Perishte

Islamda perishteler (; kóplik forması:  yamasa ) aspan janzatları bolıp, olar Allah tárepinen nurdan jaratılǵan dep iseniledi. Islamdaǵı perishteler haqqındaǵı túsinik, tiykarınan, Quranǵa súyense de, perishtelerdiń jáne de keńirek táriypi hádis ádebiyatında, Miraj haqqındaǵı shıǵarmalarda, tafsirde, iláhiyatta, filosofiyada hám sufizmde ushırasadı.

Perishtelerge iseniw islamdaǵı tiykarǵı dogmalardan biri, sebebi ol iymanniń altı shártinen biri sanaladı. Perishteler Islamda yahudiy-xristian dástúrlerine qaraǵanda kóbirek áhmiyetke iye. Perishteler basqa kórinbes maqluqlardan paziyletli jaratılıwı menen parıqlanadı; bul tárepi olardı jawız shaytanlar ( yamasa ) hám abstrakt maqluqlar yaǵniy jinlerden ( yamasa ) ajıratıp turadı. Perishteler paziyletli janzatlar dep esaplansa da, olar hárdayım da jaqsı xabar alıp keliwshi emes; islam dástúrine muwapıq, perishteler awır hám hátte jawız waziypalardı da atqarıwı múmkin.
Perishteler aspan janzatları sıpatında sáwlelendiriledi. Sol sebepli, olar qushtarlıq hám fizikalıq nápsixanlıqtan jıraq dep qaraladı. Soǵan qaramastan, perishteler qátelesiwi múmkinligi yamasa múmkin emesligi Islamda tartıslı másele. Mútaziliyler hám kóplegen salafiylerdiń pikirinshe, perishteler hámme waqıtta boysınıwshań bolıp, hesh qashan waziypaların orınlamastan qoymaytuǵınlıǵına isenedi. Buǵan qarama-qarsı ráwishte, teologiya mektepleri (*Kalām*), kóbinese, perishtelerdiń qátelesetuǵınlıǵın qabıl etedi. Ash'ariyler perishteler erkin erkke iye emesligin moyınlasa da, olar báribir qáte islep, nátiyjede qulawı múmkin, dep esaplaydı. Maturidler bolsa, aspan janzatları sınaqtan ótkeriledi, perishteler bul sınaqtan óte almasa, waziypalarınan shetletiledi, dep atap ótedi.

Islam filosofiyası hám sufizmde perishteler aqıl (*aql*) tábiyatı menen baylanıslı. Sufiy kosmologiyasına muwapıq, olar aqıldıń joqarı tarawların materiallıq dúnya menen baylanıstırıp turadı. Solay etip, insan oy-pikiri nurǵa (*nūr*) teńelgen aspan janzatları arqalı *malakūt* (aspan álemi) penen baylanısqa kirisedi. Al, shaytanlar, insan sanasın dozaq otı (*nār*) menen baylanıslı bolǵan tómen dúnyalarǵa burıp, bul baylanıstı buzıwǵa háreket etedi.

## Etimologiyası

Qurandaǵı perishte sózi () eki derekten kelip shıqqan dep esaplanadı: birinshisi, ol  sózinen alınǵan bolıp, perishtelerdiń ózlerine tapsırılǵan túrli islerdi basqarıw qábiletine bola «ol húkimdarlıq etken» degen mánisti bildiredi, yamasa úsh háripli túbir sóz ,  yaki  dan kelip shiqqan bolıp, keń mániste tap ivritshedegi ekvivalenti () sıyaqlı «elshi» degen maǵananı ańlatadı. Biraq, ivrit tilindegi sózden parıqlı túrde, Qurandaǵı málek ataması insan elshileri ushın emes, al, tek ilahiy dúnyanıń aspanlıq ruwxları ushın qollanıladı. Quran perishteshi hám insan elshilerin birdey túrde  dep ataydı.

Islamǵa shekemgi arab mádeniyatında bul atama Tamudlar tárepinen ibadatqa ılayıq zatlarǵa da qollanılǵan.

## Quran hám táfsir
Quran perishtelerdi burınǵı Jaqın Shıǵıs mádeniy dástúrleri, sonnan monoteistlik hám politeistlik isenim sistemaları kontekstinde súwretleydi. Perishtelerge iseniw móminlerge buyırılǵan. Fatir (35-súre), ayırım qoljazbalarda, olardıń atı menen atalǵan (*al-malā’ikah*). Bir neshe ayırmashılıqlardı esapqa almaǵanda, Qurandaǵı perishteler tiykarınan jeke bolmaǵan obraz sıpatında súwretlenedi. Olar ápsana hám miflerde, aqıret súwretlewlerinde (jánnet/dozaq), sonday-aq, boljaw hám ibadat temalarında ushırasadı.

## Derekler