open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ziyada Bekbergenova

**Ziyada Bekbergenova** *(Зияда Бекбергенова; [[1968|1968-jıl]] [[10-yanvar]], [[Shımbay rayonı]])* — jazıwshı hám ádebiyat izertlewshisi.

## Ómir hám miynet jolı
3. Bekbergenova 1968-jılı 10-yanvarda Shımbay rayonınıń Taza jol awılında tuwılǵan.

Ol 1984-jılı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetine oqıwǵa kiredi.

1989-jılı oqıwdı pitkerip, jollama menen ÓzRIAQÍ N.Dáwqaraev atındaǵı til hám ádebiyat institutında ilimiy xızmetker bolıp jumıs baslaǵan.

1990-1993-jılları Házirgi dáwir qaraqalpaq ádebiyatı qánigeligi boyınsha aspiranturada oqıdı.

Ol búgingi kúni házirgi dáwir qaraqalpaq ádebiyatı bóliminin baslıǵı bolıp islep atır.

Ol 2000-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
### Ilimiy dóretiwshiligi
1995-jılı «Házirgi dáwir qaraqalpaq poeziyasında xalıq awız eki poetikalıq dástúrleri» (70-80-jıllar) degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqlaǵan.

Ulıwma bilim beretuǵın mekteplerdin 9-klassları ushın «XX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatı», «Ádebiyat» sabaqlıǵınıń (2002, 2006, 2010) avtorlarınıń biri.

### Ádebiy dóretiwshiligi
«Máńgi qalǵan daq» (1994) gúrrińler toplamı, házirgi dáwir balalar ádebiyatı boyınsha izertlewleri, «Bala tili pal» (1997) kitabı jarıq kórdi. «Ámiwdárya» jurnalında (1997, № 5-6) «Hayal táǵdiri» povesti járiyalandı.

## Jetiskenlikleri
2001-jılı «Marifat» gazetasınıń 10 jıllıǵına baǵıshlanıp ótkerilgen «Dóretiwshi pedagog xızmetkerler» tańlawında Qaraqalpaqstan Respublikası Xalıq bilimlendiriw Ministrliginiń «Húrmet jarlıǵı» menen sıylıqlanǵan.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Ábdimurat Atajanov

**Ábdimurat Atajanov** *(Әбдимурат Атажанов; [[1938|1938-jıl]] [[17-yanvar]], [[Nókis rayonı]])* — balalar jazıwshısı. «Ózbekstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri».

## Ómir hám miynet jolı
Á. Atajanov 1938-jılı 17-yanvarda Nókis rayonına qaraslı «Qattıaǵar» xojalıǵı «Tolıs» awılında tuwılǵan.

Ol 1957-jılı Nókis awılxojalıǵı texnikumın, 1964-jılı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutın tamamladı.

1957-59-jılları mektepte muǵallim bolıp isleydi. 1964-jıldan «Jetkinshek» gazetasında ádebiy xızmetker, soń bólim baslıǵı, «Ámiwdárya» jurnalınıń bólim baslıǵı (1972-75), «Jetkinshek» gazetasınıń redaktorı (1975), «Ustaz» (sońınan «Ustaz jolı») gazetasınıń bas redaktorı (1998-2002) bolıp isledi, házirgi waqıtta usı gazetada bas redaktordıń orınbasarı lawazımında islep atır.

Á. Atajanov 1977-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
### Prozası
Jazıwshınıń birinshi gúrrińi «Etik» 1961-jılı «Jetkinshek» gazetasında basılıp shıqtı.

Házirge shekem ol «Duwtar» (1976), «Atamákan» (1978), «Jeti xat» (1981), «Qos kanikulda» (1983), «Sapalaq palwan» (1984), «Pikassonıń aq kepteri» (1986), «Sońǵı jawǵan qar» (1987), «Mashqala» (1988), «Pátpelektey pálpellegen dostım-ay» (1994), «Qaytıp keliw» (1996), «Jiyde jegiń kele me» (1997) sıyaqlı gúrriń hám povestler toplamların bastırıp shıǵardı. 2010-jılı jazıwshınıń «Jat jurtta japa shekken adam» ádebiy maqala, gúrriń, ocherkten quralǵan toplamı jarıq kórdi.

