Islam feminizmi

**Islam feminizmi** — bul feminizmniń bir forması bolıp, ol Islamda hayallardıń roli menen shuǵıllanadı. Ol barlıq musılmanlardıń jınısına qaramastan jámiyetlik hám jeke turmısta tolıq teńligin maqset etedi. Islam feministleri Islam sheńberinde hayallar huqıqları, genderlik teńlik hám sociallıq ádillik ushın gúresedi. Bul háreket Islamǵa tiykarlanǵan bolsa da, onıń tiykarshıları, sonday-aq, dúnyalıq, Batıs yamasa basqa da musılman emes feministlik diskurslardan paydalanǵan hám Islam feminizminiń dúnyalıq ulıwma feministlik hárekettiń bir bólegi ekenligin tán alǵan.

Bul hárekettiń tárepdarları dindegi teńlik haqqındaǵı táliymatlardı kórsetiwge tırısadı hám Quran hám Hádisti qayta túsindiriw arqalı Islamdaǵı patriarxallıq túsindirmelerdi gúman astına alıwǵa shaqıradı.

Kórnekli oyshıllar qatarına Begum Rokeya, Amina Wadud, Leila Ahmed, Fatema Mernissi, Azizah al-Hibri, Riffat Hassan, Asma Lamrabet hám Asma Barlas kiredi.

## Anıqlama hám tariyxıy fon
### Islam feministleri

XIX ásirdiń ortasınan baslap musılman hayallar hám er adamlar hayallarǵa qoyılǵan tálim, ajıratıp qoyıw, búrkiniw, kóp hayallılıq, qulshılıq hám kánizlik sıyaqlı sheklewlerdi sınǵa alıp kelmekte. Zamanagóy musılmanlar bul ámeliyatlarǵa gúman menen qarap, reformalar ótkeriwdi jaqlap shıqtı. Islamdaǵı hayallardıń statusı boyınsha tartıslar dawam etpekte. Konservativ Islam feministleri hayallar huqıqları boyınsha tartıslarda Quran, Hádis hám musılman tariyxındaǵı kórnekli hayallardı dálil retinde qollanadı. Feministler dáslepki Islamda teńlik idealları kúshli bolǵan dep esaplasa, konservatorlar genderlik teńsizlikler «Quday tárepinen belgilengen» dep esaplaydı.

Islam feministleri — bul Quran hám Hádisti teńlik principleri tiykarında túsindiriwshi hám jámiyetlik hám jeke tarawlarda hayallar huqıqları menen teńligin jaqlawshı musılmanlar bolıp tabıladı. Olar Islamdı patriarxallıq, seksistlik hám mizoginistlik (hayallardı jek kóriw) kóz-qaraslar tiykarında túsindiriwdi sınǵa aladı. Islam feministleri Qurandı genderlik teńlikti jaqlawshı kitap retinde túsinedi. Islam feminizmi Quran oraylıq tekst bolǵan Islam diskursına tiykarlanǵan. Tariyxshı Margot Badrannıń aytıwınsha, Islam feminizmi «óziniń túsinigin hám mandatın Qurannan aladı, ol hayallar hám er adamlar ushın olardıń barlıq barlıǵında huqıq hám ádillik izleydi».

Islamshılar — bul siyasiy Islamnıń, yaǵnıy Quran hám hádislerdiń Islam húkimetin ornatıwdı talap etiwshi túsiniktiń tárepdarları bolıp tabıladı. Ayırım islamshılar jámáatlik tarawda hayallar huqıqların jaqlaydı, biraq jeke hám jeke turmıstaǵı genderlik teńsizlikke qarsı shıqpaydı. Sudandaǵı akademikalıq xızmetker hám islamshı siyasatshı Su'ad al-Fatih al-Badawi feminizmniń «taqwa» (Islamdaǵı dindarlıq túsinigi) menen sáykes kelmeytuǵınlıǵın, sol sebepli Islam hám feminizmniń bir-birin biykarlawın alǵa súrdi. Badran bolsa, Islam hám feminizmniń bir-birin biykarlamaytuǵınlıǵın aytadı.

