Hár tárepleme oyınshı

Sportta **hár tárepleme oyınshı** (yamasa **universal oyınshı**) ‒ bul bir neshe poziciyalarda jaqsı oynay alatuǵın oyınshı. Bul termin jiyi qollanılatuǵın sport túrlerine futbol, basketbol, amerikalı futbol, beysbol, regbi, regbi-liga, softbol, muz xokkeyi hám suw polosı kiredi.

Bul termin barlıq sport túrlerinde fantaziya ligalarında qollanılıwı sebepli keń tarqalǵan, biraq regbi hám regbi-ligada kommentatorlar tárepinen oyınshınıń hár táreplemeliligin tán alıw ushın jiyi qollanıladı.

Bul terminniń oyınshını sıpatlaw ushın qollanılıwı ayırım jaǵdaylarda jasırın maqtaw bolıwı múmkin, óytkeni ol oyınshınıń bir poziciyada qánigelesiw ushın jetkilikli dárejede jaqsı emes ekenin bildiredi (yaǵnıy, barlıq kásiplerdi biletuǵın, biraq hesh birinde sheber emes adam).

## Futbol
Futbolda, basqa sport túrleri sıyaqlı, universal oyınshı maydannıń bir neshe poziciyalarında oynay aladı.

Házirgi waqıtta, kásiplik dárejedegi kópshilik maydan oyınshıları, ásirese yarım qorǵawshılar, bir neshe poziciyalarda oynay aladı. Eń keń tarqalǵan qos rol - bul oraylıq qorǵawshınıń shep yamasa oń jaq tolıq qorǵawshı poziciyasında oynawı. Bul kóbinese baslawshı tolıq qorǵawshılardıń jaraqatlanıwı sebepli júz beredi. Oraylıq qorǵawshılar ádette uzınıraq, ástenirek hám toptı kesip ótkeriw hám hújim oyınında texnikalıq jaqtan kemirek bolǵanlıqtan, bunday poziciya ózgerisi kóbinese oyınshınıń ádettegi tolıq qorǵawshılarǵa qaraǵanda kóbirek qorǵanıw poziciyasında qalıwın támiyinleytuǵın taktikalıq ózgeris penen birge júredi. Basqa keń tarqalǵan qos rol - bul tezirek hújim oyınshılarınıń hújimshi, qanat oyınshısı yamasa usı eki roldiń kombinaciyası - «qanat-hújimshi» sıpatında qollanılıwı.

Mısallar arasında Real Madridtiń francuz oyınshısı Eduardo Kamavinga bar, ol yarım qorǵawshı bolıp, sonday-aq shep jaq tolıq qorǵawshı yamasa qanat oyınshısı rolinde de oynay aladı. Ispaniyalı Serxi Roberto 2016 hám 2018-jıllar aralıǵında Barselonada tolıq qorǵawshı, oraylıq qorǵawshı, yarım qorǵawshı hám qanat oyınshısın qosqanda jeti túrli poziciyada oynaǵan. Manchester Yunaytedtiń Fil Djonsı oń jaq tolıq qorǵawshı hám oraylıq qorǵawshı retinde paydalanılǵan, sonday-aq geyde yarım qorǵawshı rolin de atqarǵan. Basqa bir qorǵawshı, daniyalı Byorn Paulsen qanatta yamasa yarım qorǵawdıń orayında da sheber, sonday-aq ásirese onıń komandaları utılıp atırǵanda soqqı beriwshi rolin de tabıslı atqarǵan. Liverpul ushın 200 den aslam liga oyınların ótkergen Djeyms Milner oraylıq yarım qorǵawshı, tolıq qorǵawshı, qanat oyınshısı hám hátte soqqı beriwshi poziciyalarında oynaǵan. Qıtay milliy komandasınıń oyınshısı Yu Dabao óz karerasın soqqı beriwshi sıpatında baslaǵan, biraq onıń klubı Beyjiń Goanǵa Rodjer Shmidt basshılıq etkennen berli qorǵanıw hám hújim arasında ótip júrgen.

