası basshısınıń 1991-jıl 11-noyabrden 1992-jıl 20-iyunǵa shekem ámelde qollanılǵan joqarı mámleketlik lawazımı. Bul lawazımdı iyelegen birinshi hám aqırǵı shaxs Qaraqalpaqstannıń birinshi hám aqırǵı prezidenti sıpatında táriyxta qalǵan Dáwletbay Nuratdinovich Shamshetov boldı. Prezidentlik lawazımı juwmaqlanǵannan soń, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi basshısı bolıp ámelde mámleket basshısı boldı.

## Jáne qarań
* Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi
* Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi

## Derekler
Alımjan Xalimov

**Xalimov Alımjan** (1912-jıl 30-may, Buxara — 1984-jıl 12-iyun) — ózbek-sovet kompozitorı, dirijyor, muzıka oqıtıwshısı. Qaraqalpaqstan ASSRda xızmet kórsetken artist. Ózbekstan SSR xalıq artisti (1957-jıl). Qaraqalpaqstan ASSR xalıq artisti. Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan ASSR mámleketlik sıylıǵı laureatı (1967-jıl).

## Ómiri
Belgili xalıq qosıqshısı ustaz Halim Ibodovtıń balası. 1933-jılda Samarqand muzıka hám xoreografiya institutın, 1958-jılda Tashkent konservatoriyasın tamamlaǵan. G. A. Musheldiń shákirti. 1933-jılda Tashkent teatrında girjekshi bolıp islegen.

1934—1941-jıllarda ol Moskva konservatoriyası qasındaǵı milliy opera studiyasınıń dirijyorlıq hám xor fakultetinde oqıǵan hám bir waqıttıń ózinde professor G. I. Litinskiy klasında kompozitciyanı úyrengen.

1941—1968-jıllarda Tashkent, Ferǵana, Nókis teatrlarında dirijyor, muzıka ustazı, Nókis muzıka -xoreografiya bilim jurtında oqıtıwshı bolıp islegen.

1967—1977-jıllarda Ózbekstan SSR Kompozitorlar awqamı Qaraqalpaqstan bólimi baslıǵı bolıp islegen.

Ol 150 ge jaqın qaraqalpaq xalıq qosıq hám namaların toplaǵan hám jazıp alǵan, olardıń kóbisi «Ózbek xalıq muzıkası» (1959-jıl) baspasınıń 8-tomına kirgizilgen.

## Muzıkalıq shıǵarmaları
Onıń 40 tan artıq muzıkalı drama hám komediyalar barlıǵı Nókiste saxnalastırılǵan.

Súymegenge súykenbe (1945-jıl; 1956-jıl 2-baspa), Aral qızı (1947-jıll), Ámiwdárya (1948-jıl), Berdaq (1950-jıl; 1958-jıl 2-nashr), Begzad hádiysesi (1952-jıl), Jaylawda toy (1953-jıl), Dos júrekler (1966-jıl), Aqmaq patsha (1968-jıl).

Solistler, xor hám orkestr ushın:

«Qaraqalpaqstan kantata» (1958-jıl), «Partiya haqqında» (1959-jıl), «Qırq qız» vokal-simfonik poeması(1958-jıl).

Simfonik orkestr ushın siutalardilya, ózbek xalıq ásbapları orkestri ushın dóretpeler, qaraqalpaq hám ózbek shayırları tekstleri tiykarında jaratılǵan qosıqları: «Nókisten sálem», «Meniń respublikam», «Adamlar baxtı»

Drama teatrı tamashaları ushın muzıkalar jazǵan.

## Derekler
Nadirbek Abdusattarov

**Nadirbek Abdusattarov** (2004-jıl 18-sentyabr, Tashkent) — ózbekstanlı shaxmatshı, xalıqaralıq kólemdegi grossmeyster. Tez jónelistegi shaxmat boyısha jáhán chempionı. Shaxmat tariyxında besinshi eń jas grossmeyster Hindstannıń Chennay qalasında ótkerilgen 44-shaxmat Olimpiadası jeńimpazı. Ózbekstan maqtanıshı medalı iyesi.

## Ómirbayanı
Bolajaq grossmeyster 2004-jıl 18-sentyabr kúni Tashkent qalasında tuwılǵan. Balalıǵı Tashkent qalasında ótken. Ájaǵası hám ajapasınıń shaxmat oynawına qızıǵıp ǵárezsiz túrde shaxmattı úyrene baslaǵan. 8 jasınan baslap jarıslarda qatnasıp keledi. 2021-jılda shaxmattıń rapid baǵdarı boyınsha chempionǵa aylanıp, bul nátiyjeni alǵan eń jas shaxmatshıǵa aylandı. 2022-jılda ótkerilgen 44-shaxmat Olimpiadasında Ózbekstan húrmetin qorǵap  toparı menen birgelikte Ózbekstanǵa dáslepki Olimpiada chempionlıǵın alıp keldi. Shaxmatta erisken jetiskenlikleri inabatqa alınıp, Jas shaxmatshıǵa Ózbekstan maqtanıshı medalı tapsırıldı.

