open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Áyyemgi Olimpiada oyınları

**Áyyemgi Gretsiyada Olimpiada oyınlarınıń payda bolıwı** - Áyyemgi Olimpiada oyınları b.e.sh. 776-jılı payda boldı. Áyyemgi Gretsiyada Olimpiya oyınlarınıń payda bolıwı bul Gretsiyada Sparta hám Elida qalaları arasında paraxatshılıqtıń ornawı bolıp sport bayramı sıpatında payda boldı. 

Áyyemgi Greklerdiń Olimpiada oyınlar dástúrine hár qıylı aralıqlarǵa juwırıw, disk ılaqtırıw, nayza ılaqtırıw kirgizildi. B.e.sh. 490-jılı marafon aralıǵına juwırıw payda boldı. Marafon aralıǵına juwırıwdıń payda bolıwı, Marafon qalashasınıń qasında b.e.sh. 490-jılı Afinalılar Persidler menen urısta jeńiske erisip, ásker bası bir áskerdi Afinaǵa juwırıp barıp jeńiske eriskenligimizdi jetkereseń dep tayınlaydı. Bul ásker Marafon-Afina aralıǵın juwırıp ótip Afinaǵa jetip kelip "Biz jeńiske eristik" dep ólip qaladı. Áyyemgi Grek áskeriniń húrmetine Marafon-Afina aralıǵın ólshep bul aralıqqa juwırıw boyınsha birinshi Olimpiada oyınlarında jarıs ótkeriledi. Bul aralıq 40 kilometr dep belgilenedi. 1920-jıldan baslap Marafon aralıǵı 42 km 195 metr dep qabıllandı.
Ádebiyat

**Ádebiyat** bir tilge, dáwirge yamasa mádeniyatqa tiyisli jazba shıǵarmalardıń toplamı. Ádebiyat adamlardıń baxalı hám qızıq waqıyaların aytıwda járdem beredi. Kóplegen adamlardıń pikirinshe, ádebiyat basqa mádeniyatlardı uyreniwdiń eń jaqsı jollarınıń biri.

Ádebiyat bir mámleket yamasa mádeniyat jaratqan eń jaqsı jazbalar. Ol sózlerdiń sanaatı esaplanadı.

Ádebiyat degende, kórkem áhmiyetliligi ushın qaralatuǵın qıyalıy yamasa dóretiwshilik shıǵarmada názerde tutılıwı múmkin.
Qıtay filosofiyası

**Áyyemgi Qıtay filosofiyası** - erteden qáliplesedi.Onda birinshi qosıqlardıń kitabı áyyemgi xalıq poeziyasınıń toplamı bolıp sanaladı. (b.e.sh. XI-VI ásirler). Tariyx kitabı (b.e.sh. mıńınshı jıldıń basında) rásmiy hújjetlerdiń tariyxıy waqıyalardıń jazba súwretlemeleriniń jıynaǵı bolıp tabıladı. Tártip kitabı (b.e.sh. IV-I ásirler) sıyasıy hám diniy tártiplestiriwler, báhár hám gúz kitabı (b.e.sh.VI-IV ásirler) etikalıq hám formal máselelerdi sheshiw.

Filosofiyanıń rawajlanıwınıń eń áhmiyetlisi bolıp jańalıqlardı jasaw kitabı (b.e.sh. XII-VI ásir) bolıp esaplanadı. Bunda dúnya hám adam haqqındaǵı Qıtay filosofiyasında birinshi túsinikler óz kórinisin tabadı. Bul kitaptıń úsh áhmiyetli bóleklerinen birewi İnv hám Yan elementleri haqqındaǵı miflerdi beredi.

Yan qanday bolmasın aktivligi menen hámme nárselerge kirip otırıwshılıǵı menen belgilenedi, al İnv kútip turıwshılıq penen ajıraladı.

Qıtayda filosofiya "urısıwshı mámleketler" dep atalatuǵın dáwirde eń joqarǵı gúlleniwge eristi. Bul dáwirde Qıtay filosofiyasınıń "altın ásiri" dep ataydı.

Bul dáwirde tiykarǵı filosofiyalıq altı baǵdar:
# In - Yan
# Konfutsilik
# Daosizm
# İmen mektebi
# Moizm
# Legizm

Konfutsiydiń (b.e.sh 551-479 j) pikiri boyınsha "İnsan ózi ushın emes, jámiyet ushın insan" bolıp tabıladı. Konfutsiylik etika adamdı onıń sotsiallıq funktsiyası menen baylanısta túsinedi, al tábiyat bul adamdı usı funktsiyanı tiyislik dárejede orınlawǵa ákeliwi dep biledi.

Daosizmniń dıqqat orayında tábiyat, kosmos hám adam turadı, biraq olar ratsionallıq jol menen emes, al logikalıq izbe-izlik formalardı konstruktsiya etiw menen emes, al tirishiliktiń tábiyatına tikkeley eniwdiń járdemi menen erise aladı.

İmen mektebi haqıyqatlıqtıń tilde aytılıwı. Ol zatlardıń qatnasın hám usı qatnasıqların hám sońınan pikir juwırtıwlar menen izertleydi. 

Monistlik mektep, onıń dóretiwshisi Mo tszi (b.e.sh 479-431 j). Bunda bas dıqqat sotsiallıq etika problemalarına awdarıladı. Mektepte qara miynet onıń tıńlawshılardıń jasawınıń deregi anıqlanadı. 

Montrlerdiń táliymatı Konfutsiy táliymatına qarama-qarsı turadı. 

Eń sońında "legizm" urısıwshı mámleketlerdiń dáwirindegi sotsiallıq siyasiy ózgerisler máselelerine dıqqat ayrıqsha awdarǵan táliymat sıpatında qáliplesti. Onıń wákilleri sotsiallıq teoriya menen mámleketlik basqarıwdıń problemaları menen shuǵıllandı.
Advokatura

**Advokatura** –huqıqıy institut bolıp, ol advokatlıq xızmeti menen shuǵıllanıwshı jeke adamlar hámde jeke advokatlıq ámeliyat penen shuǵıllanıwshı ayırım jeke adamlardıń ǵárezsiz, kásiplik birlespelerin óz ishine aladı.

## Advokatura funkciyaları
Advokaturanıń atqaratuǵın funkciyaları:

# advokatlar jınayat processinde qorǵawshı wákil bolıp qatnasa aladı.
# advokatlar kollegiyasınıń xızmetkerleri puqaralarǵa yuridikalıq konsultaciyalar beredi.
# advokatlar arza, isenim qaǵaz, miyrasxorlıq blankasın h. t. b. huqıqıy hújjetlerdi toltırıp beredi.

Advokaturanıń tiykarǵı maqsetleri:

# mekemelerge, kárxanalarǵa, shólkemlerge hám puqaralarǵa kvalifikaciyalı huqıqıy járdem beriw;
# nızamlılıqlardıń saqlanıwına járdem beriw;
# puqaralardı huquq tiykarında tárbiyalawǵa járdem beriw bolıp tabıladı.
Abdiraxman Jámiy

**Abdiraxman Jámiy** — tájik xalqınıń shayırı.

1414-jılı Xorasannıń Jam qalasında tuwıladı. Jámiydiń balalıq dáwirinde shańaraǵı Xiratqa kóship keledi. Ol Xirattaǵı Dilkash hám Samarqandtaǵı Uluǵbek medresesinde oqıp tálim aladı. Jámiy putin kúsh-quwatın ilimge, kórkem dóretiwshilikke baǵıshlaydı, til hám ádebiyat, filosofiya, matematika, astronomiya hám basqa pánler menen shuǵıllanadı. Kitap Jámiydiń eń jaqın dostı boladı.

Jámiy bir qatar kórkem ilimiy hám turmıslıq shıǵarmalar dóretti. Ol kópshilik ilim hám ádebiyat tarawlarındaǵı adamlarǵa ustaz boldı. Onıń jeti dástannan ibarat «Havt avrang» atlı lirik divanları «Báhárstan» atlı prozalıq-tárbiyalıq (didaktikalıq) dóretpeleri keń abıray-ataqqa iye boldı. A.Jámiy 1492-jılı Xiratta qaytıs boladı.