### Awdarmashılıǵı
Á. Atajanov M. Sholoxov, S. Baruzdin, B. Polevoydıń, Sh.Beyshanalievtiń, S. Axmad, O. Omarbekovlardıń gúrriń hám povestlerin qaraqalpaq tiline awdarǵan. Jazıwshınıń bir qatar shıǵarmaları ózbek, qazaq, túrkmen, tatar, noǵay, avar, bashkurt hám orıs tillerinde jarıq kórgen.

## Jetiskenlikleri
Á.Atajanov «Ózbekstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri» húrmetli ataǵına iye.

Ol 1987-jılı «Pikassonıń aq kepteri» gúrrińler toplamı ushın Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń sıylıǵına miyasar bolǵan.

Jazıwshı bir neshe mártebe Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń húrmet jarlıǵı menen sıylıqlanǵan.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Arxitekturalıq freymvork

ISO/IEC/IEEE 42010 Arxitektura Sıpatlamasınıń Konceptual Modeli sistemalıq injeneriya hám programmalıq támiynattı islep shıǵıw sheńberinde "**arxitektura freymvorki**" terminin bılay anıqlaydı:

"Arxitektura freymvorki belgili bir qollanıw tarawı yamasa mápli jámiyet sheńberinde arxitektura sıpatlamaların jaratıw, interpretaciya etiw, analizlew hám paydalanıw ushın ulıwma ámeliyattı ornatadı. Arxitektura Freymvorkleriniń mısalları: MODAF, TOGAF, Kruchtenniń 4+1 kórinisi modeli, RM-ODP."

Ásirese kompaniya yamasa basqa shólkemler ishindegi taraw kárxana arxitekturası freymvorkleri tárepinen qamtılǵan.

Arxitektura Freymvorkleri Sorawnaması bar bolǵan arxitektura freymvorkleriniń geyparaların sanap ótedi.

## Derekler
Altın-Bulaq

**Altın-Bulaq** — Qırǵızstannıń Osh wálayatı Ózgen rayonındaǵı awıl. Altın-Bulaq awıl okrugı quramına kiredi.

## Xalqı
2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına bola, aymaq xalqı 886 adamdı quraydı.

## Derekler
Nawqat

**** — Qırǵızstannıń Osh wálayatı Nawqat rayonıdaǵı qala.

## Xalqı
2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına bola, aymaq xalqı 14 371 adamdı quraydı.

## Derekler
C4 model

**C4 modeli** ‒ programmalıq támiynat sistemalarınıń arxitekturasın modellestiriw ushın jıynaqlı grafikalıq belgilew usılı. Ol sistemanıń konteynerler hám komponentlerge strukturalıq bóliniwine (ierarxiyalıq terek strukturasına) tiykarlanǵan hám arxitekturalıq qurılıs bloklarınıń detallı bóliniwi ushın Birgelki Modellestiriw Tili (UML) yamasa obekt-qatnas diagrammaları (ERD) sıyaqlı bar bolǵan modellestiriw usıllarına súyenedi.

## Tariyxı

C4 modeli programmalıq támiynat arxitektorı Saymon Braun tárepinen 2006-2011 jıllar aralıǵında Birgelki Modellestiriw Tili (UML) hám 4+1 arxitekturalıq kórinisi modeli tiykarında jaratılǵan. 2018-jılı Creative Commons licenziyası negizinde rásmiy veb-sayttıń ashılıwıhám maqalanıń járiyalanıwı payda bolıp kiyatırǵan usıldı keń tarqattı.