Islam feministleri Islam feminizmin túsinis hám táriyplewde hár túrli kóz-qaraslarǵa iye. Islam alımı Asma Barlas Badrannıń pikirlerine qosıladı hám dúnyalıq feministler menen Islam feminizmi arasındaǵı parqtı talqılaydı. Onıń aytıwınsha, xalqınıń 98% i musılman bolǵan mámleketlerde onıń «tiykarǵı isenimlerin» esapqa almaw imkansız. Genderlik gipotezanıń bul eki tárepi arasindaǵı tiykarǵı parq — Islam feminizminiń teologiya menen shuǵıllanıwı hám Qurannıń teńlik haqqındaǵı ayatlarına súyeniwi. Bul kóz-qaras kóbinese Batıs tárepinen nadurıs túsindiriledi hám fundamentalizm termini menen shatastırıladı. Fundamentalizm jámiyetlik tártiptiń diniy tiykarlarına etilgen dep qabıllanatuǵın hújimnen qorǵanıw ushın shólkemlestirilgen belsendi zamanagóy háreketler retinde túsindirilwi múmkin. Ol modernizm hám sekulyarizm jámiyetiniń moralıq buzılıwına sebepshi degen tiykarǵı boljawǵa súyenedi. Ol «patriarxallıq strukturalıq principlerge etilgen hújimge qarsı protest» retinde payda boladı.

Elizabeth Segrannıń aytıwınsha, tek Hayallarǵa qarsı diskriminaciyanıń barlıq formaların saplastırıw haqqındaǵı konvenciyada (CEDAW) kórsetilgen insan huqıqları haqqında sóylew ápiwayı musılman hayallar arasında birden tásir etpeydi; Islam olardıń qádriyatlarınıń deregi bolǵanlıǵı sebepli, insan huqıqları sheńberin Islam menen integraciyalaw aqılǵa muwapıq keledi.

Qubla afrikalı musılman alım Fatima Seedat hám Barlas, hám Badran menen musılman álemindegi feminizmniń áhmiyeti boyınsha qosıladı. Biraq, ol «Islam feminizmi» termininiń keregi joq dep esaplaydı, sebebi feminizm — bul «tek jeke identlik emes, bálki, sociallıq ámeliyat». Sidattıń pikirinshe, Islam hám feminizm terminleriniń qosılıwı kóbirek básekiler jaratadı hám «islamshılar» ushın Qurandı ózleriniń siyasiy mútájliklerine sáykes túsindiriwge yamasa qáte túsindiriwge kóbirek jol ashıp beredi. Ol feminizmniń Quran qatarlarında qalay bar ekenliginiń túsindiriw hám kórsetiw áhmiyetli ekenligine isenedi. Bul ekewin bólek qaraw hám hár birine óz ornın beriw arqalı ol barlıq adamlar (erler, hayallar, musılmanlar hám musılman emesler) ushın kóbirek qamtıwshı boladı. Tap usı «Feminizm hám Islam feminizmi: Jetispewshilik hám qashıp qutıla almaslıq arasında» (Feminism, and Islamic Feminism: Between Inadequacy and Inevitability) dep atalatuǵın maqalasında Sidat mınanday terminiń bar bolıwı musılmanlardı dúnyanıń qalǵan bóliminen hám universal feministlik háreketten ajıratıp qoyatuǵının túsindiredi. Ol óz esseyinde Islamnıń feminizmge ne usınatuǵın dúnya menen bólisiw hám ózlerin Islam feministleri dep atamay-aq, Islamnıń haqıyqıy kelbetin kórsetiw áhmiyetli ekenin aytadı.

