open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Enshi beriw

Qaraqalpaq xalqınıń eń bir jaqsı xám qońsılas xalıqlarǵa qaraǵanda ádeuir ózgeshelikleri menen ayrılıp turatuǵın dástúrleriniń bir~«enshi beriu». 
«Enshi beriu» mazmunı xám túri jaǵınan birneshe túrge bólinedi: 

1.Shańaraqta jas náreste dúńyaǵa kelgende, dayı jurtı tuuılǵan jas nárestege «enshi ataydı». Enshiniń túri--qoy, mal, tay xám taǵı basqa bolıp, dayı jurtınıń múmkinshiliklerine qaray mal túrleriniń qálegeni ataladı. Geypara uaqıtlarda balanıń qulaǵına jara shıqsa,--«dayısı enshisin bermegen ǵoy, dayısınıń ultaraǵın kúydirip bas» — dep aytıp atırǵanları da, sonı kórsetedi: — dayı táreptiń enshi beriu, bermeui de sınaqlı ekenligin. 

2.Shańaraqqa kelin túsirilip, sol kelin qazan-tabaqtı, qonaq kútiudi xám basqa da xojalıq jumısların meńgerip kete alatuǵınına, xojalıq baslıǵı bolatuǵın balasınıń óz xojalıǵın jaqsı basqaratuǵınlıǵına kózi jetken ata-ana jas erli-zayıplılardı bólek shıǵaradı. Bólek shıǵarǵanda óz aldına otau tigip, aldına malın salıp, úy-ruuzıgershiligine kerekli dúńya-múlkin berip óz aldına shańaraq etiui — «enshisin berip bólek shıǵarıu» — dep ataladı. 
Qızdıń ata-anası da turmısqa shıqqan qızına «enshisin atap» mal beredi. Bul jerde «qızdıń jasauı» buǵan kirmeydi. Sebebi, "jasau beriu" basqa, "enshi beriu" basqa, bul eki dástúrdi bir-birine shatastırmau kerek. 

3.Jas shańaraq quralǵan uaqıtta «murındıq ata-ene» saylanatuǵını jóninde burın aytıp ótken edik. Bul jerde aytpaqshı bolǵanımız: Jas shańaraq óz aldına otau tigip bólek shıqqanda, "murındıq ata-ene" de óz perzentleri bolıp esaplanatuǵın ulı xám qızına tiyisli enshisin beretuǵın bolǵan xám bul dástúr xázirgi kúnlerimizde de bar. 

Bul dástúrdi xalqımız jańa quralǵan shańaraqtıń tez ayaqqa turıp, qatardaǵı xojalıq bolıp ketiui ushın járdem beriui, ǵamxorlıq kórsetiui nátiyjesinde kelip shıqqanlıǵın kóriuge boladı. 

Jas shańaraqtıń quralıp, jaqsı shańaraq bolıp ketiuine tek ata-anası ǵana emes, aǵayin-tuuǵan, auıl bolıp kómeklesip, jas shańaraqtıń tútininiń dúziw shıǵwı ushın ǵamxorlıq kórsetip, olardı bárqulla dıqqat-itibarınan shette qaldırmaǵan.
Júzlik salmaq

**Júzlik salmaq** — toy-merekelerde awıldıń qız-jigitleri jıynalısıp, otırıstı qızıqlı otkeriw maqsetinde, bir jerde otırıp oynaytuǵın, mazmun-mánisi kúlkili, xázil-dálkegi basım oyınlardı, ádep-ikramlılıq mánisindegi, tapqırlıq, shaqqanlıqtı talap etetuǵın oyınlardı oynaǵan. Sonday oyınlardıń biri — «Júzik salmaq» oyını.

## OYIN QAǴIYDASI:
«Júzik salmaq» oyınına qatnasatuǵın qız-jigitler ekige bólinip qatarlasıp otıradı. Oyın baslawshı jigit ya qız ortaǵa shıǵadı. Oyın baslawshınıń qolında júzigi boladı. Ol sol júzikti qatara qolların tutıp otırǵan jigit-qızlardıń qollarına birme-bir juuırtıp, otırǵanlardıń bireuiniń alaqanına salıuı kerek. 

Alaqanına júzik salınǵan adam qasındaǵı qońsısına sezdirmeui kerek. Júzik salıp shıǵıu bólimi tamamlanǵan soń, oyın baslaushı ortada turıp: 

«Bir, eki, úsh, júzigim meniń tús»,--degen uaqıtta, alaqanına júzik salınǵan adam shaqqanlıq penen ushıp turadı. Eger qasındaǵı qońsısı alaqanında júzik bar ekenin bilse, onı turǵızbay uslap qaladı. Yamasa, tez turıp kete almay, qozǵalǵan uaqıtta qońsısı uslap qalsa, ayıpqa tartıladı. Al kerisinshe, qońsısı uslay almay qalsa, ol ayıpqa tartıladı. 

Ayıp túrleri: qosıq aytıp beredi, oyın oynap beredi, yamasa qızıqlı, kúldirgi áńgimeler tauıp aytıp, otırǵanlardıń keulin kóteriui kerek. 

## Derekler
Kókpar

Ílaq oyını, kókpar – Qaraqalpaq milliy oyını

## Maǵlıwmatlar

* Orta Aziya, Qazaqstan hám Awǵanstan ellerinde eń tanımal at oyınlarınıń biri.
* Ílaq oyının 300×400×20×30 m. kólemli maydanda ótkizedi.
* Quramında shabandozlar sanı 5-10 xám onnanda kóp, shabandozlar sanı eki jaqta birdey bolatuǵın 2 komanda oynaydı.
* Oyınnıń uzaqlıǵı ~15 minut.
* Ilaq oyınına paydalanǵan (ortaǵa taslanǵan) serkeniń eti emlik qásiyetke iye degen túsinik bar.

## Derekler
Tós qáde

**Tós qáde** – Qaraqalpaq milliy dástúrı

Xalıq dástúrinde, qudalardı shaqırǵan waqıtta, qonaqası berilip, hárbir qudanıń ornı, jasına qaray aldına sıbaǵaları qoyıladı. Sonıń ishinde, kúyew balaǵa tós qoyıladı. Biraq, ne ushın kúyew balaǵa basqa jilik emes tós qoyıladı degen sorawǵa belgili baslı dáliyller joq. Ayırım dereklerde, ata-babalarımızdıń bunı medicinalıq táreplerin oylap, kúyew balanıń den sawlıǵı kúshli, bekkem bolıwın esapqa alǵan, sebebi, tós mayı-er adamnıń bilegine kúsh, beline quwat baǵıshlaydı degen mısallar keltiriledi. Bul da durıs bolar, waqıtlar óte kele, kúyew balaǵa tós tartıw qádesi dástúrimizde saqlanıp qalǵanı menen, kelip shıǵıw sebepleri umıtılǵan bolıwı múmkin. Házirgi waqıtta, sol burınǵı dástúrlerimizdiń haslı mánisin saqlaǵan halda, kúyewdi tórge otırǵızbaydı, kúyew pátiya bermeydi, biraq kúyeudiń sıbaǵası-tós, minnetli túrde tartıladı. Tós tartılıwǵa baylanıslı, kúyeu bala "tós qáde" sin beredi. Bul da, "at ólse de, qáde ólmes, arıq qoydan tóslik al",-degendey, salt-dástúrlerimizdiń joǵalmay kiyatırǵan bir túri. 

## Derekler
Jarshı

**Jarshı** – Qaraqalpaq xalqında házirgi dáwirde kóp tilge alına bermeytuǵın kásip iyesi. J**arshı** degen jańalıqtı xabarlawshı uǵımǵa iye mamanlıq túri. Bunı **jar salıw** dep ataymız. Burınları telefon, telegraf hám internet baylanısları joq waqıtta jergilikli hákimliktiń, basqarıw organlarınıń hám ayırım jeke adamlardıń xabarın jetkeriwshiler jarshılar bolǵan. Jarshılar ádette úlken, kishi bazarlarda bolıp, hákimliktiń, basqarıw organlarınıń xalıqqa tiyisli qararların yamasa basqa xabarların shar bazardı aralap júrip, bálent dawıs penen xalıqqa xabarlaytuǵın bolǵan. Sonday aq, jarshılar jeke adamlardıń mútájliklerine baylanıslı xabarlardı da jetkerip otırǵan. Bunday xabar túrlerine: mal joyıtıw, bir zatlarıń satıw, joǵalǵan zatları hám basqa da usılarǵa uqsaǵan xabar túrlerin jetkeriwshi bolǵan. Jar salıwdıń áhmiyetliligi xalıqtıń bolıp atırǵan jańalıqtan waqtında xabarlı bolıp turıwı bolıp tabıladı.