## Sholıw
C4 modeli programmalıq támiynat sistemasınıń arxitekturasın, sistemanıń konteynerler hám komponentlerge bóliniwin, bul elementler arasındaǵı baylanıstı hám, kerek bolǵan jaǵdayda, onıń paydalanıwshılar menen qatnasın túsindiretuǵın bir neshe kózqaraslardı kórsetiw arqalı hújjetlestiredi

Kózqaraslar ózleriniń ierarxiyalıq dárejesine qaray shólkemlestirilgen:

* Kontekst diagrammaları (1-dáreje): sistemanıń kólemin hám onıń paydalanıwshılar hám basqa sistemalar menen qatnasın kórsetedi;
* Konteyner diagrammaları (2-dáreje): sistemanı óz-ara baylanıslı konteynerlerge bóledi. Konteyner qollanba yamasa maǵlıwmat saqlawshını bildiredi;
* Komponent diagrammaları (3-dáreje): konteynerlerdi óz-ara baylanıslı komponentlerge bóledi hám komponentlerdi basqa konteynerler yamasa basqa sistemalar menen baylanıstıradı;
* Kod diagrammaları (4-dáreje): kodqa sáykeslestiriliwi múmkin bolǵan arxitekturalıq elementlerdiń dizaynı haqqında qosımsha maǵlıwmatlardı beredi. C4 modeli bul dárejede Birgelki Modellestiriw Tili (UML), Obekt-Qatnas Diagrammaları (ERD) yamasa Integraciyalanǵan Rawajlandırıw Ortalıqları (IDE) tárepinen jaratılǵan diagrammalar sıyaqlı bar bolǵan belgilewlerge súyenedi.

1-den 3-dárejege shekem, C4 modeli 5 tiykarǵı diagramma elementin qollanadı: adamlar, programmalıq támiynat sistemaları, konteynerler, komponentler hám qatnaslar. Bul texnika bul elementlerdiń jaylasıwı, forması, reńi hám stili boyınsha qatań qaǵıydalar bermeydi. Onıń ornına, C4 modeli interaktiv birge islesiw arqalı sızıwdı ańsatlastırıw ushın bir-birine kirip turǵan qutılar tiykarındaǵı ápiwayı diagrammalardı qollanıwdı usınıs etedi. Bul texnika jáne hárbir diagrammaǵa atama hám túsindirme beriw, hám názerde tutılǵan auditoriya tárepinen túsiniwdi jeńillestiriw ushın anıq hám bir mánili belgilew sıyaqlı jaqsı modellestiriw ámeliyatların qollap-quwatlaydı.

C4 modeli rásmiy hújjetlestiriw usılları hám aldın ala arxitekturalıq dizayn qálelmeytuǵın tez rawajlanıwshı komandalar kontekstinde birge islesiw arqalı vizual arxitektura dúziwdi hám evolyuciyalıq arxitekturanı ańsatlastıradı.

## Derekler
Komanda hám soraw juwapkershiligin bóliw

Informaciyalıq texnologiyalarda, **Komanda hám soraw juwapkershiligin bóliw** (ingl. *Command Query Responsibility Segregation; CQS*) ‒ bul komanda-soraw bóliw (CQS) ideyasın xızmetler dárejesine keńeytetuǵın sistema arxitekturası. Bunday sistema sorawlar jiberiw hám komandalar jiberiw ushın ayırım interfeyslerge iye boladı. CQS sıyaqlı, soraw talabın orınlaw tek maǵlıwmatlardı alıp keledi hám sistemanıń jaǵdayın ózgertpeydi (kiriw múmkinshiligin jazıp alıw sıyaqlı ayırım jaǵdaylardan tısqarı), al komanda talabın orınlaw sistemanıń jaǵdayın ózgertedi.

Kóp sistemalar bul ajıratıwdı sistema tárepinen qollanılatuǵın maǵlıwmat modellerine shekem jetkeredi. Sorawlardı qayta islew ushın qollanılatuǵın modeller ádette oqıw modelleri dep ataladı, al komandalardı qayta islew ushın qollanılatuǵın modeller jazıw modelleri dep ataladı.

Onıń kelip shıǵıwı ádette 2010-jılı Greg Yangqa tiyisli dep esaplansa da, hámme nárse CQRStıń aldın ala xabarshısı Udi Dahan ekenin kórsetedi. Ol 2008-jıldıń avgust ayında óz blogında CQRS ti SOA menen birge qollanıwǵa baǵdarlanǵan oqıw kursın járiyaladı  hám 2009-jıldıń dekabr ayında "Anıqlanǵan CQRS" maqalasında bunı tolıǵıraq túsindirdi.