## Iskerligi
2012-jılda Sloveniyanıń Maribor qalasında 8 jasqa deyingi óspirimler ortasında shaxmat boyınsha Jáhán kubogın qolǵa kirgizdi. 2014-jılda 9 jaslı Nadirbek Tashkentte Georgiy Azamov húrmetine arnalǵan shaxmat turnirinde eki grossmeysterdi jeńiwge eristi. 2015-jıl noyabr ayında Gretsiyanıń Porto-Karas qalasında bolıp ótken shaxmat boyınsha óspirimler ortasındaǵı jáhán chempionatında tórtinshi orındı iyeledi. 2017-jıldıń 29 -oktyabrinde Chigorin memorialı jarısında úshinshi orındı iyeledi. Bul turnir dawamında 13 jaslı Nadirbek óz reytingin 2500 balldan joqarı kóterip, grossmeyster ataǵına iye boldı. 2021-jıl sentyabr ayında Abdusattarov Rossiya shaxmat federatsiyası tárepinen " Yasnaya Polyana" muzey-múlkinde islengen Lev Tolstoy atındaǵı turnirinde ekinshi orındı iyeledi. 2021-jıl 26 -29 -dekabr kúnleri Polshanıń Varshava qalasında bolıp ótken operativ shaxmat boyınsha jáhán chempionatında ámeldegi jáhán chempionları — Yan Nepomnyashchiy hám Magnus Carlsendi jeńiliske ushıratdı.
2023-jılda Chigorin ramziy klubına aǵza bolıp, klassik oyında Magnus Carlsendi artta qaldırdı.2022-jılda ótkerilgen 44-pútkil dúnya olimpiadasınıń 10 -túrinde Ózbekstan toparı Hindstanda 2 toparına qarsı gúres alıp bardı. Júdá awır keshken oyında hindlerdiń qolı biyik keliwine heshkim gúmanlanıp atırǵan joq edi. Nadirbek Yokubbaev hám Jáhángir Vahidov qarsılasları menen teńbe-teń oynaǵan, Javohir Sindarov bolsa jeńiliske ushıraǵan edi. Aqırǵı oyında 2021-jılǵı Rapid boyınsha Jáhán chempionı Nadirbek Abdusattarov Hindstanlı kúshli shaxmatshı Gukesh menen tartıs alıp bardı. Bes saattan artıq dawam etken oyın dúnyadaǵı shaxmat adamların ózine qarattı. Oyınnıń derlik tolıq bóleginde Gukesh ústinlik etdi. Nadirbek Abdusattarov aqırına shekem gúresip juwmaqta Gukeshti jeńiliske ushırattı Topar ushın zárúr ochkonı keltirdi.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Nodirbek Abdusattorovning FIDE saytidagi sahifasi
Atajan Xudayshukurov

**Atajan Xudayshukurov** (1944-jıl 10-aprel, Tórtkúl rayonı, , ,  – 1994-jıll 22-dekabr, Ózbekstan, Xorezm) – qosıqshı. Qaraqalpaqstan (1969), Ózbekstan (1977), Tatarstan (1981) hám Túrkmenstan (1993) xalıq artisti.