A.Jámiydiń kórkem dóretiwshiligi tájik xalqınıń mádeniy tariyxında ǵana emes, al pútkil orta shıǵıs mádeniy ómirinde úlken waqıya boldı. Onıń dóretpeleri Orta Aziyadaǵı kópshilik xalıqlarǵa keńnen málim. A.Jámiy Álisher Nawayınıń zamanlası, ustazı, dostı boldı. Nawayı Jámiydi ustaz, ullı sóz zergeri (ustası) dep bahalaǵan. Jámiy de Nawayını ullı sóz ustası sıpatında kórsetti. Oǵan arnap ayırım shıǵarmalar jazdı. Ol Nizamiy Ganjaviy, Xısraw Dehlaviyden keyin shıǵıs ádebiyatında «Xamsa» jazǵan úlken talant iyesi edi.

Oniń bir qatar shıǵarmalarında adeb túrli sóz ketedi.Kamil bóluv ushın adeb ikramlilik eńdastlebki orındı iyeleydi.

## Derekler
Afrika

**Afriká** úlkenligi boyınsha ekinshi materik bolıp, ol dúnya júzi jeriniń besten bir bólimine jaqın kóbirek jerdi iyeleydi hám ol úlken kólemde suw menen qorshalǵan. Ol 61 mámleketten ibarat hám ol jerde dúnya júzi xalqınıń 14% i jasaydı. Ol adamzat jasaǵan eń birinshi materik esaplanadı.

Ol basqa kontinentler menen tómendegi shegaralarǵa iye:

* Arqasında Jer orta teńizi arqalı Evropa menen
* Shıǵısında Suez kanalı hám Qızıl teńiz arqalı Azia menen
* Shıǵısında Hind okeanı arqalı Avstraliya menen
* Batısında Atlantika okeanı arqalı Amerika kontinenti menen shegaralasqan.

## Geografiya
Afrikada jasawshı adamlardıń kópshiligi jarlı hám olar awıllıq jerlerde jasaydı.

### Arqa yamasa Saxara Afrikası

Arqa Afrikanıń kópshilik bólimin Saxara shólistanlıǵı iyelegeni ushın ol jerler qurǵaq hám jıllı hám jawınlı máwsim bolmaydı. Saxara Afrikasında dárya yamasa basqa suw ózekleri júda az. Bunıń jıllı hám qurǵaq bolıwınıń sebebi, materik júdá keń yaǵnıy jawın hám samal alıp keliwshi okeannan alısta jaylasqan. Bulaq sıyaqlı jer astı suw ózekleri shólde júdá áhmiyetli. Bular ádette oazislerdi payda etedi. Oazis bul shól ortasındaǵı jasıl (ósimlikli) jer.

Saxara shólistanlıǵınıń arqasında jaylasqan mámleketlerde shólistanlıqtıń qurǵaq samalınıń tásiri kúshli.

Afrikanıń jıllı bolıwınıń sebebi ol eki tropikalıq arasında jaylasıwında:

* Cancer tropikası
* Capricorn tropikası

Tropikler júdá jıllı jerler esaplanıp, onıń orayında ekvator jaylasqan (oń tárepte qızıl sızıq penen kórsetilgen). Bul sızıqlar haqıyqatında joq, olar tek adamlar tárepinen quyashtıń nurları qay jerde eń kúshli ekenligin kórsetiw ushın qollanıladı.

Alıs arqadaǵı ellerdiń hawa-rayı salqınraq hám Jer orta teńizi boyındaǵı Evropa mámleketlerindegi hawa-rayına jaqın.

### Qubla yamasa Kishi Saxara Afrikası
Bul bólim Afrika kontinentiniń qublası haqqında, al Qubla Afrika mámleketi haqqında emes.

Qubla Afrikada Arqaǵa qaraǵanda jawın kóbirek. Qubla jaǵa boylap tawlı jerler de az. Bul samaldıń bultlardı ákeliwin ańsatlastıradı hám nátiyjede jawın-shashın kóp boladı. Qubla Afrika Arqa Afrikaday keń emes. Qubla Afrikada bir neshe tropikalıq ıǵal toǵaylar bar.

### Haywanatları
Afrika haywanlarǵa bay. Ol jerde haywanlardıń túrleri kóp. Máselen gepard, pil, arıslan, jılan, jiraf hám kóplegen basqa haywanlar. Afrika kól hám dáryalarında balıqtıń 2,000 nan aslam túri jasaydı.

## Sırtqı siltemeler

## Basqa web-saytlar
* Afrika jańalıqları (Herald Tribune) (''inglis tilinde'')
Alpamıs dástanı

**Alpamıs dástanı** — «Alpamıs»tıń qaharmanlıq nusqasınıń variantları XX ásirdiń basında jazıp alınıp, baspa sózde kóriniwi sol dáwirden baslanadı. Eń birinshi basılıp shıqqan Jiyemurat jıraw «Alpamıs»ı. Dástanınıń ekinshi variantı 1934-ılı Ógiz jırawdan Q.Ayımbetov tárepinen jazıp alındı. Úshinshi variantı 1955-jılı Qıyas jırawdan jazıp alındı. Tórtinshi variantı 1957-jılı Qurbanbay jırawdan, besinshi variantı 1958-jılı Esemurat jırawdan R. Xojambergenov tárepinen, altınshı variantı 1959-jılı Arzımbet jırawdan Q.Maqsetov tárepinen, jetinshi variantı 1959-jılı Karam jırawdan A. Jamalov, N. Kamalov, Q. Mambetnazarovlar tárepinen, segizinshi varinatı 1960-jılı Táńirbergen jırawdan A.Jamalov tárepinen jazıp alındı.

«Alpamıs» dástanınıń tiykarǵı ideyası barlıq milliy nusqalarǵa ser salǵanda, ásirese solardıń tolıǵı qaraqalpaq, ózbek, qazaq versiyalarına súyengende ruwlardıń birigiwi ushın gúresiw bolıp esaplanadı. «Alpamıs» dástanınıń tiykarǵı ideyasınıń ashılıwı, er júrkelik qásiyetleri, Qarajan menen doslasıw, Tayshıxanǵa qarsı gúres alıp barıwı, ishki hám sırtqı dushpanlardıń qıyratılıwı menen izbe-izlik penen dálilenip otıradı. «Alpamıs» dástanındaǵı bahalı ideyalardıń tiykarǵılarınan bir tuwǵan eldi súyiw onıń ar-namısı ushın gúresiw-tereń patriotizm sezimleri bolıp esaplanadı.
Antarktika

**Antarktika** bul jer sharınıń eń tómeninde jaylasqan materik. Hawa-rayı ol jerde júdá suwıq. Antarktikanıń 98% ke shamalası muz benen qaplanǵan. Jaǵada jaylasqan McMurdo hám Palmer kishkene qalaların esaplamaǵanda, ol jerde júdá az adam jasaydı. Qubla polyuste ilim stantsiyası jaylasqan bolıp, ol jerde tiykarınan hawa-rayı hám kosmos izertlewleri menen baylanıslı tájiriybeler alıp barıladı. Antarktikaǵa barıwdı qálegen adamlar tek ǵana hawa arqalı barıwına boladı. Antarktika maydanı jaǵınan Evropadan úlken.

Antarktika hesh qanday mámleketler jaylaspaǵan jalǵız materik esaplanadı. Xalıqaralıq pitimge tiykarlanıp, Antarktika jeriniń hesh biri hesh mámleketke tiyisli emes.

Antarktikada ósimlikler júdá az; hawa menen dem alıwshı haywanlardan tek pingvin, tyulen hám kitler bar.

Antarktika Tınısh okeanı, Atlantika okeanı hám the Hind okeanı menen qorshalǵan, biraq keyingi waqıtları onı qorshaǵan teńizler bir at penen yaǵnıy «Qubla okeanı» dep atalmaqta. Antarktikaǵa eń jaqın materik bul Qubla Amerika.

Antarktikada ádette qısta qaranǵı, jazda jaqtı.

Antarktikada ot hám taslar atıwshı bir vulkan bar. Ol Erebus dep ataladı.


File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg


## Basqa web-saytlar
* Antarctic Place-names Commission of Bulgaria
* L.L. Ivanov et al, Topographic map of Livingston Island and Greenwich Island
Antarktikanıń xalıqaralıq huqıqıy dárejesi

Antarktikanıń xalıqaralıq huqıqıy dárejesi

Antarktikanıń qalıń muz benen qaplanǵan usı kontinenttiń oǵan tutasıwshı suw hám atawlardıń ayrıqshı xalıqaralıq-huqıqıy dárejesi XX ásir basında bir qatar mámleketler tárepinen anaw yaki mınaw tiykarlarında usı aymaqtıń ayrıqsha rayonlarına bola óz suverenitetiń járiyalawı hám usınıń nátiyjesinde mámleketler arasında dawlar hám qurallı soqlıǵısıwlar kelip shıǵıwı menen baylanıslı.

