open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Papercut

«**Papercut**» (awdarması *Qaǵazdan kesiliw*) — AQShta dúzilgen «Linkin Park» rok muzıka toparınıń «Hybrid Theory» atlı dáslepki studiyalıq albomına kirgizilgen qosıq. 2001-jıldıń 18-iyunında albomnıń úshinshi singli sıyaqlı shıǵarılǵan. «Papercut» albomga kiritilgen birinshi trek bolıp, gruppaǵa úlken abroy alıp kelgen dáslepki namalardıń biri bolıp tabıladı. Gruppa solisti Chester Bennington «Papercut»tı topar atqarıwındaǵı eń súyikli qosıqlarınan biri ekenligin aytqan.

Qosıq Britaniya singllar xit-paradında 14-orınǵa shekem kóterilgan. 2002-jılda Modern Rock Tracks xit-paradında 32-orınǵa shekem kóterilgan. 2017-jılǵa shekem nama Internette 500 mıń retten aslam nusqada satılǵanı ushın Recording Industry Association of America tárepinen altın sertifikat penen sıylıqlanǵan. Qosıq 2001-jıl súwretke alınǵan «The One» filminde atqarıladı.

Namanıń DJ Cheapshot tayarlaǵan remiksi «Ppr:Kut» atı menen topardıń 2002-jılı daǵaza etilgen «Reanimation» remiksler albomına kirgizilgen. Bunnan tısqarı, «Linkin Park Underground 4.0» hám de «Songs from the Underground» CDlarına kiritilgen «Sold My Soul tap Yamasa Mama» kompoziciyasında «Papercut» elementlerinen paydalanılǵan. 2004-jılı daǵaza etilgen «Collision Course» mini-albomınan «Papercut» hám de Jay-Z atqarıwındaǵı «Big Pimpiń» qosıqları aralaspası orın alǵan. 2005-jıl «Papercut» qosıǵınıń David Banner atqarıwındaǵı «Like a Pimp (Remix)» qosıǵı menen aralaspası «David Banner vs. Linkin Park» atı menen daǵaza etilgen.

«Papercut» qosıǵı ushın Nathan Cox hám de «Linkin Park» tyornteyblshisi Joseph Hahn rejissorlıǵında klip súwretke alınǵan. Qosıq elektrogitaralar menen atqarılǵan bolıwına qaramay, klipte Brad Delson akustikalıq gitara,Dave Farrell bolsa akustikalıq jetkilikli-gatarada atqarıp atırǵanı súwretlengen.

## Derekler
Jiyen jıraw

**Jiyen jıraw** **Amanlıq ulı** XVIII ásirdegi qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatınıń wákili. Ol 1730-jılları tuwılıp 1784-jılları qaytıs bolǵan. Onıń jasaǵan jerleri Jańadárya hám Quwan dáryanıń boyları.

Jiyen jırawdıń dóretiwshiligi miynetkesh xalıqqa súyiwshilik ideyaları menen suwǵarılǵan.

Jiyen jırawdan sońǵı qaraqalpaq klassik shayırlarınıń qosıqlarında, máselen, Ótesh Alshınbay ulı, óziniń "Ótti dúnyadan" degen qosıǵında Jiyenniń quwǵınshılıq turmısın jazadı:

:: *Xayran bolıp, erkin aytpay sózlerin,
:: *Qayǵı basıp soldırdılar júzlerin,
:: *Kimler alar edi onıń izlerin,
:: *Árman menen jiyen ótti dúnyadan.

:: *Neshshe jıllar, neshshe kúnler oylanıp,
:: *Xorezmdi, Túrkistandı aylanıp,
:: *Barǵan waqtı ol xalıqtan saylanıp,
:: *Quwǵın bolıp Jiyen ótti dúnyadan.


Jiyen shıǵarmaların jıynaw 1930-jıllardan baslap qolǵa alına basladı.

## Ádebiyatlar

# JIYEN JÍRAWDÍŃ ÓMIRI HÁM TVORCHESTVASÍ. 1963-j
Uzaqbay Pirjanov

**Uzaqbay Pirjanov** 1937-jılı 18-avgustta Bozataw rayonınıń Erkindárya awılında tuwıldı. Orta mektepti pitkerip Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutında oqıdı. Sońınan respublikalıq gazeta-jurnallarda, «Qaraqalpaqstan» baspasında isledi. Dem alısqa ketkenge shekem Qaraqalpaqstan Teleradiokompaniyasında xızmet atqardı. U.Pirjanov qaraqalpaq ádebiyatında shayır, prozaik hám awdarmashı sıpatında belgili. Onıń «Muhabbat qosıǵı», «Onda báhár edi» qosıqlar toplamı, «Súwret», «Aǵıs», «Gúzgi japıraqlar» (1983), «Qarda qalǵan izler» (1984), «Apreldiń sońǵı aqshamı» (1987) atlı prozalıq kitapları basılıp shıqtı. U.Pirjanov Shıńǵız Aytmatovtıń «Razı bol, Gúlsarı» (1979), «Qızıl shalǵıshlı dilbarım», «Erte ketken tırnalar» (1982) povestlerin qaraqalpaq tiline awdarǵan.
Ádenbay Tájimuratov

**Ádenbay Tájimuratov** (Әденбай Тәжимуратов; 1930-jıl 30-may, Moynaq rayonı — 1992-jıl) — qaraqalpaq ádebiyatı hám iliminiń kózge kóringen wákili, shayır, jazıwshı, awdarmashı hám folklortanıwshı alım. 

## Ómiri hám bilimi
Ádenbay Tájimuratov 1930-jılı 5-mayda Moynaq rayonınıń «Aqdárya» awılında tuwılǵan. 1946-jılı Xojelidegi pedagogikalıq uchilishesinde bilim aldı. Keyinirek Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutın tamamladı.

## Iskerligi
Ol mektepte muǵallim hám gazetalarda bólim baslıq, redaktor lawazımlarında isleydi. Sońınan pedagogikalıq instituttı tamamlap «Jetkinshek» gazetasında redaktor, jazıwshılar awqamınıń baslıǵı, N.Dáwqaraev atındaǵı tariyx, til hám ádebiyat institutında ilimiy xızmetker, Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutında oqıtıwshı, Ózbekstan pedagogikalıq ilim-izertlew institutınıń Qaraqalpaqstan filialında direktor lawazımlarında isleydi.

## Dóretiwshiligi
Á. Tájimuratovtıń dáslepki shıǵarmaları 1950-jıllardan baslap járiyalandı. Ol hám poeziya, hám proza janrında jemisli miynet etti. Jazıwshınıń «Paraxatshılıq kepterleri», «Zarlıq hám Barlıq», «Hákke qayda?», «Aydınlar», «Eń qádirli sózler», «Gúrrińler», «Sarkoplı batır», «Sheshiwshi qáwli», «Maqset», «Sulıwxan» degen poeziyalıq hám prozalıq kitapları basılıp shıqtı.

### Ilimiy iskerligi
Alım sıpatında Á. Tájimuratov qaraqalpaq folklorın jıynaw hám izertlewge úlken úles qostı. Ol «Qaraqalpaq xalıq qosıqları» toplamın baspaǵa tayarladı hám oǵan ilimiy kiris sóz jazdı. Sonday-aq, professor Qabıl Maqsetov penen birgelikte joqarı oqıw orınları ushın «Qaraqalpaq folklorı» sabaqlıǵın jazıwǵa qatnastı.

## Derekler
Ótegen Ayjanov

**Ótegen Ayjanov** (Өтеген Айжанов; 1925-jıl 25-yanvar, Moynaq rayonı) — qaraqalpaq jazıwshısı.

## Ómir jolı
Ótegen Ayjanov 1925-jılı 25-yanvarda Moynaq rayonında tuwılǵan. 1943—1944-jılları Ekinshi jáhán urısına qatnasadı. 1950-jılı Tashkenttegi yuridikalıq mektepti tamamlap, Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesinde Social támiynat ministrliginde aǵa inspektor bolıp isleydi.