Qosıq aytıwdı ajaǵası qosıqshı Joldas Allashukurovtan úyrengen, keyingi ustazları Kámaljan Ataniyazov, Nazir Qari, J. Bekshanov hám basqa 1963-jıldan Qaraqalpaq mámleket filarmoniyasında jeke atqarıwshı qosıqshı. Repertuarınan eski qosıqlar («Feruz I—II», «Xorezm Shashmaqomdaǵı tórtinshi maqamnıń ataması», «Bozurgoniy», «Qosshınar», «Guliwzarım», «Kurd Eshvoyı», «Samarqand ushshaǵı», «Tashkent Iraǵı» hám basqalar ), Xorezm dástan xat (qosıq ) ları («Najab palwan» dástanınan «Kimdi súyer yarısań», «Bahram hám Gulandam»nan «Ayrılıq», «Avazxan»nan «Qalandarim»), kompozitor hám kompozitorlar dóretpeleri («Kózleriń seniń», «Ózbekstanım», «Rano bolayın dep», «Saǵınıp keldim» hám basqalar ), sonıń menen birge, túrkpen, Ázerbayjan, qaraqalpaq, qazaq hám qırǵız xalıq qosıqları orın alǵan. A. Xudayshukurov sázende (tarshı) hám ózi aytatuǵın («Mujgonlarıń», «Dúnyada bir», «Birinshi muhabbatım» sıyaqlı 300 den artıq ) qosıqlardıń kompozitorı retinde de belgili. A. Xudayshukurov ózine tartatuǵın, shıraylı tembrli, keń, barlıq perdelerde tuwrı hám shıńǵırlaytuǵın dawıs iyesi. Onıń qosıqlarındaǵı inta, ǵayratlılıq hám mazmunlı tereńlik sıyaqlı páziyletler tıńlawshılar kewilinen tereń orın alǵan. Hamsa atındaǵı Ózbekstan Mámleketlik sıylıǵı laureatı (1974). 1999 -jıldan Atajan Xudayshukurov atında jas qosıqshılardıń Respublika tańlawı ótkerilmekte. Ellikqala hám Tórtkúldegi kóshe, qıyaban hám baǵlarǵa A. Xudayshukurov atı berilgen. Házirde Toʻrtkúl rayonındaǵı onıń úyinde ol haqqındaǵı muzey jaylasqan barıp biymálel tamasha qılıwıńız múmkin

## Derekler
Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı mámleketlik muzeyi

**Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı mámleketlik muzeyi** – Ózbekstan Respublikası, Qaraqalpaqstan Respublikası Nókis qalasındaǵı qaraqalpaq xalqınıń tariyxı, etnografiyası hám mádeniyatına baylanıslı muzey bolıp, házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń tiykarshısı qaraqalpaq xalıq shayırı Berdaqtıń atı berilgen. Muzey 1998-jılda Qaraqalpaq mámleketlik universiteti qasında qurılǵan.

## Tariyxı
Ózbekstan Respublikasiı Ministrler Mákemesiniń 1998-jıl 20 -maydaǵı «Berdaq (Berdimurat) Ǵarǵabay balası tuwılǵan kúniniń 170 jıllıǵın belgilew tuwrısında»ǵı sheshimine tiykarlanıp muzey Nókis qalasındaǵı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleket universiteti qasında islengen.

1998-jılda muzey ushın arnawlı ulıwma maydanı 1, 26 m² bolǵan bir úlken hám altı kishi gúmbezli, úsh qabatlı jay qurıldı. Joybar avtorı respublikada belgili arxitektor, Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıǵı laureatı Orınbay Tóreniyazov.

Muzeydiń rásmiy ashılıwı 2002-jıl 1-martta bolıp ótken.

2021-jıl 13-aprelde muzey Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı mámleketlik muzeyi dep ózgertirildi.

## Muzey haqqında
Kórgizbeden gózlengen tiykarǵı maqset qaraqalpaq xalqınıń áyyemgi zamanlardan tap házirgi kúnge shekem bolǵan ómirin sáwlelendiriwshi jazba ádebiyat úlgileri, qaraqalpaq xalıq ádebiyatı, xalıq awızeki dóretiwshiligi, qol jazba miyrasları, eski qaraqalpaq ádebiyatı hám XX—XXI ásirlerdegi qaraqalpaq ádebiyatı wákilleriniń dóretpelerin kórsetiwden ibarat.

### Muzey kolleksiyası
Muzey fondınıń tiykarın arab, parsı -tájik, túrk hám eski qaraqalpaq tillerindegi qol jazbalar, baspa kitaplar, sonıń menen birge, medreselerde paydalanılatuǵın kitaplar quraydı. Bunnan tısqarı, muzeyde qaraqalpaq eski ádebiyatı wákillerine tiyisli hújjetler, olardıń dóretiwshilik úlgileri, shayır Berdaq turmısına tiyisli buyımlar, taǵı, qaraqalpaq xalqınıń ótken zamanınan gúrriń etiwshi buyımlar, milliy lipas úlgileri, XIX—XXI ásirlerde qaraqalpaq ádebiyatınıń rawajlanıwı, qońsılas xalıqlar menen múnásibetlerin sáwlelendiriwshi fotosúwretler, tariyxıy adamlardıń fotosúwretleri hám portretleri, ilimiy jumıslar saqlanıp atır .

Búgingi kúnge shekem muzey fondında respublikanıń barlıq wálayatlarınan alınǵan 10 mıńnan aslam buyımlar bar.

Muzeyde eki bólim bar: muzey qoljazba miyrasları bólimi hám XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatı bólimi.