Ivaylo Yordanov, Li Makkallox, Magnus Erlingmark hám ásirese Ruud Gullit maydannıń kóp poziciyalarında oynaǵan, gollandiyalı oyınshı bolsa bir oyınnıń ózinde almastırıwlar sebepli payda bolǵan boslıqlardı toltırıw ushın poziciyaların ózgerte alıw qábiletine iye bolǵan. Burınǵı irlandiyalı xalıqaralıq oyınshı Djon O'Shi Manchester Yunaytedtegi xızmeti dawamında barlıq poziciyalarda oynaǵanı menen tanılǵan. Bunnan da burınıraq, ayırım futbolshılar joqarı dárejeli hár táreplilik kórsetken: urıstan aldınǵı hám eki urıs aralıǵındaǵı dáwirlerde Everton hám Liverpulda joqarı dárejeli futbol oynaǵan Bill Leysi óz karerasında dástúrli on bir poziciyanıń hámmesinde (10 maydan oyınshısı plyus dárwazaman) oynaǵan; óz watanı Uelste de, Italiyanıń Yuventusında da ápsanaǵa aylanǵan Djon Charlz óz oynaw dáwirinde hám soqqı beriwshi, hám oraylıq qorǵawshı bolǵan; al 1966-jılǵı FIFA Dúnya Kubogınıń jeńimpazı Martin Piters Vest Xem Yunayted ushın barlıq poziciyalarda, sonıń ishinde ayrıqsha qıyın jaǵdaylarda dárwazaman poziciyasında da oynaǵan.

Hayal-qızlar oyınında, Qıtaydıń Van Shanshan hám Qurama Shtatlardıń Kristal Dann, sonday-aq nemis oyınshıları Simone Lauder hám Linda Bresonik sıyaqlı belgili mısallar bar.

Ayırım maydan oyınshıları da jaqsı almastırıwshı dárwazamanlar bolǵan, mısalı, Fil Yagelka, Yan Koller (dáslep dárwazaman bolıp tayarlanǵan, keyin soqqı beriwshige aylanǵan) hám Kosmin Moci. Biraq dárwazamanlardıń maydan oyınshısı sıpatında oynawı júdá siyrek ushırasadı; mısalı, 2005-jılı Manchester Sitidiń Midlsbro menen bolǵan oyınında Devid Djeyms usılay oynaǵan. Ayırımları erkin soqqı hám penalti boyınsha qánigeler bolıwı múmkin (Rojerio Seni, Xose Luis Chilavert, Xorxe Kampos hám t.b.), biraq olar tolıq maydan oyınshısı rolin atqarmaydı.

## Beysbol

Beysbolda, **universal oyınshı** - bul bir neshe hár túrli poziciyalarda oynay alatuǵın oyınshı. Ulıwma alǵanda, hárbir Úlken Liga Beysbol komandasında universal oyınshı dep sıpatlanatuǵın keminde bir oyınshı bar.

Kópshilik kásiplik komandalarda eki túrli universal oyınshılar bar. «Universal maydan ishindegi oyınshılar» bar, olar ádette maydannıń barlıq ishki poziciyalarında (hám geyde qaltalı poziciyasında) oynaydı. Universal sırtqı maydan oyınshıları yamasa «tórtinshi sırtqı maydan oyınshıları» hár qıylı waqıtlarda úsh sırtqı maydan poziciyasınıń hámmesinde oynaydı. Geyde eki wazıypanı birgelikte atqaratuǵın oyınshılar da boladı. Universal oyınshılar ádette awısıq orınlıǵınan shıǵatuǵın oyınshılar boladı, biraq bul bárhama emes. Kóbinese, úlken ligada juldız bolıw perspektivası joqarı bolmaǵan oyınshılar úlken liga klublarına awısıq talant retinde kóbirek jaǵımlı kóriniw ushın qosımsha poziciyalardı úyrenedi.

Jaslar beysbolında hám geyde kolledj beysbolında úshinshi túrdegi universal oyınshı kóbirek ushırasadı - pitcher hám poziciyalıq oyınshı retinde ekewinde de oynawǵa jetkilikli talantlı oyınshı. Bunday adamdı sıpatlaw ushın «universal oyınshı» termini ádette qollanılmaydı, onıń ornına «eki tárepleme oyınshı» qollanıladı.

Júdá siyrek jaǵdaylarda, oyınshı joqarı kásiplik dárejede eki roldi de atqarıw talantına iye bolıwı múmkin. Beyb Rut óz karerasın pitcher retinde basladı, biraq sonshelli kúshli soqqıshı ekenligin kórsetti, qısqa waqıt eki rolde gezeklesip oynap, keyin tolıq waqıtlı poziciyalıq oyınshı boldı. Házirgi mısal - Shoxey Oxtani, ol 2016-jılı Yaponiyanıń Tınısh okean Ligasınıń Eń jaqsı toǵızlıǵına hám pitcher, hám soqqıshı retinde kirdi hám házirgi waqıtta Los-Andjeles Dodjers ushın oynaytuǵın, burın Los-Andjeles Endjels ushın oynaǵan belgilengen soqqıshı / baslawshı pitcher bolıp tabıladı.

## Basketbol
«Universal oyınshı» termini fantaziya basketbol ligalarınan tısqarı basketbolda siyrek qollanıladı. Onıń ornına, basketbolda eki yamasa úsh hár túrli poziciyada oynay alatuǵın oyınshını sıpatlaw ushın «tviner» hám «svingmen» terminleri qollanıladı, bunnan da anıǵıraq terminler - kombo gard, poynt forvard, forvard-centr hám stretch for.