## Derekler
Úbbiniyaz Áshirbekov

**Úbbiniyaz Áshirbekov** *(Үббинияз Әширбеков; 1944-jıl 21-aprel, Taxtakópir rayonı, Dawqara awılı, [[Qaraqalpaq Avtonom Sovet Socialistlik Respublikası|Qaraqalpaqstan ASSR]], [[Ózbekstan Sovet Socialistlik Respublikası|Ózbekstan SSR]], [[SSSR]])* – Qaraqalpaqstan mámleketlik hám siyasıy ǵayratkeri, Ózbekstan Respublikası awıl-xojalıǵı ministrligi hám Ózbekstan Respublikası Qurılıs ministrliginiń orınbasarı, qala hákimi. Taxtakópir rayonı, Araldı qutqarıw xalıqaralıq fondı Atqarıw komiteti Nókis filialı direktorı, 1992—1997-jıllar aralıǵında Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi baslıǵı.

## Miynet jolı
1969-jılı Tashkent awıl xojalıǵın irrigaciyalaw hám mexanizaciyalastırıw institutın tabıslı tamamlaǵannan soń dáslepki miynet jolın «Qaraqalpaqirsovxozqurılıs» basqarmasınıń Qaraózek rayonındaǵı 23-kóshpeli mexanizaciyalasqan kolonnasında aǵa injener bolıp islewden basladı. Bunnan keyingi dáwirde, 1970-1971-jılları «Qaraqalpaqsuwqurılıs» trestiniń Taxtakópir kóshpeli mexaniyazaciyalasqan kolonnasınıń óndiris texnika bóliminiń baslıǵı, 1971-jıldan baslap 12-awıllıq qurılıs trestiniń Taxtakópirdegi 51-kolonnasınıń bas injeneri, 1973-jıldan usı kolonnanıń baslıǵı bolıp nátiyjeli jumıs alıp bardı. Ú.Áshirbekov 1982-jıldan Ózbekstan partiya Oraylıq komiteti qurılıs bólimi instruktorı, 1984-jıldan baslap Ózbekstan awıllıq qurılıs ministriniń orınbasarı bolıp nátiyjeli jumıs alıp bardı.

Qánige Ú.Áshirbekov 1986-jıldan baslap Qaraqalpaqstan Respublikasınıń suw xojalıǵı tarawına basshılıq etti. 1990-1991-jılları Taxtakópir rayonın basqardı. Ǵárezsizligimizdiń dáslepki jıllarında, yaǵnıy 1991-1992-jılları Taxtakópir rayonlıq Keńesiniń baslıǵı, Taxtakópir rayonı hákimi lawazımında jumıs alıp bardı.

Ásirese, 1992-jıldan baslap Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń baslıǵı bolıwday juwapkerli lawazımda tabıslı miynet etti.

Úbbiniyaz Áshirbekovtıń basshılıǵında 1992-jıl 14-dekabrde «Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Mámleketlik bayraǵı haqqında»ǵı Nızam, 1993-jıl 9-aprel kúni Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyası hám Qaraqalpaqstan Respublikasınıń məmleketlik gerbi, 1993-jıl 24-dekabrde «Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik gimni haqqında»ǵı Nızamları qabıl etilgen.

1997-2013-jıllar aralıǵında Xalıqaralıq Araldı qutqarıw fondı Atqarıw komitetiniń Nókis filialı baslıǵı bolıp xızmet etti. 2013-jılı húrmetli dem alısqa shıqqannan soń bunnan keyingi dáwirde respublikadaǵı jas qánigelerge ustazlıq etti. 

Úbbiniyaz Áshirbekovtıń kóp jıllıq xızmetleri ılayıqlı bahalanıp, «Doslıq» ordenine, «Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken irrigator» húrmetli ataǵına múnásip dep tabıldı.

## Ádebiy iskerligi
Ú. Áshirbekov poeziya jónelisinde de qálem terbetip, 2010-jılı «Watan topıraǵı» atlı poeziyalıq toplamın shıǵardı.