### Muzey ekspozitsiyası
Muzey kórgizbesiniń dúzilisii:

1.Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik tariyx-kórkem ádebiyatqa baylanıslı muzeyi kórgizbesi shayır Berdaq turmısı hám dóretiwshiligi, onıń atındaǵı muzeydiń dúziliwi tariyxına arnalǵan.

## Derekler

## Ádebiyatlar

* Сулайманов, С. А. Государственный музей истории каракалпакской литературы имени Бердаха / С. А. Сулайманов, Х. С. Утемуратова // Интернаука. 2021. № 21-1 (197). С. 45-47.
BMSh bas xatkeri

**BMSh Bas xatkeri —** Birlesken Milletler Shólkeminiń bas juwapker xizmetshisi.

Bas xatker BMSh Xáwipsizlik Keńesi usınısına qaray BMSh Bas Assambleyası tárepinen tayınlanadı. Qawipsizlik Keńesi sheshimi aldınnan ádette rásmiy bolmaǵan dodalawlar hám bir qatar reyting dawısları ótkeriledi. Bunnan tısqarı, Keńestiń bes turaqlı aǵzasınan hárbiri dawıs beriwde veto huqıqınan paydalanıwı múmkin. Ulıwma qabıl etilgen ámeliyatqa kóre, Bas xatker Qáwipsizlik Sovetiniń turaqlı aǵzaları bolǵan mámleketler wákilleri arasınnan saylanmaydı.

Birlesken Milletler Shólkemi Bas xatkeri bes jıllıq múddetke saylanadı hám jańa múddetke qayta saylanıwı múmkin. Bas xatkerdiń bes jıllıq múddetleri sanına sheklew qoyılmaǵan bolsa-da, sol payıtqa deyin hesh kim bul lawazımdı eki márteden artıq iyelemegen.

Bas xatkerdıń rezidenciyası — Turtle Bayda jaylasqan BMSh shtab-kvartirası bınası.

## Májburiyatları
Bas xatker Qáwipsizlik Keńesi itibarına xalıqaralıq tınıshlıq hám qáwipsizlikti saqlawǵa qáwip salatuǵın máseleler tuwrısındaǵı maǵlıwmatlardı usınıs etedi. Bas xatker hesh qanday húkimet yamasa húkimetten kórsetpeler almaydı. Ol tek BMSh aldında juwapker.

Bas xatker BMSh Xatkerligi xızmetkerlerin Bas Assambleya tárepinen belgilengen qaǵıydalarǵa muwapıq tayınlaydı.

## Kepillik múdetti hám saylaw processi
Bas xatker 5 jıl múddetke saylanadı. Kandidatlar «jawıq qapılar artıda» tek Qáwipsizlik Keńesi aǵzaları tárepinen kórip shıǵıladı. Qáwipsizlik Sovetiniń turaqlı aǵzaları hár qanday kandidatqa tıyım qoyıw huqıqına iye. «Regionlıq princip» dep atalatuǵın zattıń bar ekenligi málim. Juwmaqlawshı qarar Bas Assambleyaǵa tiyisli bolıp, ol Bas xatkerdi akklamatsiya menen saylaydı.

### Regionlıq teń salmaqlılıq principi
Hákimiyattı tartıp alıwdıń aldın alıw ushın dúnyanıń túrli regionlarınan adamlardı Bas xatker etip belgilew kerek. Ulıwma qabıl etilgen ámeliyatqa kóre, Bas xatker lawazımın Qawipsizlik Sovetinıń turaqlı aǵzası bolǵan mámleket wákili iyelemasligi kerek. Regionlıq principti belgileytuǵın birden-bir hújjet 1997-jıldaǵı Bas Assambleya rezolyuciyasi bolıp tabıladı. Hádiyseler xronologiyasınan juwmaq qılıw múmkin, princip tolıq húrmet qılınbaydı.

### BMShnıń regionlıq toparları

## BMSh bas xatkerleri
Esletpe: 1945-jıldıń 25-aprelinen 26-iyunına shekem bolıp ótken San-Fransisko konferensiyasına keyinirek Sovet Birlespesi paydasına agentlik etkenlikte ayıplanǵan Alger Xiss baslıq qılǵan.

## Derekler
Neftchi Ferǵana (futbol klubı)

FC Neftchi Ferǵana Ferǵana qalasiniń futbol klubi. hazirgi waqitda Ózbekstan Oliy Ligasi nda belesiwdi dawam etirip atir.