Bunday jaǵdaydıń keleshegi joq ekenligi hám adamzattıń ulıwma mápleri jolında Antarktikanı úyreniw hám onnan paydalanıwǵa qaratılǵan xalıqaralıq birge islesiwdiń jedel rawajlanıwı onıń ayrıqshı xalıqaralıq-huqıqıy dárejesi hám aymaqlıq tártibin belgilewdi talap etedi. Usı konferenciya Antarktika haqqındaǵı shártnamanı islep shıqtı. Dáslep usı shártnama 12 mámleketten ibarat edi. Búgin onıń qatnasıwshıları sanı 40 tan artıq boldı. Usı shártnama tiykarında keyin ala Antarktika huqıqıy jaǵdayın retlestiriwshi, atap aytqanda, Antarktika qorlarınan paydalanıw boyınsha shártnamalar dúzildi. 1959-jılı qabıl etilgen shártnama eki tiykarǵı jaǵdaydan kelip shıǵadı:

# Ol qandayda bir mámlekettiń Antaraktika aymaǵınınıń hesh bir bóleginiń suverenitetin tán almaydı hám onıń menen birge aymaqlıq dawlardı biykarlamaydı da;
# Shártnama mámleketler xalıqaralıq birlespesi kózqarasınan kelip shıǵıp, Antarktika tek tınısh máselelerde paydalanıwı lazımlıǵın belgileydi.

Usıǵan muwapıq, Antarktikanıń tolıq quralsızlandırılǵanlıǵı hám biytárepligi belgilengen.

Antarktikada ilimiy hám basqa izertlewler alıp baratuǵın stantsiya hám ekspeditsiya aǵzaları onı jibergen mámleket yurisdiktsiyası astında boladı, stanciya hám ekspediciyalar arasında olar xızmetkerleri almastırılǵanda da bul jaǵday saqlanadı.
Aqıl násiyat qosıqları

**Aqıl násiyat qosıqları** (yaki termeler) — qaraqalpaq xalıq qosıqlarınıń belgili bir túrin qurap turadı. Aqıl násiyat qosıqlarınıń ózgesheligi de onıń bárinen de burın aqıl aytadı, násiyat beredi. Bul qosıqlardı ata-babalarımızdıń ásirler boyı toplaǵan tájireybesi, aqıl oyı jámlesken.

Termeler — aqıl násiyat qosıqları óziniń mazmunı boyınsha aq penen qaranı, jaqsı menen jamandı, baxıt penen baxıtsızlıqtı, ádillik penen zulımlıqtı, qayǵı menen quwanıshtı, sabırlıq penen biy sabırlıqtı, múlayımlıq penen tákabırlıqtı, sıylasıq penen turpayılıqtı, miynetkeshlik penen jalqawshılıqtı, baylıq penen jarlılıqtı, bilimlilik penen nadanlıqtı, insanıylıq penen jalmawızlıqtı, opadarlıq penen opasızlıqtı, mártlik penen námártlikti, qorqaqlıq penen batırlıqtı qısqası adam minezine tán unamsız jaǵdaylar menen unamlı qásiyetler sheber qurastırılǵan. Mısalı:
:: *Bir degende ne jaman?
:: *Bilimsiz ósken ul jaman.
:: *Eki degende ne jaman?
:: *Erkelep ósken qız jaman.
:: *Úshlenshi ne jaman?
:: *Úshkilsiz pishken ton jaman.
:: *Tórtlenshi ne jaman?
:: *Tórde otırǵan tóre biy,
:: ''Tóresin buzsa sol jaman. 


Qaraqalpaq folklorının qosıqqa arnalǵan V-tomında termelerdiń bir neshe túrleri basılǵan, olardıń «Hasıl tuwǵan boz ayǵır», «Jeti atası kórgensiz», «Maǵanshaq alsań arıwdan al», «Atası jaman qandaydı», «Gúldir-gúldir kisnetip», «Telbe birew baylansa», «Ala qayıs at minse», «Balpań-balpań basqan kún», «Jigirma beste, otızda», «Ata dárkar jigitke», «İyttúynekten qawın bolmas», «Esikte birew kórinse», «Erdin úyi desedi», «Qırıq jigittiń azamatın», «Artqı ayıldıń batqanın iyesi bilmese at biler» termelerin atap ótiwge boladı.
Arab tili

**Arab tili** — samiy (semid) tiller toparına kiredi.

Arab tiliniń ádebiy norması islamnan burın-aq dúzile basladı. Islam dininiń payda bolıwı arablardıń oraylasqan bir mámleketke birigiwine alıp keldi. Bul hádiyse arab tiliniń bekkemleniwine jánede rawajlanıwına óz tásirin tiygizdi. VIII-IX ásirlerde arab tiliniń grammatikası islep shıǵıldı, leksikografiyalıq sózlikler jaratıldı, folklor hám arab bádáwiy poeziyası jıynaldı. Arab tiliniń arab hám ájám (arab emes) xalıqlar arasında keń tarqalıwına Quran hám Muhammed Áleyhis-salamnıń hádiysleri óz tásirin tiygizdi. Arab tili islam dini jetip barǵan barlıq xalıqlar arasında keńnen tarqadı hám bekkem ornalastı. Arab tili kóp waqıtlarǵa shekem xalıqaralıq hám bilim-tálim tili bolıp keldi. Ózleriniń tereń ilimiy pikirleri menen dúnya iliminiń rawajlanıwına úlken úles qosqan Ábúw Rayxan Beruniy, Ábúw Nasır Farabiy, Ábúw Áliy ibn Sina, Muhammed Xorezmiy, Mahmud Zamaxshariy hám t.b. ullı alım hám allamalar usı tilde miynetlerin dóretken.

Klassikalıq arab tili házirgi arab tiliniń payda bolıwına negiz saldı. Házirgi arab tili jaqın shıǵıstaǵı hám Afrikanıń arqa tárepinde jaylasqan jigirmadan artıq arab elleriniń rásmiy tili. Bul tilde kúndelikli gazeta-jurnallar shıǵadı, kitaplar basıladı, radio hám televidenie esittiriw hám kórsetiwleri alıp barıladı, mekteplerde, joqarı hám orta arnawlı oqıw orınlarında sabaqlar ótiledi h.t.b. 

Tariyxqa názer taslasaq islam dini kirip kelgennen baslap tap 1929-jılǵa deyin Qaraqalpaqstanda arab jazıwınan paydalanıp kelindi. Jazıw-sızıw, ilim-bilimlendiriw, mámleketlik isler usı jazıwda júrgizildi. Biziń diyarımızda ata-babalarımızdan miyras bolıp arab tili, arab grafikası tiykarındaǵı fars, túrkiy tillerinde kóplegen qoljazba hám baspa kitaplar saqlanıp qalǵan. Bul qoljazba hám baspa kitaplarda tariyxımız, mádeniyat, ádebiyat tariyxımız boyınsha ele ilimiy kópshilikke málim bolmaǵan qunlı derekler saqlanǵan.

## Derekler
Ashıq Nájip dástanı

**"Ashıq Nájip"** dástanı — qaraqalpaq baqsılarınıń arasında túrkmen baqsıları menen qarım-qatnasta taralǵan hám qaraqalpaq baqsılarınıń repertuarına kirip, olardıń súyip aytatuǵın dástanı bolıp qalǵan. Dástan tilekke qarsı óz waqtında biletuǵın baqsılardan jazıp alınbaǵan. Ózbekstan İlimler Akademiyası Qaraqalpaqstan filialınıń qoljazbalar qorında 1960-jılları avtor tárepinen Qarajan baqsıdan jazıp alınǵan birden-bir variantı saqlanadı.

"Ashıq Nájip" dástanı óziniń janrlıq ózgesheligi boyınsha liro-epikalıq dástanlarǵa jaqın. Biraqta dástan ulıwma alǵanda baqsıshılıq kórkem-ónerin sóz etedi. Baqsılardıń kásibine arnalǵan bul dástanda shańaraq hám muxabbat máseleleri tujırımlı súwretlenedi.