El ishinde **pálenshe jarshı**, **tólenshe jarshı** degen atqa iye bolıp, jar salatuǵın adamlardıń ózine ılayıq xızmeti, ornı bar bolǵan. Joqarıda aytıp ótilgenlerden kelip shıǵatuǵın juwmaq--jarshılıq kásip túri dep aytıwǵa boladı.

## Derekler

* Qaraqalpaq tariyxı etnografiyası mádeniyatı
Aq terek pe kók terek

## Milliy oyın- Aq terek pe kók terek

Milliy balalar oyınlarınıń biri~«Aq terek pe, kók terek oyını erte uaqıtlardan berli bolǵan oyınlardıń biri. 
Xázirgi kúnlerimizde de bul oyınlardı balalar oynaydı.

Burınları bul oyın eresek qız-jigitler oyını da bolǵan. 

Oyınǵa qatnasıushılar sanı kópshilikti quraytuǵın bolǵanlıqtan, bul dalada oynalatuǵın oyınlar túrine kiredi. 

OYIN ShÁRTLERI: 

«Aq terek pe, kók terek» oyınına qatnasıushılar eki toparǵa bólinedi xám belgili bir ara qashıqlıqta qarama-qarsı turadı.

Oyınǵa qızlar da, er balalar da qatnasa aladı. Ara qashıqlıǵı eń az degende 20-25 metrdey bolıuı tiyis. 

Eki jaqta óz «tutqın»ların saqlaytuǵın arnaulı sheńber sızıp qoyadı. Shek taslanıp, baslaushı bolıp saylanǵan bala shek túsken tárepten oyındı baslaydı. 

Basqarıushı: 

~Aq terek pe, kók terek, 
Bizden sizge kim kerek?--dep ekinshi topardan soraydı. 

Oǵan ekinshi tárepten: 

~Ózi shaqqan, ózi epli, 
Beriń bizge Murattı,--dep qarsı táreptiń bir oyınshısın soraydı. 

Atı atalǵan bala ekinshi toparǵa qaray juuıradı, sol topardaǵılar alaqanın jayıp turadı. Shaqırılǵan oyınshı saptıń aldın kesip ótip, ózin quuıp jete almaydı au degen bireudi tańlap, alaqanına urıp, keynine qarap qashadı. Jetkermey ketse óz toparına aman-esen qosıladı. Izinen quuıp jete almaǵan balanı óz toparınıń «tutqını etip, sheńberge turǵızadı. Eger quuıp kiyatırǵan bala qashqan balanı uslasa, onda ol «tutqın» bolıp sheńberge túsedi. Bul tutqınlardı sońǵı shaqırılǵan balalar qashıp kiyatırıp, sheńberdegi óz toparlasına qolın tiygizip qutqarıp alıu xuqına iye. 

Oyınnıń juumaǵında kim qansha «tutqın»dı qolǵa túsirgenine qarap, sanı kóp tárep jeńimpaz esaplanadı. Bul jerde tek sheńberde turǵanlar esaplanıp, qutqarılǵan «tutqın»lar esaplanbaydı. 

Burınǵı uaqıtları bul oyınǵa eresek jastaǵı qız-jigitler qatnasatuǵın bolǵanlıqtan, ózine ılayıqlı aytımları bolıp, eki tárepte bir-birine sol aytımlar menen juuap bergen: 

~Tem-tem, tem etken, 
Tebingiden ter ótken, 
Qanjıǵadan qan ótken, 
Qaraǵay basın qayırǵan, 
Qalmaqtan jılqı ayırǵan, 
Ay kerek au, ay kerek, 
Aydıń júzi dóńgelek, 
Aq terek pe, kók terek, 
Anau turǵan Eshbaydıń ózi kerek,--degendey aytım túrleri aytılǵan. 

Oyınnıń balalar ushın tárbiyalıq áxmiyeti:--oyında balalardan shaqqanlıq, ziyreklik talap etiledi. Óz toparın jeńiliske ushıratpau ushın óziniń bar talantın jumsau talap etiledi xám juuırıu, sergek bolıu,sapta tura biliu sıyaqlı dene shınıqtırıu túrleri ámelge asırıladı. Balanıń ziyrekligi jetilisedi, xár bir elementti kózden qashırmau ádetlerin úyrenedi. 

## Derek
Keńes toy

**Keńes toy (Oylasıq)** – Qaraqalpaq xalqında toy-mereke bergende, sol merekeniń qonaqların jaqsı kútip alıp, kewildegidey miymandoslıq kórsetiw sol eldiń jası úlken aqsaqalları, kátqudaları kóshe biyleriniń minnetine kiredi. Bul ushın aldın ala sol merekeniń keńesi ǵótkeriledi. Burınları bunı "Keńes toy"--dep atar edi. "Keńes toy" kishigirim kólemde ótkeriledi hám merekeni atqarıwda awıl adamlarınıń wazıypaları belgilenedi:

~ onda toy ǵárejetlerin jetkerip bólistiriw;~ maldı soyıp góshlerin belgilengen úylerge bólistiriw; ~nan-bawırsaǵın pisiretuǵın kún hám qansha nan jabılıp, neshe qalta un bawırsaq etip pisiriliwi kerek;~ shaqırılatuǵın quda-tamır, jegjat, aǵayinler esapqa alınadı;
~alıstaǵı aǵayinlerge kimler aytıwshı bolıp baradı;

~sol shaqırılǵan qonaqlardı kútetuǵın úylerdi belgilew;
~qonıqqa keletuǵın qonaqlar ushın úy belgilew;
~hárbir úyde qonaqlardıń kútiminiń kemissiz bolıwın támiyinleytuǵın "ot jaǵarlar" belgilew;
~kelgen qonaqlardıń minip kelgen kóliklerin {at, eshek, túye} ot-jem menen támiyinlew;
~toyxanaǵa kómek penen otın ákelip beriw;
~toydıń tamashası bolsa, shabandozlar ushın barlıq jaǵdaylardı jasaw; 
~qonaq kóbeyip ketkendey bolsa, jiberiletuǵın awısıq úy belgilep qoyıw; ---sıyaqlı jumıslardı ortaǵa salıp, belgili bir sheshim qabıllap, hár kimge tiyisli wazıypaların belgileydi.

Keńes toyǵa awıl adamları, jaqın jerdegi aǵayin-tuwısqan, sol úydiń turmısqa shıqqan qızlarınıń úyi, basqa shıǵıp, bólek jasap atırǵan ul balaları shaqırıladı.

>, "Keńesli el azbas>>, >--degen naqıllar da, toy-merekeniń oylasıq penen puxta ótkeriliwi, el birligindegi hárbir shańaraqtıń merekesi, eldiń merekesi,--dep túsiniletuǵınlıǵın hám sol sebepten "keńes toyları" ótkeriw--zárúrlikten kelip shıqqanlıǵın ańlatadı.

Házirgi waqıtta da, "Keńes toy" beriw, "merekeniń keńesi"n ótkeriw dástúri saqlanǵan, bul dástúr burınnan xalqımız benen kiyatırǵan bolsa, aldaǵı waqıtlarda da ómirsheń boların kúndelikli turmıs tájiriybeleri tastıyıqlap turıptı.

Házirgi dáwirdegi keńes toylar, yamasa merekeniń "keńesi" sol ata-babalardan kiyatırǵan jol menen ótkeriledi, alıstaǵı aǵayinlerge xabardı telefon arqalı jetkeredi, al, awıl ishindegi shańaraqlarǵa bir aytıwshı bala belgilenip, sol arqalı toy xabarı jetkeriledi, jaqın awıllarǵa da "aytıwshı" jigitler jiberiledi. Xalqımız qonaqjay, miymandos xalıq, "qonaq atańnan ullı",--dep, kelgen miymannıń izzet-húrmetin ornına qoyıp, kemissiz kútiw ushın, ol basqa úyge kelgen be, ya toyǵa kelgen be, onı "elge kelgen qonaq",--dep janın salıp kútedi.

## Derekler
* Qaraqalpaq tariyxı, etnografiyası,mádeniyatı
Qız quwıw

**Qız quwıw ―** Orta aziya jasawshı qazaq, qırǵız hám t.b. xalıqları sıyaqlı qaraqalpaq xalqınıń da ájayıp salt-dástúrleri kóp. Solardıń ishindegi jaslarımızdıń hár tárepleme uqıplılıqların, sheberlik xám shaqqanlıǵınıń sınǵa túsetin jeri ─ "Qız quwıw" dástúri. Bul dástúrde qızdıń da, jigittiń de shabandozlıq óneri sınǵa túsedi. At sportı túrlerine kiretuǵın bul dástúr áyyemgi dáwirlerden berli xalqımız benen birge jasasıp kiyatırǵan dástúr: bunda atlı qızdı atlı jigit quwıp jetiwi kerek, eger jigit belgili márrege deyin jete almasa, qız jigitti qamshı menen sol ózleri atlanǵan márrege shekem urıp keledi. Jigit belgilegen márrege jetpey-aq qızdı quwıp jetse, qızdı súyedi, geypara waqıtlarda úyleniwge tilek bildiriwi de múmkin.