## Taǵi qarańiz
* Offitsial Websayt (russha)
Diyqanabad

**Diyqanabad (Shomanay rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Shomanay rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Totı Yusupova

**Totı Yusupova** (1936-jıl 10-mart, Samarqand, Ózbekstan SSR, SSSR — 2022-jıl 15-mart, Tashkent, Ózbekstan) — sovet hám ózbek teatr hám kino aktrisası, Ózbekstan xalıq artisti (1993), Ózbekstannıń bir neshe ordenleri laureatı.

## Karerası
Tashkent teatr hám súwretshilik óneri institutın tamamlaǵan (1957). Ózbekstan milliy akademiyalıq drama teatrı aktrisası (1957—2022). Hafiza (A.Qahhar «Shahi qol óneri»), Sonya (A.Chexov «Vanya dayı»), Qarashash (Uyǵun «Gúman»), Hajar (A.Qahhar «Tabıttan dawıs»), Nuri (Aybek «Qutlı qaná), Ana (E.Robles «Ólimnen kúshli»), Xanzada (Hamsa «Bay menen xizmetshi»), Shafaq (M. Kárim «Ay tutılǵan túndeá), Raxima (O. Umarbekov «Komissiya»), Sotti (S.Axmet «Kelinler qozǵalısı»), Patima, Zebi (O.Umarbekov «Asıqpa quyash», «Qıyamet qarız»), Nadira (T.Tola «Nadira»), Mastura (Hamsa «Párenji sırları») sıyaqlı túrli qaharmanlar obrazın jarattı. Qaharmanları xarakteriniń sociallıq hám psixologiyalıq táreplerin tereń asha biliw, olardı ruwxıy gózzallıq hám jan baǵıshlaytuǵın ruwxı menen támiyinlew, obraz mánisin ortalıq penen ajıratpay alıp barıw Totı Yusupova dóretiwshiligine tán. «Qallıq oyın» (Qızbibi), «Eski zaman ángimeleri» (kempir apa) sıyaqlı filmlerde de súwretke túsken.

## Derekler
Diyqanabad (Shomanay rayonı)

**Diyqanabad** — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Shomanay rayonına qaraslı awıl.Awıl rayonnıń eń qubla bóliminde Ústirt platosınıń Turan tegisliginen kóterilip turıwshı bálent shıńlarǵa jaqın jaylasqan. Diyqanabad awılınan Shomanay hám Nókis qalalarına avtobuslar qatnawı jolǵa qoyılǵan. 2010-jılǵı xalıq sanına kóre, diyqanabad xalqı sol jılı 976 adam bolǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Javohir Sindarov

**Javohir Sindarov** (Sindarov Javohir; 2005-jıl 8-dekabr, Tashkent, Ózbekstanda tuwılǵan) — ózbekistanlı shaxmatshı. Shaxmat boyınsha Ózbekstan chempionatınıń bronza medalı jeńimpazı (2018-jıl). Ózbekstan chempionı (2019-jıl).Ol 2018-jıldıń oktabr ayında 12 jas 10 ay 5 kúnliginde grossmeyster ataǵına iye bolǵan. Sportshı usı nátiyjesi menen dúnyadaǵı eń jas ekinshi grossmeyster sıpatında ózin tariyxqa jazıp qoyıwǵa erisken. Hindstannıń Chennay qalasında ótkizilgen 44-shaxmat Olimpiadası jeńimpazı. Ózbekstan maqtanıshı medalı iyesi.

## Iskerligi
Javohir 2017-jıldıń oktyabr ayında xalıqaralıq usta ataǵın qolǵa kiritedi. Ol 2018-jıl iyun ayında Alexander Alekhine húrmetine baǵıshlap ótkerilgen shaxmat turniri Alekhine Memorialinede óziniń dáslepki grossmeyster (GM) dárejesine erisken. Sportshı sol jıldıń sentyabr ayında ótkerilgen shaxmat boyınsha óspirimler ortasındaǵı jáhán chempionatında ekinshi orındı qolǵa kiritip, xalıqaralıq reytingin 2500 ballǵa shekem asırıwǵa erisedi.

2018-jıl oktabr ayında ol 1992-jıldan beri hár ay Vengriya paytaxtı Budapesht qalasında ótkiziletuǵın First Saturday turnirinde úshinshi GM ataǵın qolǵa kiritti hám sol waqıtta tariyxtaǵı ekinshi eń jas grossmeysterǵa aylandı. Sportshıǵa usı ataq FIDE tárepinen 2019-jıldıń mart ayında rásmiy usınıs etilgen. Ol 2018-jılda Shaxmat boyınsha Ózbekstan chempionatında bronza medalın, 2019-jılda chempionlıqtı qolǵa kiritken.