## Amerika futbolı
Amerika futbolında, universal oyınshı kóbinese bir neshe poziciyalarda oynay aladı, hám olar kóbinese hám hújim, hám qorǵanıwda oynaydı. Bul koncepciya futboldıń dáslepki dáwirlerinde júdá keń tarqalǵan edi, sol waqıtta kásiplik komandalar ózleriniń eń jaqsı atletlerin múmkin bolǵanınsha kóp tárepte paydalanǵan, al almastırıwlar anaǵurlım sheklengen edi, yaǵnıy oyınshılar hújim, qorǵanıw hám «arnawlı komandalar» ushın maydanda qalıwı kerek bolǵan. Bul bir vzvodlıq sistema dep atalǵan.

Juwırıw, pas beriw hám tebiw qábiletine iye bolǵan úsh tárepleme qáwipli adam, futboldıń dáslepki dáwirinde, alǵa pas oylap tabılǵannan baslap Ekinshi jáhán urısı dáwirine shekem ayrıqsha keń tarqalǵan edi (mısalı, Bredberi Robinson, Tommi Xyuitt, Semmi Bo hám, onıń kolledj jıllarında, Djonni Yunitas). Futboldıń kópshilik dárejelerinde Ekinshi jáhán urısınan keyingi dáwirde, 1940-jıllardıń aqırında almastırıw sheklewleri alıp taslandı, «vzvodlaw» (hár qıylı hújim hám qorǵanıw bólimlerin paydalanıw) menen baslanıp hám aqıbetinde tolıq erkin almastırıwǵa ótti. Ortalıq hám qorǵawshı laynbeker bolǵan Chak Bednarik, 1962-jılı pensiyaǵa shıqqan, NFLdaǵı sońǵı tolıq kúnlik eki tárepleme oyınshı edi. Soǵan qaramastan, 1960-jıllardaǵı Amerika Futbol Ligası jiyi oyınshılardı bir neshe poziciyalarda paydalanǵan, ásirese tebiwshiler hám punterler (mısalı, Djordj Blanda, Pol Maguayr, Kuki Gilkrist, Djino Kappelletti hám házirgi kásiplik futboldaǵı birinshi qara tánli pleyskiker bolǵan juwırıwshı Djin Mingo hám basqalar). Jaraqat alıw qáwpi haqqında xabardarlıqtıń artıwına baylanıslı, AFL-NFL birlesiwinen berli bunday oyınshılar siyrek ushırasadı, hám haqıyqıy universal oyınshılar ádette bir poziciyada qánigelesedi (mısalı, Leyn Djonson kolledjde kvoterbek, tayt-end, qorǵanıw endi hám hújim teklı poziciyalarında oynaǵan, biraq NFLǵa draft etilgende tek hújim teklı retinde belgilengen, al Lorenco Aleksander bir neshe poziciyada oynaw uqıbı ushın «bir adamlıq topar» ataǵın alǵan, biraq NFLdaǵı karerasınıń kópshilik bólegin laynbeker retinde ótkergen). Uzaq waqıt dawamında bir neshe poziciyada oynaytuǵınlar kóbinese awısıqtaǵı oyınshılar (mısalı, Guido Merkens hám Bred Smit) yamasa kásiplik minor-liga oyınshıları (mısalı, Don Djonas, Erik Krauch hám Charlz Puleri) bolıp tabıladı. Kishi joqarı mekteplerde joqarı dárejeli oyınshılardıń eki, hátte úsh tárepte (hújim, qorǵanıw hám arnawlı komandalar) hám bir neshe poziciyada oynawı ele de júdá keń tarqalǵan, biraq kolledj hám kásiplik futbolda, komandalar úlkenirek hám talant bazası joqarıraq, jaraqat alıw qáwpi potencial paydadan salmaqlıraq boladı.