## Dóretiwshiligi
Ó.Ayjanovtıń «Tolqın», «Namıs», «Balıqshı jigit», «Ustaz hám shákirt», «Aral qushaǵında» degen at penen gúrriń, povest hám romanları basıldı. Ó. Ayjanovtıń ómiri Moynaq balıqshılarınıń turmısı menen tıǵız baylanıslı. Sonlıqtan da jazıwshı balıqshılar turmısın sóz etetuǵın «Aral qushaǵında» romanın jazdı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* "IBRAT" Ótegen Ayjanovtıń tuwılǵanına 100 jıl.Dáslepki roman dóretiwshileriniń biri.23 10 25
Angelina Jolie

**Angelina Jolie** (Aytılıwı: Anjelina Joli;) tuwılǵan waqtındaǵı atı **Angelina Jolie Voight** (Aytılıwı: Anjelina Joli Voyt); keyinirek, **Angelina Jolie Pitt** (Aytılıwı: Anjelina Joli Pitt)) 4-iyun 1975-jılda tuwılǵan. Amerikalıq aktrisa, rejissor, film prodyuser hám ssenarist bolıp esaplanadı. Ol kóplegen jetiskenliklerge, atap aytqanda, bir márte Oscar hám úsh márte Altın globusqa iye bolǵan. Jolie Hollywoodtıń eń joqarı haq tólenetuǵın aktrisalarınan biri bolıp tabıladı. 
Jolie aktrisa retinde dáslepki márte ákesi Jan Voight penen birge ın *Lookiń tap Get Out* (1982) komediyalıq filminde súwretke túsken. Bul filmnen on jıl ótip, *Cyborg 2* (1993) filminde bas rolden birin atqarıǵan. Keyin, *Hackers* (1995) filminde súwretke tústi. Onıń *[[George Wallace]]* (1997) hám *[[Gia]]* (1998) filmlerindegi roli sınshılar tárepinen unamlı bahalandı. 1999-jılda *[[Girl, Interrupted]]* dramasındaǵı roli artınan «Eń jaqsı ekinshi dárejeli aktrisa» nominaciyasında Oscardı aldı. Joliediń *[[Lara Croft: Tóbeb Raider]]* (2001) filminde janlandırǵan video oyın qaharmanı bolǵan Lara Croft roli onı Hollywood aktrisası retinde tanılıwında júdá úlken orın iyeledi. Ol jawıngerlik janrındaǵı filmlerde rol oynawdı dawam ettirip, *[[Mırza Smith & Smith xanım]]* (2005), *[[Wanted]]* (2008), *[[Salt]]* (2010) hám *[[The Tourist]]* (2010) filmlerinde súwretke tústi. *[[A Mighty Heart]]* (2007) hám *[[Shańeling]]* (2008) filmlerindegi roli sınshılar tárepinen jaqsı qarsılanıp, filmlerden ekinshisi oǵan «Eń jaqsı aktrisa» nominaciyasında Oscardı alıp keldi. Onıń eń kommerciyalıq tabıs qazanǵan roli *[[Maleficent]]* (2014) filmi boldı. Ol ózin dawıs aktrisasi retinde de sınap kórdi, atap aytqanda *[[Kung Fu Panda]]* (2008-házirge shekem) animacion film bólimlerinde Jolbarıs personajına dawıs berdi. Jolie, sonıń menen birge, bir neshe filmlerge rejissorlıq hám ssenaristlik ta etedi, olar qatarına *[[Ín the Land of Blood and Honey]]* (2011), *[[Unbroken]]* (2014) hám *[[First They Killed My Father]]* (2017) di kirgiziw múmkin.

## Dáslepki turmısı
Angelina Jolie voight 1975-jıldıń 4-iyunında Kaliforniya shtatınıń Los Angeles qalasında dúnyaǵa kelgen, atası — Jan Voight, anası — Marcheline Bertrand Ol aktyor James Havenniń sińlisi, sonıń menen birge, kompozitor-qosıqshı Chip Taylor hám geolog Barry Voighttıń jiyeni bolıp tabıladı. Onıń at qoyǵan ata-anası — Jacqueline Bisset hám Maximilian Schell. Ákesi tárepten, Jolie nemis hám slovak áwladlarǵa, anası tárepten bolsa fransuz-kanadalıq, niderland hám nemis áwladlarǵa tiyisli bolıp tabıladı.

## Derekler
Zamaxshariy

**Ábilqasım Maxmud Áz Zamaxshariy -** áyyemgi Xorezmniń kórkem sóz danıshpanlarınıń biri, tilshi hám ádebiyatshı alım 1075-jılı Xorezmniń Zamaxshar awılında tuwılǵan. Ákesi Omar Axmad óz dáwiriniń bilimli adamlarınıń biri bolǵan. Ábilqasım jas waqtında záńgiden ıǵılıp, bir ayaǵı sınıp ómirlik mayıp bolıp qalǵan. Sol ushın da, ol barlıq ómirin ilimge baǵıshlaǵan. Jaslayınan Úrgenish medresesine kirip oqıp, onı joqarı bahalar menen pitkergen. Kitap kóshiriw (kátiplik) óneri menen shuǵıllanǵan. Ol waqıtlarda poligrafiya bolmaǵanı ushın da jas waqtınan baslap, kóp ǵana kitaplardı kóshirip xalıqqa tarqatqan. Bul jaǵday da, onıń ilim menen tereń shuǵıllanıwına múmkinshilik jaratqan. Sol tiykarda ol parsı, arab hám túrkiy tillerin puqta úyrengen.
Jas Ábilqasımnıń ilimge bolǵan qızıǵıwshılıǵın quwatlaǵan, sol dáwirdiń belgili alımlarınan bolǵan Ábu Muzar Isfaxaniy oǵan ustazlıq ete baslaydı. Kóp ǵana kitaplardı kóshirip, onı xalıqqa satıp ádewir pul toplaǵan Zamaxshariy Buxara, Xorasan hám Isfaxan qalalarına baradı. Ol jerlerdegi medreseler hám ustazlar tálimi menen tanısıp, bilimin oǵada tereńlestiriw ushın Baǵdad, Damask, Mákke, Mádina qalalarına baradı. Sol tiykarda, ol 1132— 1135-jıllar aralıǵında tórt jıl Mákke qalasında bolǵan. Quran táliymatları haqqında «Al Kashshaf»— dep atalǵan miynetin jazǵan. Bul kitap dúnyanıń júzden aslam mámleketlerine tarqatılıp ketken. Áz Zamaxshariy bul dáwirde Mákkede ózin shákirt sıpatında kórsetkeni menen de, sońınan belgili Muddar 243 risler qatarına erisedi. Sońınan Xorezmge qaytıp kelip ilim menen tereń shuǵıllanadı. Ol 1144-jılı 69 jasında tuwılǵan awılı Zamaxsharda qaytıs bolǵan.
Ábilqasım Zamaxshariydiń 50 den aslam ilimiy miynetleri kelip jetti. Onıń til bilimine baylanıslı jazılǵan eń úlken miyneti «Asas alboloǵa» (Sóz tiykarları) arab tilin úyreniw baǵdarındaǵı eń qunlı sabaqlıqlarınıń biri. Házirgi kúnde dúnyanıń kóp ǵana mámleketleriniń alımları bul kitaptan paydalanadı. Áz Zamaxshariy sonıń menen bir qatarda, shıǵıs ellerinde birinshi mártebe ádebiyat teoriyası baǵdarında sabaqlıq jazǵan alımlardıń biri. Onıń «Muqadamat Ál adab» (Ádebiyattanıwǵa kirispe) kitabı arab elleriniń kópshiliginde sabaqlıq sıpatında qollanıladı.
Pontevedra

**Pontevedra** — Ispaniyada jaylasqan qala. Xalqı: 83,260 (2020) adam. Klimatı: subtropik 
 
## Sırtqı siltemeler
* Rásmiy saytı
Maxmud Qashǵariy

**Maxmud ibn ul Xusayn ibn Muhammadil Qashǵariy** - XI ásirde jasaǵan túrkiy tilles xalıqlardıń danıshpanlarınıń
biri bolıp, mádeniyat tariyxında birneshe miyras qaldırǵan alım.