## Derekler
Creative Commons

Creative Commons penen islegenimizde biz hàr qıylı huquqıy shàrtler arqalı hàr qanday tùrdegi Content jaratıwshıları òz dòretpesin òzgertiwge ruqsat beriwi mùmkin bolǵan litsenziya tùri haqqında aytamiz. Usı betler ne ekenligin hàm olardı internettegi huquqımızdı qorǵaw ushın qanday basqarıw kerek ekenligin islep shiǵamiz.
Besik shabıw

**Besik shabıw dásturi** — Suyikli qaxarman shayırımız Ibrayım Yusupovtıń: Atıń on xáripten quralǵan, Aytsa tilge auır.
Dásturiń sonshelli kóp,
Artsa pilge auır,-dep táriyplegenindey qaraqalpaq xalqı tariyxqa,milliy urp-ádet,salt-dásturlerge oǵada bay xalıq.Máselen,"Qız jıyını","Xáujar","Bet ashar","Aytıs","Kuyeu qáde" xám taǵı basqa da dásturler atadan-balaǵa,áuladtan-áuladqa miyras bolıp ótip kelmekte.
Al,perzent duńyaǵa kelgennen keyin náresteni besikke bólep atırǵanda da dástur,qádelerimiz kóp.Tilekke qarsı,usı qádeler óz kórinisin tauıp atırǵanda,náresteniń keleshek baxtı,taxtı ushın aytılatuǵın aytımlardıń sonǵı jılları umıtılıp baratırǵanlıǵı ashınarlı jaǵday. "At ólse de qáde ólmeydi"degen ibara bar xalqımızda.Solay eken,bir-bireudi siz-bizlikke,sıylasıqqa,bauırmanlıqqa shaqıratuǵın dásturlerdiń bolǵanı jaqsı.Lekin,óz sheńberinde....
Jaqında bir sińlimniń perzentli bolıp,shashıu toyına besik,arbasha alıp barǵanımız bar.Besik aparǵanımızdan keyin "Besik shabıu"dásturi orınlandı.Jıynalǵanlardıń ishinde eń jası ulkeni besik shabıu dásturin orınlauı shárt eken.Besik toydıń qızıǵı endi baslandı-au dep ıqlaslanıp qızıǵıp,xáues penen tıńlamaqshı boldım.
"Atımdı shaptım,al shaptım"nan arı ótpey-aq kópshilikten qáde jıynap aldı.Maqsetimiz óz uazıypamızdı orınlap,qáde jıynap alıu emes,náresteniń aydın keleshegine jaqsı tilekler aytıp,ata-ananı,aǵayın-tuısqanlardı tanıstırıw emes pe?

Meni oylandırǵanı usınday bir jaqsı dásturimizdiń xalıq arasında umıtılıp baratırǵanı.Bul dástur aytımların ayrım qatıqulaq ajayıp insanlardan jazıp alıp,ıqlasbentlerimiz dıqqatına usınıudı maqul kórdik.

"Besik shabıw" dásturi duńyaǵa kelgen nárestege ata-babasın tanıstırıu,jeti ata-babasın bilsin degen mániste aytılǵan.

 Besik bektiń besigi,
 Oń jaǵında besik,
 Keldi besik iyesi,
 Ayday juzi tınıq bolsın dep,
 Basına ayna qoyamız.
 Nanday qádirli miyirman bolsın dep,
 Basına nan qoyamız.
 Polat qanjarday ótkir bolsın dep,
 Basına pıshaq qoyamız.

 Al, shabayın shabayın,
 Atımdı minip shabayın,
 Atım bolsın tulpardan,
 Ózi bolsın sunqardan,
 Besiktegi bópeniń ,
 Sumegi bolsın altınnan,
 Tubegi bolsın gumisten.

 Atım shauıp baratır,
 Tayım shauıp baratır,
 El-xalıqqa belgili,
 Xızmeti menen tanılǵan,
 Atasına qarap shauamız.

 Alıs-alıs taulardan ,
 Asıp shauıp kelemiz,
 Biyik-biyik tóbeden ,
 Tasıp shauıp kelemiz.
 Xau qulınshaq shuu deymen
 Kempir apasına qarap shauamız.

 Ózinde kóp bolar bópeniń payı,
 Ustine kiygeni pashshayı shayı,
 Dayısında kóp bolar jiyenniń payı,
 Dayı jengege qarap shabayıq.
 
 Kerbazlanıp tórge ótken ,
 Ukesiniń besik toyına jetken,
 Kórimligin moldan tuygen,
 Qudashalarǵa qarap shabayıq.

 Aspandaǵı ayday bolıp,
 Asıp shauıp kelemiz,
 Moynımızǵa tumarımızdı,
 Taǵıp shauıp kelemiz,
 Ata-ananıń jas ulkeni ,
 Murındıq ata-anaǵa shauamız.
 
 Bul qosıq qatarları ilaxiyda tuuma talant iyeleri arqalı xázil-shını aralas dórelip bara beredi.Bul dásturdiń bunnan basqa da biz bilmegen variantları bar bolsa kerek.Usınday dásturlerimizdi umıtpay,onı keleshek áuladqa jetkeriu siziń menen biziń ádiuli minnetli uazıypamız bolmaǵı zárur. 

## Derekler
Bazar ekonomikası

**Bazar ekonomikası** — tovar islep shıǵarıw, ayırbaslaw hám pul mámilesi nızam -qaǵıydaları tiykarında shólkemlestiriletuǵın hám basqarılatuǵın ekonomikalıq sistema.

## Derekler
Kopyleft

**Kopyleft** (ing. *copyleft* — avtorlıq s*óz*) — licenziya:

Biziñ kentent jaratıw qorǵawı huquqımizdan paydalanıwdı qáleytuǵın adamlar bar. Olardıñ mazmunı ádebiy dástùrlew, sanaat yaki web - content bolıwına qaramastan internettegi avtorlıq huquqtan ayrılıwdı qáleytuǵın adamlar bar. Usı tùrdegi avtorlar òz dòretpeleriniñ erkin bolıwın hám olardı òzgertiw mùmkinshiligin qáleydi, adamlar bunıñ ushın heshqanday dáramat almastan bilimge ùles qosıwı mùmkin.
Bazar mexanizmi

**Bazar mexanizmi** — bazar ekonomikasınıń iskerlik etiwin tártipke salıwdı hám ekonomikalıq processlerdi uyqaslastırıwdı támiyinleytuǵın sırıs hám qurallar.

## Derekler
Boyra

## Boyra
Qaraqalpaq xalqında qamıstan, jekennen toqılatuǵın shiy, shıpta, boyra tósektiń astınan tóseletuǵın ızǵar ótkermeytuǵın tósenish esabında hám esik aldına qurılatuǵın jaz otırar, azıqlıq zatlapdı saqlaytuǵın qos qurǵanda qorshaw maqsetinde paydalanılatuǵın buyımlar. Qamıstan toqılatuǵın shiydi házirgi waqıtta da qálegen xojalıqtan gezlestiriwge boladı, biraq jekennen toqılatuǵın shıptanı siyrek bolsa da kórip qalsaqta, boyranı ushıratıw qıyın. 

## Derekler
Bazar

*Bazar* — óndiriwshiler hám satıp alıwshılar arasında bolatuǵın qatnaslar jıyındısı. Bazarda hártúrli ónim, zat hám xızmetler usınıladı.

## Derekler
Bazar obyekti

**Bazar obyekti** — ayırbaslaw munasábetlerine tartılǵan ekonomikalıq iskerlik nátiyjeleri hám ekonomikalıq resurslar, tavar, pul hám oǵan teńlestirilgen finanslıq aktivler.
Úy xojalıqları

*Úy xojalıqları* - ekonomikanıń tutınıw salasında iskerlik kórsetiwshi tiykarǵı strukturalıq birlik.
## Derekler
## Derekler
Opera

**Opera –** Narvegiyada jaylasqan Opera Software kompaniyası tàrepinen islep shıǵarılǵan. Bul tek ǵana web - brawzer emes bàlki internet dàstùrleri paketi dep te esaplanadı. Opera arqalı web - saytlardı kòriw, e- mail jazıw hàm qabıl etiw kontaktler menen islew, fayllardı jùklep alıw sıyaqlı funkciyalardı atqaradı. Bul brauzerler jeke kompyuterler hàm mobil telefonlarǵa biypul jùklenedi. Bunnan basqa barlıq qurılmalarǵa pul tòlew arqalı ornatıladı. Opera brauzeri Microsoft WindowsMac Os, Linux, Free BSD sıyaqlı tùrlishe jeke kompaniya Operacion sistemalarında isleydi.
Isbilermenlik sektorı

*Isbilermenlik sektorı* - ekonomikanıń dáramat (payda ) alıw maqsetinde ámel etiwshi baslanǵısh buwını.

