Etnologiya

**Etnologiya** (,  «millet» degen mánini bildiredi) — hár túrli xalıqlardıń ózgesheliklerin hám olar arasındaǵı qatnaslardı salıstıratuǵın hám analizleytuǵın akademikalıq taraw hám pán (mádeniy, sociallıq yamasa sociallıq-mádeniy antropologiya menen salıstırıń).

## Ilimiy pán

Mádeniyat penen tikkeley baylanıs arqalı jeke toparlardı úyrenetuǵın etnografiyaǵa qaraǵanda, etnologiya etnograflar jıynaǵan izertlewlerdi aladı hám sońra hár túrli mádeniyatlardı salıstıradı hám bir-birine qarama-qarsı qoyıw menen shuǵıllanadı.

Etnologiya termini 1783-jılı Venada basıp shıǵarılǵan «Historiae ivrisqve pvblici Regni Vngariae amoenitates» miynetinde onı qollaǵan hám oǵan anıqlama bergen Adam Franc Kollarǵa (1718–1783) tiyisli. Ol bul pándi mınaday táriyplegen: «milletler hám xalıqlar haqqındaǵı pán yamasa ilimpazlardıń hár túrli milletlerdiń kelip shıǵıwın, tillerini, úrp-ádetlerin hám institutların, aqır-ayaǵında watanın hám áyyemgi mákanların óz zamanındaǵı milletler hám xalıqlar haqqında jaqsıraq baha bere alıw ushın úyrenetuǵın tarawı».

Kollardıń lingvistikalıq hám mádeniy hár túrlilikke degen qızıǵıwshılıǵı onıń tuwılǵan kóp milletli hám kóp tilli Vengriya Korolligindegi jaǵday hám onıń slovaklar arasındaǵı kelip shıǵıwı, sonday-aq, Balkanda Osman imperiyasınıń áste-aqırın sheginiwinen keyin júzege kele baslaǵan ózgerisler sebepli oyanǵan.

Etnologiyanıń maqsetleri arasında adamzat tariyxın qayta tiklew hám insap tabusı hám mádeniy ózgerisler sıyaqlı mádeniy invariantlardı qáliplestiriw, sonday-aq XIX ásirden berli hár túrli filosoflar (Gegel, Marks, strukturalizm hám t.b.) tárepinen sınaǵan «insan tábiyaatı» haqqındaǵı ulıwmalastırıwlardı qáliplestiriw bar. Dúnyanıń ayırım bólimlerinde etnologiya ǵárezsiz izertlew jolları hám pedagogikalıq doktrina boyınsha rawajlandı, bunda «mádeniy antropologiya» ásirese AQShta, al «sociallıq antropologiya» Ullı Britaniyada ústemlikke iye boldı. Bul úsh termin arasındaǵı parıq barǵan sayın kemeyip barmaqta. Etnologiya XVIII ásirdiń aqırınan baslap, ásirese Evropada akademiyalıq taraw retinde qaraladı hám geyde insan toparlarınıń hár qanday salıstırmalı izertlewi retinde túsiniledi.

XV ásirde evropalı sayaxatshılar tárepinen Amerikanıń ashılıwı «Basqa» túsinigi sıyaqlı Batıstıń (Batıs dúnyası) jańa túsiniklerin qáliplestiriwde áhmiyetli rol oynadı. Bul termin «jabayılar» sózi menen birge qollanıldı, olar ya ájayıp barbar, ya bolmasa «aqıllı jabayı» retinde kórildi. Usılayınsha, civilizaciya eki tárepleme túrde jabayıshılıqqa qarama-qarsı qoyıldı, bul klassikalıq qarama-qarsılıq jáne de keń tarqalǵan etnocentrizmniń tiykarın quradı. Etnologiyanıń rawajlanıwı, mısalı Klod Levi-Strosstıń strukturalıq antropologiyası menen, sızıqlı progres túsiniklerin yamasa «tariyxı bar jámiyetler» hám «tariyxı joq jámiyetler» arasındaǵı jalǵan qarama-qarsılıqtı sınaǵanına alıp keldi, olar tariyxqa tek jıynalǵan ósim retinde qarawǵa júdá baylanıslı dep esaplandı.

Levi-Stross kóbinese Montenniń kannibalizm haqqındaǵı essesin etnologiyanıń dáslepki úlgisi retinde tilge aladı. Levi-Stross strukturalıq metod arqalı insan jámiyetindegi universal invariantlardı ashıwdı maqset etti, olardıń ishinde eń baslısı insap tabusı dep esapladı. Biraq, bunday mádeniy universallıq arzaları XIX hám XX ásirdiń Marks, Nicshe, Fuko, Derrida, Altusser hám Delez sıyaqlı sociallıq oylawshıları tárepinen sınǵa alındı.

Francuz etnologiya mektebi 1950-jıllardıń basından baslap bul pánniń rawajlanıwı ushın ásirese áhmiyetli boldı. Bul hárekettiń áhmiyetli tulǵaları qatarına Levi-Stross, Pol Rive, Marsel Griol, Jermen Diterlen hám Jan Rush kiredi.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* What is European Ethnology?
* Webpage "History of German Anthropology/Ethnology 1945/49-1990
* Languages describes the languages and ethnic groups found worldwide, grouped by host nation-state.
* Division of Anthropology, American Museum of Natural History – over 160,000 objects from Pacific, North American, African, Asian ethnographic collections with images and detailed description, linked to the original catalogue pages, field notebooks, and photographs are available online.
* National Museum of Ethnology – Osaka, Japan
*