Milliy Futbol Ligasında, Nyu-Inglend Petriotstıń burınǵı treneri Bill Belichik jiyi universal oyınshılardan paydalanadı. Belichik óziniń qorǵawshıların, sonıń ishinde Brayan Koks hám Mayk Vrabeldi, hújimde H-bek retinde paydalanǵan, sonday-aq Belichik óziniń keń qanat hújimshilerin (mısalı, Troy Braun hám Rendi Moss) qorǵawshı hám qáwipsizlik retinde qollanǵan. Burınǵı Arizona Kardinals hám Xyuston Teksans komandalarınıń qorǵawshısı Dj. Dj. Uatt ta bir neshe poziciyada paydalanılǵan. Uatt 2014-jılı arnawlı dárwaza sızıǵı paketlerinde tayt-end poziciyasında oynap, úsh gol pasın qabıl etken. 6 fut 5 dyuym boylı Uatt joqarı mektepte hám kolledjdegi birinshi jılında Oraylıq Michiganda tayt-end bolıp oynaǵan, keyin tolıq waqıtlı qorǵawshı bolǵan. Sonday-aq, Buffalo Billz komandasınıń qorǵawshısı Kayl Uilyams karerasınıń aqırǵı eki jılında fullbek poziciyasında azmaz oynap, bir pas qabıl etken, bir gol urǵan hám basqa bir golǵa járdem bergen. Chikago Berz komandasınıń qorǵawshısı Uilyam «Muzlatqısh» Perri ataqlı túrde XX Super Boulda fullbek bolıp oynap, gol urǵan.

Qabıllawǵa haqılı tekl - bul universal oyınshınıń ayrıqsha túri. Bul oyındı ataqlı túrde qollanǵanlar qatarına Djeyson Piters, Uorren Sepp, Djambo Elliott, Mitch Frerott, Entoni Munos, Djo Steyli hám Donald Penn kiredi. Bunday jaǵdayda, hújimshi tekl poziciyasında turǵan oyınshı aldıńǵı pastı qabıl etiwge haqılı boladı. Universal oyınshınıń basqa bir mısalı - yarım qorǵawshı opciya oyını, bunda juwırıwshı qorǵawshı kvoterbektiń pas beriw wazıypasın orınlaydı. Uolter Peyton, LaDenian Tomlinson hám jaqında Derrik Genri bul oyındı bir neshe márte qollanǵan, hám bul oyın túri pútkil hújim sxemasın payda etken. Atap ótiw orınlı, ádette bir turaqlı poziciyada hám arnawlı komandalarda oynaytuǵın oyınshı universal oyınshı dep esaplanbaydı, sonday-aq Redji Bush sıyaqlı gibrid juwırıwshı qorǵawshı/keń qanat hújimshiler de universal emes; tek eki ayrıqsha hújim hám/yamasa qorǵanıw poziciyasında oynaytuǵınlar, sonday-aq hújim yaki qorǵanıw poziciyasında oynap, qosımsha tewip yamasa punt isleytuǵınlar ǵana universal oyınshı dep esaplanadı.

«Hújim quralı» (sonday-aq OW dep te belgili) - bul bir neshe hújim poziciyalarında oynay alatuǵın hújimshi oyınshı. OW roli kvoterbek, juwırıwshı qorǵawshı, tayt-end hám keń qanat hújimshi poziciyalarında oynay alatuǵın oyınshılardı óz ishine aladı, biraq olar menen sheklenbeydi. Kordell Styuart 1990-jıllardıń basında bul rolde qollanılǵan birinshi oyınshı boldı, biraq bul rol 2010-jıllardıń basında keń tarqaldı. Styuart bul rolde oynaǵan waqıtta, ol «Slesh» roli dep atalǵan edi. Djeksonvill Djaguars komandasınıń OW oyınshısı Denard Robinson rásmiy túrde OW bolǵan birinshi oyınshı boldı. OW poziciyasınıń jaqınnan berli mısallarına burınǵı Nyu-York Djayents kvoterbegi Djo Uebb, Atlanta Felkons juwırıwshı qorǵawshısı Kordarrell Patterson hám Nyu-Orlean Seynts kvoterbegi Teysom Xill kiredi. Uebb óz karerası dawamında keń qanat hújimshi poziciyasında da oynaǵan, al Xill hújim sızıǵı oyınshısınan basqa barlıq hújim poziciyalarında oynaǵan. Xill sonday-aq arnawlı komandalarda quwǵınshı hám tewip qaytarıwshı retinde da oynaydı.

Arena Futbol Ligası kóp jıllar dawamında óziniń derlik barlıq oyınshıların, hár tárepten eki oyınshıdan basqa (bárhama bir kvoterbek, bir tewiwshi (kvoterbek penen tewiwshi hesh qashan bir waqıtta maydanda bolmaǵan) hám ádette bir keń qanat hújimshi hám eki qorǵanıw begi), maydannıń eki tárepinde de oynawǵa májbúr etken; bul «temir adam» dep atalǵan. «Temir adam» koncepciyası 2007-jılı toqtatıldı.

Házirgi waqıtta jabılǵan NFL Evropa ligasınan basqa, derlik barlıq Evropa Amerika futbolı ligalarında oyınshılar hújim, qorǵanıw hám arnawlı komandalarda oynaydı. Ásirese «amerikalı» oyınshılar sanı sheklengen jaǵdayda, olar kóbinese hám hújimde, hám qorǵanıwda múmkin bolǵanınsha kóp snaplarda maydanda boladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__