Qulmurat

**Qulmurat shayır** ádebiyat tariyxında **«On toǵız»**—dep atalatuǵın poeması, **«Begdiń kók atı»**, **«Júz bası»**, **«Sháharbay»** degen qosıqları menen belgili.
= Ómiri =
Ájiniyaz, Kúnxoja, Berdaqlardıń dóretpelerin jaqsı bilgen hám solardıń dástúrin 
dawam ettirgen Qulmurat shayırdıń ádebiyat tariyxındaǵı taǵı bir úlken xızmeti— ol ataqlı xalıq shayırı, qaraqalpaq 
ádebiyatınıń kórnekli wákili Ayapbergen Muwsaevtıń ustazı sıpatında keń belgili. 
Qulmurat Qurbanlı ulınıń tuwılǵan jeri házirgi Moynaq rayonınıń Tik ózek awıl keńesiniń qaramaǵındaǵı jerler. 
Ol usı aymaqtaǵı Qarajar, Taxtaqayır dep atalǵan jerlerde, soń Sorkól degen jerde ómir súrgen. 
Ilimiy ekspediciyalar waqtında shayırdı jaqsı biletuǵın adamlardıń bergen maǵlıwmatları boyınsha Qulmurat 
qarapayım, dindar adam bolǵan. Eski mektepte de oqıǵan, biraq jaqsı xat jazıp, xat oqıytuǵın sawatı bolmaǵan. 
Óziniń dindarlıq túsinigi boyınsha shayırshılıq kásipke de dáslepki waqta shariat jol qoymaytuǵın is dep qaraǵan. 
Biraq qarapayım adam sıpatında haqıyqattı qattı súygen. Sonlıqtan ózi namaqul dep esaplaǵan waqıyalar, isler, 
adamlar tuwralı sol waqtında qosıq shıǵarıp, onı xat sawatı bar adamǵa jazdırǵan. Usıǵan sáykes onıń ózine 
zamanlas dáwirdegi jaramsız islerdi súwretleytuǵın biraz qosıqları dóregen. Biraq qosıqların sırtqa shıǵarmay saqlap 
qoyıp júrgen, xalıqqa taratıwdı úrdis etpegen. Shayırdıń usılayınsha xalıqqa tarata almay toplaǵan qol jazbaları, 
ótken ásirdiń 20-jıllarınıń aqırında joyılıp ketken. Sonıń nátiyjesinde, jaqında ótken shayır bolıwına qaramastan 
xalıq arasında onıń kútá az qosıqları ǵana taralǵan. Qulmurat shayır qosıq jazıwdı, kesh, 30 jaslarında 
baslaǵan. Jarlıshılıq joqshılıq turmıstıń saldarınan qosıq jazıwǵa waqıt ta bola bermegen. 
Onıń bizge kelip jetken ádebiy miyrasınıń azlıǵınıń bir sebebi de usı. 
Shayırdıń xalıq arasında úzindi túrinde taralǵan ayırım qosıqlarında qosıq jazbay ótkergen kóp jıllarına ókinish sezimleri de esitilgendey boladı. Mısalı ol usınday qosıqlarınıń birewinde: 
«Ladanlıǵım shunsha biypárwa yurdim... Yigitlik quwatın zayıl ótkerdim», 
— dep jazadı. Onıń atı belgisiz usı qosıǵınıń mazmunına qaraǵanda 
bul qosıq uzaq ómirbayanlıq (avtobiografiyalıq) hám shayırdıń turmıs haqqındaǵı oyların bayan etetuǵın uzaq 
qosıq bolǵan bolsa kerek. Mısalı, qosıqtaǵı: «Háy yaranlar bul yalǵanshı dúnyaǵa. Árman bilen ketmek ushın kelishim, 
Ne jánanlar ketti kózim kórgendiń, Munsha árman menen neden nalıshım»... 
— degen qatarlar bir jaǵınan shayırdıń jarlı mashaqatlı 
ómirinen qayǵırıp, nalıwın bildirse, ekinshi jaǵınan, ózine 
zamanlas belgili jaqsı adamlarǵa, «Ne jánanlar», olardıń 
awır táǵdirine onıń tilekleslik qatnasın ańlatadı. 
Shayırdıń bul qosıqlarınıń hám basqa da shıǵarmalarınıń 
tili onı ádebiy shıǵarmalardı kóp oqıǵan, kitabıy tilge 
jaqsı tanıs adam sıpatında kórsetedi. 
Qulmurat shayırdıń ádebiyat tariyxında úlken áhmiyetke 
iye shıǵarması onıń **«On toǵız»** poeması. 
Bul poemadan basqa, joqarıda aytqanımızday, onıń 
**«Begin kók atı»**, **«Júz bası»**, **«Sháharbay»** dep atalǵan 
arnaw qosıqları da bar. 