## Derekler
Mansur Axmedov

**Mansur Axmedov**(shayır hám jurnalist)-1962-jılı 4-mayda Ámiwdarya rayonında tuwıldı.Ol orta mektepti pitkergennen soń, 1980-jılı Tashkent mámleketlik pedagogika institutınıń ózbek-qazaq filologiyası fakultetine oqıwǵa kiredi. 1984-1986-jılları áskeriy minnetin orınlaydı.
Miynet jolın 1987-jıl «Ámiwdarya haqıyqatı» gazetasında xabarshı bolıp islewden baslaydı.1992-94-jılları «Xalıq sózi» gazetasında xabarshı, 1994-jılı «Amu tongi» gazetasında bas redaktor bolıp isleydi.
Onıń «Kirpigińde asılıp turǵan meniń janımdur»(1995) qosıqlar toplamıbaspadan shıqtı.
Ol 1998-jıldan Jazıwshılar awqamı aǵzası.
Biybiaysha Aymuxammedova

**Biybiaysha Aymuxammedova**-jazıwshı 1953-jılı Túrkmenstannıń Tashawız wálayatı Góne Úrgenish rayonında tuwılǵan. 1974-jılı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutınıń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetin pitkeredi.

Miynet jolın Xojeli, Qanlıkól rayonlarında muǵallim bolıp islewden baslaǵan ol, 1977-79-jılları radio esittiriw komitetinde islese, 1979-jıldan baslap 56-sanlı kásip-texnikalıq kolledjinde oqıtıwshı bolıp isleydi.

B.Aymuxammedovanıń dáslepki qosıqları respublikalıq,rayonlıq gazetalarda, «Ámiwdarya» jurnalında daǵazalandı. 1978-jılı «Shofer qızdıń kúndeligi» atlı povesti járiyalandı.

Ol 1983-jıldan Jazıwshılar Awqamı aǵzası.
Srajatdin Axmetov

**Srajatdin Axmetov** (Сражатдин Ахметов; 1928—1996) — iri qaraqalpaq ádebiyatshı alımı, professor hám ádebiy sınshı. Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxın hám ádebiy sın tarawın rawajlandırıwǵa úlken úles qosqan tulǵalardıń biri.

## Ómiri hám bilimi
Srajatdin Axmetov 1928-jılı Shımbay rayonında tuwılǵan. 1947-jılı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogika institutınıń (házirgi Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı) qaraqalpaq tili hám ádebiyatı fakultetin pitkergen.

1950–1954-jılları Moskva qalasında SSSR Ilimler akademiyasınıń Shıǵıstanıw institutı aspiranturasında bilim aldı.

## Iskerligi
Alımnıń iskerligi tiykarınan joqarı bilimlendiriw hám ilimiy-pedagogikalıq tarawlar menen baylanıslı:
* Dáslep pedagogikalıq institutta oqıtıwshı, docent, fakultet dekanı hám kafedra baslıǵı boldı.
* Keyinirek Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde qaraqalpaq ádebiyatı kafedrasınıń meńgeriwshisi bolıp isledi.
* 1958-jıldan baslap Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası boldı.

## Ilimiy dóretiwshiligi
S. Axmetov qaraqalpaq poeziyası hám ádebiy sınınıń rawajlanıw jolların tereń izertledi:
* 1955-jılı «Ullı Watandarlıq urısqa shekemgi dáwirdegi qaraqalpaq poeziyası» temasında kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı.
* 1966-jılı «Qaraqalpaq sovet poeziyasınıń ósiw jolları» temasında doktorlıq dissertaciyasın tabıslı qorǵadı.
* 1968-jılı professor ilimiy ataǵına iye boldı.

Onıń 200 den aslam ilimiy hám sın maqalaları, sonday-aq, birneshe iri monografiyaları járiyalanǵan. Ol, sonday-aq, joqarı oqıw orınları ushın «Ádebiyattanıw», «Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı» sıyaqlı sabaqlıqlardıń avtorlarınıń biri.

### Miynetleri
* *Ullı Watandarlıq urısqa shekemgi qaraqalpaq sovet poeziyası* (1959);
* *Qaraqalpaq poeziyası tariyxınıń ocherkleri* (1961);
* *Ádebiyat terminleriniń qısqasha sózligi* (1974);
* *Ádebiyat hám kritika* (1978);
* *Qaraqalpaq ádebiy sını* (1992);
* *Qaraqalpaqstan Respublikasınıń ádebiyatshı alımları hám sınshıları* (1993).