"Ashıq Nájip" dástanınıń Qarajan baqsı variantı "Ashıq Aydın" atlı ustazdıń Álbent, Nawrız, Genjemurat, Ázben degen shákirtleri haqqında olardıń ishindegi Álbent degenniń menmensip, ustazdan biyjuwap, óz aldına baqsı bolaman dep, qolına sazın alıp shıǵıp ketiwinen baslanadı. Álbent Genjeqarabek eline Edilxan patsha jurtına barıp qasına 64 shákirt aldırıp, yalǵannan baqsıshılıq qıla baslaydı. Usı jerde ol Baharden degen bir balası bar bir hayalǵa úylenedi. Mine usı balanıń atı Nájep bolıp, olda baqsı bolıwdı árman etedi. Álbentten qasına ertip júriwdi soraydı. Sonda Álbent "Ey Nájep 7 jasıńa kelip turǵandaǵı isiń mınaw, 18 jasıńa shıqqanda, basıma tayaq kóterip basımdı parra-parra qılatuǵın túrıń bar" — dep Nájep uǵlannıń hár jaǵına 18 shappat uradı. Qapalanǵan Nájep bul jerden ketip, Ashıq Aydınǵa barıp shákirt boladı. Nájep Ashıq Aydınnan ruqsat alıp Álbentten ósh almaǵa Genjeqarabek eline keledi. Xannıń otırıspasında Álbentti Nájep sózden utadı. Álbent xan sarayınan quwılıp ketedi, bir neshe dúrre jep, xan baqsı degen ataqtan ayırıladı. Nájep 64 shákirttke ustaz bolıp, úlken baqsı atanadı. Ol Xannıń Minayım degen qızına ashıq boladı. Sonıń keyninde júrgen waqtında bunı sezgen Álbent Nájepti xanǵa jamanlaydı. Xannıń ǵázebi kelip Nájepti darǵa astıradı. Dardan Nájepti Axmedbek hám Yusupbek degen batırlar qutqarıp qaladı. Onı xannıń qızı Minayım menen qosıp murat-maqsetine jetkeredi. Dástan usılay tamam boladı.
Ańızlar

**Ańızlar** (legendalar) — qaraqalpaq kórkem awızeki dóretpeleriniń belgili bir janrı bolıp, dóreliwi jaǵınan júdá áyyemgi zamanlarǵa barıp jetedi. Olar óziniń mazmunı, túr-túsi boyınsha basqa xalıq awızeki dóretpeleriniń janrlarınan ayırılıp turadı.

Ańızlar kópshilik jaǵdaylarda bolmaǵan nárselerdi bolǵanday etip súwretleytuǵın awızeki prozalıq dóretpeler. Olardı burın ápsanalar hám ráwiyatlar menen aralastırıp bir janr retinde úyrenildi. Ańızlar qaraqalpaq ertekleri menen birge XIX-ásirdiń 30-40 jıllarında XX ásirdiń basında jıynala basladı. Olar kópshilik jaǵdayda qaraqalpaq ertekleri menen toplamlarında basıldı.

1961-jılı Q.Maqsetov, N.Kamalov, Q.Mambetnazarov baspaǵa tayarlaǵan "Qaraqalpaq legendaları hám anekdotları" kitabında qaraqalpaq ańızınan bir qansha úlgiler berildi. Waqıyanıń sheberlik penen qurasatırılıwı bolatuǵın istiń sheshiminiń tabılıwı isendirerli etip tastıyqlanıwı ańızlarǵa óz aldına bir kórkemlik beredi, ángimeniń qonımlı etip súwretleniwin támiyinleydi. Mısalı: Pıshıqlar ne ushın tamaq jep bolıp juwınadı ańızın alayıq, qolayǵa keltirgen pıshıq esik aldında shashılǵan dándi jep júrgen torǵaydı qaǵıptı da alıptı. Endi jewge kirisip atırǵanda pıshıqqa qarap, men bir taza júretuǵın qus edim, seniń qolıńa túsip qaldım. Sen meni sózsiz jeyseń, sizden bir ótinishim bar. Meni bet qolıńızdı juwıp tazalap jeseńiz qalay boladı?-depti. Bul ótinish pıshıqqa maqul túsipti de, torǵaydı erkine qoyıp juwına baslaptı. Tap usı waqıtta kútip turǵan torǵay ushıptı da ketipti. Torǵaydan ayırılıp qalǵan pıshıq "Endigiden bılay awqatlanıp bolıp juwınaman"- dep shárt etipti. Sonnan baslap pıshıqlar awqatlanıp bolıp juwınatuǵın bolıptı. Joqarıdaǵı pıshıqtıń juwınıwı haqqındaǵı ańızdıń qanshama isenimli, qanshama sulıw dóretilgenin esitip hayran qalasań. Haqıyqatında pıshıq awqatın jep bolıp turıp awzıbasın juwǵanday bolıp sıypalaydı. Ómir shınlıǵı qanday degen menen de ańızlardıń tiykarǵı mánisin qurap turadı. Hátteki turmısta bolmay turǵan waqiyalar súwretlengende de onıń mazmunında haqıyqatlıqtıń óz aldına bir súwretleniw ushqınları kórinip turadı.
Anatomiya

*'Anatomiyá* tiri janlardıń, adamlardıń, haywanlardıń, ósimliklerdiń denelerin úyreniwshi ilim. Bul deneni bólip, onıń bólimlerin (organlarıń, bulshıq et hám súyeklerin) qaraw sıyaqlı. *Anatomiyanı* úyreniwshi adam tiyisli organ (súyek yamasa bulshıq et) qay jerde bolıwı tiyis yamasa ádette qay jerde bolatuǵının baqlaydı.

## Qosımsha maǵlıwmat
* Medicina
* Biologiya
* Ilim
* Organ (anatomiya)
Avesto

**«Avesto»** — áyyemgi Orta Shıǵıs dini bolǵan zardushtiyliktiń muqaddes kitabı. Bul isenimniń tiykarın salıwshı Zardusht jazǵan «Gatalar» dep atalǵan tórtlikler «Avesto»da jámlengen. «Avesto» Zardusht nelerge isengenligi hám zardushtiylik tiykarları haqqındaǵı birden-bir hújjet esaplanadı. «Avesto» tili hind-iran tili bolıp, basqa hind-iran tilleri menen uqsaslıqqa iye. Házirgi kúnde zardushtiylikti qabıl etken parsılar az.

«Avesto» 21 kitaptan ibarat bolsa, Iskender basqınshılıǵı dáwirinde joq bolıp ketken kitaplardan tek «Yasna», «Visperad» hám «Vandidod» (yamasa «Videvdat») ǵana qalǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* avesta.org: Translations of the Avesta texts
Ayapbergen Muwsa ulı

**Ayapbergen Muwsa ulı**(1880-1936) — XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basındaǵı qaraqalpaq ádebiyatınıń eń iri talantlı shayırlarınıń biri. Ayapbergen Muwsa ulı qaraqalpaq poeziyasınıń rawajlanıwına úlken úles qosqan sóz sheberlerinen esaplanadı.

Ayapberegn Muwsa ulı 1880-jılı Sorkól degen awılda gedey diyqan shańaraǵında tuwıladı. Ayapberegnniń ákesi de xat jazıp, xat tanıytıwǵın sawatı bar adam bolǵan. Sonlıqtan da awılda adamlar onı Molla Muwsa dep ataǵan.

Ayapbergen Muwsa ulı jas waqıtlarınan-aq awıllıq mektepte oqıp sawatın ashqan. Ol jas gezlerinen-aq qatıqulaq, kórkem sózge sheber bala sıpatında kózge túsedi. Ayapbergen 15-20 jaslarında awıl elge tanılǵan shayır-qıssaxan bolıp jetilisedi.

Shayırdıń shayırshılıq uqıbınıń jetilisip kiyatırǵan basqıshlarında qaraqalpaq xalqınıń tariyxıy-siyasiy, jámiyetlik, mádeniy ómirlerinde úlken-úlken ózgerisler payda bolıp atırǵan waqıtları edi.

Ayapbergen shayırdıń qıssaxan sıpatındaǵı repertuarında xalıq qosıqlarınıń ájayıp úlgileri, al dástanlardan bolsa, parsı, túrk, arab tillerinen qaraqalpaqshaǵa awdarılǵan dástanlar orın alǵanlıǵı belgili.

Ayapbergen shayır XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basındaǵı siyasiy-jámiyetlik, sotsiallıq, mádeniy rawajlanıw belgilerin óz dóretiwshiligine sińirgen adam. Onıń shıǵarmalarınıń bir qatar sıpatlı usı belgilerin usı mádeniyattıń dástúri belgileytuǵın edi desek qátelespeymiz. Sonıń ushın da onıń dóretpelerinde de tárip mazmundaǵı qosıqlar kóp boldı. Máselen: Shayırdıń ózi de "Qaraqalpaqtadı" degen qosıǵın tárip qosıǵı dep ataǵanlıǵı málim.