Javohir Sindarov shaxmat boyınsha 2021-jılǵı jáhán chempionatına jollanbanı qolǵa kiritken. Usı turnirde 121-orındı, ekinshi aylanıwda 8-orında ketip baratırǵan Alireza Firouzjanı tay-brekte jeńedi. Biraq, tórtinshi aylanıwda Kacper Piorun tárepinen jeńiliske ushıraydı hám jarıstı 1/32 finaldıń ózinde-aq juwmaqlawǵa májbúr boladı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Javohir Sindarov shaxsiy profili (FIDE.com)
Dave Attell

**David** "**Dave**" **Attell** (1965-jıl, 18-yanvarda tuwılǵan) — amerikalı kino hám televideniye aktyorı.
 

## Derekler
Íqlım regionları

**Íqlım regionları** - Jer maydan sila keńlik boylap yamasa keńlikke jaqın jóneliste sozılǵan, bir-birlerinde quyashdıń nur energiyası menen ısıtılıwǵa hám de atmosferadaǵı hawa háreketlerine kóre parq etiwshi zonal regionlar. Ìqlım regionnıń payda bolıwǵa tiykarǵı sebep Jerdiń aylanası (shar) formasında ekenligi. Jer jùzinde ekvatorial, 2 subekvatorial (Arqa hàm Qubla yarım sharlar ushın), 2 tropik, 2 subtropik, 2 ortasha, subarktika, subantarktika, arktika hàm antarktika ıqlım regionları ajratılǵan.

## Derekler
Nájimaddin Muhammeddinov

**Nájimaddin Muhammeddinov** (Нәжимаддин Муҳаммеддинов; 1937-jıl 26-avgust, Taxtakópir rayonı) — qaraqalpaq professional muzıkasınıń iri tulǵası, belgili kompozitor hám mámleketlik isker. Ózbekstan (1977) hám Qaraqalpaqstanǵa xızmet kórsetken kórkem óner ǵayratkeri (1974). Ol qaraqalpaq ádebiy-muzıkalıq miyrasların zamanagóy janrlar menen bayıtıwǵa úlken úles qostı.

## Ómiri hám bilimi
Nájimaddin Muhammeddinov 1937-jılı Taxtakópir rayonında tuwılǵan. Ol 1971-jılı Qurmanǵazı atındaǵı Qazaq mámleketlik konservatoriyasın (Almatı) tamamlaǵan.

## Iskerligi
Kompozitor óziniń iskerligi dáwirinde bir qatar juwaplı basshılıq lawazımlarında isledi:
* 1971–1977-jılları: Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik filarmoniyasınıń baslıǵı;
* 1977–1988-jılları: Qaraqalpaqstan kompozitorlar birlespesiniń baslıǵı;
* 1986–1999-jılları: Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniyat isleri ministri;
* 1999-jıldan: Nókis kórkem óner kolleji (házirgi qániygelestirilgen mektep) direktori.

## Dóretiwshiligi
N. Muhammeddinov qaraqalpaq muzıkasında bir qatar dáslepki iri janrlardıń avtorı esaplanadı. Atap aytqanda, ol «Birinshi qaraqalpaq simfoniyası»n jarattı. 
* Opera: «Ájiniyaz» (1987) — tunǵısh milliy opera.
* Balet: «Ayjamal» (1997) — tunǵısh milliy balet.

Onıń dóretiwshiliginde simfoniyalıq, vokallıq-simfoniyalıq hám kamer-ásbaplıq shıǵarmalar áhmiyetli orın tutadı. Sonday-aq, onıń «Keń dala», «Quwnaq úlkem», «Yar-yar aytayın», «Ǵárezsizlik gúlleri» sıyaqlı qosıqları júdá belgili.

## Sıylıqları
* 1974 — Qaraqalpaqstanǵa xızmet kórsetken kórkem óner ǵayratkeri;
* 1977 — Ózbekstanǵa xızmet kórsetken kórkem óner ǵayratkeri;
* 1999 — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleketlik sıylıǵınıń laureatı.

## Derekler
Mamıy

**Mamiy (Shomanay rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Shomanay rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Bolshie Dubraviy(Qostanay wálayatı)

Bolshie Dubraviy (qazaqsha: Большие Дубравы) — Qazaqstannıń Qostanay wálayatı Sarıkól rayonına qaraslı awıl. Lesnoy awıl okrugınıń basqarıw orayı. Rayon orayı Sarıkól awılınan 46&nbsp;km arqa-shıǵısta jaylasqan. KATO kodı — 396247100.

## Xalqı
199- jılda awıl xalqı 991 adam (486 erkek hám 505 hayal) edi. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 790 adam (387 erkek hám 403 hayal) jasaǵan.