## Sıylıqları hám ataqları
* 1972 — Ózbekstanǵa miyneti sińgen ilim ǵayratkeri;
* 1974 — Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen ilim ǵayratkeri;
* 1980 — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleketlik sıylıǵınıń laureatı;
* «Bilimlendiriw aǵlası» kókirek belgisi.

## Derekler
Raxman Aytmuratov

**Raxman Aytmuratov**-1945-jılı 4-fevralda Moynaq rayonınıń «Qızıl jar» awılında tuwılǵan. 
Orta mektepti pitkergennen soń «Aral balıqshısı» gazetasında jumıs baslaydı. 
Qonırat rayonlıq «Jeńis bayraǵı» gazetasında ádebiy xızmetker, bólim baslıǵı,sońınan Tashkent Joqarǵı partiya mektebinde oqıp kelip, usı gazetanıń redaktorı bolıp islegen. 
1986-jıldan 1997-jılǵa shekem Qońırattaǵı awıl xojalıq liceyinde muǵallim bolıp isleydi. 
Al, 1997-jıldan ómiriniń aqırına shekem Qaraqalpaqstan televideniesiniń Qońırat rayonı boyınsha óz xabarshısı boldı. 
R. Aytmuratovtıń dáslepki «Párwaz» atlı qosıǵı 1962-jılı shıqqan edi. 
Sonnan berli qosıqları, poemaları, gúrrińleri, ocherkleri baspasózde úzliksiz járiyalanıp keldi. 
«Qaraqalpaqstan» baspasınan 1993-jılı «Dúbeley», 1997-jılı «Gúbelek nege gúlge qondı?», 1997-jılı «Dáwir ruwxı» qosıqlar kitabı basılıp shıqtı. 
R. Aytmuratov 1998-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.
Hayıtbay Abdusadıqov

**Hayıtbay Abdusadıqov**-shayır 1957-jılı Xojeli qalasında tuwılǵan. Orta mektepti pitkergennen soń, dáslep Taqıyatas qalasındaǵı kásip-áner uchelishesin, keyin Tashkent awıl xojalıq texnikumın tamamlaydı. Miynet jolın Xojeli rayonındaǵı Axunbabaev atındaǵı fermer xojalıǵında agronom bolıp islewden baslaydı.
1990-jılı Tashkent Mámleketlik universitetiniń jurnalistika fakultetiniń sırtqı bólimin pitkerip shıǵadı. 1980-jıllardan baslap baspasóz tarawında xızmet atqaradı.Shayırdıń qosıqları sekseninshi jıllardan baslap Nókis hám Tashkenttegi gazeta-jurnallarda kórine basladı.
«Meni kashf eting»(1984), «Yoruǵlik istagi»(1990), «Xojeli-Xoja eli»(1997), «Aslim,Aslim Xója eli»(2005) kitapları basılıp shıqtı.
H.Abdusadıqov 1991-jıldan Jazıwshılar Awqamı aǵzası.
Áwezxan Aytniyazov

**Áwezxan Aytniyazov** (1938-jıl 27-iyun) — qaraqalpaq jazıwshısı. Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamı aǵzası (1995).

## Ómir jolı
1938-jılı 27-iyunde Nókis qalasında tuwılǵan. Orta mektepti pitkergennen soń Tashkent mámleketlik dene tárbiyası hám sport institutın tamamladı.

Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutında oqıtıwshı, dekan, kafedra baslıǵı, docent, sonday-aq, kóp jıllar joqarı lawazımlarda minsiz xızmet atqardı.

Á. Aytniyazov 1995-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Onıń «Salamat bolǵıń kelse» (1992), «Háwlidegi háreketli oyınlar» (1993), «Jit 180 let — eto vozmojno» (1995), «Tennis» (1996), «Sport hámme ushın» (2002), «Milliy ideologiya hám dene tárbiyası» (2000), «Gimnastika shınıǵıwların úyreniw metodları» (2001), «Sport tariyxı» (2005), «Qaraqalpaqstan milliy sport túrleri hám háreketli oyınlarınıń tariyxı» (1998) sıyaqlı kitapları basılıp shıqtı.