## Derekler
Mútájlik

*Mútájlik* - insannıń jasawı hám jetilisiwi ushın kerekli turmıslıq qurallarǵa bolǵan zárúriyat.
Ekonomikalıq resurslar

**Ekonomikalıq resurslar** — belgili dáwirde belgili bir mámleket qálewinde tóplanǵan hám ámeldegi bolǵan islep shıǵarıw, xızmet kórsetiw, olardı qarıydarlarǵa jetkiziw hám tutınıw processlerinde qollanılıwı múmkin bolǵan qurallar, qorı-qut, múmkinshilikler hám derekler bolıp tabıladı.
Ekonomikalıq rawajlanıw

**Ekonomikalıq rawajlanıw** — kóp ólshemli process bolıp, jámiyettiiń sociallıq-ekonomikalıq hám ruwxıy rawajlanıwında óz ańlatpasın tabadı.
Multimedia

Multimedia inglis tilinde " multi" " media" sòzlerinen alınǵa bolıp , " kòp " " bir neshe " hàm " xabar beriwshi" mànilerin añlatadı. Multimedia termini birinshi màrte 1965- jıl Bob Goldshteyn tàrepinen òz ishine jaqtılıq, muzıka, kinonı alǵan tàdbirdi tàriyplew ushın qollanılǵan. Hàzirde multimedia tùsinigi òz ishine tekst sùwret, dawıs, kòrinislerdiñ keminde ekewin biriktirgen halda xabar beriwdi òz ishine aladı. Multimedia maǵlıwmatlardıñ anıq hàm tùsinikli jetkizip beriwin tàmiynleydi.
Ilimiy abstrakciya

*Ilimiy abstrakciya* - Ekonomikalıq processlerdi ilimiy biliwde qollanılatuǵın usıllardan biri bolıp, analiz waqtında irkinish beretuǵın ekinshi dárejeli waqıya - hádiyselerdi itibardan shetlettirip, tiykarǵı úyrenilip atırǵan hádiyseniń túp mánisine pikirdi qaratıw bolıp tabıladı.

## Derekler
Qandekli

Qandekli- Qaraqalpaqtıń qońırat arısınıń shúllik bólimine kiretuǵın ruw. Qandekliler tiykarınan Ámiwdaryanıń oń jaǵalıǵında jasaǵan. Qandekliler- Qurama, Kiyikshi, Toqpolat, Qırqsadıq degen 4 ruwdan quraladı.
Qandekliler 19-ásirdiń ortalarında 365 xojalıq bolıp, Xanlıqqa 73 nóker, 219 qazıwshı beriwge tiyisli bolǵan. Sol dáwirde kespe salıq ushın xanǵa 735 tilla salıq tólegen. Usı dáwirlerde olardan- Dáljan, Molbay, Álimbay, Bekniyaz, Dostmuxammed sıyaqlı biyleri, Jumat degen ásker basıları bolǵan.
Óndiriwshi kúshler

*Óndiriwshi kúshler* - óndiristiń jeke hám materiallıq faktorları, yaǵnıy jumısshı kúshi menen islep shıǵarıw quralları birligi.
Múlikshilik múnásibetleri

*Múlkshilik munasábetleri* - múlkke iyelik etiw, odan paydalanıw, onı ózlestiriw hám ıqtıyar etiw processinde payda bolatuǵın múnásibetler.

## Derekler
Social-ekonomikalıq múnásibetler

*Social-[[ekonomika]]lıq múnásibetler* - bul adamlar ushın zárúr bolǵan turmıslıq zatlardı islep shıǵarıw, bólistiriw, ayırbaslaw hám qabıllaw processinde payda bolatuǵın múnásibetler.

## Derekler
Syujet hám onıń elementleri

**Syujet** (francuz sózi, zat degen mánide)—bir-biri menen 
izbe-izlikte rawajlanıp otırǵan waqıyalardıń qısqasha maz-
munlıq jıynaǵı. Adamnıń bir-biri menen baylanısın, qatna-
sın kórsetiw shıǵarmada tiykarǵı orın iyeleydi. Ulšwma 
adam shıǵarmanıń tiykarı boladı. Soǵan baylanıslı syujet 
birneshe bólimnen turadı.
1.Shıǵarmanıń waqıyası baslanǵanǵa shekemgi jaǵdayı, 
ulıwma ortalıqtı súwretlep, waqıyaǵa qatnasıwshılar menen 
tanıstıratuǵın ádebiy shıǵarmanıń bólimi ekspoziciya delinedi.
2. Waqıyanıń baslanıwı—ekspoziciyadan sońǵı bólim. 
Bul waqıyanıń baslanıwı menen onnan bılayǵı rawajlanıwı-
nan da dárek beredi. Mısalı: I.Yusupovtıń «Joldas muǵal-
lim» poemasında muǵallim Oraz benen Qurbannıń óz 
ara sóylesiwi, jol boyında waqıyanıń baslanıwı menen 
birge, olardıń bunnan bılayǵı qaysı baǵıtta is alıp barıwı 
kerekliginde ańǵartqan sıyaqlı.
3. Hárekettiń ósiwi — konflikt tayarlay tuǵın bólim. 
Waqıyanıń baslanıwı shiyelenisip konfliktke alıp keledi.
4. Kulminaciya (latın sózi—bizińshe shıń)—waqıyanıń 
rawajlanıwınan kelip shıqqan, onıń eń joqarǵı noqatı.
5. Waqıyanıń sheshiliwi—konflikttiń aqıbeti, waqıyanıń 
ne menen tamamlanǵanlıǵı usı arqalı bilinedi.
Bulardan basqa kórkem shıǵarmalarda prolog hám epilogta boladı.
Prolog—waqıyanıń áhmiyetin túsindiredi, avtordıń tiy-
karǵı maqseti menen tanıstıradı.
Epilog—shıǵarmada aytılmay qalǵan waqıyalar menen, 
sonday-aq qaharmanlardıń sońǵı táǵdiri menen tanıstıradı.
Sonday-aq, kórkem shıǵarmada prolog yamasa epilogtıń 
bolıw, bolmawı shıǵarma avtorınıń aldına qoyǵan maqseti 
menen tıǵız baylanıslı boladı.

## Derekler
Sarıbay shayır

Sarıbay shayırdıń ómiri hám dóretpeleri haqqında saqla-
nıp qalǵan maǵlıwmatlar kútá az. Sonnan bolsa kerek, sha- yır dóretiwshiligi haqqında da izertlengen ilimiy miynetlerdi az ushıratamız.
Házirshe bizge shayırdıń «Jarǵanat penen aytısıw», «Shımshıq penen aytısıw» degen tımsalları hám «Qurısın jasım, qurısın», «Yarım», «Ǵárip anam xosh endi», «Qostar- sız jaman», «Qızıl ógizim» sıyaqlı birneshe qosıqları kelip jetken. Bulardan basqa dostı hám zamanlası Gúlmurat sha- yır menen aytısı bar. Usı shıǵarmalardıń mazmunına hám xalıq arasına taralǵan dereklerge qaraǵanda Sarıbay Aral teńiziniń jaǵasında, belgili Terbenbes atawınıń átirapında tuwılǵan hám ómir súrgen.
152

Sarıbaydıń ata-anası jarlı adam bolǵan. Bul tuwralı sha- yırdıń zamanlası Gúlmurat shayır oz qosiqlarinda aytip otken.
Hádis

**Hádis** — arab tilinen alınǵan bolıp, «ráwiyat» degen 
mànini bildirip, Qurannan keyingi muqaddes kitaplardıń 
birinen esaplanadı. Hádis kitapları kóp ásirler hám jıllar 
aralıǵında jazılǵan. Sońǵı dáwirlerde jazılǵanları da bar. 
Biraq eń anıq hám tolıq jazılǵan hádis Muhammed 
Payǵambar óliminen keyin bir ásir keyinirek, VII ásirde 
payda bolǵan. Sebebi sońǵı dáwirlerdegi musılman mám-
leketlerinde Quran negizinde zańlardı keńeytiw, Payǵambar 
ráwiyatları tiykarında Quran súrelerin túsindiriw úlken 
dástúr bolǵan. Hádis tap sonday zárúrliklerden payda
bolǵan kitap bolıp esaplanadı. Sonıń ushın da, Hádis 
payǵambarlar ómiri menen tıǵız baylanısadı. Hádislerdiń 
eń tolıq túrin dóretken Abu Abdulla Muhammed ibn 
Ismayıl al-Buxariy hijriy 194-jılı Buxarada tuwılıp, hádis ilimin iship alǵan ulama. Ol óziniń pútkil dúnyaǵa belgi-
li bolǵan «Hádis» (Al-Jami as-Saxix), dep atalǵan tórt 
tomlıq kitabın tayarlaǵan. Kitaptıń bas betinde avtor iymanlı bolıwdıń bes shártleri haqqında sóz etedi:
1. Kaliyma shádáát qaytarmaq;
2. Namaz oqımaq;
3. Maldan, bastan zákat bermek;
4. Qúdireti kelse, Kaabaǵa barıp haj etpek;5. Oraza tutpaq.
Qaraqalpaq milliy kiyimleri

**Qaraqalpaq milliy kiyimleri** — qaraqalpaq xalqınıń áyyemgi tariyxın, turmıs tárizin, ruwxıylıǵın hám estetikalıq kózqarasların ózinde jámlegen mádeniy miyraslarınıń áhmiyetli bólegi. Qaraqalpaq kiyimleri óziniń kórkemlik ózgeshelikleri, naǵısları hám reńler úylesimligi menen basqa Oraylıq Aziya xalıqlarınan ajıralıp turadı.