"Qayda", "Yaranlar", "Taymasbek", "Kelin", "Kemal", "Molla Amanqul", "Maqsımjan qız", "Keldi", "Kók at" h.t.b. shıǵarmaların tárip mazmunınıdaǵı qosıqlar qatarında atap ótiwimiz múmkin.

Poeziyanıń qunlılıǵı da sonda, meyli jazılǵanınan baslap qansha jıllar, neshshe ásirler ótse de, meyli xalıqlar tariyxında qanday jámiyetlik jaǵdaylar ornamasın, meyli ádebiyatqa, mádeniyattqa qanday talaplar qoyılmasın, xalıq kewlindegi arzıw-armanın, maqset-tilegin sáwlelendirgen qosıq óziniń máńgi qunlıǵın joǵaltpaydı. Buǵan Ayapbergen Muwsa ulınıń qosıqları dáliyl bola aladı.

Shayırdıń ózinshe pikirler uqıbı sonda, ol lirikalıq personajdıń hesh bir nárse kóre almaytuǵın erkin dunyasın kórkem sáwlelendiredi.

"Qátquda" degen qosıǵında shayır biy, baylarǵa jaranıp, jaǵımpazlanıp, eplep seplep elge qátquda bolǵanday bolǵan Jolımbettiń ústinen ironiyalıq húkim shıǵaradı.

Juwmaqlap aytqanda, Ayapbergen Muwsa ulı XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basında jasap óz eline, óz xalqına dóretiwshilik jaqtan belsendilik penen xızmet etken shayır boldı. Onıń qosıqlarınıń kópshiligi óz zamanlaslarınıń qosıqlarındaǵıday arnaw, táriplik qosıqlardan hám yumor-satiralıq shıǵarmalardan ibarat boldı.
Aziya

**Aziya** — Jerdiń arqa yarım sharında jaylasqan hám eń úlken dep esaplanatuǵın kontinent. Ol batısta Evropa menen shegaralasqan. Aziya hám Evropa birgelikte Evraziya materigin quraydı.

Aziya Jer Orta teńizi, Qara teńiz, Arqa Muz okeanı, Tınısh okeanı hám Hind okeanı menen qorshalǵan. Ol Evropadan Kavkaz hám Ural tawları arqalı ajıraladı.

Ertede adamzat civilizaciyasınıń bir bólegi Aziyada, máselen Shumer, Qıtay hám Hindistanda baslanǵan. Sonıń menen birge, Qıtay hám Hindistan dúnyadaǵı xalqınıń sanı boyınsha eń úlken mámleketler esaplanadı.

Uzın, tiykarınan qurǵaq jer batısta Evropa menen Azianı ajıratıp turadı. Bul shegara Arqa-Qubla tárepke Rossiyada Ural tawlarına shekem, Ural daryası boylap Kaspiy teńizine hám Kavkaz tawları arqalı Qara teńizge shekem dawam etedi. Rossiyanıń tórtten úsh bólimi Aziada, al qalǵan bólimi Evropada jaylasqan. Azia basqa tórt mámleketlerinińde kishkene bólimleri Evropada jaylasqan.

Azia eń úlken materik. Ol dúnya maydanınıń onnan úsh bólimin quraydı, onıń xalqı dúnya xalqınıń besten úsh bólegin qurap, basqa qálegen materik xalqınan kóp. Arqada muzlı Arktikadan baslap qublada ıssı ekvator jerlerine jayılǵan Azia materigi úlken, bos shólistanlıqlardı, sonıń menen birge dúnyanıń eń biyik tawlarıin hám eń uzın dáryaların óz ishine aladı.

## Aziya mámleketleri



## Derekler
Aziya-Tınısh

## Sırtqı siltemeler
Bahalaw

**Bahalaw** — bul esap obektlerin natural ólshemlerden pul ólshemlerge ótkiziw usılı bolıp tabıladı. Bahalaw arqalı buxgalteriya esabında hár qıylı ólshemlerde kórsetilgen esap obektlerin ulıwmalastırıwǵa erisiw múmkin. Mısalı, tiykarǵı qurallar, materiallıq emes aktivler, investitsiyalar, materiallar, shet el valyutası hám taǵı da basqalar ulıwmalasqan ólshem — pul ólsheminde kórsetiledi.

Bahalaw járdeminde xojalıq qarjılarına sarplanǵan hám xojalıq protsessinde paydalanılǵan, tovar hám miynet qárejetlerin durıs kórsetiliwi támiyinlenedi. Sonıń ushın buxgalteriya esabında xojalıq qarjıların bahalaw tiykarında olardıń haqıyqıy ózine túser bahasın esaplaw dúziledi. Ózine túser baha formalanıwı hám islep shıǵarıwdıń bólek jerlerındegi basqa qun ólshemleriniń formalanıwı tuwrısında tolıǵıraq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın bahalawdıń basqa usılları da qollanıladı. Máselen, tiykarǵı qurallar, materiallıq emes aktivler, olardı satıp alıw, qurıw hám tiklew dáslepki qunı boyınsha hám de tozıw summası alıp taslanǵannan keyingi qaldıq, yaǵnıy sap qunı boyınsha bahalanadı. Tozıw yamasa amortizatsiya esaplaw tiykarǵı qurallardıń bahasın anıqlastırıw usılı esaplanadı. Shiyki zat hám materiallar, basqa tovar materiallıq zapaslar haqıyqıy ózine túser baha menen bir qatarda kótere satıw bahası, normativ ózine túser baha boyınsha, tayar ónim islep shıǵarıw joba ózine túser bahası boyınsha esaplanadı. Miynet haqını esaplaw áhmiyetine qaray miynet ólshemin pul ólshemine ótkeriw usılı esaplanadı.
Bahalı qaǵaz

**Bahalı qaǵaz** — bul hújjet iyesiniń múlklik huqıqın yamasa onıń emitentine múnásibetin tastıyıqlawshı aqsha hújjet, yaǵnıy bahalı qaǵazdıń áhmiyeti sonnan ibarat, bul usınıń menen bir waqıtta hám menshik titulı, hám qarız minnetlemesi, hám dáramat alıw huqıqı, hám dáramattıń bir bólegin tólew minnetlemesi. Ol bóleklengen hújjet yamasa schetlardaǵı jazıw formasında bolıwı múmkin.

Hár qanday ekonomikalıq kategoriya sıpatında bahalı qaǵaz tiyisli bazar sıpatlamalarına iye, olar iyelik etiw, shıǵarıw formasına, bahalı qaǵazǵa qoyılmalar qáwpi dárejesin, dáramattı tólew formaların hám t.b. óz ishine aladı.

Bahalı qaǵaz ózin aqshaǵa jaqınlastıratuǵın bir qatar sıpatlarǵa iye. Usınday tiykarǵı sıpatlamalardıń biri — bul hár qıylı formalarda (ótew, satıp alıw-satıw, aktsiyanı emitentke qaytarıw, iyelew huqıqın bir-birewge beriw jolı hám t.b.) aqshaǵa almasıw imkaniyatı. Ol sonday-aq girew zatı bolıwı, miyrasxorlık boyınsha ótkeriliwi hám kóp jıl dawamında saqlanıwı múmkin.

Bahalı qaǵazlar qayda bolıwına qaramastan waqıtsha bos kapitaldı qabıllaydı hám satıp alıw-satıw arqalı onı kerekli baǵdarda ótkeriwge járdemlesedi, bul jámiyetlik óndiristiń optimal strukturasın payda etedi hám jámiyetlik talapqa sáykes keledi. Kárxanalardıń qosımsha finans (qarjı) resurslarına talabı tiykarınan ónimniń jańa túrin jaratıw, eski tiykarǵı fondlardı modernizatsiyalaw, texnikalıq jaqtan qayta qurallandırıw, rekonstruktsiyalaw hám aylanıs qarjıların tolıqtırıw menen baylanıslı boladı. Bul talaplar bazar konyunkturasınan ǵárezli boladı, olardıń ózgeriwi belgili waqıt ishinde júz beredi. Sonlıqtanda kárxanalar zárúrli finans (qarjı) resursların belgili múddet dawamında, yaǵnıy olardın islewi ushın qolaylı bazar konyunkturası bar bolıp turǵanda ǵana alıwı tiyis. Óytkeni bahalı qaǵazlar bazarı kárxananı qarjılandırıwdıń jaqsı hám qolaylı deregi bolıp tabıladı. Ol ekonomikanıń barlıq xojalıq júrgiziwshi subektlerine aqsha resuruların alıw jolın jeńillestiredi hám keńeytedi. Aktsiyalardı shıǵarıw bul resurslardı múddetsiz — aktsionerlik jámiyettiń pútkil ómir boyı hám banklerdiń kredit resurslarına qaraǵanda ádewir paydalı shártler tiykarında alıw imkaniyatın beredi.