## Jetiskenlikleri
Á. Aytniyazov bir neshe márte Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń «Húrmet jarlıǵı» menen sıylıqlanǵan. Oǵan 1992-jılı «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri» húrmetli ataǵı berildi. Ol «Qaraqalpaqstan Respublikası bilimlendiriw aǵlası».

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0

## Derekler
Sultamurat Allayarov

**Sultamurat Allayarov**— sınshı hám ádebiyat izertlewshisi. Ol 1936-jılı Kegeyli rayonınıń Xalqabad awılında tuwılǵan. Orta mektepti tamamlaǵannan soń, 1959-jılı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutınıń rus tili hám ádebiyatı bólimin pitkerdi. 1980-jılǵa shekem N.Dáwqaraev atındaǵı Til hám ádebiyat institutında ilimiy xızmetker lawazımında isledi. 
S. Allayarov 1966-1969-jıllar aralıǵında aspiranturada oqıdı, 1971-jılı «Mırzaǵaliy Dáribaevtıń dóretiwshilik jolı» degen temada kandidatlıq dissertaniyasın jaqladı. 1980-jıldan baslap ol Nókis mámleketlik universitetinde aǵa oqıtıwshı, 1990-jıldan Nókis mámleketlik pedagogiqalıq institutında kafedra baslıǵı lawazımında isledi. 
Onıń dáslepki ilimiy sın maqalaları 60-jıllardıń baslarında jarıq kórdi. S. Allayarovtıń «Mırzaǵaliy Dáribaevtıń tvorchestvosı» atlı monografiyası 1978-jılı baspadan shıqtı. Ol «Qaraqalpaq sovet ádebiyatı tariyxınıń ocherkleri» (1968) hám «Istoriya Qaraqalpaqskoy sovetskoy literaturı» (1981) sıyaqlı kitaplardıń avtorlarınıń biri. 
S. Allayarov Ózbekstan Respublikası Beruniy atındaǵı mámleketlik sıylıǵınıń laureatı. 
Ol 1979-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

Kategorıya:Beruniy atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatları
Shiyrin Atamuratova

**Shiyrin Atamuratova** — qaraqalpaq balalar shayırı.
 
## Ómiri
1949-jılı 7-iyulde Xojeli rayonında tuwılǵan. Ol orta mektepti tamamlap, 1968-jılı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutınıń fizika-matematika fakultetine oqıwǵa kiredi hám onı tabıslı pitkeredi.

Miynet jolın muǵallim bolıp islewden baslaydı. Sh. Atamuratova kóp jıllar dawamında Nókis qalasındaǵı K. Marks hám Ǵ. Toqay atındaǵı orta mekteplerde muǵallim bolıp isledi.

Házirgi waqıtta húrmetli dem alısta hám dóretiwshilik isler menen shuǵıllanıp atır.

Sh. Atamuratova 1983-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Shayırdıń qosıqları 70-jıllardan baslap járiyalandı. Onıń qosıqları «Jetkinshek» gazetasında, «Ámiwdárya», «Ǵumsha» jurnallarında jarıq kórdi. Sh. Atamuratovanıń házirge shekem «Átkónshek» (1978), «Sawǵa» (1981), «Shadlıq» (1984) degen balalarǵa arnalǵan qosıqlar toplamları basılıp shıqtı.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0
Keńesbay Allambergenov

**Keńesbay Allambergenov** (Кеңесбай Алламбергенов; 1954-jıl 7-noyabr, Qaraózek rayonı — 2023-jıl 23-mart) — belgili qaraqalpaq jazıwshısı, ádebiyatshı alım, filologiya ilimleriniń doktorı hám professor. Ol qaraqalpaq folklorı hám ádebiyatın izertlewde kózge kóringen ilimpazlardıń biri.

## Ómiri hám bilimi
Keńesbay Allambergenov 1954-jılı 7-noyabrde Qaraózek rayonında tuwılǵan. 1971-jılı orta mektepti tamamlaǵannan soń, dáslep awıl xojalıǵı tarawında miynet etti. 

