Lagos

**Lagos** (/ˈleɪɡɒs/ LAY-goss;  ) yáki Lagos qalası, Nigeriyanıń qubla-batısındaǵı iri port qalası. 2025-jıldıń noyabr jaǵdayına bola, qala xalqınıń sanı 17 millionnan 21 millionǵa shekem bolıwı esap-sanaq etilgen. Lagos Nigeriyanıń eń iri qalası bolıp, Afrika kontinentindegi eń xalıq sanı kóp qalalıq aymaq hám dúnyadaǵı eń tez ósip atırǵan megapolislerden biri. Lagos 1991-jılı dekabrde húkimettiń paytaxtın mámleket orayındaǵı Abuja qalasına kóshiriw haqqındaǵı qararına shekem Nigeriyanıń milliy paytaxtı bolǵan Lagos Afrikanıń iri finans orayı bolıwınan basqa Lagos mámleketi hám pútkil Nigeriya mámleketiniń ekonomikalıq xabı sıpatında mámleket ekonomikasında áhmiyetli rol oynaǵan. Qala Afrikada sawda, kewil ashar, texnologiya, bilimlendiriw, siyasat, turizm, kórkem-óner hám moda tarawlarına úlken tásir kórsetedi. Lagos, sonday-aq, dúnyadaǵı eń tez ósip atırǵan qalalar hám qalalıqlar onlıǵına kiredi. Megapolis Afrikadaǵı eń joqarı ishki ónim boyınsha ekinshi orındı iyeleydi. Kontinenttegi eń iri hám eń kóp jumıs isleytuǵın teńiz portlarınan birin óz ishine aladı. Qala xalqınıń kópligi hám porttaǵı transport kólemi sebepli Lagos Orta portlı megapolisler qatarına kiredi.

Lagos XV ásirde Batıs Afrikadaǵı Yoruba xalıqlarınıń Ijebu kishi toparı Awori xalqınıń úyi sıpatında payda bolǵan bolıp, házirgi Lagos atawı, Eti-Osa, Amuwo-Odofin hám Apapa jergilikli hákimiyat aymaqlarında jaylasqan. XV ásirge shekem avoriyler teńiz boyındaǵı xutorda jaylasıp, sol jerdiń átirapında miynet etken hám jasaǵan. Xutor Yoruba tilinde Ereko dep awdarılıp, Lagos tilindegi Eko atı sonnan kelip shıqqan. Jerler Lagos lagonnıń qublası-batıs awzın shegaralap turıwshı dáryalar menen ajıratılǵan. Atlantika okeanınan 100 km (62 mi) shıǵısqa hám batısqa sozılǵan Bar-Bich sıyaqlı tosıqlı atawlar hám uzın qum túpirikleri menen qorǵaladı. Tez urbanizaciya sebepli qala házirgi Lagos materigi, Ajeromi-Ifelodun hám Surulere aymaqların óz ishine alıw ushın lagunnıń batısına keńeydi. Bul Lagos qalasınıń eki tiykarģı aymaqqa ajıratılıwına alıp keldi: Lagos qalasınıń dáslepki qalası bolǵan Ataw hám házirgi waqıtta ol keńeygen materik. Bul qala aymaǵı 1967-jılı Lagos shtatı dúzilgenge shekem Lagos qalalıq keńesi arqalı Federal húkimet tárepinen tikkeley basqarıldı. Bul Lagos qalasınıń házirgi jeti jergilikli hákimiyat aymaqlarına (LHA) bóliniwine hám mámleketti dúziw ushın sol waqıttaǵı Batıs regionınan basqa qalalardıń (házir 13 LHA) qosılıwına alıp keldi.