Bahalı qaǵazlardıń tagı bir artıqmashlıǵı sonnan ibarat, olardı nominalınan ádewir joqarı bazar bahasında satıwǵa boladı. Bul sonıń menen túsindiriledi, bahalı qaǵaz óz nominalına iye bolgan halda, máselen, sanaat kárxanasına qoyılǵan real kapitaldıń belgili muǵdarın quraydı.
Bakteriya

**Bakteriyalar** júdá kishkene organizmler. Olar sonday kishkene bolǵanlıǵınan olardı tek ǵana mikroskop arqalı kóriwge boladı. Bakteriya tek bir kletkadan ibarat. Bunday organizmler bir kletkalılar dep ataladı. Bakteriya Jerde jasawshı eń eski tiri organizm esaplanadı.

Planetada qálegen basqa tiri organizmlerge qaraǵanda bakteriyalar kóbirek. Kóplegen bakteriyalar topıraqta yamasa suwda jasaydı al bir bólegi bolsa basqa tiri organizmlerdiń ishinde jasaydı. Geybir bakteriyalar tiri organizmlerde kesellik payda etiwi múmkin, biraq basqa bakteriyalar awqatlanıw, azıq-awqat islep shıǵarıw hám kislorod bólip shıǵarıw (kók-jasıl suw astı ósimligi) usaǵan kúndelikli háreketlerde paydalı bolıp esaplanadı. 

Bakteriya bóliniw hám onıń aqıbetinde "kishkene" kletka payda etiw arqalı kóbeyedi. Hárbir jańa payda bolǵan bakteriya onı payda etken bakteriya usaydı, biraq kishirek boladı.

Bakteriyanıń diametri ádette 1 µm (bir mikrometr).

## Qosımsha maǵlıwmat
* Mikroorganizm
Balalar qosıqları

**Balalar qosıqları**—Qaraqalpaq xalıq qosıqlarınıń belgili bir túrin balalar qosıqları quraydı. Balalar qosıqları bul balalar ózleri aytatuǵın qosıqlar. Bul qosıqlardıń oyın menen, soraw-juwap penen baylanıslı keletuǵının atap ótiw kerek. Balalar qosıqlarında balalardıń dunya tanıwı, orap alǵan ortalıqqa qatnası. Sulıwlıq haqqında oyları, qosıqtı oyın menen baylanıstırıwları ayqın kórinip turadı. Balalar qosıqlarınıń ózgesheliklerin kirigizip N.Dáwqaraev bılay dep jazadı: "Ol ózgeshelikler eń aldı menen jámáát bolıp aytıladı. Ekinshiden qosıq túrin xalıq oyınların oynaǵan waqıtlarda aralas aytıladı, úshinshiden soraw juwap retinde aytıladı".

Balalar arasında jiye aytılatuǵın "Túlkishek", "Áwelemen-dúwelemen", "Hákke qayda", "Ayqulash" qosıqların keltirip ótiwge boladı. Mısalı:

:: *Túlki-túlki, túlkishek,
:: *Túnde qayda barasań,
:: *Mamamnıń úyine baraman,
:: *Mamań saǵan ne berer?
:: ''Eshki sawıp sút berer...
Bas bet/Basqa tillerde

1,000,000+ maqala
    
  

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 



  
    
    250,000+ maqala
    
  

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* &lrm;
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 



  
    
    50,000+ maqala
    
  

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 




  
    
    1000+ maqala
    
  

* 




****
Besik jırı

**Besik jırı** — qaraqalpaq xalıq qosıqlarınıń belgili bir túri bolıp esaplanadı. Bir tiptegi qosıqlar xalıq tili menen aytqanda "háyiw" delinedi. "Háyiw" di kóbinese hayal-qızlar aytadı. Al burınǵı ǵarrılar aqlıqların aldına alıp násiyat, terme qosıqların aytıp, balanı jubatqan, bunı "alla aytıw" dep ataydı.

"Háyiw" qosıqları kishkene bóbekti jubatıw ushın aytıladı. Besik jırında balanıń er jetiwi, úyleniw toyların ótkeriw, er bolsa yaki qızdıń jaqsı adam bolıp ósiwi ana armanı menen qosa súwretlenedi.

N.Dáwqaraev bul qosıqlar haqqında mınaday pikirler aytqan: "Eń aldı menen analar balasınıń keleshegin joybarlaǵan. Balanıń úlkeygende kimdey bolıwı kerekligin, onıń ne islewi kerekligin, balanıń úyleniwinde aldında turǵan wazıypaların aytıp, náresteni sol wazıypalarǵa biyimlep tárbiyalawǵa tırısqan. Háyiwde qosıqtıń mazmunıda usı maqsetke ılayıq bolǵan". Mısalı:

:: *Háyiw, háyiw qaraǵım-ay, 
:: *Aynalayın shıraǵım-ay,
:: *Jurt súymese, súymesin-ay, 
:: *Ózimnin súygen appaǵım-ay,

:: *Háyiw- háyiw haydası-ay, 
:: *Qashan tiyer paydası-ay, 
:: *Oqıp adam bolǵan son,-ay, 
:: *Sonda tiyer paydası-ay,

:: *Aynanayın appaǵım-ay,
:: *Qızlar súygen qalpaǵım-ay,
:: *Qatarıńnan kem bolmay-ay,
:: *Ashılǵay balam baxtın-ay. 

Besik jırı yaki xayya, háyiw qosıqlarının ózine tán kórkemlik ózgeshelikleri bar. Olardıń buwın birligi kópshilik jaǵdayda saqlanǵan menen geyde saqlanbay da qalıwı múmkin. Sonday-aq uyqas keletuǵın bolsa, geyde barlıq qatarlar uyqasıp keledi, geyde eki qatarda uyqasıp keliwi múmkin. Kópshilik uyqasatuǵın sońǵı sózdiń keyninde "ay" dıń qosılıp aytılıwı ushırasadı. Mısalı: "appaǵım-ay", "qalpaǵım-ay", "qaraǵım-ay" h.t.b. Sonıń menen birge besik jırında kóplegen súwretlew quralların da ushıratamız.
Bir kletkalılar

**Bir kletkalı haywanlar** — Ápiwayılar XVII ásirdiń ekinshi yarımında, ásirese mikroskop payda bolǵannan keyin belgili bola baslaydı. 1845-jılı eń birinshi ret Zibold hám Këlliker ápiwayılardıń bir kletkalı organizmler ekenligi tuwralı tusinik islep shıǵadı. XIX ásirdiń aqırınan baslap adam hám haywanlarda awır keselliklerdi payda etetuǵın parazit bir kletkalılardıń dene dúzilisi hám olardıń rawajlanıw tsikli haqqındaǵı izertlewler jurgizile baslaydı.

XX ásirdiń basında Germaniyada Shaudiń tárepinen kontsidiyanıń tirishilik tsikli izertlenedi. Grassi (Italiya), Danilevskiy (Rossiya) tárepinen bezgek (malyariya) keseli menen gúreste úlken áhmiyetke iye bolǵan qan sporovikleriniń tirishilik tsiklin jazadı.

XX ásirde ápiwayılardıń dúzilisin hám fiziologiyasın izertlewdiń jańa metodların islep shıǵıw menen baylanıslı bolǵan jumıslar tez pát penen rawajlanadı.

Bir kletkalılar kishi dúnyasına kiretuǵın haywanlardıń denesi bir kletkadan yamasa bir-birine usas duzilgen kletkalar toplamınan ibarat. Olardıń kletkasıda tiykarınan kóp kletkalılar kletkasına usas duzilgen, biraq olardan fiziologiyalıq jaqtan keskin parq qıladı. Sebebi bir kletkalılar erkin ómir keshiretuǵın organizmler bolıp, olar zat almasıw, háreketleniw, tásirleniw, kóbeytiw hám tiri organizmler ushın tán bolǵan basqa barlıq qásiyetlerge iye. Bunday funktsiyalardı kletkadaǵı arnawlı organoidlar (organellalar) orınlaydı. Bir kletkalılardıń organoidları kletkanıń bir bólimi bolıwı menen kóp kletkalılardıń organlarınan parq qıladı.

