Gimalay tawları

**Gimalay** (sanskritshe Himalaya — «qarlar mákanı») — Jer sharındaǵı eń biyik taw sisteması, Hindistan, Qıtay, Nepal, Butan hám Pakistan aymaqlarında, arqada Tibet tawlıǵı menen qublada Hindgang tegisligi aralıǵında jaylasqan. Uzınlıǵı 2400 km den aslam, eni 350 km ge shekem. Dizbekleriniń ortasha biyikligi 6000 m, en biyik jeri 8848 m (Jomolungma shıńı). 11 tóbesiniń biyikligi 8000 m den artıq. Gimalaylar anıq morfologiyalıq hám tábiyiy geografiyalıq shegaralarǵa iye: arqada Hind hám Sangpo (Braxmaputra) dáryaları joqarı aǵımlarınıń kesesine tektonikalıq alapları, arqa-batısta Xinduraj dizbegi, shıǵısta Braxmaputra dáryası oypatlıǵı. Gimalay — Oraylıq Aziya shólleri hám Qubla Aziya tropikalıq landshaftları arasındaǵı iri orografiyalıq, klimat hám flora tosıǵı esaplanadı. Dúnyanıń 15 eń biyik tawları Gimalayda jaylasqan. Eń baslıları Everest, K2 hám Nanga Parbat. Everest tawı Jer betindegi eń biyik taw esaplanadı. Everest tawınıń biyikligi 8,849 metr. Gimalay 100den kóbirek tawlardan turadı.

Gimalay Hindgang tegisliginen 3 iri záńgi formasında tik kóterilgen. 1-basqısh dáryalar ańǵarları menen kúshli bóleklengen Sivalik (Aldı Gimalay, ortasha biyikligi 900-1200 m) dizbeginen ibarat. 2-basqıshtaǵı ayırım taw massivleri hám dizbeklerden ibarat Kishi (Tómengi) Gimalay tawları 3-basqıshtaǵı Úlken (biyik) yamasa Bas Gimalay dizbeginen tawlar aralıq oypatlıqlar hám áyyemgi muzlıq sayları (Katmandu, Srinagar hám basqalar) menen ajıralgan. Ol da óz náwbetinde As-sam, Nepal, Panjob taw dizbeklerine bólinedi. Muzlıq kóp (maydanı 33 mıń km²). 

Onıń batıs tayanıshı Nanga Parbat Hind dáryasınıń eń arqa burılmasınan qublada jaylasqan. Onıń shıǵıs tayanıshı Namcha Barva Jarlung Sangpo dáryasınıń úlken burılmasınan arqa tárepte jaylasqan. Bul eki dáryanıń saǵası ótetuǵın Hind-Yarlun tigis zonası Gimalay tawların Tibet tegisliginen ajıratıp turadı; dáryalar Gimalay tawların Qaraquram, Hindikush hám Transi-Malay tawlarınan da ajıratıp turadı. Aralıq keńligi batısta 350 km den shıǵısta 150 km ge shekem ózgeredi. Gimalay alp orogenezi dáwirinde qáliplesken bolıp, qubla taw aldı bólimi qum-tas hám konglomeratlardan, ultan janbawırı hám kósher bólimi gneys, kristallıq slanec hám metamorfik jınıslardan quralǵan. Paydalı qazılmalardan Kishi hám Úlken Gimalaylarda magmatik hám metamorfik jınıslar kompleksi menen baylanıslı halda mıs, altın, xromit, sapfir kánleri bar. Gimalay taw aldı búgilmesinde neft hám gaz kánleri anıqlanǵan.

## Gimalaydıń payda bolıwı
Geologiyalıq jaqtan Gimalay İndiya tektonik plitasınıń tásirinen payda bolǵan. Ol arqa tárepke jılına 15 sm qozǵalıp, 40-50 million jıllar aldın Evraziya kontinentine qosılǵan. Gimalaydıń payda bolıwı sol waqıttaǵı teńiz túbiniń jeńil tasları tawlarǵa kóteriliwine sebep boldı. Bul procesti dálillew ushın kóbinese adamlar Everest tawınıń shıńı teńiz taslarınan quralǵanın kórsetip ótedi. 

Hindistan plitası elege shekem arqaǵa qaray jılına 67 mm qozǵalmaqta. Kelesi 10 million jıl ishinde ol 1,500 km Aziyaǵa kiredi.

## Etimologiyası
Diapazon atı sanskrit tilindegi Gimalayadan (हिमालय 'qar mákanı'[1]), hima (हिम «ayaz/suwıq») hám ālaya (आलय «turaq jay/úy») kelip shıqqan. Olar házirgi waqıtta «Gimalay tawları» dep ataladı.

Tawlar nepal hám hind tillerinde Gimalayya (hám हिमालय dep jazıladı), Hinval (हिंवाळ) Garxvali, Himāl (हिमाल) Kumaoni, Gimalayya (ཧི་མ་ལ་ཡ་) yamasa "Qar eli" (གངས་ཅན་ལྗོངས་) tibet tilinde, Sinhala tilinde Gimalayya ( හිමාලය dep jazıladı), Gimalayya taw dizbegi (سلسلہ کوہ ہمالیہ) urdu tilinde, Gimalayya Porbotmala (হিমালয় পর্বতমালা) bengal tilinde hám Gimalayya taw dizbegi (simplified Chinese: 喜马拉雅山脉; dástúriy Qıtay tilinde: 喜馬拉雅山脉; pinyin: Xǐmǎlāyǎ Shānmài) sıyaqlı atlar menen ataladı.

Himavan (sanskrit: हिमवत्) yamasa Himavan Himavan (sanskrit: हिमवान्) — Gimolay taw dizbeginiń personifikaciyası bolǵan hind qudayı. Basqa epitetlerge Gimaraja (sanskrit: हिमराज, sózbe-sóz: «qar patshası») yamasa Parvateshvara (sanskrit: पर्वतेश्वर, sózbe-sóz: «tawlar húkimdarı») kiredi.

Batıs ádebiyatında ayırım jazıwshılar onı Gimalay dep ataydı. Sonday-aq, Emili Dikinson poeziyasında hám Genri Devid Toronıń shıǵarmalarında Himmaleh sıpatında transkripciyalanǵan.

## Derekler