Úzindileriniń mazmunına qaraǵanda bunday qosıqları 
biyjón adamlardı áshkaralaytuǵın ótkir satira bolıp kózge 
túsedi. 
Shayır ayırım adamlar miynetten qashıp, janın qıy- 
namay ómir súriw ushın taqıwalıq (mollashılıq) etedi 
olardıń aytqan úgitleri tek tilden aytılǵan ótirik sóz dep 
túsindiredi: 
«Kópdur taqıwalıq hár jerde tilden, 
Shen-shen jerden tabılmas kóńilden, 
Aǵır dese mehnet shekpey jeńilden, 
Tili júyrik taqıwa bolıwın kóriń». Úzindi kórinisindegi taǵı bir qosıǵında Qulmurat shayır 
adamlardıń jumısın shala islep, kóp haqı alıwǵa urınatuǵın 
ustalardıń minez-qulqınıń ústinen kúledi: 
«Ustalardıń teletinge puw-puwı, 
Andın ziyat Ayekeshtiń suw-suwı, 
Qazaq, qaraqalpaq, ózbektiń quwı,

Andın óte bilmes quyrıǵın túyip»... 
Xalıq arasında Qulmurat shayırdıń atına baylanıslı 
«Qalǵan kóńil—sınǵan shiyshe, pitpes kóńil jaraqatı» dep 
keletuǵın júdá tereń mánili hám kórkem naqıllıq qosıq 
qatarları da bar. 
Qulmurat shayırdıń tiykarǵı shıǵarması bolǵan **«On 
toǵız»** poeması 1898-jılı bolıp ótken mınaday ayqın tariyxıy 
waqıyaǵa baylanıslı jazılǵan. 
Tallıq volostınıń basqarıwshısı Qulen bolıs qattı qollıǵı 
menen xalıqqa záhárin jayadı. 1898-jılı volost basqarıwshısın 
saylawda ol uezd basqarıwshıları, patsha administraciyası 
tárepinen xalıqtıń kúshli narazılıǵına qaramastan ekinshi 
ret volost basqarıwshılıǵına usınıladı. Xalıq qanshama 
qarsılıq kórsetse de ol saylanadı. Al qarsılıq kórsetkenlerdiń 
basshılarınan on toǵız adam qamaqqa alınadı hám tuwǵan 
jerinen aydap alıp ketiledi. 
Qulmurat shayır mine usı waqıyanı bayanlap, sol on 
toǵız adamnıń kimler ekenligin, qalayınsha aydalǵanlıǵın, 
izbe-iz súwretleydi. 
Bul waqıyalardı súwretlegende shayırdıń simpatiyası, 
tilekleslik sezimi ádalatsızlıqqa, zorlıqqa qarsı kóterilgen 
adamlar tárepinde. Ol saylaw waqtında islegen bul 
ádilsizlikti, zorlıqtı, on toǵız adamnıń aydalıwın patsha 
zulımlıqlarınıń kúnnen-kúnge artıwı dep, al qamaqqa 
alınǵan aydalǵanlardı biygúna, haq adamlar dep bahalaydı. 
Shayır qamaqqa alınǵan on toǵız adamnıń on tórt 
adamın basma-bas tanıstırıp, qalǵan besewiniń atın 
bilmegenligin aytadı, biraq usı iske shatılǵanlardıń barlıǵın 
da ǵayratlı, jigerli adamlar deydi. Solay etip, olardı 
ádilsizlikke qarsı qorıqpay bas kóterip shıqqan adamlar 
etip súwretleydi: Basqa jigitlerdiń atın bilmedim. 
Esitpedim ya ózlerin kórmedim, 
Bular neshik deyip halın sormadım, 
Kim iske shatılsa bardı ǵayratı!... 
Bul aytılǵanlardan Qulmurat shayırdıń óziniń de 
ádilsizlikke, teńsizlikke, para hám basqa da hár túrli 
zańsızlıqlarǵa tiykarlanǵan eski saylawlarǵa jek kóriwshilik, 
narazılıq penen qaraǵanlıǵın kóremiz. 
Shayır sonıń menen birge, Rossiya patsha administraciyası 
hám jergilikli hámeldarlardıń qosšlıp xalıqtı ezgenligin, 
xalıqtıń tileklerin ayaq astına taplaǵanlıqların durıs súw- 
retleydi. 
Solay etip, Qulmurat shayırdıń **«On toǵız»** poeması 
tek eski saylawlar haqqında maǵlıwmat beriw menen ǵana 
emes, ulıwma qaraqalpaq jeri Rossiyaǵa qosılǵannan keyin 
de sociallıq teńsizliktiń kúshlı dawam etip qalǵanlıǵın, 
qaraqalpaq xalqınıń ishindegi bay hámeldarlardıń Xiywa 
xanı menen bolǵanlıǵı sıyaqlı patsha administraciyası 
menen de awız jalasıp xalıqtı ezgenligin ayqın súwretlep 
beriwi menen de kútá bahalı.