Biraq, 1976-jılı shtat paytaxtı Ikeja qalasına kóshirildi. 1991-jılı bolsa federal paytaxt Abuja qalasına kóshirildi. Lagos elege shekem qala dep atalatuǵın bolsa da, házirgi Lagos, "Metropolitan Lagos" hám rásmiy túrde "Lagos Metropolitan Area" dep atalatuǵın qala aglomeraciyası yamasa konurbasiya bolıp, 16 LGA, sonıń ishinde, Lagos shtatı paytaxtı Ikejadan ibarat. Bul konurbasiya Lagos shtatı ulıwma jer maydanınıń 37% in qamtıp alsa da, shtat uliwma xalqınıń shama menen 85% in óz ishine aladı.

2006-jıldaǵı federal sanaq maǵlıwmatlarına qaraǵanda, konurbasiya xalqı 9 mln. adamģa jaqın bolǵan. Biraq, bul kórsetkish Lagos shtatı húkimeti tárepinen tartısqa túsirilgen. Keyin ala óziniń xalıq sanı haqqındaǵı maǵlıwmatların járiyalap, Lagos paytaxtı aymaģı xalqı 16 mln. adamǵa jaqın bolgan.  Lagos aymaǵı kún sayın 3 000 adamǵa yamasa jılına 1,1 millionǵa ósip barmaqta, sonıń ushın 2022-jılda Lagos úlken aymaǵınıń haqıyqıy xalıq sanı shama menen 28 milliondı quraydı (2018-jıldaǵı 23,5 millionnan kóp). Sol sebepli Lagos Afrikanıń eń xalqı kóp qalası sıpatında Kinshasadan ótip ketken bolıwı múmkin. Lagos konurbciyası Batıs Afrika boyındaǵı bes suveren mámleket, Abidjan-Lagos koridorındaǵı aymaqlardı óz ishine alatuǵın qáliplesip atırǵan transmilliy megalopoldıń bir bólegi esaplanadı.

Lagos universiteti Nigeriyanıń birinshi áwlad universitetlerinen biri bolıp esaplanadı. Lagostıń isbilermenlik rayonında aristokrat hám qul sawdageri Efunroye Tinubu atı menen atalǵan Tinubu maydanı jaylasqan. Lagosta Nigeriyanıń burınǵı prezidentlerinen biri Murtala Muxammed atındaǵı Murtala Muxammed xalıqaralıq aeroportı jaylasqan. Lagos Milliy stadionında 1980-jılı Afrika Milletler Kubogi sıyaqlı hár qıylı xalıqaralıq sport ilajları ótkerilgen.

## Etimologiyası
Lagos portugal tilindegi "kóller" sózinen alınǵan. Inglis hám Nigeriya tillerinde /ˈleɪɡɒs/ (LAY-goss) sóziniń aytılıwı ádette standart bolıp esaplanadı. Amerika Qurama Shtatlarında Britaniyaǵa salıstırǵanda portugal tiline jaqın bolǵan ispan tilinen kelip shıqqan placenimlerdiń kópligi sebepli Amerika inglis tilinde sóylewshiler kóbinese /ˈlɑːɡoʊs/ (LAH-gohss) aytılıwınan paydalanadı, bul original portugal aytılıwına uqsas. Yoruba xalqınıń óz atı Èkó de yoruba xalıqları tárepinen qollanıladı. Lagos, itimal, Portugaliyanıń Lagos atı menen atalǵan, sebebi ol XV ásirde Afrika jaǵaları boylap Portugaliyanıń teńiz ekspediciyalarınıń tiykarǵı orayı bolǵan.

## Táriyxı

## Adminstraciyası
Lagos burın Nigeriyanıń paytaxtı bolǵan, házirgi waqıtta onıń ornın Abuja iyelegen. Abuja 1991-jılı 12-dekabrde rásmiy túrde Nigeriya paytaxtı boldı. Biraq, federal paytaxttı kóshiriw haqqındaǵı qarar on bes jıl aldın, 1976-jıl 6-sanlı Nızamda qabıl etilgen edi. Lagos, sonday-aq, Lagos atawındaǵı eski kolonial imaratta jaylasqan Lagos shtatı sudı Joqarı sudınıń úyi bolıp esaplanadı.