Onıń babası qashǵarlıq bolıp, sońınan Balasuǵunǵa kóship kelgen. Sonıń ushın da, ol Maxmud Qashǵariy, yaǵnıy, «Qashǵarlı» dep ataladı. Maxmud óz dáwiriniń eń bilimli adamlarınıń biri bolǵan. Ásirese, filologiya ilimine qızıqqan. Til hám ádebiyat sırların úyreniwge ayrıqsha kewil bólgen. Sonıń ushın da, ol óz dáwiriniń teńi tayı joq filologlarınıń biri bolıp esaplanadı. Maxmud Qashǵariydiń til ilimine baylanıslı «Javohir un nahv fi luǵotit túrk» (Túrkiy tilleriniń sintaksislik qaǵıydaları) dep atalǵan miyneti belgili. Biraq ta, bul miyneti bizge jetip kelmegen. Al, ekinshi miyneti «Devani luǵatit at-túrk» 1074-jılı jazılǵan. Bul negizinen túrkiy sózleriniń arab tili boyınsha túsindirme sózligi bolıp, onda sol dáwirdegi xalıqtıń sóylew tili, qosıq, naqıl-maqal hám qara sóz úlgileri beriledi. «Devani luǵatit at-túrk», shınında da, túrkiy tilles xalıqlardıń eń bahalı esteligi. Onda eki júzden aslam qosıq, úsh júzge jaqın naqıl-maqal, sonday-aq, tolıp atırǵan qanatlı sóz toparları, kórkem metaforalar bar. Bul haqqında Maxmud Qashǵariy: «Men bul kitaptı arnawlı túrde álipbe tártibi boyınsha jazdım. Bunda eń dáslep aforizmler, sajlar (qosıq uyqası menen jazılǵan prozalıq shıǵarmalar), naqıl-maqallar, qosıqlar táriyp qosıqları hám prozanıń ádebiy úzindileri menen kórkemledim»—dep jazadı. Maxmud Qashǵariydiń xalıq arasınan jıynaǵan materialların negizinen birneshe bóleklerge bólip qaraw múmkin. Olardıń arasında xalıq qosıqları ayrıqsha orındı iyeleydi. Qaysı dáwirde bolmasın, adamlar tábiyat penen sırlas bolıp jasaǵan. Sebebi, adam tirishiliginiń ózi tábiyat penen baylanıslı. Kúnniń ıssı, suwıq bolıp keliwi, hár jılda bolıp atırǵan ózgerisler‚ eginniń bolıq bolıwı, yaki pispey qalıwı, qıstan aman shıǵıwı yaki qırılıwı bári de tábiyat penen baylanıslı bolǵan. Xalıq sonıń ushın da, tábiyattı qásterlegen. Oǵan arnap hár qıylı temada qosıq shıǵarǵan.

## Derekler

* K. MÁMBETOV, G. JAQSÍMOVA, R.NIETOVA - *Nókis Bilim 2017-jıl*
Magellan buǵazı

**Magellan buwazı** — Qubla Amerika materigi menen Órtlı Jer arxipelagi arasındaǵı buwaz. Atlantika okeanın Tınısh okeanı menen baylanıstıradı. Uzınlıǵı 575 km, eń tar jeri 2,2 km, farvaterida eń sayız jeriniń tereńligi 19,8 m. Kúshli batıs samallar bolıp turadı. Suw astı jar tasları hám sayızlıqlarınıń kópligi keme reysin qıyınlastıradı. Magellan buwazına Órtlı Jerden muzlıqlar kelip túsedi. Punta-Arenas (Chili) portı bar. Buwaz dáslep (1520-jıl) onı kesip ótken portugal teńizshisi F. Magellan atı menen atalǵan.


 File:StraitOfMagellan.jpg
 File:NaoVictoria.JPG
 File:Commerson%27s_dolphins_(Cephalorhynchus_commersonii)_in_the_Strait_of_Magellan.jpg
 File:US_Navy_040621-N-6536T-066_The_Nimitz-class_aircraft_carrier_USS_Ronald_Reagan_(CVN_76)_cruises_through_the_Straits_of_Magellan.jpg


## Derekler
Zulfiya atındaǵı mámleketlik sıylıq

**Zulfiya atındaǵı mámleket sıylıq** — Ózbekstan Respublikasınıń Mámleketlik sıylıqlarınan biri. Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń "Zulfiya atındaǵı Mámleket sıylıǵın shólkemlestiriw boyınsha usınıslardı qollap-quwatlaw tuwrısında" 1999-jıl 10-iyundaǵı pármanına muwapıq shólkemlestirilgen. Mektep, licey, kolledj hám joqarı oqıw orınlarında artıqmash xulqı, tapqırlıǵı, danalıǵı, ǵayratkerligi, oqıwındaǵı tabısları menen ayrıqsha uqıbın tastıyıqlay otırıp, tálim alıp atırǵan, ǵárezsizlik ideyaların ámelge asırıw jolında jigerli túrde miynet etip atırǵan 25 jasqa deyingi intali qızlarǵa ádebiyat, mádeniyat, kórkem-óner, pán, bilimlendiriw tarawlarındaǵı bólek jetiskenlikleri ushın beriledi. Sıylıq Qaraqalpaqstan Respublikası, wálayatlar hám Tashkent qalasınıń birewden wákillerine jámi 14ine beriledi. Sıylıqtıń hárbiri eń kem aylıq is haqınıń 50 barabarı muǵdarında tayınlanǵan. Zulfiya atındaǵı mámleket sıylıq iyeleri bolǵan mektep, licey, kolledj oqıwshıları tańlaǵan baǵdarları boyınsha joqarı oqıw orınlarına imtixansız qabıl etiledi, olarǵa tós nıshanı hám diplomı tapsırıladı. Sıylıq Ózbekstan Respublikası Hayal-qızlar komitetiniń baslıǵı basshılıq etetuǵın komissiya nátiyjeleri tiykarında ministrler Mákemesi sheshimi menen hár jılı 8-mart — Hayal-qızlar kúni bayramı, Ramazan yaki Qurban hayttan aldıńǵı kúninde berilgen.Shavkat Mirziyoyevtıń 2021-jılǵı qararı menen Zulfiya atındaǵı mámleket sıylıqı komissiyası Máhelle hám shańaraqtı qollap-quwatlaw ministrligi qasındaǵı jámiyetshilik tiykarında iskerlik júrgizedi hám jámiyetshilikke ministrdiń birinshi orınbasarı basshılıq etedi.
## Derekler
Sadıq Nurımbetov

**Sadıq Nurımbetov** (1909-jıl, Kegeyli rayonı — 1972-jıl 11-oktyabr, Nókis) — qaraqalpaq ádebiyatınıń iri tulǵalarınıń biri, «Qaraqalpaqstan xalıq shayırı», «Ózbekstan xalıq jırshısı».

## Derekler

* K. Mámbetov, K. Palımbetov, Nókis Bilim, 2019-jıl
Kamal Mámbetov

**Kamal Mambetov** (1940-jıl 14-may, Kegeyli rayonı — 2001-jıl 10-sentyabr, Nókis) — Qaraqalpaq xalıq jazıwshısı (1995), Qaraqalpaqstanda xızmet kórsetken ilim ǵayratkeri (1990), Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleketlik sıylıǵınıń laureatı (1991), filologiya ilimleriniń doktorı (1985), professor (1990).

## Ómiri
Kamal Mámbetov 1940-jılı 14-mayda házirgi Kegeyli rayonınıń Máteke Jumanazarov atındaǵı fermerler birlespesinde tuwılǵan.

## Iskerligi
Tashkent mámleketlik universitetiniń filologiya fakulteti jurnalistika bólimin tamamlaǵan (1963). «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasında redaktor (1963—64), universitet qaraqalpaq ádebiyatı kafedrası basqarıwshısı (1976—81), filologiya fakulteti dekanı (1984—86), universitet rektori (1986—88), kafedra basqarıwshısı (1988-jıldan), Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi social rawajlanıw, pán hám mádeniyat komiteti baslıǵı (1995—96). Jazıwshınıń ilimiy jumısı qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı, qáliplesiw basqıshları óz-ara tásir hám kórkem ádebiyatqa baylanıslı máselelerine, sonıń menen birge, ádebiyat tariyxı mashqalalarına baǵıshlanǵan. Sabaqlıq hám qóllanbalar jazǵan («Áyyemgi qaraqalpaq ádebiyati», 1991; «Ádebiyat teoriyası», 1995; «Latın grafikası tiykarında qaraqalpaq ádebiyatı», 2000).

## Ilimiy miynetleri
«Áyyemgi qaraqalpaq ádebiyatı» (1976), «Folklor hám jazba ádebiyat» (1978), «Каракалпакская литература XIV-XVIII веков» (1980), «Erte dáwirdiń ádebiy estelikleri» (1986), «Nawayı hám qaraqalpaq ádebiyatı» (1991), «Ózbek hám qaraqalpaq ádebiy baylanısları» (1992), «Erte dáwirdegi qaraqalpaq ádebiyatı» (1992), «Shıǵıs ádebiyatı tariyxı» (1993), «Ájiniyaz» (ilimiy ocherk) (1994), «Qaraqalpaq tolǵawları» (1995), «Ádebiyat teoriyası» (1995) miynetleri jarıq kórdi.

## Prozalıq shıǵarmaları
«Gójek» (1964), «Tırnalar» (gúrrińler jıynaǵı) (1975), «Men onı súyer edim» (povest) (1982), «Bozataw» (roman hám povestler) (1986), «Posqan el» (roman) (1988), «Hújdan» (roman) (1991), «Sayaxatnama» (jol ocherkleri) (1993), «Túrkstan» (roman) (1993), «Muhabbat hám ájel» (povestler) (1995), «Xalıq perzenti» (M.Jumanazarov haqqında ocherk) (1996) sıyaqlı kórkem dóretpeleri qaraqalpaq ádebiyatınıń rawajlanıwında belgili orınǵa iye.