Bir kletkalılar jalǵan ayaqlar, arnawlı kirpiksheler hám qamshılar járdeminde háreketlenedi. Dem alıwı dene júzi arqalı boladı. Olardıń kislorodqa bolǵan zárurligi birdey emes. Suw túbinde hám balshıqta ómir keshiretuǵın haywanlar kislorodtı az talap qıladı.

Bir kletkalılardıń 70 mıńnan ziyat turi málim bolıp, olar Sarkadalılar, Mastigoforalar, Sporalılar, Miksosporidiyalar, Mikrosporidiyalar hám İnfuzoriyalar tiplerine ajıratıladı.
Biologiya

**Biologiya atamasi 1802 jili francuz ilimpazi J.B.Lamark ham nemec ilimpazi G.R.Treviranus tarepinen pánge kirgizilgen. Biologiya** ósimlikler, haywanlar, zamarıq (máselen, pás ósiwshi zamarıqlar) hám bakteriyalar sıyaqlı tiri zatlardıń ómiri haqqındaǵı ilim. Biologiyanı úyreniwshi adamlar biologlar dep ataladı. 

Biologiya tómendegishe sorawlardı kórip shıǵadı:
* 'Belgili bir tiri organizmniń ózine tán belgileri qanday?' (Onıń basqa tiri organizmlerden parqı nede?)
* 'Bul tiri organizmdi qalay klassifikaciyalaw kerek?'
* 'Bul tiri organizm ne atqaradı?'

Biologiya haywanlardıń hám basqa organizmlerdiń ózin tutıwın, háreketin hám olar qanday ekenligin baqlaydı. 

Biologiya ilim sıpatında júzlegen jıllardan beri belgili hám onıń bólim hám tarawları kóp. Tarawlardıń kópshiligi óz aldına qaraladı.

Barlıq ilimler sıyaqlı biologiya da ilimiy metodtan paydalanadı. Bul biologlar ózleriniń idealarına anıqlama bere alıwı hám basqa biologlar bul idealardı ózleri teksere biliwi kerek ekenligin ańlatadı.

## Biologiya tarawları

* Anatomiya 
* Araknologiya 
* Astrobiologiya 
* Botanika 
* Bioximiya 
* Biogeografiya 
* Bioinformatika 
* Biofizika 
* Kletka biologiyası 
* Xronobiologiya
* Tsitologiya 
* Dendrologiya 
* Rawajlanıw biologiyası 
* Ekologiya 
* Entomologiya 
* Etologiya 
* Evolutsiyalıq biologiya 
* Embriologiya 
* Genetika / Genomika / Proteomika 
* Gerpetologiya 
* Gistologiya 
* Adam biologiyası / Antropologiya / Primatologiya 
* İxtiologiya 
* Limnologiya 
* Malakologiya 
* Mammalogiya 
* Suw biologiyası 
* Mikrobiologiya / Bakteriologiya 
* Molekulyar biologiya 
* Mikologiya / Lixenologiya 
* Nematologiya 
* Neyrobiologiya / Neyroilim 
* Ornitologiya 
* Paleontologiya 
* Algologiya 
* Filogenetika 
* Fiziologiya 
* Fitopatalogiya 
* Taksonomiya 
* Virusologiya 
* Zoologiya
Bolmıs

**Bolmıs** — ulıwma hám onıń sanasına baylanıslı bolmaǵan jaǵdayda jasawshı obektiv bildiriwshi filosofiyalıq túsinik. Bolmıs materiallıq predmet kórinisinde bolıp, materiya hárekettiń hár qıylı formalarında kórinedi hám olar biri-birinen ajıralıp turadı. Ruwxıy bolmıs adamzattıń, ulıwma adamgershilik qadir qáwmetleriniń, ilimiy biliwdiń kategoriyaların hám printsiplerin óz ishine qamtıydı.

Bolmıs túsinigi substantsiya kategoriyası menen ajıralmas baylanısqan. Bul filosofiyalıq kategoriya, zatlıq substrakt hám predmetlerdiń ózgerisleriniń baslanǵısh tiykarı iretinde kórinedi. Substantsiya materiya hám onıń xarakterleriniń barlıq kórinisleriniń birligin sáwlelendiredi, biraq ol materiya túsinigi menen dál uqsas emes. Substantsiya materiya kórinisiniń jasaw forması bolıp, onıń ózgerisiniń tiykarǵı sebepshisi.

Bolmıs materialistlik túsiniktiń mánisi onı tek ǵana obektivligin dálillewden ibarat emes. Bolmıstıń eń tiykarǵı belgisi — onıń zatlıǵında. Materialistlik filosofiyanıń bul rejesin ilim barlıq waqıt tastıyıqlap kiyatır. Onda belgilep berilgenindey, barlıq sanaǵa sıyaqlı obektiv, birinshi, onı payda qıladı hám rawajlanıwınıń shartlı jaǵdayı boladı. Sana bolsa bul ekinshi bolıp, bolmıstıń bir kórinisi. Mine sonıń ushında bolmıs hám materiya túsinikleri kópshilik jaǵdayda birdey mánisinde qollanıladı.

Bolmıstıń sanaǵa qatnası boyınsha birinshiligi, sananıń ekinshiligi haqqındaǵı materialistlik táliymat jámiyet turmısına baylanıslı qollanılǵanda jámiyetlik bolmıstıń jámiyetlik sanaǵa qatnası boyınsha birinshi, tiykar, jámiyetlik sana bolsa onıń sáwlesi ekenligi belgili boladı.

## Derekler
Britney Spears

**Britney Jean Spears** (aytılıwı: Britni Spirs; tuwılǵan waqtı: 2 dekabr, 1981) Amerikalıq pop-qosıqshı hám qosıq jazıwshı, kinoda hám ózin aktrisa sıpatında sınap kórgen.

## Albomları (Diskografiya)
### Studio albomları

* 1999: ...Baby One More Time 
* 2000: Oops!...I Did It Again 
* 2001: Britney 
* 2003: In the Zone 
* 2007: Blackout
* 2008: Femme Fatale
* 2013: Britney Jean

### Basqa albomları
* 2004: Greatest Hits: My Prerogative 
* 2005: B in the Mix: The Remixes

### EP
* 2005: Chaotic

### Turlar
* 1999: Hair Zone Mall Tour 
* 1999: ...Baby One More Time Tour 
* 2000: Crazy 2K Tour 
* 2000: Oops!… I Did It Again World Tour 
* 2001-2002: Dream Within a Dream Tour 
* 2004: The Onyx Hotel Tour 
* 2007: The M+M's Tour

## Filmografiya
* 1991–1993 The Mickey Mouse Club 
* 2002 Crossroads 
* 2002 Robbie the Reindeer in Legend of the Lost Tribe 
* 2004 Brave New Girl 
* 2005 Britney & Kevin: Chaotic 
* 2006 Will & Grace 
* 2008 How I Met Your Mother

## Sırtqı siltemeler
http://en.wikipedia.org/wiki/Britney_spears
Buxgalteriyalıq esap

**Buxgalteriyalıq esap** — kúndelikli hám juwmaqlawshı maǵlıwmatlar alıw ushın kárxanalardıń, shólkemlerdiń hám mekemelerdiń xojalıq jumısın úzliksiz hám óz-ara baylanısın baqlaw jáne qadaǵalaw sistemasınan ibarat.

Buxgalteriyalıq esabın kópshilik jaǵdaylarda *[[Biznes]] álipbesi* dep ataydı. Sebebi buxgalteriyalıq balansı finanslıq nátiyjeler hám olardıń sarplanıwı haqqındaǵı esabat usaǵan buxgalteriyalıq esabat maǵlıwmatların bizlerde keń paydalanıladı.

İnvestorlar, tovar jetkerip beriwshiler, kreditorlar, bankler, buyırtpashılar, nızam shıǵarıwshı hám nızamdi orınlawshı mámleket organları finans esabatı maǵlıwmatların paydalanıwshılar bolıp esaplanadı. Investorlardı kóbirek kárxanalardıń finans turaqlılıǵı, onıń kelesi rawajlanıwı, támiyinleniwi, járiyalanǵan dividentlerdi tólew qábiletine tiyisli maǵlıwmatlar kóbirek qızıqtıradı. Mámleketlik organların xojalıq sub'ektleri protsesslerin tártipke salıw, salıq siyasatın islep shıǵıw, sotsiallıq máselelerdi sheshiwge tiyisli maǵlıwmatlar qızıqtıradı.