Lagos qalasınıń geografiyalıq shegaraları Lagos shtatınıń 20 jergilikli hákimiyat aymaǵınan 16 in quraydı. Lagos qalasınıń geografiyalıq shegaraları Lagos shtatınıń 20 jergilikli hákimiyat aymaǵınan 16 in quraydı. Aqırǵı struktura metropoliyanıń ulıwma basqarıwın támiyinleydi. Lagos atawı, Ikoyi hám Viktoriya atawları hám ayırım materik aymaqların óz ishine alǵan Lagos qalasınıń buringi munitsipaliteti Lagos qalalıq keńesi (LCC) tárepinen basqarıldı. Biraq, ol 1976-jılı tarqatıp jiberildi hám bir neshe jergilikli hákimiyat aymaqlarına (ásirese, Lagos atawı LGA, Lagos materik LGA hám Eti-Osa LGA) bólindi.

Lagos munitsipalitetinen tısqarıdaǵı materik, basqa tárepten, Mushin, Ikeja hám Agege sıyaqlı bir neshe óz aldına qala hám elatlardı óz ishine aladı. 1970-jıllarda Nigeriyadaǵı neft bumınan keyin Lagosta xalıqtıń kóbeyiwi, ekonomikalıq ósiw hám awıllıq migraciyanıń jumsartılmawı baqlandı. Bul shetki qalalar hám elatlı punktlerdiń tez pát penen rawajlanıwına sebep boldı hám usı tárizde házirgi "Lagos metropoliten aymaǵı," yaǵnıy "Metropolitan Lagos" payda boldı. Lagos tariyxı házirge shekem olardı jaratqan mádeniyatlardıń ózine tán ózgesheliklerin kórsetiwshi LGAslardıń dúzilisinde tastıyıqlanadı&#x5D;.

2006-jılǵa kelip Lagos átirapındaǵı metro aymaǵı Lagos shtatı shegaralarınan shıǵıp ketti hám megapolis statusına iye boldı. Lagos shtatındaǵı Lagostıń shıǵıs hám batıs qala shegaraları janında, sonday-aq, onıń arqa shegaralarınan tısqarıda jaylasqan, Ogun shtatına tutas ayırım LGAlarǵa ótip ketetuǵın qosımsha 1535,4 kvadrat kilometr (592,8 kvadrat mil) uzliksiz qurılǵan jer maydanı bolıp esaplanatuǵın "Úlken Lagos metropoliteni" yamasa "Lagos megaqalası aymaǵı" dep ataladı. Ogun shtatı LGAlarına Obafemi Ovode, Sagamu, Ifo, Ado-Odo/Ota hám Evekoroniń bir bólimi kiredi.

Búgingi kúnde Lagos sózi kóbinese Nigeriyadaǵı "Metropolitan Lagos" dep atalatuǵın qala aymaǵına tiyisli bolıp, ol Lagos burınǵı munitsipalitetiniń atawların da, materik shetki aymaqların da óz ishine aladı. Lagos shtatı húkimeti kommunallıq xızmetlerdiń ayırımları, sonıń ishinde, jollar hám transport, elektr energiyası, suw, densawlıqtı saqlaw hám bilimlendiriw tarawları ushın juwapker. Lagos qalası Lagos shtatınıń 20 LGAsınan 16 dan aslamın óz ishine aladı hám Lagos shtatı xalqınıń shama menen 85% in, sonıń ishinde, ayırım yarım awıllıq aymaqlardı óz ishine aladı. Lagos qalasında kók jiegin iyeleytuǵın kóp qabatlı imaratlar kóp. Bálent imaratlardıń kópshiligi oraylıq isbilermenlik rayonında jaylasqan.

## Demografiyası

## Geografiyası

Lagos eki tiykarǵı geografiyalıq aymaq - "ataw" hám "qurǵaqlıq"qa ajıratıladı.