## Sıylıqları
* Qaraqalpaqstanda xızmet kórsetken ilim ǵayratkeri (1990 )
* Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan Mámleket sıylıǵınıń laureatı (1991)
* Qaraqalpaq xalıq jazıwshısı (1995)

## Derekler
Google tárepinen jaratılǵan Android programmalar dizimi

Bul Google tárepinen Android operacion sisteması ushın islep shıǵarılǵan mobil qosımshalar dizimi. Bul qosımshalardıń hámmesi Google Play dúkanında biypul jaylastırılǵan. Sonı aytıp ótiw kerek, ayırım qosımshalar belgili bir qurılmalarǵa mas kelmewi múmkin, al bazı qosımshalar bolsa tek ǵana Piksel yamasa Nexus qurılmalarında isleydi. Bul qosımshalardıń ayırımları qurılmanı islep shıǵarıwshılar tárepinen Android operacion sistemasınıń versiyasına qarap aldınnan ornatılıp qoyılǵan bolıwı múmkin, al bazı birleri bolsa versiyaǵa baylanıslı qollap-quwatlamawıda múmkin. Mısalı ushın, Gboard sıyaqlı programmalar Androidtıń eski versiyalarında qollap-qatlanbaydı.

## Aktiv qosımshalar dizimi
Islep shıǵarıw

**Islep shıǵarıw** — jámiettiiń jasawı hám taraqqiy etiwi ushın zárúr bolǵan materiallıq baylıqlar (túrli ekonomikalıq ónimler) ni jaratıw procesi; islep shıǵarıw faktorların tutınıw hám investitsiyalar ushın mólsherlengen tovarlar hám xızmetlerge aylandırıw. Islep shıǵarıw insannıń ómiriniń tábiy sharayatı hám basqa iskerlik túrleriniń materiallıq tiykarından ibarat. Adamlıq jámiyeti rawajlanıwınıń hámme basqıshlarında Islep shıǵarıw zárúr. Onıń mazmunın miynet procesi belgileydi. Islep shıǵarıw procesi 3 element — miynet, miynet buyımları hám miynet quralları bo'li-shini talap etedi. Social Islep shıǵarıw islep shıǵarıw quralları Islep shıǵarıw hám iyis-te'mol buyımları Óndiris shıǵarıwdan tashkil tap-padi. Bul bólimlerdiń hárbiri kóplegen xojalıq tarmaqlarınan ibarat bolıp, olarda túrli Islep shıǵarıw quralları hám iste'-buyım buyımları jaratıladı. Birinshi tarawdıń ekinshi bólimge salıstırǵanda ústinligi keńeytirilgen tákirar Islep shıǵarıw ekonomikalıq nızamınıń ańlatpası bolıp tabıladı. Islep shıǵarıw tek ónim Óndiris shıǵarıwdan ibarat bolmay, bálki bólistiriw, ayırbaslaw hám tutınıwnya óz ishine aladı. Óndiristiń rawajlanıwı, áwele, Islep shıǵarıw qurallarınıń ózgeriwi hám tolıq jetilistiriwinen baslanadı. Óndiristiń rawajlanıwı jámiyet hámme aǵzalarınıń párawanlıǵın úzliksiz asıra barıw hám hár tárepleme rawajlandırıwǵa múmkinshilik beredi.

## Derekler
Miynet qáwipsizligi

**Miynet qáwipsizligi** - insan dıń miynet processindegi qawipsizligi, saw-salamatlıǵı hám jumıs uqıplıyatining saqlanıwına qaratılǵan ilajlar. Nızam hújjetlerinde miynet processinde qollanılatuǵın sociallıq-ekonomikalıq, shólkemlestirilgen, texnikalıq, sanitariya -gigiyena, emlew-profilaktika ilajları belgilep qóyıladı. Miynet etiwshi shaxs qawipsizligi, salamatlıǵı, miynet qılıw qábiletin qorǵaw, saw miynet sharayatları jaratıw, kásip kesellikleri júz beriw qáwpin aldın alıw, óndiriste jaralanıwlarǵa jol qoymaw sıyaqlılar miynet qáwipsizligi aldındaǵı wazıypalar esaplanadı.

ÓzRda qáwipsiz hám qolay miynet sharayatında islew maydanınan puqaralardıń huqıqları Konstitutsiyada (37-element ) bekkemlenip qoyılǵan. Bul konstituciyalıq kepillikti ámelde ámelge asarilishiga qaratılǵan anıq ilajlar Ózbekstan Respublikası dıń Miynet kodeksinde, " Miynetti qorǵaw tuwrısında" gi nızam (1993-jıl 6 -may) de, basqa bir qatar nızamlar hám nızam astı normativ hújjetlerinde belgilengen. Ózbekstanda Miynet qáwipsizligi ushın úlken finanslıq aqshalar ajratıladı hám ózlestiriledi. Saw hám qawipsiz miynet sharayatında miynet qılıw huqıqı Ózbekstan Respublikası puqaralarina eń tiykarǵı miynet huqıqlarınan bolıp esaplanadı. Miynet qáwipsizligine tiyisli talaplar hám standartlar Miynet kodeksi, " Miynetti qorǵaw tuwrısında" gi nızam talapları tiykarında islep shiǵarılatuǵın kárxana hám shólkemlerdiń ishki miynet tártibi qaǵıydaları, jámáát shártnamaları, tarmaq yamasa regionlıq jámáát kelisimleri, kárxanalardıń basqa ishki normativ huqıqıy hújjetlerinde, arnawlı bir tarawdıń, kásip, jumıs jaylarına tiyisli bolǵan Miynet qáwipsizligi standartlarında belgilep qóyıladı. Múlkshilik forması hám xojalıq júrgiziw usılınan qaramastan barlıq kárxana, shólkem, shólkemler óz xızmetkerleri ushın saw hám qawipsiz miynet sharayatın jaratılıwması, qawipsizlik texnikası ilajların kóriwi, miynetti qorǵaw xızmetlerin shólkemlestiriwi, basqa shólkemlestirilgen texnikalıq ilajlardı ámelge asırıwı shárt.

Miynet qáwipsizligi qaǵıydalarına ámel etiliwi arnawlı mámleket shólkemleri hám jámiyetshilik tárepinen qadaǵalaw etip barıladı. Nızamlarǵa, sonday-aq, Miynet qáwipsizligine tiyisli nızamlarǵa ámel etiliwi ústinen Ózbekstan Respublikası Bas prokurori hám oǵan bo'ysunuvchi prokurorlar ulıwma qadaǵalaw júrgizedi. Miynet qáwipsizligi haqqındaǵı nızam talapların buzǵan kárxanalarǵa finanslıq-ekonomikalıq jaza ilajları, olardıń lawazımlı shaxslarına salıstırǵanda bolsa institutızomiy?, basqarıw -huqıqıy, jınayatlı juwapkershilikler qollanıwı, olar aybı menen jetkizilgen materiallıq záleller qoplantirilishi múmkin.

## Derekler
Macnelly Torres

**MakNally Ltorres Berrio** (ispansha: Macnelly Ltorres Berrío) 1984-jıl 1-noyabrde Kolumbiyada tuwılǵan. Kolumbiyalı futbolshı, yarım qorǵawshı bolıp, «Deportivo Kali» klubı hám Kolumbiya qurama komandasında oynaydı.

## Klublardaǵı iskerligi
Ltorres «Atletiko Junior» tárbiyalanıwshısı esaplanadı. 2002-jılda ol Mustang kubogında komandası ushın depyut etedi hám 2004-jılda ol chempionat altın medalların qolǵa kirgiziwge járdem beredi. 2005-jılda MakNally «Kukuta Deportivo»ǵa kóship ótti, bir jıl ótkennen keyin ol ekinshi márte Kolumbiya chempionına aylandı hám Libertadores kubogın qolǵa kirgiziwde komandaǵa járdem berdi.
## Xalıqaralıq iskerligi
2003-jılda Kolumbiya jaslar qurama komandası quramında Ltorres BAAda bolıp ótken jaslar ortasındaǵı jáhán chempionatında qatnastı hám bronza medalların qolǵa kirgizdi.
2007-jılda Macnelly LtorresNally terme jámááttiń KONKAKAF Altın Kubogiga dawagerlik etken edi.Gondurasga qarsı oyında ol Kolumbiya qurama komandası safida depyut etken.
 