Ayırım musılman hayal jazıwshılar hám belsendiler Batıs feminizmi musılman hayallardı hám ulıwma túrli reńli (women of color) hayallardı shette qaldıradı degen isenim sebepli ózlerin Islam feministleri retinde kórsetiwden qashadı. Livan-amerikalı musılman alım Azizah al-Hibri ózin «womanist» (hayalshı) retinde anıqlaǵan.

### Islam feminizmi hám Quran
Islam feministleri Qurandı genderlik teńlikti jaqlawshı kitap retinde túsinedi. Feministlik huqıqtanıwshı Azizah al-Hibridiń kóz-qarasına qaray, Quran barlıq insanlar bir jannan Jaratılǵan Qudaydıń jaratpaları ekenligin, olardıń bir-birin tanıwı ushın milletler hám qáwimlerge bólingenin hám eń húrmetli adamlar — eń dindar (taqwa) adamlar ekenligin úyretiwi. Sonlıqtan, al-Hibri Quran insanlar arasındaǵı parqlardı tán alıw menen birge, olardıń tábiyiy teńligin tastıyıqlaytuǵınlıǵın hám hesh bir er adam tek jınısı ushın ǵana joqarı dep esaplanbaytuǵınlıǵın jazadı.

Aysha Xidayatullanıń aytıwınsha, Qurannıń kóplegen feminist túsindiriwshileri bir ayattıń buyrıǵı tek sol waqıyadaǵı jaǵdayǵa tiyisli me yamasa ulıwma kórsetpe me ekenligin anıqlaw ushın ayattıń túsiriliwindegi tariyxıy kontekstten paydalanadı. Kóplegen feminist ekzegetler ushın, birinshisin ekinshi retinde oqıw VII ásirdegi Arabiya jaǵdayın, sonıń ishinde sol jámiyetindegi seksizmdi ulıwmalastırıw qáwpin tuwdıradı, sebebi bunday ayatlar Qurannıń universal principlerin tuwrıdan-tuwrı aytpaydı, bálki, olardı túsiriw waqtındaǵı anıq jaǵdaylarǵa qollanadı. Amina Wadud 4:34 ayatınıń er adamlardıń joqarılıǵın tastıyıqlaydı degen túsindirmelerin sınǵa alıw ushın tariyxıy kontekstten paydalanadı hám er adamlar menen hayallar arasındaǵı óz-ara baylanıstı jaqlaytuǵın oqıwǵa shaqıradı. Wadudtıń pikirinshe, bul ayat er adamlardıń joqarılıǵın tastıyıqlamaydı hám er adamlardı ulıwma támiynlewshi (provider) etip qoymaydı. Xidayatulla keltirgenindey, Wadud bul ayattı er adamlardıń «hayaldıń (bala tuwıw jaǵdayında) qosımsha juwapkershilikler menen júklenbewin» támiynlew minnetlemesi retinde túsinedi. Biraq, er adamnıń «qıwama» (qiwamah) yamasa ekonomikalıq támiynlewshi roli hár qashan zamanagóy sociallıq haqıyqattı sáwlelendirmeydi. Sonday-aq, bul ayat «er adamlar hám hayallar arasındaǵı óz-ara juwapkershilikti» kórsetiwshi «ádil hám óz-ara ǵárezli múnásibetti» ideallastırıp súwretleydi. Bunday óz-ara juwapkershilik belgili bir waqıt yamasa orın menen sheklenbelgen hám zamanagóy jámiyetlerde de qollanılıwı múmkin.

### Dáslepki musılmanlar hám zamanagóy Islam feministleri
Zamanagóy musılman feministleri hám progressiv musılmanlar Islam tariyxındaǵı dáslepki tulǵalardı, mısalı Xadija, Aysha, Xafsa, Umm Salama, Fatima hám Zaynabtı ózlerine úlgi qılıp aladı. Zainab Alwani Ayshanı basqa saxabalardıń mizoginiyasına qayta-qayta qarsı shıqqan kúshli hám aqıllı hayal retinde keltiredi. Marokkolı feminist Asma Lamrabet te Ayshanı mizoginistlik intellektual tariyxqa qarsı turǵan kúshli hayal-intellektual dep esaplaydı. Lamrabet, sonday-aq, Umm Salamanı da feministlik tulǵa retinde maqtaydı.