### Qala kórinisi
Lagos qalası Nigeriyadaǵı eń biyik kóriniske iye. Lagos qalasındaǵı arxitekturalıq usıllar hár qıylı bolıp, tropikalıq hám xalıq tilinen koloniallıq Evropa hám ultrazamanagóy imaratlar yamasa aralaspaǵa iye. Kreoleler alıp kelgen Braziliya usılındaǵı arxitektura Suw úyi hám Shitta Bey meshiti sıyaqlı imaratlarda kórinedi. Aspan kóterilgen imaratlar hám kópshilik biyik imaratlar atawlarda jaylasqan, materikte bolsa ayırım biyik imaratlar bar. Sońǵı jılları Lagos shtatı húkimeti uzaq múddetli maqset - keńeytiw menen bar baǵlar hám jasıl aymaqlardı ońladı. Qala boylap kóplegen sapalı imaratlar aralasıp jaylasqan.

#### Ataw
Ataw — bos geografiyalıq atama bolıp, Lagostıń "Materik"ten Lagos gavanın payda etetuǵın Atlantika okeanına drenajlaytuǵın magistral kanal arqalı ajıratılgan aymaǵın belgilew ushin qollanıladı. Ataw tiykarınan bir-birinen saylar arqalı ajıratılǵan hám kópirler menen baylanısqan atawlar jıyındısınan ibarat. Ayırım saylardıń kishi bólimleri qazılıp, ústi bastırılǵan. Lagostiń bul bólimi biznes iskerligi hám kewil ashar ilajlardıń kópshiligi ótkeriletuģin aymaq bolıp, joqarı dárejedegi turaq jay aymaqlarınıń kópshiligi usı aymaqta jaylasqan. Atawda jaylasqan esaplanǵan jergilikli mámleketlik hákimiyat aymaqlarına Lagos atawı hám Eti-Osa kiredi. Bul LGAlar quramındaǵı iri joqarı dárejeli ataw máhállelerine Ikoyi hám Viktoriya atawları kiredi. Atawdı materikke úsh iri kópir baylanıstıradı. Olar - Iddo qalasınan baslanatuǵın Karter kópiri, Eko kópiri (burın Ekinshi materik kópiri dep atalgan) hám xalqı tıgız jaylasqan materik átirapları arqalı Lagos laguna ótetuģın Úshinshi materik kópiri. Ikoyi baylanıs kópiri Ikoyi hám Lekki 1-fazasın baylanıstıradı, olardıń ekewi de atawdıń bir bólegi.

Tórtinshi materik kópiri qurılısı 2022-jılı baslanadı Lagos shtatı gubernatorı Babajide Sanvo-Olu.

Lagos atawında oraylıq isbilermenlik rayonı jaylasqan. Bul rayon kóp qabatlı imaratlar menen ajıralıp turadı. Atawda sonday-aq, qalanıń kóplegen eń iri kótere sawda bazarları (máselen, belgili Idumota hám Balogun bazarları) jaylasqan. Sonday-aq, Nigeriya milliy muzeyi, Oraylıq meshit, Glover estelik zalı, Xristos shirkewi sobori (CMS) hám Oba sarayı (Iga Idunganran) bar. Lagos atawınıń jáne bir iri bólimi Marina bolıp esaplanadı. Ol Idumota hám Balogun bazarları menen shegaralas bolıp, iri bank mákemeleri jaylasqan. Lagos atawındaǵı Tinubu maydanı burın qarawsız jaǵdayda bolǵan bolsa da, táriyxıy áhmiyetke iye bolǵan orın esaplanadı; 1914-jılı usi jerde Arqa hám Qubla protektoratlardı birlestirip, Nigeriyanı payda etken Amalgamaciya máresimi bolip ótedi&#x5D;.