## Derekler
Aqjap

**Aqjap (Shomanay rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Shomanay rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Krilovka (Qostanay wálayatı)

**Krilovka** (qazaqsha: Крыловка) — Qazaqstan Respublikasınıń Qostanay wálayatı Sarıkól rayonındaǵı awıl. Sorochinskiy awıl okrugı quramına kiredi. Rayon orayı Sarıkól awılınan 29&nbsp;km qublada jaylashqan. KATO kodı — 396255200.

## Xalqı
1999- jıllda awıl xalqı 816 adam (404 erkek hám 412 hayal) edi. 2009 -jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 781 adam(383 erkek hám 398 hayal) jasaǵan.

## Derekler
Qıpshaq (Ámiwdárya rayonı)

**Qıpshaq** () —Qaraqalpaqstan Respublikası, Ámiwdárya rayonına qaraslı qalasha. 2009-jılda qalasha atı berilgen Раньше был Административным центром Кипчакского района.

## Derekler
Sultan Wáyis baba ziyarat ornı

**Sultan Wáyis baba** — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Beruniy rayonı «Doslıq» awılnda jaylasqan táriyxıy estelik. Ziyarat ornı XII—XIV hám XVI—XIX ásirlerge tiyisli. Sultan Wáyis baba ziyarat ornı Ózbekstan Respublikası Ministrler Keńesiniń qararı menen 2019-jıl 4-oktyabrde Materiallıq mádeniy miyraslardıń kóshpes múlk obiektleri milliy dizimine kiritilip, mámleket qáwipsizligine alınǵan. Házirgi kúnde Qaraqalpaqstan Respublikası mádeniy miyraslar basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında mámleket múlki esaplanıp, «Vaqf» qayırqomlıq jámiyetlik fondına biypul paydalanıw shártnaması tiykarında biriktirilgen. Taw janbawırında Sultan Wáyis baba ziyarat ornınıń qáddi kóterip turǵanlıǵı ushın da házirgi kúnde Qaraqalpaqstandaǵı bul taw dizbesine Sultan Wáyis atı berilgen.

## Qurılıw táriyxı
Dáslep Xorezmshaxlar mámleketi húkimdarı Alawaddin Muhammed Xorezmshax buyrıǵı menen Sultan Wáyis kómilgen jerede qoyımshılıq qurılıp, ol Shıńǵısxan tárepinen Xorezmge ámelge asırılǵan áskeriy júrisler waqtı — 1221-jılda buzıp taslanǵan. Xorezmshax tárepinen qurdırılǵan qoyımshılıq Shıńǵısxan dáwirinen keyin talay ásirler dawamında yarım wayrana jaǵdayda saqlanıp qalǵan. Sol waqıyalar sebepli Sultan Wáyis baba qoyımshılıǵında onıń óligi joq. Keyinirek qoyımshılıqtı sol dáwir ádeti boyınsha rámziy qábir jasattırǵan (XVII ásirde). Bul rámziy qábir bolsa ziyarat ornına aylanǵan. Keyingi ásirlerde húkimranlıq etken Xiywa xanı Allaqulıxan shahzadalıq etken dáwirde Peterburgqa etken saparınan qaytıp kiyatırǵan waqıtta ziyarat ornı qasında túnep qalǵanı ráwiyatlarda keltiriledi. Sonda Wáyis Qaraniy bolajaq xannıń túsine kirip, jaqında onıń xan bolıwı haqqında boljaǵan. Bul boljaw ámelge shıqqannan soń, Allaqulıxan onıń húrmetine meshit hám óz aldına on dana shillexana qurdırǵan. Sultan Wáyis baba qoyımshılıǵı tiykarınan gúmbezli etip qurılǵan bolıp, átirapı qıyıq diywal menen oralǵan hám háwliniń arqa bóleginde jaylasqan.
## Derekler
Shınar baba ziyarat ornı

**Shınar baba ziyarat ornı** — Namangan wálayat Kosonsay rayonında jaylasqan ziyarat ornı.

## Tariyxı

## Derekler
Lenin (Sarıkól rayonı)

**Lenin** (qazaqsha: Ленин) — Qazaqstan Respublikasınıń Qostanay wálayatı Sarıkól rayonındaǵı awıl. Komsomolsk awıl okrugı quramına kiredi. KATO kodı — 396239300.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 232 adam (113 erkek hám 119 hayal) edi. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 200 adam (92 erkek hám 108 hayal) jasaǵan.