## Er adamlar kiyimi
Qaraqalpaq er adamlarınıń dástúriy kiyimleri tiykarınan sharwashılıq hám dıyqanshılıq turmısına sáykeslesken.

* Ton: Erler kiyiminde ton tiykarǵı orın iyeleydi. Onıń qoy terisinen, tay terisinen (tayshaxı) hám eshki terisinen (qılqanı) tigilgen túrleri bolǵan. Tayshaxı hám qılqanı tonların kóbinese dalada júretuǵın padashılar kiygen. Xalıq arasında Aydos biydiń mınaday sózi saqlanǵan:
«Qısta ton kiymegen, jazda qatıq ishpegen qaraqalpaqtan keńes sorawǵa bolmaydı».
* Shapan hám shekpen: Jazǵı hám gúzgi máwsimlerde paxtadan yamasa júnnen islengen shapanlar kiyilgen.
* Belbew: Kiyimniń belsine qayıstan islengen qamarı belbew yamasa gúdarı belbew buwılǵan. Bul belbewlerde pıshaq hám shay qalta ushın arnawlı qınlar bolǵan.

## Hayal-qızlar kiyimi
Qaraqalpaq hayal-qızlarınıń kiyimleri óziniń kórkemligi, ashıq reńleri hám bay naǵısları menen belgili.

* Reńler úylesimi: Jas qızlar hám kelinshekler tiykarınan qızıl hám kók reńdegi kiyimler kiygen. Al jası úlken hayallar hám kempirler ushın aq reńdegi kiyimler dástúriy esaplanǵan.
* Sáwkele: Qaraqalpaq hayal-qızlarınıń eń ájayyp hám quramalı bas kiyimi. Ol toy-merekelerde kiyilgen hám gúmis, altın teńgeler, marjanlar hám monshaqlar menen bezelgen. Sáwkele qız uzatılǵanda jeńgesi tárepinen kiygizilgen.
* Kiymeshek hám jegde: Hayallar basına hám kókregine kiymeshek kiyip, sırtınan jegde (jeńsiz shapan tárizli kiyim) jamılǵan.

## Bas kiyimler
Qaraqalpaqlarda bas kiyim tulǵanıń sociallıq statusın hám jasın kórsetiwshi belgi bolǵan:
* Shógirme (Qurash): Erler ushın qozı terisinen islengen jıllı bas kiyim.
* Taqıya: Hám erler, hám qızlar tárepinen kiyiletuǵın jeńil bas kiyim.
* Oramal hám Oraypek: Hayallar hár túrli usılda oramal tartqan.

## Ayaq kiyimler
Ayaq kiyimler tiykarınan mallardıń terisinen tayarlanǵan:
* Etikler: Onıń uwıq, sharıq hám baykemi túrleri bolǵan.
* Mási hám gewish: Úy ishinde hám kóshede kiyiw ushın qolaylı bolǵan. Hayallar kóbinese biyik óksheli etikler kiygen.

## Zergerlik buyımları
Hayal-qızlar kiyim-kensheklerine sáykes hár túrli taǵınshaqlar taqqan. Qaraqalpaq zergerleri tárepinen soǵılǵan tómendegi buyımlar mekem kórkemligi menen ajıralıp turadı:
* Háykel: Kókirekke taǵılatuǵın iri gúmis buyım.
* Árebek: Murınǵa taǵılatuǵın kishkene sırǵa.
* Bilezik, júzik hám ayshıqlı sırǵalar.
* Óńir monshaq hám shar túymeler.

## Qosımsha qarań
* Qaraqalpaqlar
* Sáwkele
* Qaraqalpaqstan mádeniyatı

## Derekler
Respublika

**Respublika** sózi grekshe *ulıwmalıq is* mánisin bildiredi. Respublikalar prezidentlik respublikası hám parlamentar respublika túrlerine bólinedi. Prezidentlik respublikasında mámleketti tuwrıdan-tuwrı xalıq saylaytuǵın hám júdá keń wákilliklerge iye bolǵan prezident basqaradı. Ol atqarıwshı hákimiyattıń tuwrıdan-tuwrı basqarıwshısı esaplanadı.
Prezidentlik respublikasına mısal etip AQSh, Braziliya, Argentina hám Meksika mámleketlerin kirgiziw múmkin. Parlamentar respublikada mámleket baslıǵı-prezident saylanıwshı lawazımlı shaxs bolıp tiykarınan parlament tárepinen saylanadı. Parlamentar respublikaǵa mısal etip Italiya, Germaniya, Portugaliya, Greciya, Irlandiya hám Hindstan mámleketlerin kirgiziw múmkin.

## Derekler
Alima Pirniyazova

**Alima Qudiyarovna Pirniyazova** (1959-jıl 25-may) — qaraqalpaq lingvisti. filologiya ilimleriniń doktorı (DSc), professor.

## Ómiri
1959-jılı 25-mayda Qaraózek rayonında tanımalı lingvisti Qudiyar Pirniyazovtıń qızı bolıp tuwıldı. Milleti — qaraqalpaq.

1981-jılı NMU filologiya fakultetiniń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bólimin pitkergennen keyin, 1981–1984-jılları NMU qaraqalpaq tili kafedrası janındaǵı aspiranturada oqıdı. 1984–1988-jıllarda NMU qaraqalpaq tili kafedrasında oqıtıwshı, 1988–1990-jıllarda N.Dáwqaraev atındaǵı Tariyx, til hám ádebiyat institutınıń házirgi qaraqalpaq tili bóliminde ilimiy xızmetker, 1990-jılı Qarı-Niyaziy atındaǵı Ózbekstan pedagogikalıq ilim-izertlew institutınıń J.Orınbaev atındaǵı Qaraqalpaqstan filialında qaraqalpaq tili hám ádebiyatın oqıtıw metodikası bóliminiń baslıǵı bolıp isledi. 1991-jıldan baslap NMPI qaraqalpaq tili kafedrasında oqıtıwshı, 2015-jıldan baslap usı kafedranıń baslıǵı lawazımında islep atır.

## Ilim jolı
1986-jılı Tashkentte «Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilindegi jámiyetlik-siyasiy leksikanıń qáliplesiwi hám rawajlanıw jolları» degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. 2000-2001-jılı Ózbekstan Respublikası Xalıq bilimlendiriw aǵlası, 2001-jılı docent ilimiy ataǵı, 2005-jılı Qaraqalpaqstan Respublikası xalıq bilimlendiriw aǵlası berildi.

## Miynetleri
# Пути формирования и развития общественно-политической лексики в современном каракалпакском литературном языке. АКД. Ташкент, 1986;
# Англичанша-русша-қарақалпақша жәмийетлик-сиясий атамалар сөзлиги. Нөкис, 1992;
# Қарақалпақ тилиндеги омоним аффикслер. Тошкент, «Тафаккур», 2012.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Professor Alima Pirniyazova menen qaraqalpaq tiliniń izertleniw tariyxı haqqında sáwbet
* Intervyu
Soraw gáp

**Soraw gáp** — mazmunı boyınsha sorawlı máni bildiretuǵın gáplerge soraw gáp delinedi. Sóylewshi ózi bilmegen nárselerin, is-háreket, waqıyalardı sorap biliw maqsetinde soraw gáplerdi qollanadı.Soraw gáptiń sorawlı máni bildiretuǵın bólegi basqa bóleklerine qaraǵanda kóterińki aytıladı. Jazıwda soraw gáptiń keynine soraw belgisi qoyıladı. Mısalı: Bala úydiń aldına shıǵıp, kelgen mashinanı kórmekshi boldı. Neshe dóńgelekli eken ózi? tórt dóńgeleklimeken? Gónemeken ya taza mashinameken? Izindegi tirkewi qanday eken? (Sh.A.) Soraw gáplerdiń mánisi tómendegi grammatikalıq qurallar arqalı bildiriledi: NK Kim, ne, qanday, qaysı, neshe, qansha, qalay, nege, ne ózi, ne ushın t.b. soraw almasıqları arqalı: Ne dep tursań? Qaydan kiyatırsań? Sonda qalay boladı? Mınaw kim, qaydan kelgen? Ne qılıp júr ózi?