Iranlı revolyuciyalıq oyshıl Ali Shariati Muxammed payǵambardıń qızı Fatima haqqında «Fatima — bul Fatima» (Fatemeh is Fatemeh) dep atalatuǵın biografiyalıq miynet jazıp, onı hayallar ushın úlgi retinde kórsetedi. Ednan Aslan Fatimanı dáslepki Islamdaǵı hayallar kúsh-quwatınıń mısallı dep esaplaydı, sebebi ol Abu Bakrge qarsı shıǵıwdan hám óz miyrasın talap qılıwdan qorqpaǵan.

Ayırım musılman feministleri Muxammed payǵambardıń ózi de feminist bolǵan dep tastıyıqlaydı.

## Tariyxı
Sońǵı 150 jıl ishinde Islam dástúriniń ishindegi kóplegen ilimiy túsindirmeler rawajlandı, olar musılman hayallarǵa qarsı islengen sociallıq ádalatsızlıqlardı turaqlawǵa tırısadı. Mısalı, hayallardıń jınıslıq organların kemsitiwdi qadaǵan etiwge, shańaraq nızamın teńlestiriwge, hayallardıń meshitlerdegi basqarıw hám ruwxıy xızmetlerde bolıwın qollap-quwatlawǵa, sonday-aq, musılman hayallardıń dúnyalıq hám diniy institutlarda sudya bolıwı ushın teń imkaniyatlar jaratıwǵa baǵdarlanǵan jańa Islam huqıqı payda bolmaqta. Zamanagóy feminist musılman alımları óz jumısların Quday hám Muxammed payǵambar tárepinen berilgen, biraq jámiyet tárepinen biykarlanǵan huqıqlardı qayta tiklew dep esaplaydı.

### XIX ásir

Zamanagóy Islam feminizmi háreketi XIX ásirde baslandı.

Rokeya Sakhawat Hossain, sonday-aq Begum Rokeya (1880–1932) retinde tanımalı, Bengaldan shıqqan jazıwshı, tárbiyashı hám Islam feminizminiń eń dáslepki intellegenti bolǵan. Ol hayallar tálimi ushın gúresti hám koloniallıq Bengalda sociallıq-ekonomikalıq hám mádeniy jaqtan júdá shetletilgen bengallı musılmanlar arasında genderlik teńlikti jaqladı. Óz jazbaları hám belsendiligi arqalı ol Qubla Aziya jámiyetindegi bekkemlengen patriarxattı qattı sınǵa aldı hám hayallardıń júzlerin jasırıw hám ajıratıp qoyıw ámeliyatı bolǵan purdadı jazǵırdı. 1905-jılı jazǵan «Sultanatıń túsi» (Sultana’s Dream) — bul eń dáslepki utopiyalıq Islam feministlik ilimiy-fantastik shıǵarması hám «Abarodhbasini» (1931) sıyaqlı miynetlerinde ol er adamlar húkimdar bolǵan sociallıq tártipke alternativlerdi kóz aldına keltirdi hám jekelegen hayallardıń dus kelgen ádalatsızlıqların kórsetip berdi. 1911-jılı ol musılman qızlarǵa rásmiy bilim beriw ushın Kolkatada birinshi qızlar mektebi — «Sakhawat Memorial Girls’ School»dı ashtı; ol kóbinese konservativ shańaraqlardı mektep bólmelerinde mádeniy dástúrlerdi saqlawǵa wáde beriw arqalı óz qızların oqıwǵa beriwge kóndirgen. Ol bengallar arasında júdá tásirli boldı hám onıń miyrasları búgingi Bangladeshte hám joqarı bahalanadı.