## Derekler
Amir Temur ordeni

**«Ámir Temur» ordeni** — Ózbekstannıń mámleket sıylıqlarınan biri. 1996-jıl 26-aprelde shólkemlestirigen.

## Nızamı
Bul orden menen mámleketshilikti bekkemlewdegi úlken xızmetlerin, arxitektorshılıqtı, ilim, ádebiyat hám kórkem-ónerdi, sonday-aq, áskeriy uqıptı rawajlandırıwǵa qosqan úlken úlesleri ushın ózR puqaraları sıylıqlanadı. Bul orden menen mámleketliklerara sheriklikti, tınıshlıqtı hám de xalıqlar ortasında doslıqtı bekkemlew jumisına ayrıqsha úles qosqanlıǵı ushın ózR puqarası bolmaǵan shaxslar da sıylıqlanıwı múmkin. Orden menen sıylıqlanǵan shaxslar nızam hújjetlerinde belgilep qoyılatuǵın jeńilliklerden paydalanadı. Orden kókirektiń ońı tárepine «Ǵárezsizlik» ordeninen keyin taǵıladı. «Ámir Temur» ordeni menen óliminen keyin sıylıqlanǵan táǵdirde orden sıylıqlaw tuwrısındaǵı hújjet hám birjola beriletuǵın pul tólemi sıylıqlanǵannıń shańaraǵına tapsırıladı. Orden menen sıylıqlanǵan shaxslar bazalıq esaplaw muǵdarınıń jetpis mártesi muǵdarında birjola tolıq tólenetuǵın pul sıylıǵın aladı.

## Minezlemesi
«Ámir Temur» ordeni 1 mikron qalıńlıqtaǵı altın oralǵan 925 dárejeli (probali) gúmisten tayarlanadı hám eki qaptalınan nurlar taralǵan segiz qırlı musamman kórinisinde boladı. Musammannıń múyeshleri arasında jasıl reń emal oralǵan taram-taram bolıp taralıp turǵan nurlar jaylasqan. Musammannıń keri ushları arasındaǵı aralıq — 57 millimetr. Nurlar taralǵan sheńberdiń diametri — 52 millimetr. Ordenniń orayında at mingen Ámir Temurdıń túsi gúmis reńde súwretlengen. Atlı artındaǵı reńli emaldan islengen tábiyat kórinisi kók reńde. Atlı átirapin qorshap turǵan sheńberdiń joqarısında Ózbekstan Respublikası Mámleketlik gerbiniń belgisi — yarım ay hám juldızdı óz ishine alǵan kók musamman súwretlengen. Musamman taralǵan maydannıń diametri — 10,5 millimetr. Yarım ay hám de bes qırlı juldız taralǵan maydanlarınıń diametrleri tiyislishe — 5,0 millimetr hám 2,6 millimetr. Sheńberdiń joqarı bóleginde aq reńli emal tábiyat kórinisinde **AMIR TEMUR** jazıwı jazılǵan bolıp, ol izumrud reń emal menen oralǵan. Háriplerdiń bálentligi — 2,5 millimetr. Sheńber bastan ayaǵına shekem marjanlı naǵıslar menen oralǵan. Sheńberdiń diametri — 36 millimetr, qalıńlıǵı — 6 millimetr. Sheńberdiń tómengi bóleginde aq reńli emal tábiyat kórinisinde kók emaldan islengen **KÚSH — ÁDALATTA** sózleri jazılǵan. Háriplerdiń bálentligi — 3 millimetr. Sheńberdiń shetleri hár eki tárepten 1 millimetr qalıńlıqtaǵı qızıl emaldan islengen qabariq jiyek penen oralǵan. Sheńberlerdiń joqarı hám tómengi bólimleri diametri 2,7 millimetrli eki izumrud tas menen ajıratılǵan. Ordenniń arqa tárepi oyıq bolıp, orayında ordendi taǵıw ushın burama shtift hám murvat bar. Tómengi bóleginde ordenniń tártip nomeri 1 millimetr shamadaǵı oyıq shrift menen jazılǵan. Ordenniń qalıńligi — 8 millimetr. Ordenniń salmaǵı — 60,5 gramm.

## Derekler
Shuhrat medalı

**«Shuhrat» medalı** — Ózbekstan Respublikasınıń 1994-jıl 5-may kúngi Nızamı menen shólkemlestirilgen.
## Nızamı
«Shuhrat» medalı menen Ózbekstan Respublikası Prezidenti sıylıqlaydı. Medal menen sıylıqlaw tuwrısındaǵı Párman baspasózde hám basqa ǵalaaba-xabar qurallarında daǵaza etiledi. «Shuhrat» medalı menen sıylıqlaw Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabineti, Ózbekstan Respublikasınıń Konstituciyalıq Sudinıń Baslıǵı, Ózbekstan Respublikası Joqarı Sudinıń Baslıǵı, Ózbekstan Respublikası Bas prokurori, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵi Keńesiniń Baslıǵı, wálayatlar hám Tashkent qala hákimleri, ministrlikler, mámleket komitetleri hám keńseler basshılarınıń hám de jámiyetlik birlespeler respublika shólkemleriniń usınısnamasına qaray ámelge asırıladı. «Shuhrat» medalın jáne bul sıylıqqa tiyisli hújjetti saltanatli jaǵdayda Ózbekstan Respublikası Prezidenti yamasa onıń atınan Ózbekstan Respublikası Oliy Majlis Nızamshılıq palatası Spikeri, Ózbekstan Respublikası Oliy Majlis Senati Baslıǵı, Ózbekstan Respublikası Bas ministri, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵi Keńesiniń Baslıǵı, wálayatlar hám Tashkent qala hákimleri, sonıń menen birge Ózbekstan Respublikası Prezidenti tapsırmasına qaray basqa shaxslar tapsıradı. «Shuhrat» medalı menen sıylıqlanǵan shaxslar bazalıq esaplaw muǵdarınıń bes esesi muǵdarında birjola tolıq tólenetuǵın pul sıylıǵın aladı. «Shuhrat» medalı menen sıylıqlanǵan shaxslar nızamshılıqta belgilep qoyılatuǵın jeńilliklerden paydalanadı. «Shuhrat» medalı kókirektiń shep tárepine taǵıladı. «Shuhrat» medalı menen óliminen keyin sıylıqlanǵan táǵdirde medal sıylıqlaw haqqındaǵı hújjet hám birjola tolıq tólenetuǵın pul sıylıǵı sıylıqlanǵannıń shańaraǵına tapsırıladı.

## Minezlemesi
«Shuhrat» medalı dáslep 0,5 mikron qalıńlıqta nikel, keyin bolsa 0,25 mikron qalıńlıqta altın eritpe oralǵan mıs eritpesinen tayarlanadı hám derlik túrli reńdegi emal berilgen boladı. Medal diametri 34 millimetrli sheńber formasında. Medaldıń aldınǵı tárepinde kóterilip kiyatırǵan quyash nurları ishinde Ózbekstan ekonomikalıq qúdiretiniń belgisi bolǵan tábiyat kórinisi toqıma tártipte súwretlengen. Medaldıń tómengi bóleginde aq emal fonında qabariq háriplerde «**SUHRAT**» degen jazıw jazılǵan. Háriplerdiń bálentligi 2 millimetr. Medaldıń shetleri eki tárepden toqıma sheńber menen jiyeklengen. Medaldıń arqa tárepinde Ózbekstan Respublikasınıń Mámleketlik gerbi súwretlengen. Tómengi bóleginde medaldıń nomeri 1 millimetr shamadaǵı oyıq shrift menen jazılǵan. Medaldıń qalıńlıǵı 3 millimetr. Medal respublika Mámleket bayraǵındaǵı reńlerinde jolaq shayı tawar sırılǵan bes múyeshtegi qadaǵısh (kolodka) qa sheńber hám qıstırıp qoyıwsha járdeminde jalǵanadı. Tawardıń eni 24 millimetr. Kók, aq hám jasıl jollarıniń eni 7 millimetrden, qızıl jollarıniń eni 1,5 millimetr. Túyrewishtiń boyı 48 millimetr, eni 45 millimetr. Medal ilgeshek menen taǵıladı.