— dep soraydı. (Sh.A.) OK ma/me (ba/be, pa/pe), she soraw hám ǵoy anıqlaw janapayları arqalı:

— Kárwanıń aman-esen jetip keldi me? Sawdań gújip atır ma?

— Kóp waqıttan beri kórinbey kettiń ǵoy?

— Soraw intonaciyası arqalı: Bul adamdı bir jerde kórgendeymen?

— Siziń bayaǵı saparı mennen qattı kewlińiz qalǵan shıǵar, aǵa? — dedi.
Beloklar

**Beloklar** — quramında C, O, H, N, S tutıwshı joqarı molekulyar biologiyalıq polimerler bolıp, olar 20 túrli aminokislotalardan quralǵan. Olar birinshi dárejeli biologiyalıq áhmiyetke iye ekenligi ushın proteinler (gekshe «protos» — birlemshi, áhmiyetli) dep ataladı. Tiri organizmlerdiń tirishilik procesleri kópshilik tárepten belok zatlarına hám olardıń biologiyalıq funkciyalarına baylanıslı.

Beloklar viruslar hám barlıq tiri organizmler: bakteriyalar, zamarrıqlar, ósimlikler, haywanlar quramınıń ajıralmas bólegi bolıp esaplanadı. Kletkada júz beretuǵın ximiyalıq ózgerislerde beloklar qatnasadı. Beloklar polimer zat bolıp, olardıń monomerleri aminokislotalar bolıp esaplanadı.

## Derekler
Aminokislotalar

Aminokislotalar kishi molekulalı organikalıq birikpeler bolıp, organikalıq karbon kislotalardıń birikpelri bolıp esaplanadı. Tiriorganizmlerdegi beloklardıń hár túrliligi beloklar quramına kiriwshi aminokislotalardıń túrli variantlarda kombinaciyalar payda etiwisebepli támiyinlenedi.
Aminokislotalar molekulası barlıq aminokislotalar ushın birdey bolǵan eki bólimnen, aminotopar (–NH2)
hám karboksil topar (–COOH) jáne
hárbir aminokislota ushın ózine tán bolǵan bólek — radikaldan ibarat (7-súwret).
 hám kópshilik mikroorganizmler
kletkalarındaǵı beloklar quramına kiriwshi
barlıq aminokislotalar tábiyatda ushıraytuǵın
basqa zatlardan sintezlenedi. Biraq bul qásiyet
adam hám haywanlarda (ayırım qamshılılardan
basqa) joq. Adam hám haywanlar bir neshe
aminokislotalardı basqa organikalıq zatlardan
sintezley almaydı. Bul aminokislotalar olardıń organizimine awqatlıq quramında
qabıl qılınıwı kerek. Bul aminokislotalar almaspaytuǵın aminokislotalar dep
ataladı. Mısalı: valin, izoleycin, leycin, lizin, metionin, treonin, triptofan,
fenilalanin. Adam hám haywan organizminde basqa organikalıq zatlardan
sintezlenetuǵın aminokislotalar almasatuǵın aminokislotalar dep ataladı.
Ontogenez

**Ontogenez** – Tiri organizmlerdiń qáliplese baslawınan tirishiliginiń aqırına shekem izbeiz júz beretuǵın morfologialıq, fiziologialıq, bioximiyalıq ózgerisler jıyındısı individual rawajlanıw yaki ontogenez (grekshe onton – janzat, genezis –
rawajlanıw sózlerinen alınǵan) delinedi. Ontogenez túsinigi 1866-jılda E. Gekkel tárepinen ilimge kiritilgen. Ontogenez jınıslı kóbeyetuǵın organizmlerde máyek kletkanıń rawajlanıwınan, jınıssız kóbeyetuǵın organizmlerde ana organizminen ajıralıwdan
baslanadı hám ómiriniń aqırına shekem dawam etedi. Ontogenezdiń úsh tipi parıqlanadı.
Lichinkalı rawajlanıw. Lichinkalı ontogenez máyek kletkada sarıwız zatı az bolǵan organizmlerde, mısalı, shıbın-shirkeylerde, balıqlarda hám amfibiyalarda ushırasadı. Olardıń máyeginen jetik formalardan óz dúzilisi menen parıq qılatuǵın,
ózi ǵárezsiz azıqlanatuǵın lichinka rawajlanadı. Lichinkalı rawajlanatuǵın organizmlerde metamorfoz hádiysesi baqlanadı. Metamorfoz organizm individual rawajlanıwı dawamında dúzilisinde júz beretuǵın tereń ózgerisler bolıp tabıladı.
Haywanlarda metamorfoz tiykarınan tirishilik tárizi yamasa jasaw ortalıǵınıń
ózgerisi menen baylanıslı halda ámelge asadı. Metamorfoz benen rawajlanatuǵın
haywanlardıń tirishilik ciklinde lichinkalıq dáwiri bir yamasa bir neshe basqıshta
boladı. Bunday haywanlarda ontogenezdiń hárbir basqıshında sol organizm
túriniń bar ekenligin támiyinleytuǵın áhmiyetli tirishilik funkciyalar ámelge asadı.
Mısalı, lichinkalıq dáwirinde areal boylap tarqalıw, er jetken dáwirde kóbeyiw
procesleri baqlanadı. Lichinkalı rawajlanıw otırıp jasaytuǵın organizmlerdiń
lichinkaları tarqalıwı hám arealdıń keńeyiwine imkaniyat jaratadı. Bir túrdiń
lichinkaları hám erjetken formaları túrli ortalıqta jasawı, túrli azıq penen
azıqlanıwı sebepli túr ishindegi gúrestiń keskinligi kemeyedi. Bazı haywanlardıń
lichinkaları kóbeyiw qásiyetine de iye (bawır qurtı, exinokokk).
Wäinö Aaltonen

**Wäinö Aaltonen** (Aaltonen) Vyaynyo Valdemar (1894. 8. 3, Martilla — 1966. 30. 5, Xel'sinki) — fin músinshisi. Psixologiyalıq portretlar («Ya. Sibelius», mármer, 1935, Sibelius úy-muzeyinde), háykeller («Qızlar» gruppası, granit, 1917—41) avtorı; monumental hám bezew háykeller ustası (A. Kivi háykeli, bronza, 1932—34, Xelsinki; monumentlar — «Doslıq», bronza, 1952; «Tınıshlıq», granit, 1950—52; Laxtida, Tınıshlıq Altın medalı, 1953 hám b). Sonıń menen birge ol súwretshi hám medal soǵıw ustası retinde de dóretiwshilik etken. Wäinö Aaltonen dóretiwshiligi adamgershilikliligi, ideya daǵı sezim-ruwxıylıqtıń anıqlıǵı menen ajralıp turadı.

## Derekler
Fayzobod

**Fayzobod**— Afganistandıń shalbar. arqa bólegindegi qala, Kukcha dáryası buyida. Badaxshon wálayatınıń basqarıw orayı. Xalqı 148, 5 mıń kisi (2003). Mámlekettiń bas avtomobil yulidagi sawdatransport orayı. Awıl xojalıǵı ónimleri (teri, jún, ǵalla) qayta islenedi. F. den qublarokda ashıq kók reńli tas qazib alınadı.
Transpozonlar

Kóship júriwshi elementler  evolyuciyasında
áhmiyetli orın tutatuǵın genetikalıq birlikler bolıp, olar xromosomalardıń bir
orınnan ekinshi orınǵa kóship júriwshi fragmentleri bolıp tabıladı. Bunday
elementler ótken ásirdiń 40-jıllarında AQSh ilimpazı B. Mak Klintok tárepinen
ashılǵan hám bul jumısı ushın ilimpaz 1984-jılı Xalıq aralıq Nobel sıylıǵı
menen sıylıqlanǵan. Kóship júriwshi elementlerdiń úsh túrli tipi bar hám
olar bir-birinen dúzilisi, kóship júriw tipi hám viruslarǵa uqsas yaki uqsas
emesligi menen parıqlanadı. Solardan birinshisi transpozonlar bolıp, olar DNKnıń bir ornınan ajıralıp shıǵıp, ekinshi orınǵa barıp ornalasadı. Bunda
DNK muǵdar jaqtan ózgermeydi. Transpozonlar hár qıylı bolıwına qaramay
barlıq transpozon molekulalarınıń eki shetinde arnawlı nukleotidler izbe-izligi,
oraylıq bóliminde bolsa DNK molekulasın belgilengen orında «jabısqaq»
ushlar payda etip kesiwshi transpozaza fermentin sintez qılıwshı gen bar.
Transpozonlar xromosomada óz ornın ózgerttirgende násilde ózgeredi.
Xromosomalar