Aisha Taymur (1840–1902) Mısırda hayallar huqıqları ushın gúresken kórnekli jazıwshı hám dáslepki belsendilerdiń biri boldı. Taymurdıń jazbaları hayallar ústinen er adamlardıń húkimranlıǵın sınǵa alıp, hayallardıń intellektin hám mártligin maqtaǵan.

Jáne bir dáslepki musılman feminist belsendisi hám jazıwshısı Zaynab Fawwaz (1860–1914) bolǵan. Favvaz hayallardıń er adamlar menen sociallıq hám intellektual teńligi ushın gúresti hám ataqlı hayallardıń biografiyalarınan ibarat kitap jazdı.

Mısırlı yurist Qasim Amin, 1899-jılǵı «Hayallardı azat etiw» (Tahrir al-Mar'a) dep atalatuǵın pioner kitabınıń avtorı bolıp, ol kóbinese Mısır feministlik háreketiniń ákesi retinde sıpatlanadı. Óz miynetinde Amin sol dáwirdegi jámiyette tarqalǵan kóp hayallılıq (Poliginiya), xidjab hám purda (Islamdaǵı jınıs boyınsha segregaciya) sıyaqlı ayırım ámeliyatlardı sınǵa aldı. Ol bulardı Islamǵa tán emes hám Islamniń haqıyqıy ruwxına qarama-qarsı dep bahaladı. Onıń miyneti pútkil Islam hám Arab álemindegi hayallardıń siyasiy háreketlerine úlken tásir kórsetti hám búgingi kúnde de oqılıp, derek retinde keltirilip kelmekte.

Qasim Aminniń zamanagóy Islam feministlik háreketlerine tásirine qaramastan, házirgi dáwir alımı Leila Ahmed onıń miynetlerin hám er adamdı orayǵa qoyǵan (androcentrik), hám koloniallıq dep esaplaydı. Mısırlı nationalist hám Islam modernizminiń jaqlawshısı Muhammed Abdu onıń miynetindegi xidjabtıń hayallarǵa keri tásirleri haqqındaǵı bólimlerin ańsat jazǵan bolıwı múmkin. Amin hátte hayallar haqqındaǵı kóplegen er adamlar tárepinen payda bolǵan nadurıs boljaw-túsiniklerdi keltirgen, mısalı hayallardıń muhabbattı seze almawı, hayallar kúyewleri joq waqıtta olar haqqında kereksiz gápler aytatuǵınlıǵı hám musılman nekeleri nadanılıq hám jınıslıqqa (sensuality) tiykarlanǵanlıǵı hám hayallardıń bunıń tiykarǵı deregi ekenligi haqqında jazǵan.

Biraq, Aminnen aldın óz jámiyetlerine feministlik sın pikirler bildirgen hayallar onsha tanımalı emes. Mısırdaǵı hayallar baspasózi bunday máselelerdi ele 1892-jılǵı birinshi sanlarınan baslap-aq kótere baslaǵan edi. Mısrlı, túrk, iranlı, siriyalı hám livanlı hayallar hám er adamlar onnan on jıl aldın-aq Evropanıń feministlik jurnalların oqıp, olardıń Jaqın Shıǵıs ushın áhmiyetin ulıwma baspasózde talqılap kelgen edi.

## Dúnyalıq xidjab kúni

**Dúnyalıq xidjab kúni** — bul 2013-jılı bangladeshli amerikalı Nazma Xan tárepinen tiykar salınǵan jıllıq ilaj bolıp, ol hár jılı 1-fevral kúni dúnyanıń 140 mámleketinde ótkeriledi. Onıń belgilengen maqseti — barlıq dinler hám hár túrli ortalıqlardan bolǵan hayal-qızlardı bir kún dawamında xidjab taǵıp kóriwge shaqırıw hám xidjabtıń ne ushın taǵılatuǵınlıǵı haqqında tálim beriw hám túsindiriw jumısların tarqatıw bolıp tabıladı.

## Derekler