## Derekler
Nábiyra Tóreshova

**Nábiyra Tóreshova** — 1953-jılı 5-mayda Qońırat (házirgi Qanlıkól) rayonındagı házirgi M.Nurmuxammedov atındaǵı shirket xojalıǵında tuwıladı. Mektepti tamamlaǵannan soń 1969—1973-jılları Nókis mámleketlik pedogogikalıq institutınıń filologiya fakultetiniń til hám ádebiyat bóliminde oqıp bilim aladı. Sońınan 1975-jıldan baslap Qaraqalpaq teleradio kompaniyasınıń radioesittiriw komitetinde «Jaslıq» redakciyasınıń redaktorı, bólim baslıǵı, 1989-jıldan «Ámiwdárya» jurnalında publicistika bóliminiń baslıǵı, házirgi kúnde usı jurnalda bas redaktordıń orınbasarı lawazımında islep atır. N.Tóreshovanıń qosıq jazıwǵa qızıǵıwshılıǵı orta mektepte oqıp júrgen jılları baslanǵan. Onıń kórkem ádebiyatqa bolǵan qızıǵıwshılıǵın ótkizgen tuwısqan ájaǵası shayır tábiyatlı Karamatdin Tóreshovtıń ornı girewli bolǵan. Ol ózi de qosıq jazıw menen birge qarındasına kóplegen kórkem kitaplardı ákelip berip, talantın tárbiyalap barıwǵa járdem etedi. N.Tóreshovanıń dáslepki qosıqlar toplamı «Jaslıǵım meniń» degen atama menen 1978-jılı jarıq kórdi. 1981-jılı «Ádildiń sózleri» atamadaǵı gúrrińler toplamı, 1988-jılı «Sáwir samalı», 1991-jılı «Periyzat» qosıqlar toplamları hám usı jılı túrkimen shayırı Bahargúl Kerimovanıń «Ishqı dápteri» toplamınıń awdarması, 1994-jılı «Ózińnen» qosıqlar toplamı, 1996-jılı «Ádildiń sózleri»niń 2-kitabı, 2009-jılı «Ázizim» qosıqlar toplamı, jarıq kórdi. Onıń «Qorǵan», «Shayqas», «Tutqın», «Qızım-aw», «Jetim qız», «Men ushın» poemaları menen «Periyzat», «Analıq haqqında qıssa» qıssaları, «Gúlzada» draması, «Yalǵanshı» dástanı basılıp shıqtı. Shayırdıń bul qosıqlar toplamlarına kirgen lirikalıq qosıqları menen liro-epikalıq shıǵarmalarınıń ideya-tematikasında jaslıqtı, ómir gózzallıǵın, ana watandı, tuwılǵan jerdi, tábiyattı, muhabbattı, perzentti, opalı yardı, insan boyındaǵı eń jaqsı pazıyletlerdi shın kewlinen tebirenip jırlaw ayrıqsha sezilip turadı. Ásirese, tuwılǵan jer, ana watan temasında jırlamaǵan shayır bolmasa kerek. Hátteki, tuwılǵan jerdi maqtanısh etiw, onıń ullılıǵın sezinip jasaw, hárbir insannıń perzentlik parızı esaplanadı. Usınday azamatlıq tuyǵını shayıra N.Tóreshova «Qaraqalpaqstanım meniń» qosıǵında júrek tórinen shıqqan perzentlik sezimleri menen tolıptasıp jır etedi: Talantlı shayıra N.Tóreshova kórkem ádebiyatımızdı rawajlandırıwǵa qosqan pidayı xızmetleri ushın 1995-jılı «Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri», 2003-jılı «Qaraqalpaqstan xalıq shayırı» húrmetli ataqların alıwǵa miyasar boldı. 1983-jıldan baslap Jazıwshılar awqamınıń aǵzası bolıp qabıllandı.

## Derekler

* T.MÁMBETNIYAZOV, Z.BEKBERGENOVA, Z.MÁMBETNIYAZOVA, *Nókis bilim, 2019-jıl*
Joqarı dárejeli doslıq ordeni

**«Joqarı Dárejeli Doslıq»** ordeni — Ózbekstan Respublikası xalqiniń sheksiz húrmet hám sıylasıq belgisi retinde Ózbekstan Respublikası menen óz-ara doslıq, hár tárepleme strategiyalıq sheriklik múnasebetlerin turaqlı rawajlandırıwda, regionlıq hám xalıq aralıq áhmiyetke iye bolǵan aktual máselelerdi sheshiwde joqarı siyasiy shıdamlılıq kórsetken, aktiv islerdi ilgeri súrgen hám kóp qırlı sheriklik baylanısların jáne de rawajlandırıwǵa jańasha rux, tereń hám ámeliy mazmun baǵıshlaǵan hám de Ózbekstan Respublikası aldında ayrıqsha tán alınǵan joqarı xızmetleri ushın :
* shet mámleketler hám húkimet basshıları;
* shet mámleket parlamentleri wákilleri;
* xalıq aralıq shólkemler, diplomatiyali'q wákilxanalar, konsullik mákemeleri hám de olarǵa teńlestirilgen basqa shólkemlerdiń basshıları hám wákilleri;
* ataqlı mámleket hám jámiyetlik ǵayratkerler, ilim, tálim hám tárbiya, den-sawlıqtı saqlaw, ruwxıylıq, mádeniyat hám sport tarawlarınıń kózge kóringen úlken wákilleri, insanparwarli'q ruwxındaǵı iygilikli jumısları menen kózge kóringen metsenatlar, biznes jámiyetshiliginiń belgili wákilleri sıylıqlanadi.

## Kórsetken múnásip xızmetleri ushın
* Ózbekstan Respublikası menen shet mámleketleri ortasında hár tárepleme mápdar sheriklik múnasebetlerin rawajlandırıw, óz-ara húrmet hám isenimdi kúsheytiwdegi jeke úlesi;
* shet el mámleketleriniń xalıqları menen doslıq, awızbirshilik hám sheriklik múnásebetlerin bekkemlew boyınsha kórsetken ayrıqsha xızmetleri;
* ulıwma insanıylıq hám milliy ruwxıy qádiriyatlardı, tariyxıy miyraslari'mızdi' álpeshlep saqlaw, úyreniw hám keń jámiyetshilikke taratıw, túrli xalıqlar mádeniyatı hám kórkem-ónerin jáne de bayıtıwdaǵı aktiv qatnası;
* sırtqı ekonomikalıq iskerlikti keńeytiw, iri social-ekonomikalıq hám investitsiya joybarların ámelge asırıw, sonıń menen birge, innovciyalıq ideya hám texnologiyalardı jaratıw hám de túrli tarawlarda qollanıwda erisken salmaqlı nátiyjeleri;

## Ilim rawajlanıwına qosqan úlesi ushın
* Ilım-pán hám bilimlendiriw, mádeniyat, kórkem-óner hám ádebiyat, tálim, Den-sawlıqtı saqlaw hám sport tarawların, sonıń menen birge, insan kapitalın rawajlandırıw boyınsha úlken jetiskenlikleri;
* Insan huqıqlari', erkinlikleri hám nızamlı máplerin qorǵaw, Hayallar-qızlar huqıqlari' hám balalardı qollap-quwatlaw, shańaraq institutın bekkemlewdegi kóp jıllıq miyneti;
* Kúshli hám ádalatlı puqaralıq jámiyetin qurıw, puqaralıq jámiyeti institutlarınıń mámleketimizdi demokratiyalıq jańalawdaǵı roli hám áhmiyetin asırıw, jámiyet hám mámleket ortasındaǵı sistemalı hám nátiyjeli baylanısti jolǵa qoyıw hám bekkemlewdegi úlken xızmetleri;

## Jámiyet hám átirap-ortalıqtı álpeshlep saqlaw jolında
* ekologiyalıq mashqalalardi' sheshiw, planetamız hám mámleketimizde qolayli' átirap-ortalıqtı támiyinlew, insan genofondi'n saqlaw, bio hárqi'yli'li'q hám tábiyiy baylıqlardı álpeshlep saqlaw, házirgi hám keleshek áwladtıń ekologiyalıq qawipsizligi haqqında ǵamxorlıq etiwge qaratılǵan kóp jıllıq nátiyjeli iskerligi;
* xalıq aralıq kólemdegi úlken jámiyetshilik, gumanitar hám qayırqomlıq iskerligi ushın sıylıqlanadı.

## Derekler
Hintertiefenbach

**Hintertiefenbach** Germaniyanıń Rheinland-Pfalz jerinde jaylasqan kommuna bolıp esaplanadı. Bul kommuna Birkenfeld rayonı quramına kiredi. Maydanı – km2.  adam jasaydı.

## Geografiyasi

### Aymaǵı
Hintertiefenbachtıń aymaǵı  km2. Teńiz qáddinen  m biyiklikte jaylasqan.

## Demografiyası

## Derekler

## Siltemaler

* Rásmiy saytı
Geistown

**Geistown** — AQShtıń Pennsylvania shtatında jaylasqan qala bolıp tabıladı. Cambria County okrugi quramına kiredi.

## Xalqı
2417 dana xalıq jasaw etedi (2006).

## Geografiyası
Maydanı — 2,8 km2. Sonnan 2,8 km2 qurǵaqlıq, 0,0 km2 bolsa suw maydanı bolıp tabıladı. Teńiz júzesinen ortasha 577 m biyiklikte jaylasqan.

## Derekler
Eliud Kipchoge

**Eliud Kipchoge** (1984-jıl 5-noyabr) — keniyalı jeńil atletikashı. 12-oktyabr 2019-jılda Avstriyanıń Vena qalasında bolıp ótken marafon jarısın 1 saat 59 minut 40 sekundta juwırıp ótken birinshi insan boldı hám Guinness rekordlar kitabına kirdi.