## Derekler
Leningrad (Qostanay wálayatı)

**Leningrad** (qazaqsha: Ленинград) — Qazaqstannıń Qostanay wálayatı Sarıkól rayonındaǵı awıl. Leningrad awıl okruginiń basqarıw orayı. Rayon orayı Sarıkól awılınan 51&nbsp;km shıǵısta jaylasqan. KATO kodı— 396245100.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 650 adam (332 erkek hám 318 hayal) edi. 2009- jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 355 adam (183 erkek hám 172 hayal) jasaǵan.

## Derekler
Novobarvinov

**Novobarvinov** (qazaqsha: Новобарвинов) — Qazaqstannıń Qostanay wálayatı Sarıkól rayonındaǵı tamamlanǵan awıl. Barvinovskiy awıl okrugı quramına kirgen. KATO kodı— 396233200. 2019-jıllda tamamlanǵan.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 229 adam (113 erkek hám 116 hayal) edi. 2009 -jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 132 adam (67 erkek hám 65 hayal) jasaǵan.

## Derekler
Qaraoba (Sarıkól rayonı)

**Qaraoba** (qazaqsha: Қараоба) — Qazaqstannıń Qostanay wálayatı Sarıkól rayonına qaraslı awıl. Krasnoznamenskiy awıl okrugı quramına kiredi. KATO kodı — 396243200. Ubagan dáryasınan onsha uzaq bolmaǵan jerde Qayrankól kóli boyında jaylasqan. Talı kóli awılınan 3&nbsp;km batısta, Dren kólinen 7&nbsp;km qubla-batısta jaylasqan.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 556 adam (293 erkek hám 263 hayal) edi. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 435 adam (223 erkek hám 212 hayal) jasaǵan.

## Derekler
Sarıkól (Qostanay wálayatı)

**Sarıkól** (qazaqsha: Saryköl / Сарыкөл) — qala tipindegi xalıq punkti, Qazaqstannnıń Qostanay wálayatı Sarıkól rayonı orayı. Wálayattıń shıǵısında, Novouritsk temir jol stantsiyasınan 6&nbsp;km uzaqlıqta (Qostanay — Kókshetaw liniyasında), Qostanay — Kókshetaw avtomagistralında jaylasqan. Sarkól awıl xojalıǵınıń basqarıw orayı hám jalǵız xalıq punkti. KATO kodı — 396230100.

Awıl jaqınında kómir qazıp alınadı.

## Tariyxı
Vsesvyatskoye awılı 1898-jılda «Bárshe ázizler» diniy bayramı kúni payda bolǵan, sonnan keyin ol óz atın aldı. 1919-jıldan 1922-jılǵa shekem — Vsesvyatskiy rayonınıń basqarıw orayı. 1923-jılda M. S. Uritskiy húrmetine Uritskiy dep ózgertirildi. 1997-jılda Sarıkól dep ózgertirildi.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 10284 adam (5011 erkek hám 5273 hayal)dı quraǵan. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 9469 adam (4594 erkek hám 4875 hayal) jasaǵan.

2019-jıl basında awıl xalqı 8858 adam (4376 erkak hám 4482 hayal) edi. 2022-jıl fevral, xalıq sanı 8691 adamdı quraǵan.

## Derekler
Sevastopol (Qostanay wálayatı)

**Sevastopol** (qazaqsha: Севастополь) — Qazaqstannıń Qostanay wálayatı Sarıkól rayonındaǵı awıl. Sevastopol awıl okrugınıń basqarıw orayı. Rayon orayı Sarıkól awılınan 27&nbsp;km qubla-shıǵısta jaylasqan. KATO kodı — 396253100.

## Geografiyası
Bozshakól kóli awılıdan 5&nbsp;km shıǵısta jaylasqan.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 1313 adam(631 erkek hám 682 hayal) edi. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 850 adam(406 erkek hám 444 hayal) jasaǵan.

## Ataqlı shaxslar

* Mogilko, Ivan Sergeevich (1928-jılda tuwılǵan) — Sotsialistlik Miynet Qahramanı.
* Kravchenko, Grigoriy Artyomovich (1927-jılda tuwılǵan) — Sotsialistlik Miynet Qahramanı.

## Derekler
Soroshın (Qostanay wálayatı)

**Soroshın** (qazaqsha: Сорочин) — Qazaqstan Respublikasınıń Qostanay wálayatı Sarıkól rayonındaǵı awıl. Sorochinskiy awıl okrugınıń basqarıw orayı. Rayon orayı Sarıkól awılınan 11&nbsp;km batısta jaylasqan. KATO kodı— 396255100.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 739 adam (346 erkek hám 393 hayal) edi. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 752 adam (366 erkek hám 386 hayal) jasaǵan.

## Derekler