##### Ikoyi

Ikoyi Lagos atawınıń shıǵıs yarımında jaylasqan hám oǵan shıǵındı poligoni jalǵanǵan. Ikoyi, sonday-aq, Viktoriya atawı menen Falomo kópiri arqalı baylanısqan bolıp, ol Bes Kovri dáryası ústinen ótetuǵın tiykarǵı joldı ótkeredi. Falomo baǵı, 2017-jılı shtat húkimeti tárepinen Fidelity Bank penen birgelikte islep shıǵılǵan jasıl jámietlik orın kópir astında jaylasqan. Ikoyi Nigeriya federal húkimetiniń shtab-kvartirasın hám húkimetke tiyisli basqa imaratlardı, sonıń ishinde, eski federal sekretariat kompleksin óz ishine alǵan. Búgingi kúnde kompleks qayta tiklenip atır.

Ikoyi qalasında áskeriy hám policiya kazarmaları, qáwipsizligi joqarı bolǵan qamaqxana hám Nigeriya federal joqarı sudı bar. Sonday-aq, Ikoyi miymanxanalar, túngi klublar, dem alıw baǵı hám Afrikadaǵı eń iri golf maydanlarınan birine iye. Dáslep orta klassqa tiyisli máhálle, sońǵı jılları joqarı orta klasstan joqarı klassqa shekemgi modalı turaq jay anklavına aylandı. Sawda bólimi Qubla-batısta jaylasqan.

## Hawa-rayı
Lagos tropikalıq savanna klimatına (Aw) iye, sebebi úsh ay dawamında 60 mm yamasa 2,4 in jawın jawadı hám jıllıq jawın-shashın muģdarı tropikalıq mussonlar klassifikaciyası ushın jeterli emes. Suwlı máwsim may ayında baslanıp, oktyabrde tamamlanadı, qurǵaq máwsim bolsa noyabrde baslanıp, aprelde tamamlanadı. Iyul-avgust aylarında qısqa qurǵaq máwsim de boladı. Eń ıǵallı ay iyun ayı bolıp, jawın-shashın muǵdarı 316 mm yamasa 12,44 in, eń qurǵaq ay bolsa yanvar ayı bolıp, jawın-shashın muǵdarı 13 mm yamasa 0,51 in.

Lagos ekvatorǵa jaqın jaylasqan bolıp, ortasha joqarı temperaturalar 28 °C dan 32 °C ǵa shekem (82 °F dan 90 °F ǵa shekem) ózgerip turadı. Lagosda mart ayında eń joqarı temperatura 32 °C dan 26 °C ga shekem (90 °C dan 79 °F ga shekem) hám avgust ayında eń ıssı temperatura 28 °C dan 24 °C ga shekem (82 °C dan 75 °F ga shekem) boladı. Jaz eń salqın máwsim bolp, en suwiq hám jawınlı aylar iyun, iyul hám avgust, eń ıssı máwsim bolsa báhár (mart - may) esaplanadı.  

## Ekonomikası
Lagos qalası Nigeriyanıń iri ekonomikalıq orayı bolıp, ol mámleket jalpı ishki óniminiń 30-35 procentin payda etedi. Kommerciyalıq hám finanslıq isbilermenliktiń kópshiligi atawda jaylasqan oraylıq isbilermenlik rayonında ámelge asırıladı. Mámleketimizdiń kópshilik kommerciyalıq bankleri, finans institutları hám iri korporaciyalarınıń shtab-kvartirası da usı jerde jaylasqan. Lagos, sonday-aq, Batis Afrikanın iri málimleme kommunikaciyaları hám telekommunikaciyaları (MKT) xabı esaplanadı. Lagos 24 saat isleytuģın ekonomikanı rawajlandırmaqta.

Lagos ekonomikasınıń globallasıwı GaWC tárepinen "beta minus" dep bahalanadı. Bul Ullı Britaniyadaǵı Manchester yamasa Edinburg penen teń. Lagos Batıs hám Oraylıq Afrikadaǵı eń "globallasqan" qala bolıp tabıladı. 7 afrika texnologiyalıq "yakkashox" lardan besewi Lagosta isleydi. Lagos Afrikadaǵı basqa qalalarǵa qaraǵanda kóbirek texnologiyalıq oraylarǵa iye.