Buxgalteriyalıq esaptıń áhmiyetli hám esaptıń basqa túrlerinen parq qılıwshı qásiyetlerinen biri onda kárxananıń xojalıq protsessleriniń barlıq tárepleri kórsetiledi.

Buxgalteriyalıq esaptıń járdeminde xojalıqta bar materiallıq baylıqlardıń hár qıylı túrlerinen aqshalay qarjılarınıń muǵdarı haqqında, basqa kárxanalar hám shólkemler menen esaplasıwdıń jaǵdayı haqqında, onıń barlıq resurslarınıń ulıwma kólemi haqqında maǵlıwmatlar, jetistirilgen hám satılǵan ónimniń kólemi hám ózine túser bahasın belgileydi, xojalıq jumıslarınıń finans huqıqların paydalanıp anıqlaydı, kárxananıń rentabelligin esaplap shıǵadı.

Buxgalteriyalıq esap kárxanalarda júz berip atırǵan xojalıq protsessleri hám operatsiyaların pul kórinisinde úzliksiz, óz-ara baylanısqan, hújjet penen tiykarlanǵan halda kórsetiwdi támiyinleydi. Buxgalteriyalıq esabı operativ esaptan parq qılıp, ayırım xojalıq operatsiyaları emes, al kárxananıń xojalıq háreketiniń barlıq táreplerin kórsetip bergeni ushın statistikalıq esap sıyaqlı ǵárezsiz pán esaplanadı.
Bet ashar

**Bet ashar** — óziniń mazmunı hám forması boyınsha oǵada áhmiyetli, jasawı jaǵınan uzaq keleshekke iye dástúr qosıqlarınıń biri.

Bet ashardıń aytılıwı jańa túsken kelinshektiń kelgen jańa úyiniń adamları, sol awıldıń belgili adamları menen tanıstırıwǵa, adamlardıń kimligin aytıp olardıń minez-qulqındaǵı áhmiyetli belgilerdi ashıp beredi. Geyparlarınıń yumor tili menen sol adamnıń jaqsı yamasa jaman qásiyetlerinen jıynalǵan xalayıqqa bayanlawdan ibarat. Bet ashardı hámme asha bermeydi, onı aytıwǵa uqıplı, shayırshılıqqa beyimi bar, aytıw ushın dawıs tolqınları kelisetuǵın adamlar ǵana aytadı. Bet ashardıń ózine ılayıq kirispesi boladı. Bul kirispede kelinshekke aqıl-násiyat berip, onıń tuwrı jolda júrip, jaqsı bolıwın násiyatlaydı. Mısalı:

:: *Jaqsı adam jamannıń, 
:: *Kópkin ashar kelinshek,
:: *Keshe shıqsań úyińnen,
:: *Bet asharı kelinshek...
:: *... Eki jaqsı bas qossa,
:: *Birin-biri qıymaydı,
:: *Eki jaman qosılsa,
:: *Bir el-atqa sıymaydı,
:: *Ádepli bolıń kelinshek,
:: *Úlken bolsın túyiniń,
:: ''Qızıq bolsın jıyınıń. 


Bet ashardıń násiyat beretuǵın qatarları burınnan xalıq arasında bar sózler. Násiyat qatarları hár qıylı bolıp keledi. Geyparaları yumor-satiraǵa tolı, úlken kúlkige alıp keledi. Bet asharda aǵayın tuwǵanları menen tanıstırǵanda dáslep atası(ákesi), onnan keyin anası menen tanıstıradı. Burınları olardıń tek jaqsı táreplerin aytıp, usı xojalıqtıń tirewi, uyıtqısı ekenligin aytıp ótken. Al házirgi zamanımızda olardıń kásibinde qosıp aytıw úrdiske aynalǵan.

Bet ashar tereń realistlik, turmıs penen bekkem baylanısqan dóretiliwi hám atqarılıwı jaǵınan folklorlıq dóretpe bolıp esaplanadı. Onda ómir shınlıǵı, hárbir adamnıń minez qulqı, is háreketine baylanıslı sıpatlar qısqa hám ádil beriledi. Jıynalǵan xalıqqa bet ashardıń tásir kúshiniń ótkirligi de sonda. Bet ashardıń hárbir juwmaǵı qısqa bolsa da sol názerde tutılǵan adamǵa kórkem obraz jasaladı.

Xalıq uzaq dáwirler dawamında folklordıń kúshi menen óz áwladın úlken adamgershilikke, doslıqqa, sabırlıqqa, miynet súygishlikke h.t.b. adamzattıń eń jaqsı qásiyetlerine tárbiyalanǵan.
Cristoforo Colombo

**Cristoforo Colombo** (, ; aytılıwı: *Xristofor Kolumb*) belgili sawdager hám sayaxatshı. Ol 1451-jılı tuwılǵan hám 1506-jılı 20-Mayda Valladolid qalasında qaytıs bolǵan. Onı bir waqıtları Amerikanı ashqan birinshi Evropalı dep esaplaǵan, bıraq házirgi waqıtta Vikingler Amerikanı onnan aldın ashqanlıǵı belgili.

Cristoforo Colombo Hindistan hám Qıtayǵa qısqa jol tabıw úmitinde Atlantika okeanınan júzedi. Ol Ispaniya patshası Ferdinand II Aragon hám xanshayım Isabella I Castile larǵa ósimlikler hám altın alıp keliwdi qáleydi. Ol jer shar formasında ekenligin biledi, bıraq onıń qansha úlkenligin haqqında xabarı bolmaydı. Cristoforo Colombo Marko Polonıń Qıtaydıń shıǵısınan teńiz tapqanın esitken edi hám bul teńiz Evropanıń batısında jaylasqan teńizdiń ózi dep isengen edi. Cristoforo Colombo Tınısh okeanı hám Amerika kontinenti haqqında hesh qanday maǵlıwmatqa iye emes edi hámde Atlantika okeanı tuwrıdan-tuwrı Qıtayǵa alıp barmaytuǵınlıǵın bilmeytuǵın edi.

Sayaxatınıń aqırında Christopher bir neshe atawlardı ushıratadı hám Shıǵıs İndiyaǵa jetip keldik dep oylaydı. Sonıń ushın ol sol jerdegi jergilikli xalıqtı "Indiyalılar" dep ataǵan. Ulıwma Cristoforo Colombo Amerika kontinentine tórt márte sayaxat qılǵan. Kolumbiya mámleketide onıń atına atalǵan.

## Cristoforo Colombonıń kelip shıǵıwı
Cristoforo Colombonıń kelip shıǵıwı haqqında kóp tartıslar bar. Kópshiliktiń oylawı boyınsha ol Italiyanıń Djenoa qalasında tuwılǵan. Ekspertler Cristoforo Colombonıń tuwılǵan jeri haqqında kóp maǵlıwmatlardı úyrenip shıqqan, biraq usı waqıtqa shekem aqırǵı sheshimge kelmegen.

## Eskertpeler

## Derekler
Dári

**Dári** adam awırǵan waqıtta járdem beretuǵın arnawlı awqat yamasa ximiyalıq qollanba. Kópshilik dáriler suyıq bolıp kishkene shiyshelerde satıladı. Doktor nawqasqa (awırǵan adamǵa) kúnine neshe qasıqtan ishiw kerek ekenligin aytıwı múmkin. Kópshilik dáriler doktorlardıń retseptisiz berilmeydi. Nawqas dárixanadan dári ala alıwı ushın doktor retsept jazıp beredi.
Dástúr qosıqları

**Dástúr qosıqları** — qaysı xalıqtı alsaqta, onıń uzaq dáwirden kiyatırǵan hám ómirde atqaratuǵın dástúr qosıqları bar. Olar kóbinese toy, músiybet penen baylanısıp keledi. Dástúr qosıqları óziniń xalıqtıń ómirindegi tutqan ornı boyınsha basqa xalıq qosıqlarınan ayırılıp turadı. Ásirese olar xalıqtıń toy atqarıw, ólini jerlew qusaǵan úrp-ádeti menen qalay bolsa solay baylanısqan. Sonlıqtan bul qosıqlar dástúr qosıqları dep ataladı. Dástúr qosıqların óz ishinde maydalap otırmastan bes bólimge bólip qarawǵa boladı. Olar:
# toy baslaw
# háwjar
# sıńsıw
# bet ashar
# joqlaw.
# bádik