Tirishilik formalarınıń barlıǵı óz dúzilisi hám iskerligin
belgilewshi násillik elementlerge iye. Viruslardıń násillik elementleri DNK
yamasa RNK molekulasında kórsetilgen boladı. Prokariottıń tiykarǵı násillik
apparatı saqıyna tárizli DNKdan ibarat bolıp, nukleoyd dep ataladı hám
citoplazmada jaylasadı. Bakteriya DNK sı gistonlı  menen kompleks
payda etpeydi, nátiyjede xromosoma quramına kiriwshi barlıq genler «islep
turadı». Eukariotlardıń násillik xabarı xromosomalarda toplanǵan boladı,
xromosomalar DNK hám gistonlı beloklardan ibarat boladı. Eukariotlardıń
bir-birinen parıqlanıwı olardaǵı násillik xabardıń hár qıylı bolıwına baylanıslı.
Olar xromosomalar sanı hám olardaǵı genler muǵdarı hám sapası menen
parıqlanadı.
Plazmidler

Plazmidler kletkanıń tiykarǵı xromosomasınan bir neshe júz
márte kishi DNK qos shınjırlı saqıynasınan ibarat. Plazmidler ortasha 3-10 dana
genlerden dúzilgen hám eki toparǵa bólinedi. Bulardıń birinshisi transmissibl
plazmid bolıp, ol transpozon yaki bakteriofag násillik molekulası sıyaqlı kletka
tiykarǵı xromosomasınıń arnawlı DNK izbe-izligin kesip, rekombinaciya
bola aladı. Transmissibl plazmid tiykarǵı xromosomaǵa birikkennen keyin
óz ǵárezsizligin joǵaltadı. Tiykarǵı xromosomadan ǵárezsiz túrde óz–ózin
replikaciya qıla almaydı. Bunday plazmidlerde jaylasqan genler tiykarǵı
xromosomada óz iskerligin atqaradı.
Kletka bólingende rekombinaciyalanıwshı plazmidtiń genleri tiykarǵı
xromosoma genleri menen birikken halda násilden-násilge beriledi.Ekinshi topar
plazmidler avtonom halda replikaciyalanıwshı plazmidler dep ataladı. Bunday
plazmidler tiykarǵı xromosomaǵa birige almaydı, tiykarǵı xromosomalardan
ǵárezsiz túrde ózin–ózi replikaciya jolı menen onlap hám hátte júzlep mártebe
kóbeyttire aladı. Avtonom plazmidler bakteriya yaki zamarrıq bólingende qız
kletkalar arasında tosattan bólistiriledi. Sonıń menen birge avtonom plazmid bir
kletkadan ekinshisine kletka qabıǵı hám membranasınıń tesiklerinen óte aladı.
Plazmidler quramı, tiykarınan, antibiotik yamasa záhárli toksin tarqatıwshı
ferment sintez qılatuǵın genlerden ibarat. Sol sebepli plazmidler bakteriya,
ashıtqı hám zamarrıqlardıń  hám záhárli toksinlerge shıdamlılıǵın
támiyinleydi.
Plazmidtiń antibiotik tarqatıwshı genleri bir plazmidten ekinshisine
transpozonlar menen birikken halatta da kóship óte aladı. Bul molekulyar
process kesel shaqırıwshı mikroblardıń antibiotiklerge shıdamlılıǵın júdá
asıradı. Plazmidlerdiń bul qásiyetinen genetikalıq injeneriyada vektor sıpatında
paydalansa boladı.
Retrotranspozonlar

Retrotranspozonlar – DNK nıń bir bólegi bolıp, olar dúzilisi jaǵınan
RNK–saqlawshı viruslardı esletedi. Bunday elementler ózlerinen keri
transkriptaza járdeminde óz nusqasın sintezlep, bul nusqanı DNKnıń basqa
ornına kóship ótiwin(insersiyalanıwın) támiyinleydi. Kóshiw dawamında
retrotranspozonlardıń eski nusqası óz ornında qaladı hám tek olardıń nusqası
ǵana kóshiriledi. Nátiyjede DNK muǵdar jaqtan kóbeyedi. Úshinshi túrdegi
kóship júriwshi  – retropozonlar dep ataladı.
Retropozonlar

Retropozonlar – kóshiw mexanizmi boyınsha retrotranspozonlarǵa uqsaydı,
yaǵnıy olardıń nusqaları sintezlenip, basqa orınǵa kóshedi. Biraq tiykarǵı
ayırmashılıq olar dúzilisi jaǵınan viruslarǵa ulıwma uqsamaydı hám nusqa
kóshiriw ushın ózleride keri transkriptaza fermentine iye emes. Bul úsh túrdegi
kóship júriwshi elementler organizmler genomınıń kóp muǵdarın quraydı.
Ósimlikler genomınıń shamamenen 50%i transpozon hámretrotranspozonlardan
quralǵan. Mısalı, mákke dánlerinde  (qızıl) pigmenttiń payda bolıp
joǵalıwı antocian reńdi beriwshi gen ishindegi transpozonnıń kóshiwi menen
táriplenedi.
Buston (deha, n. Fayzobod)

**Bostan** () — Fayzabad rayonı, Bostan qalasına qaraslı qalanıń bir bólegi. Dahadan qala orayına shekem 15 km, rayon orayına 15 km.

## Xalqı
Xalqı — 2037 adam.

## Derekler
Transformaciya

Málim shárayatta bir organizm násillik molekulası hár
qanday bóleginiń ekinshi organizm násillik molekulası quramına birigiw
hádiysesine «transformaciya» dep ataladı. Pnevmokokklardaǵı transformaciya
hádiysesi 1928-jılı ingliz bakteriologı F. Griffit tárepinen ashılǵan. Onıń
tájiriybesi pnevmokokklardıń eki túri – S hám R – shtammları ústinde
ótkerilgen. Pnevmokokk bakteriyasınıń S shtammı arnawlı qosımsha kapsulaǵa
iye bolıp, sırtı tegis, R-shtammda bolsa kapsula bolmaydı hám sırtı gedir –
budır (S – inglizshe smooc-tegis, R – inglizshe rough – gedir-budır), S-shtamm
bakteriyanıń kapsulası tıshqan organizmi immun sisteması tásirin ótkermegeni
sebepli, ol kesellik qozǵatıwshı bolıp, tıshqanlarda pnevmoniya keselligin
keltirip shıǵaradı hám tıshqanlar óledi.
R-shtamm bolsa kesellik keltirip shıǵarmaǵanı sebepli, bul shtammlar
menen juqtırılǵan tıshqanlar nabıt bolmaydı. Kesellik qozǵatıwshı S – shtamm
qızdırılǵanda olar óledi hám óltirilgen bakteriyalar tıshqanlarǵa jiberilgende
tıshqanlarda kesellik payda bolmaydı. Tıshqanlarǵa qızdırıw nátiyjesinde ólgen
bakteriyalar S-shtamm menen kesellik qozǵatpaytuǵın R-shtammǵa kiriwshi
tiri bakteriyalar birgelikte qosıp juqtırılǵanda tıshqanlardıń óliwi gúzetilgen.
Ólgen tıshqanlarda bakteriyalardıń S-shtammı tabılǵan.

