Qırǵızstanda awıl xojalıǵı

**Qırǵızstanda awıl xojalıǵı** — bul mámleket ekonomikasınıń áhmiyetli tarawı esaplanadı. CIA World Factbook maǵlıwmatlarına kóre, ol jámi JIÓniń 18 payızın quraydı hám barlıq jumıs kúshiniń 48 payızın bánt etedi. Jámi jer maydanınıń tek 6,8 payızı egin egiw ushın qollanıladı, biraq jerlerdiń 44 payızı sharwa malları ushın jaylaw retinde paydalanıladı. Qırǵızstannıń tawlı mámleket bolǵanlıǵı sebepli, sharwashılıq awıl xojalıǵı ekonomikasınıń áhmiyetli bólimi bolıp qalıp kelmekte.

Eginshilik, tiykarınan, Ferǵana oypatlıǵı, Talas wálayatı hám Chúy wálayatında oraylasqan.

Qırǵızstannıń awıl xojalıǵı eginleri qatarına temeki, paxta, kartoshka, palız eginleri, júzim, miyweler hám jemis-jiydekler kiredi. Jámi óndiris boyınsha eń úlken úlesti mámlekettegi sharwa malların baǵıw ushın arnalǵan hár túrli jem-shóp eginleri iyeleydi. Óndiris kólemi boyınsha ekinshi orında gúzgi biyday, sonnan keyin arpa, mákke hám gúrish turadı.

Sharwashılıqtan alınatuǵın tiykarǵı ónimler qoy, eshki, qaramal hám jún esaplanadı. Sonday-aq, tawıqlar, atlar hám shoshqalar da baǵıladı. Ayırım regionlarda qotazlar (yak) baǵıladı hám kóbeytiriledi.

Bulardıń ishinde eksport ushın eń tiykarǵı ónimler — paxta hám temeki. Gósh te eksport qılınadı, biraq onsha kóp muǵdarda emes. Biraq, mámlekette 9 million gektardan aslam jaylaw bar hám shárwashılıqtı rawajlandırıw ushın qolaylı sharayatlar bar. Qırǵızstan 2012-jıl sentyabrden baslap Saudiya Arabiyasına gósh eksport qılıw boyınsha kelisimler dúzgen.

## Tariyxı
Óziniń ıqlımına baylanıslı Qırǵızstan sovet dáwirinde paxta, temeki, biyday hám basqa da eginlerdi jetistiriw ushın eń qolaylı orınlardan biri dep esaplanǵan. Mámleket ekonomikasında awıl xojalıǵı uzaq waqıt dawamında tiykarǵı taraw bolıp keldi, biraq onıń roli waqıt ótiwi menen tómenledi: awıl xojalıǵınıń JIÓdaǵı úlesi 1996-jılǵı 43,9 payızdan 2015-jılı 15,9 payızǵa túsip qaldı, degen menen awıl xojalıǵı ekonomikasınıń kólemi boyınsha regionlıq ayırmashılıqlar ele de áhmiyetli. Tek bir túrli egindi egiw usılı (monokultura) topıraqqa zıyan keltirdi, al paxta óndirisi suw resurslarınıń tawsılıwına alıp keldi. 1990-jılları hám 2000-jıllardıń basında Qırǵızstandıń awıl xojalıǵı sektorı áhmiyetli reformalardı bastan keshirdi, biraq keyinirek ózgerisler páseyip, húkimetlik rawajlanıw joybarları kishi kólemli hám sheklengen bolıp qaldı.

## Óndiris
Qırǵızstan awıl xojalıǵı dánli eginler, palız eginleri, miyweler hám sharwashılıq ónimlerin óz ishine alǵan hár túrli ónimlerdi qamtıydı. 2018-jıldan 2022-jılǵa deyingi mámlekettiń tiykarǵı awıl xojalıǵı kórsetkishleri tómendegishe boldı:

Mámleket, sonday-aq, erik (25 000 tonna) sıyaqlı miyweler hám jemis-jiydekler jetistiredi hám Oraylıq Aziyada organikalıq eginshilikke ajıratılǵan jer úlesi boyınsha eń joqarı orındı iyeleydi.

