Aruba

**Aruba** — Niderlandiya Korolligi quramındaǵı ataw-mámleket bolıp, qubla Karib teńizinde, Venesuelanıń Paraguana yarım atawınan  arqada hám Kyurasaodan  arqa-batısta jaylasqan. 1986-jılı Aruba Niderlandiya Korolligi quramındaǵı óz-ara baylanıslı mámleketke aylandı hám rásmiy túrde Aruba Mámleketi degen atqa iye boldı.

Arubanıń maydanı 179km². Arubanıń uzınlıǵı arqa-batıstan qubla-shıǵısqa shekem  hám onıń eń keń jeri  quraydı. Geologiyalıq jaqtan Aruba Qubla Amerikada, Qubla Amerikanıń kontinental shelfinde jaylasqan. Bonayre hám Kyurasao menen birge, Aruba ABC atawları dep atalatuǵın atawlar toparınıń bir bólimi bolıp tabıladı. Niderlandiya Karib atawları ABC atawları menen bir qatarda basqa úsh iri atawdı — SSS atawların óz ishine aladı. Iǵallı tropikalıq klimatqa iye bolǵan Karib teńiziniń kópshilik bólimlerinen parıqlı túrde, Aruba qurǵaq klimatqa hám arid kserofit landshaftına iye. Salıstırmalı jıllı hám quyashlı hawa-rayı jıl boyı dawam etedi.

Xalqı sanı 108 880 adam (hújjetsiz migrantlardı esapqa almaǵanda) bolǵan Aruba, Niderlandiya Karib atawları ulıwma xalqınıń shama menen úshten bir bólimin ózinde jámlegen. Niderlandiya, Kyurasao hám Sint-Marten menen bir qatarda Niderlandiya Korolligindegi tórt mámlekettiń biri retinde, Aruba óz puqaraları ushın Niderlandiya puqaralıǵın jámleydi. Arubada administrativlik bólinisler joq, biraq xalıqtı dizimge alıw maqsetinde ol segiz regionǵa bólingen, onıń paytaxtı — Oranyestad.

## Etimologiyası

Aruba atı, shaması, «jaqsı jaylasqan ataw» degen mánini bildiretuǵın kaketio tilindegi *Oruba* sózinen kelip shıqqan, sebebi XVI ásirde Alonso de Oxeda kelgen waqıtta atawda kaketio xalqı jasaǵan. 1529-jıl hám 1648-jılǵı Vestfaliya tınshılıq shártnaması aralıǵında ispanlar bul ataw ushın «Isla de Oruba» atamasın qollanǵan. Ataw niderlandlarǵa berildi hám barǵan sayın onıń atı Arubaǵa ózgerdi.

Basqa amerind (amerikalıq indeyc) toparları tárepinen Arubanıń kóplegen hár túrli atamaları qollanılǵan, olardıń barlıǵı házirgi Aruba atamasınıń qáliplesiwine úles qosqan bolıwı múmkin. Atawdıń jáne bir kaketiocha atı — «Baǵdarlanǵan ataw» mánisin bildiretuǵın *Oibubia* bolǵan. Atawdıń Taino tilindegi atı *Arubeira* bolǵan. Kalinago xalqınıń da ataw ushın eki atı bolǵan: «Qabıqsha atawı» mánisin bildiretuǵın *Ora Oubao* hám «Kyurasao joldası» mánisin bildiretuǵın *Oirubae*.

Keń tarqalǵan qáte túsinik boyınsha, «Aruba» atı *Oro hubo* (ispansha «Bir waqıtları altın bolǵan») sózinen kelip shıqqan dep esaplanadı. Biraq, ispanlar bul atawlarda paydalı qazılmalardıń joqlıǵı sebepli olardı *islas inútiles*, yaǵnıy «paydasız atawlar» dep járiyalaǵan. Tek 1824-jılı Villem Rasmiyn atlı shaxs tárepinen Arubada altın tabıldı hám bul Aruba altın háwirine alıp keldi.

## Tariyxı
Arubanıń tariyxqa shekemgi dáwirinde anıq dáwirler bar edi: Arxaikalıq yamasa pre-keramikalıq hám Neo-indeyc yamasa keramikalıq (Dabajuroïd) dáwir. Arubanıń arxaikalıq dáwirdegi iyeleniwi b.e. birinshi mıń jıllıǵına shekem dawam etti, bul Karib teńiziniń basqa atawlı bólimlerine salıstırǵanda salıstırmalı túrde kesh esaplanadı. Arxaikalıq turmıs tárizi balıqshılıq, ańshılıq hám jıynawshılıqqa tiykarlanǵan azıq-awqat ekonomikasınan ibarat bolıp, teńiz resurslarına úlken dıqqat qaratılǵan. Sonday-aq baǵshılıq hám awıl xojalıǵı bolmaǵan. Qural-jaraqlar hám miynet quralları tiykarınan tastan jasalǵan. Ótkir júzli balta júzleri, qashawlar hám pıshaqlar keń qollanılǵan, pıshaqlar óziniń sopaqshalanǵan forması hám tegis júzleri menen ajıralıp turǵan.

Áhmiyetli orınlardıń biri bolǵan Sero Muskitadan atawdaǵı basqa arxaikalıq dáwir orınlarına qaraǵanda áyyemgilew bolǵan qural tabıldı. Bul quraldıń isleniw texnikası hám forması Arikokta tabılǵan quralǵa uqsas bolıp, bul onıń shama menen b.e.sh. 2000-jılǵa shekemgi dáwirge tiyisli ekenligin bildiredi. Atawda bul qurallardıń bolıwı materikten waqtı-waqtı menen kelip turıwdıń nátiyjesi bolıwı múmkin. Ulıwma alǵanda, Arubada 33 arxaikalıq dáwirge tiyisli orın anıqlanǵan.

## Derekler

### Qosımsha oqıw ushın
* Aymer, Paula L. – *Uprooted Women: Migrant Domestics in the Caribbean.*
* 
* 
* Brown, Enid – *Suriname and the Netherlands Antilles: An Annotated English-Language Bibliography.*
* 
* Gerber, Stanford N. – *The Family in the Caribbean: Proceedings of the 2nd Conference on the Family in the Caribbean, Aruba, 1969.*
* 
* Green, Vera M. – *Migrants in Aruba: Interethnic Integration.*
* 
*Hartert, Ernst – *On the Birds of the Islands of Aruba, Curaçao, and Bonaire.*
* 
* 
* Ridderstaat J., Croes R. and Nijkamp P. (2014), Tourism and Long-run Economic Growth in Aruba, *International Journal of Tourism Research*, 16, pages 472–487, doi: 10.1002/jtr.1941.

## Sırtqı siltemeler