## Derekler
Beyimlesiw

**Beyimlesiw** bul — organizmlerdiń ishki hám sırtqı dúzilisi, organlar funkciyası, minez-qulqı hám tirishilik táriziniń belgili jasaw ortalıǵınıń jaǵdayına beyimlesiwi. Barlıq tiri organizmlerde ibarat bolǵan ózine tán beyimlesiw belgileri olardıń ózi jasap turǵan ortalıqta jasap qalıwı, tirishilik ushın gúreste jeńip shıǵıwı, normal násil qaldırıp óz belgilerin keyingi áwladlarına jetkeriwleri ushın imkaniyat tuwıladı. Beyimlesiw organizmlerdiń jasawshańlıǵı, básekilesiwsheńligi hám normal násil qaldırıwı menen tuwrı baylanıslı. Jasawshańlıq degende organizmlerdiń ózi tarqalǵan ortalıqta genotipin keskin ózgerttirmegen halda normal jasawı túsiniledi. Básekilik organizmlerdiń óli hám tiri tábiyat, solardan azıq tabıw, basqa jınıs penen qosılıw, jasaytuǵın jerin iyelewdegi qarsılıqların jeńiwi. Násil qaldırıw bolsa organizmlerdiń órshiwiniń normal bolıwı menen baylanıslı. Beyimlesiwdiń bul úsh komponenti óz-ara baylanıslı bolıp, tábiyǵıy tańlaw arqalı quralǵan evolyucion nátiyje bolıp esaplanadı. Sırtqı ortalıq jaǵdayları hár túrli bolǵanlıǵı sebepli, organizmlerdegi beyimlesiw belgileri de hár túrli boladı

## Derekler
Idioadaptaciya

**Idioadaptaciya** organizmlerdiń anıq jasaw shárayatına beyimlesiwine járdem beretuǵın evolyucion ózgerisler esaplanadı. Aromorfozlardan ayırmashılıǵı, idioadaptaciya ulıwma beyimlesiw emes, bálkim jeke beyimlesiw menen baylanıslı. Olar organizmler dúzilisi dárejesin, iskerligin atateklerge qaraǵanda joqarıǵa kótermeydi. Haywanlarda qorǵanıw reńi, mimikriya qubılısı, ósimliklerde samal, shıbın-shirkeyler, quslar járdeminde sırttan shańlanıw boyınsha hár túrli qolaylıqlar, miywe hám tuqımlardıń tarqalıwı menen baylanıslı beyimlesiw idioadaptaciyaǵa mısal bola aladı. Shıbın-shirkey jewshiler otryadına kiriwshi haywanlardıń ayırımları qurǵaqlıqta, suwda yamasa jer astında jasawǵa beyimleskenligi de idioadaptaciyaǵa mısal (118-súwret). Soǵan uqsas, súyekli balıqlar hár qıylı túr wákilleriniń dene forması, reńi, qalashları dúzilisiniń ózine tán bolıwı da idioadaptaciya baǵdarındaǵı beyimlesiw nátiyjesi. Bul beyimlesiwler hárbir tiri organizmler ushın anıq ortalıq shárayatında jasawǵa bir qansha qolaylıqlar jaratadı hám biologiyalıq progreske sebepshi boladı.

Ulıwma degeneraciya tariyxıy proceste quramalı dúzilisten ápiwayı dúziliske ótiw bolıp esaplanadı. Organikalıq dúnya evolyuciyasınıń bul baǵdarı organizmlerdiń otırıqshı yamasa parazit halda tirishilik etiwine beyimlesiwi menen tıǵız baylanıslı. Mısalı, assidiy lichinkasında xordalı haywanlarǵa tán nerv sisteması xorda, kóz rawajlanǵan boladı. Keyin ala lichinka otırıqshı tirishilik etiwge ótip, erjetiw procesinde organizmde regressiv metamorfoz júz beredi. Xorda nerv sistemasınıń tiykarǵı bólimi joǵalıp qalǵanı túyinshege aylanǵan boladı

## Derekler
Viruslar

**Viruslar**

**1892**-jılı rus ilimpazı D.I.Ivanovskiy temeki ósimliginde ushırasatuǵın temeki mozaykası dep atalıwshı kesellik 
qozdırıwshınıń ózine tán qásiyetlerin anıqladı. Usı kesellik 
qozdırıwshı viruslar bakteriyalı filtrden ótip ketiw qásiyetine iye. 
Nátiyjede saw temeki ósimligin filtrden ótken suyıqlıq penen 
zıyanlawǵa boladı. Aradan birneshe jıl ótkennen keyin F. Leffler 
hám P.Froshlar úy haywanlarında ushırasatuǵın belok keselligin 
qozdırıwshılar da bakteriyalı filtrden ótip ketedi eken, degen 
juwmaqqa keldi. Eń aqırında 1917-jılı kanadalı bakteriolog F. de 
Erell bakteriyalardı zıyanlaytuǵın bakteriofag-virusın ashtı. Solay 
etip, ósimlik, haywan hám mikroorganizmlerde viruslar ashıldı. 
Usı ashılıwlar tirishiliktiń kletkasız formaları, yaǵnıy jańa ilim 
tarawı — virusologiya (viruslardı úyreniwshi) pániniń payda bolı-
wına sebep boldı.
Viruslar adam ómirine úlken qáwip tuwdıradı. Olar birneshe juqpalı keselliklerdiń (gripp, qutırıw, sarı awırıw, encefalit, qızılsha hám basqalar) qozdırıwshıları bolıp esaplanadı. 
Viruslar tek kletka
larda jasaydı. Olar kletka ishiniń parazitleri bolıp esaplanadı. Viruslar kletkadan sırtta erkin hám 
aktiv halatta ushıraspaydı, kóbeyiw qásiyetlerine de iye emes 
(2-súwret). Viruslar kletkalıq dúziliske iye organizmlerden 
ajıralıp, óziniń metabolizimine, yaǵnıy erkin belok sintezlew 
qásiyetine iye emes.

## Derekler
Prokariotlar

**Prokariotlar** — yadrosı tolıq qáliplespegen, yaǵnıy haqıyqıy 
yadroǵa iye bolmaǵan organizmler. Násillik belgiler nukleotidlerde jaylasqan. DNK—dezoksiribonuklein kislota saqıyna 
tárizli formada boladı. Jınıslı kóbeyiw baqlanbaydı. Kletka 
orayı hám mitotik jip bolmaydı. Kletka amitoz jolı menen 
bólinedi. Kletkada plastida hám mitoxo
ndriya sıyaqlı tiykarǵı 
organoidlar ushıraspaydı. Kletka qabıǵı murein yaki pektin 
zatınan dúzilgen. Ádette, qamshılı prokariotlardıń ayırım 
wákillerindegi qamshısı ápiwayı dúzi
lgen. Prokariotlardıń 
kópshiligi erkin azottı ózlestiriw qásiyetine iye. 
Azıqlanıw, azıqlıq zatlardıń kletka qabıǵı arqalı sińiriw jolı 
menen ámelge asadı. As sińiriwshi vakuolalar bolmaydı, geyde 
gazli vakuolalar ushırasadı. Prokariotlarǵa bakteriyalar hám 
kók-jasıl suw otları kired

## Derekler
Oscillyatoriya

**Oscillyatoriya** — ápiwayı jip tárizli, 
silekey perdesi bolmaǵan kletkasınıń 
eni uzını
nan birneshe ese úlken. 
Oscillyato
riya jibi denesi boylap 
birdey dúzilgen kletkalardan ibarat (6-súwret). Citoplazmada reńsiz 
centroplazma hám onı qorshap al-
ǵan reńli xromatoplazma ajıraladı. 
Oscillyatoriya jibi óz aldına gormogoniylerge ajıralıp ketiw jolı menen 
kóbeyedi.
Tábiyatta oscillyatoriyanı salı sabanları, shalshıq suwlar, háwiz hám 
kóllerde kóplep ushıratıwǵa boladı.
Góruǵlı dástanı

Gòruglı dástanı qaraqalpaq arasına jazba hàm awız eki tùrde taralǵan dàstanlardıñ biri boldı. Onıñ ayırım bòlimleri qıssa tùrinde kòshirilgen bolıp qoldan qolǵa òtip turdı. Gòruǵlı dàstanı, àsirese XIX àsirde qaraqalpaqlarǵa keñnen màlim boldı. Òytkeni, bul dàwirde jasaǵan shayırlardıñ kòpshiliginde òz qaharmanların Gòruǵlıǵa teñew dàstùrgre aynalǵan. 
Gòruǵlı ciklindegi dàstanlardıñ qaraqalpaq arasında ùsh tùri tarqalǵan. Bulardıñ hàrbiri òz aldına dàstan bolıp Awezxan Qirmandàli Bàzirgendegen at penen tarqalǵan. Gòruǵlınıñ qaraqalpaqlar arasında keñ tùrde tarqalǵan bòlegi Àwezxan dàstanı bolıp esaplanadı. Bul bòlim òzbek, tùrkmen baqsıları arasında bòlinip aytılıp jùrgen Gòruglınıñ tuwılıwı, Yunus peri, Intizar, Botakòz, Àwezdi izlew, Xosh keldi bòlekleriniñ jıyındısı bolıp, tutas bir dàstan sıpatında jırlaǵan. 
Àwezxan qıssasında Gòruǵlınıñ tuwılıwı, erjetiwi hàm perzentsizlik daǵında qalıwı menen baslanadı. Dàstannıñ baslı ideyası negizinen batırlıq bolıp, àdalatsızlıq ùstinen qatañ gùres alıp baradı. Eldi sırt el basqınshılarınan qorǵaydı. Xiywa xanlıǵı turǵan màhàlde, elde aqılǵan sıymaytuǵın àdalatsızlıqlar jùz berip turǵanday, àlbette xalıq Gòruǵlı sıyaqlı batır hàm adalatlı basshılardı àrman etetuǵın edi. Sonıñ ushın da, bul dàstan xalıqtıñ àdalat jolındaǵı àrman bolıp, xalıq Gòruǵlı sıyaqlı batırlardı kùsedi.