## Derekler
Alyona Kolesnik

**Alyona Kolesnik** (tuw. 1995-jıl 29-yanvar, Krivoy rog, Dnepropetrovsk wálayatı, Ukraina) — Ázerbayjanlı erkin gúresshi, 55&nbsp;kg hám 57&nbsp;kg ǵa shekem salmaq qatlamında, Azerbaydjan qurama komandası aǵzası. Ol gúres boyınsha Evropa chempionattıń úsh márte bronza medalı iyesi. Sonıń menen birge, ol 2017-jılǵı Islam birinshilik oyınlarında gúmis hám 2019-jılǵı Evropa oyınlarında bronza medalın qolǵa kirgizdi. 
## Karyerasi
2017-jılda Novi-sad qalasında (Serbiya) bolıp ótken gúres boyınsha Evropa chempionatında ol hayallar ortasında 55&nbsp;kg ǵa shekemgi salmaq qatlamında bronza medallarınan birin qolǵa kirgizdi. 2018-jılda ol hayallar ortasında 57&nbsp;kg ge shekem salmaq qatlamında bronza medallarınan birin qolǵa kirgizgen bolsa, 2019 -jılda da tap sol jarısta taǵı bir bronza medalı menen tákirarladi.
2017-jılda Baku qalasında (Azerbaydjan) bolıp ótken Islam birshilik oyınlarında ol hayallar ortasında 58&nbsp;kg ǵa shekem salmaq qatlamında gúmis medaldı qolǵa kirgizdi. Finalda Qırǵızstanlı Aisuluu Tynybekovaǵa jeńilip qoydı.
2019-jılda Minsk qalasında (Belarus) bolıp ótken Evropa oyınlarında hayallar ortasında 57&nbsp;kg ǵa shekemgi salmaq qatlamında bronza medallarınan birin qolǵa kirgizdi. Ol bronza medalı ushın bellesiwde Turkiyalı Bediha Gündi jeńiliske ushıratqan edi. 2020-jılda Rimde (Italiya) bolıp ótken gúres boyınsha Evropa chempionatında ol hayallar ortasında 57&nbsp;kg salmaq qatlamında qatnastı. Ol bronza medalı ushın keshken jarısta belaruslıq Irina Kurachkinaǵa jeńilip qoydı. 2020-jılda Belgrad qalasında (Serbiya) bolıp ótken jalǵız gúres boyınsha Jáhán kubogında ol hayallar ortasında 57&nbsp;kg ǵa shekem salmaq qatlamında qatnasıp, bronza medalı ushın Rossiyalıq Veronika Chumikovaǵa qarsı gúreste jeńiliske ushıradı.
2021-jıl mart ayında Budapesht qalasında (Vengriya) bolıp ótken Evropa saralaw turnirında 2020-jılda Yaponiyanıń Tokio qalasında bolıp ótetuǵın Jazǵı Olimpiada oyınlarına jollanba alıw úmitinde qatnastı. Ol birinshi ushırasıwında Bolgariyalı Evelina Nikolovaǵa utqızıp qoyǵan bolsa, náwbettegi oyında qayta gúresiwde jeńiliske ushıradı. Bolgariya paytaxtı Sofiya qalasında bolıp ótken Jáhán olimpiada saralaw turnirında da Olimpiada jollanbasın qolǵa kirita almadi.
2021-jıl oktyabr ayında Oslo qalasında (Norvegiya) bolıp ótken gúres boyınsha Jáhán chempionatında ol hayallar ortasında 59&nbsp;kg ǵa shekemgi salmaq qatlamındaǵı birinshi oyınida-aq jeńiliske dus keldi.

## Medal nátiyjeleri

## Derekler
Irina Kolyadenko

**Irina volodimirivna Kolyadenko** (Láń-uk|Іrina Volodimirіvna Kolyadenko; tuw. 1998-jıl 28-avgust,Irpin, Kiyev wálayatı, Ukraina) — Ukrainalıq erkin gúressheń, 62&nbsp;kg ge shekem hám 65&nbsp;kg ge shekem salmaq qatlamında, Ukraina terme jámááti aǵzası. Ol Yaponiyanıń Tokıo qalasında bolıp ótken 2020 -yilgi Jazǵı Olimpiada oyınlarında hayallar ortasında 62&nbsp;kg ge shekem salmaq qatlamında erkin gúres boyınsha bronza medallarınan birin qolǵa kirgizdi.
2019 -jılda Nur-Sultan qalasında (Kazaxstan) ótkerilgen kurash boyınsha Jáhán chempionatında hayallar ortasında 65&nbsp;kg ge shekem salmaq qatlamında erkin gúres boyınsha gúmis medaldı qolǵa kirgizdi.Gúres boyınsha Evropa chempionatında da altın medal iyesi.
## Karyerasi
2018 hám 2019 -jıllarda ol hayallar ortasında erkin gúres usılda jarısı uyqas túrde Buxarest (Ruminiya) hám Budapesht qalasında (vengriya) ótkerilgen. 2018-yilgi gúres boyınsha Jáhán chempionati (U23) hám 2019 -yilgi gúres boyınsha Jáhán chempionatında (U23) 65&nbsp;kg ge shekem salmaq qatlamında bronza medallardı qolǵa kirgizdi.

2020 -jılda Rim qalasında (Italiya) ótkerilgen kurash boyınsha Evropa chempionatında 65 kilogramm ge shekem salmaq qatlamında bronza medallarınan birin qolǵa kirgizdi. Ol bronza medalı ushın keshken bahsda ruminiyalikKriszta Inczeni jeńiliske ushıraǵan etdi. 2021-jıl mart ayında ol Tokıo qalasında (Yaponiya) bolıp ótetuǵın Jazǵı Olimpiada oyınlarında qatnasıw ushın Evropa saralaw turnirida qatnasıw huqıqın qolǵa kirgizdi. Bir ay ótkennen, ol varshava qalasında (Polsha) bolıp ótken kurash boyınsha Evropa chempionatında 62&nbsp;kg ge shekem salmaq qatlamında altın medaldı qolǵa kirgizdi. Ol finalda Vengriyalıq Marianna Sastinni jeńiliske ushıraǵan etdi.

Ol Tokıo qalasında (Yaponiya ) bolıp ótken Jazǵı Olimpiada oyınlarında hayallar ortasında 62 kilogramm ge shekem salmaq qatlamında erkin gúres boyınsha bronza medallarınan birin qolǵa kirgizdi. Ol bronza medalı ushın keshken bahsda latviyalikAnastasija Grigorjevani jeńiliske ushıraǵan etdi.

2022-jılda ol Rimda (Italiya) bolıp ótken «Matteo Pellicon Ranking Series 2022» jarısında altın medaldı qolǵa kirgizdi.
## Medal nátiyjeleri

## Derekler
Nabira Esenbaeva

**Nabira Esenbaeva** (1998-jıl 9-dekabrde tuwılǵan ) — ózbekstanlı erkin gúres sport túri boyınsha hayal sportshı. Kirgizstan paytaxtı Bishkek qalasında 2018-jılda ótkerilgen gúres boyınsha Aziya chempionatında hayallar ortasında 59 kilogramm salmaq qatlamında gúmis medal iyesi boldı. 2019 -jılda Kitaydıń Sian qalasında ótkerilgen gúres boyınsha Aziya chempionatında hayallar ortasında 62&nbsp;kg salmaq qatlamında bronza medallarınan birin qolǵa kirgizdi
## Iskerligi
**Nabira Esenbaeva** 2016-jılda Braziliyanıń Rio-de-Janeyro qalasında bolıp ótetuǵın Jazǵı Olimpiada oyınlariga jollanbanı qolǵa kirgiziw maqsetinde Mo'g'ulistonning Ulan-Bator qalasında bolıp ótken birinshi Jáhán Olimpiada saralaw turnirida qatnastı. Ol óziniń birinshi oyınidayoq jeńiliwge dus keldi. 2018-jılı Indoneziyanıń Jakarta qalasında bolıp ótken Aziya oyınlarında 57 kilogramm salmaq qatlamında qatnasqan. Nabira Esenbaeva dáslepki ushırasıwın Indoneziyalıq Mutiara Ayuningtiasga qarsı ótkerip, náwbettegi bahsda Indiyalıq Pooja Dhandaga qarsı bahsda qatnasıw eta almadi. 2018-jılda Slovakiyanıń Trnava qalasında gúres boyınsha óspirimler ortasındaǵı jáhán chempionatında 62 kilogramm salmaq qatlamında gúmis medaldı qolǵa kirgizdi.