Germaniyanıń ZEIT jurnalınan Iv Bellingxauzen juwmaq shıǵaradı: "Lagos - Afrikanıń Gollivudı, Manxettenin hám Kremniy alabın birgelikte kórsetedi".

## Turizm

Gubernator Raji Babatunde Fasxolanıń aldınǵı hákimshiligi tárepinen erisilgen qayta modernizaciyalaw joybarınan soń Lagos áste-aqırınlıq penen Afrika hám dúnyadaǵı eń iri qalalardan biri sıpatında iri turistlik orınǵa aylanbaqta. Diasporalı afrikalılar hám basqalar, ásirese, Shıǵıs hám Qubla Afrikadan Lagosqa barǵan sayın kóbirek Nollivud tárepinen usınılǵan Nigeriyanı túsiniw hám tájiriybe alıw maqsetinde barmaqta.

### Plyajlar, suw sportı
Lagos qalasında Atlantika okeanı boyındaǵı qumlı plyajlar, Tarkwa qoltıǵı, Elegushi plyaji hám Alpha plyaji bar. Lagos, sonday-aq, Inagbe Grand Beach Resort sıyaqlı bir qatar jeke plyaj kurortları bar.

Wole Olateju Crescent te, Lekki kópiri átirapında kemelerde sayaxatlar usınatuǵın hám qayıq yamasa reaktiv chanǵılardı ijaraǵa alıwshı bir neshe kompaniyalar bar.

### Baǵları

Azatlıq baǵı Nigeriyanıń Lagos atawındaǵı Lagos qalası orayındaǵı estelik hám dem alıw baǵı bolıp, burın Ullı mártebeli xanımnıń Broad Street qamaqxanası bolǵan. Onı arxitektor Teo Louson islep shıqqan. Baǵ Nigeriya xalqınıń tariyxı hám mádeniy miyrasın qásterlep saqlaw maqsetinde qurılǵan. Parktegi estelikler Lagostıń koloniallıq miyrasın hám Ullı mártebeli xanımnıń Broad Street qamaqxanasınıń tariyxın eske aladı. Ol 2010-jıl oktyabr ayında Ǵárezsizliktiń 50 jıllıq bayramı múnásibeti menen qurılǵan. Park milliy estelik, tariyxıy estelik, mádeniyat orayı hám kórkem óner hám dem alıw orayı bolıp esaplanadı. Házirgi waqıtta jeke shaxslar, keliwshiler hám jámáát bolıp pikir júrgiziw ushın tınısh orın bolǵan baǵ hár kúni xalıq ushın ashıq. Búgingi kúnde "Freedom Park" hár qıylı sociallıq ilajlar hám kewil ashar orınǵa aylanǵan.

### Haywanat baǵları

Lekki qorıqlaw orayı Lagos haywanat baǵı esaplanadı. Ol jawınlı toǵaylar, mangralar hám savannalardı kóbeytiwge háreket etetuǵın ósimliklerden ibarat. Maymıllar, kóplegen quslar, jılanlar hám krokodiller bar. Haywanlardıń tulımları salınǵan kishi muzey bar. Biraq, ekshembi kúnleri uzaq múddetli diniy ibadat ushın paydalanıladı. Turizm veb-saytına muwapıq, LCC Lagostaǵı kóriw ushın eń kóp tanılǵan ekinshi orın.

Lufasi tábiyat baǵı - Lekki qalalıq toǵayshılıq hám haywanlar baspanası baslaması. Ol tábiyattı saqlaydı, jabayı haywanatlardı hám joytılıp baratırǵan túrlerdi qorǵaydı. Nollivud filmleriniń ekipajları bul parkten kóbinese dekoraciya sıpatında paydalanadı.

### Imaratları

## Derekler