## Temeki sanaatındaǵı korrupciya
2010-jılı Arqa Karolina, AQShta jaylasqan iri temeki sawdageri Pyxus International (sol waqıtta Alliance One dep atalǵan) kárxanasınıń Qırǵızstandaǵı filialı AOI-Kyrgyzstan, qırǵız temekisin satıp alıw boyınsha Qırǵızstan húkimeti rásmiylerine para bergenligi ushın «Shet eldegi korrupciyalıq háreketler haqqındaǵı akttı» buzıwda ayıplı dep taptı.

AOI-Kyrgyzstan xızmetkerleri 1996-jıldan 2004-jılǵa shekem Qırǵızstan Respublikasınıń túrli rásmiylerine, atap aytqanda, temeki sanaatın qadaǵalaytuǵın mámleketlik mekeme — «Qırǵız temekisi» xızmetkerlerine jámi 3 million dollarǵa jaqın para bergenin tán aldı. Jergilikli diyqanlardan temeki satıp alıwǵa ruxsat alıw ushın «Ákimler» dep atalatuǵın bes jergilikli wálayat hákimiyatı rásmiylerine jámi 254 262 AQSh dolları muǵdarında para berilgen.

Sonday-aq, temeki sanaatında bala miynetinen paydalanıw jaǵdayları da jiyi ushırasqan. AQSh Miynet departamentiniń 2013-jılǵı esabatına kóre, 5 jastan 14 jasqa deyingi balalardıń 4,5 payızı temeki jetistiriwde usınday awır miynet shárayatlarında islegen. 2014-jıl dekabrdegi maǵlıwmatlarǵa kóre, temeki hám paxta elege shekem qırǵız balaları tárepinen óndiriletuǵın tarawlar dizimine kirgizilgen.

## Organikalıq eginshilik
Qırǵızstan awıl xojalıǵı ushın paydalanılatuǵın jerlerdiń ulıwma maydanına salıstırǵanda organikalıq atızlar payızı boyınsha eń joqarı kórsetkishke iye; Evropa Awqamı mámleketleri hám Rossiya shólkemleri 74 000 akr (shama menen, 30 000 gektar) jerdi sertifikaciyaǵa alǵan, bul bolsa usı jerlerde jetistirilgen ónimlerdi organikalıq ónim belgisi menen eksport qılıwǵa imkaniyat beredi. 2023-jıl mart ayında húkimet organikalıq óndiristi standartlastırıw, sonday-aq, isbilermenlerdi organikalıq eginshilik penen shuǵullanıwǵa xoshametlew maqsetinde jańa nızam qabılladı. 2018-jıl dekabr ayında Qırǵızstan parlamenti barlıq organikalıq emes eginshilikten bas tartıp, 2028-jılǵa shekem 100 payız organikalıq awıl xojalıǵına ótiw rejesin járiyaladı. 2019-jılı Qırǵızstan Oraylıq Aziyada birinshi bolıp organikalıq awıl xojalıǵı boyınsha mámleketlik departamentti shólkemlestirdi.

Qırǵızstanda organikalıq háreket 2004-jılı baslanǵan. 2013-jılı «Bio-KG» kommerciyalıq emes shólkemi «Organikalıq aymaq» baǵdarlamasın basladı, bul baǵdarlama járdeminde barlıq azıq-awqatların sintetikalıq tóginlersiz hám pesticidlersiz óndiretuǵın 23 awıl shólkemlestirildi. Bul baǵdarlama, sonday-aq, qırǵız xalqınıń islamǵa shekemgi mádeniyatın, atap aytqanda, ekocentrik isenim sisteması retinde kórinetuǵın táńirshilik sıyaqlı dástúrlerdi óz ishine aladı. Bul 23 awıl 4 wálayatta jaylasqan bolıp, onda 70 000 ǵa jaqın xalıq jasaydı. «Bio-KG» organikalıq rawajlanıw federaciyası 2021-jılı BMShnıń Rawajlanıw baǵdarlamasınıń «Ekvator» (Equator Prize) sıylıǵı jeńimpazlarınıń biri boldı.

## Qosımsha qarań
* Oraylıq Aziyada awıl xojalıǵı

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Qırǵızstanda sharwashılıq
* Qırǵızstanda awıl xojalıǵı