2019-jılı Kazaxstandıń Nursulton qalasında ótkerilgen gúres boyınsha jáhán chempionatında 62 kilogramm salmaq qatlamında qatnasqan. Ol óziniń dáslepki ushırasıwında amerikalıq Kayla Miraklga qarsı gúres alıp barǵan. 2021-jılda ol Yaponiyanıń Tokıo qalasında bolıp ótetuǵın 2020 -jılǵı Jazǵı Olimpiada oyınlariga jollanbanı qolǵa kirgiziw maqsetinde Aziya Olimpiada saralaw turnirida qatnastı. Ol bul turnirda qatnasıw eta almaǵan, Bolgariya paytaxtı Sofiya qalasında bolıp ótken Jáhán olimpiada saralaw turnirida da Olimpiada jollanbasın qolǵa kirita almadi.

2022-jılda Turkiyanıń Istanbul qalasında bolıp ótken Yasar Dogu turnirida qatnasqan.
## Tiykarǵı nátiyjeler

## Derekler
Dauletbike Yaxshimuratova

**Dauletbike Jaqsımuratova** (1991-jıl 4-dekabrde tuwılǵan )  — ózbekstanlı erkin gúressheń.2017-jılı Túrkmenstan paytaxtı Ashxobod qalasında ótkerilgen Jabıq imaratlar daǵı hám urıs kórkem ónerleri boyınsha Aziya oyınlarında hayallar ortasında 48 kilogramm salmaq qatlamında bronza medallarınan birin qolǵa kirgizdi .
## Karyerası
2014-jılı Ózbekstan paytaxtı Tashkent qalasında ótkerilgen sport gúresleri boyınsha jáhán chempionatında hayallar ortasında erkin usılda 48 kilogramm salmaq qatlamında qatnasqan. Ol óziniń dáslepki ushırasıwında Kolumbiyalıq Karolina Kastilyoga qarsı bahsdan chetlashtirildi. Sol jılı ol 2014-yilgi Aziya oyınlarında hayallar ortasında 48&nbsp;kg salmaq qatlamında erkin gúres boyınsha da Ózbekstan húrmetin qorǵaw etken, biraq medaldı qolǵa kirita almaǵan ; onı Hindstanlıq vinesh Phogat jarıstan shıǵarıp jiberdi.

Ol Indoneziyanıń Jakarta qalasında bolıp ótip atırǵan Aziya oyınları -2018 jarısınıń 50 kilogramm salmaq qatlamında hayallar ortasında erkin gúres boyınsha bronza medalı ushın keshken bahsda qubla Kareyalıq Kim Xyon Juga qarsı bahsda múmkinshilikti bay berdi . Keyingi jılı ol Kazaxstandıń Nur-Sultan qalasında bolıp ótken gúres boyınsha 2019 -jılda bolıp ótken jáhán chempionatında hayallar ortasında erkin usılda 50&nbsp;kg salmaq qatlamında qatnastı.. Ol ekinshi oyınında Ukrainalıq Oksana Livachga qarsı bahsdan shıǵıp ketti .

2019 -jılda Rossiyanıń Krasnoyarsk qalasında bolıp ótken Altın Gran-pri turnirida Ivan Yarygin hayallar ortasında 50&nbsp;kg salmaq qatlamında bronza medallarınan birin qolǵa kirgizdi. 2020 -jılda Hindstannıń Nyu-Dehli qalasında ótkerilgen gúres boyınsha Aziya chempionatında hayallar ortasında 50&nbsp;kg salmaq qatlamında bronza medallarınan birin qolǵa kirgizdi . 2021-jılda ol Yaponiyanıń Tokıo qalasında bolıp ótetuǵın 2020 -yilgi Jazǵı Olimpiada oyınlariga jollanbanı qolǵa kirgiziw maqsetinde Aziya Olimpiada saralaw turnirida qatnasdi. Ol bul turnirda qatnasıw eta almaǵan hám Bolgariya paytaxtı Sofiya qalasında bolıp ótken Jáhán olimpiada saralaw turnirida da Olimpiada jollanbasın qolǵa kirita almadı .
## Tiykarǵı nátiyjeler

## Derekler
Tesiktas úngiri

**Tesiktas** Ózbekstandagi arxeologikqo'riqxonabolıp tabıladı.Boysuntog' dizbesindegi g'orde jaylasqan. Tesik-Tas neandertallarqoldiqlari tabılǵan eń sharqiy noqat esaplanadı. Tesik-Tas qazilmalarida 8-9 jaslı neandertal qız suyaklari tabılǵan. Izertlewlar bul suyeklerdiń jası 70 mıń jıl ekenligin kórsetdi.

## Qosımsha qarań
Tesiktas úngiri, Tesiktas adamı.

## Derekler
Brokenxill adamı

**Brokenxill adami** — qáddi. (neandertal) adamdıń gelle súyeki hám 10 ǵa jaqın skelet qaldıqları Zambiya (Shalbar. Rodeziya) dagi Brokenxill (Kabve) qalasından tabılǵan (1921). Rodeziya adamı dep at berilgen.
## Derekler
* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
Malagasi tili

**Malagasi tili** (óz atı *malagasy*; gónergen russhada beriliwi *malgash tili*, francuzsha *langue malgache* birikpesinen alınǵan) — tiykarınan Madagaskar mámleketinde jasawshı malagasi (malgash) xalqınıń ana tili. Bul til Madagaskar atawınıń da rásmiy tili esaplanadı. Afrika kontinentindegi birden-bir avstroneziya tilleri shańaraǵına kiriwshi til.
Bul tilde sóylewshiler jaqın átiraptaǵı Reyunyon, Komor, Seyshel hám taǵı basqa atawlarda, sonıń menen birge, burınǵı koloniya metropoliyası bolǵan Franciyada da jasaydı.

## Tariyxı
Malagasi tili jaqın átiraptaǵı Afrika tilleri menen baylanıslı emes. Bul avstroneziya shańaraǵına tiyisli malayo-polineziya tilleriniń eń batıs tarqalǵanı bolıp tabıladı. Bul baylanıs XVIII ásirdiń ózinde-aq belgili bolǵan. Malagasi Indoneziya, Malayziya hám Filippin mámleketlerinde tarqalǵan tiller menen jaqın baylanıslı. Oǵan eń jaqın tiller bolıp Kalimantan atawında sóylesiletuǵın tiller esaplanadı. Malagasiy tiliniń tiykarǵı sózligi Kalimantan qublasındaǵı Barito dáryası aymaǵındaǵı maanyan tiliniń sózligi menen 90% uqsaydı. Bul bolsa Madagaskarǵa birinshilerden bolıp joqarıda atap ótilgen aymaqtan shıqqan adamlar kóship ótkenligin bildiredi. Bul kóshiw áyne ne ushın júz bergenligi málim emes. Keyinirek bul Indoneziyalı kóship keliwshiler shıǵıs afrikalılar hám arablar menen aralasıp ketedi.

Malagasi tilinde bantu, suahili hám arab tillerinen, sonıń menen birge, francuz (ilgeri Madagaskar koloniya húkimeti tili) hám inglis (XVIII ásirde atawda jaylasqan qaraqshılar sóylegen) tillerinen kirip kelgen sózler bar.

Malagasi tili óziniń bay awızeki salt-dástúr qosıqları hám ráwiyatlarına iye bolıp, XV ásirden baslap jazba ádebiyat kórinisine iye.

## Paydalanılǵan ádebiyatlar
Аракин В. Д. Мальгашский язык. — М.: Издательство восточной литературы, 1963. — 64 с. — (Языки зарубежного Востока и Африки).
Neandertallar

**Neandertallar** — áyyemgi qazilma adamlar, orta paleolit dáwiri adamı esaplanadı. Paleoantroplarning bir toparı. Neandertal skelet qaldıqları (bas mıy qutisi, qabırǵalardıń bólekleri, jelke hám de san suyekleri hám basqalar). 1856 -jılda Neandertal oypatlıqsında (Germaniyadıń Dyusseldorf qalası qasındaǵı neandertal g'oridan tabılǵan), sonıń menen birge,Aziya, Orta Aziya (qarang:Tesiktosh adami) dıń Boysun tawlarınan hám Afrikade tabılǵan. Neandertal boyı onsha bálent bolmaǵan (150-160 sm ga jaqın ), mıyı iri (1700 sm3), lekin házirgi adamlarnikiga salıstırǵanda ápiwayı dúzilgen, mańlayı talayyin turtib shıqqan, san súyeki baltır súyekine salıstırǵanda kalta bolǵan. Neandertal bunnan 200—35 mıń jıl aldın — vyurm muzligi dáwirinde Batıs Evropada, ádetde, úńgirlerde hám úngirlerde jasap, iri hám mayda haywanlardı tutıwǵan hám terip termeshilik etken, qurallar soǵıwǵan (Mustye mádeniyatı ). Órt qosıwdı (tabiy órt), onı saqlaw hám odan paydalanıwdı biliwgen, topar bolıp jasawǵan.
## Ádebiyat
* Alekseyev v. P., Stanovleniye cheloveka, M., 1984.
## Derekler