1972–1976-jılları Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutınıń (burınǵı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogika institutı) tariyx-filologiya fakultetinde bilim aldı. Keyinirek, 1979–1982-jılları Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń aspirantura bóliminde oqıdı.

## Iskerligi
Alımnıń iskerligi jurnalistika hám joqarı bilimlendiriw tarawları menen tıǵız baylanıslı:
* 1976-jıl: «Jetkinshek» gazetasında jumıs isledi.
* 1976–1977-jılları: Áskeriy xızmette boldı.
* 1977–1979-jılları: Kásip-texnikalıq uchilishesinde oqıtıwshı.
* 1982–1989-jılları: Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde oqıtıwshı hám dekan orınbasarı.
* 1989–1991-jılları: «Ámiwdárya» jurnalınıń bas redaktorı lawazımında isledi.
* 1991-jıldan: Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutında Qaraqalpaq ádebiyatı kafedrasınıń baslıǵı, oqıw isleri boyınsha prorektor, fakultet dekanı lawazımlarında jemisli miynet etti.

## Ilimiy dóretiwshiligi
K. Allambergenov qaraqalpaq ádebiyatınıń janrlıq ózgesheliklerin hám xalıq dástanların tereń izertledi:
* 1985-jılı «Qaraqalpaq ádebiyatında aytıs janrı» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı.
* 1997-jılı «Qaraqalpaq xalıq dástanı «Edige» degen temada doktorlıq dissertaciyasın tabıslı qorǵadı.

## Derekler
Abdulla Axmedov

**Abdulla Axmedov** — qaraqalpaq jazıwshı.

## Ómiri
1942-jılı 1-yanvarda házirgi Ellikqala rayonı Axunbabaev atındaǵı fermer xojalıǵında tuwılǵan. 1963-1969-jılları Tashkent mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetinde oqıǵan. Dáslep mektepte muǵallim, sońınan rayonlıq gazetada bólim baslıǵı, redaktor orınbasarı, redaktor bolıp isledi.

A. Axmedov 1984-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Dóretiwshiligi
Dáslepki «Traktorshı» atlı gúrrińi 1962-jılı respublikalıq balalar gazetasında basılǵan. «Kóz qarashıǵı», «Chekist», «Batır bala» atlı povestleri, gurrińleri, ertekleri óz aldına kitap bolıp basılıp shıqtı.

## Ádebiyatlar
* Қарақалпақстан Республикасы жазыўшылары (библиографиялык мағлыўмат) / нашрга тайёрловчи 3. Бекбергенова -T .: Extremum press , 2011. 240 бет. ISBN 978-9943-356-45-0
Taslı tawlar

**Taslı tawlar** - Arqa Amerikadaǵı taw sisteması, Arqa Amerika Kordilera tawlarınıń shıǵ's bólimi, Kanada hám AQSHtıń batısında. Arqa-batıstan qubla-shıǵısqa 3200 km ge sozılǵan. Taslı tawlar 3000 mil (4800 kilometr) ge sozılǵan. Eni 700 km ge shekem. Tınısh okean menen Atlantika okeanı basseynleri arasında suw ayırǵısh esaplanadı. 

Kanada hám AQSH ortasındaǵı hár qıylı anıqlamalarga qarap, onıń arqa terminalı yamasa Arqa Britaniya Kolumbiyasınıń Liard dáryasınan qubladaǵı Terminal dizbeginde hám Transheyadan shıǵısta, yamasa Alyaska-Yukon shegarası arqalı Kanning dáryası hám Firth dáryası arasında Bofort teńizi jaǵalarına qaraǵan Bruks dizbeginiń/Britaniya tawlarınıń arqa-shıǵıs eteklerinde jaylasqan.

Taslı tawlardan Missuri, Kolorado, Rio-Grande, Sneyk, Arkanzas dáryaları baslanadı. Taslı tawlar 45° shegarada arqa hám qubla bólimlerge bólinedi. Uzaq sozılǵan arqa dizbekleri, tiykarınan, granitlerden dúzilgen bolip, eı biyik jeri 3954 m (Robson tawı). Qubla dizbekleri qısqa bolıp, qumtas, sazlı slanec, hák-taslardan dúzilgen. Eń biyik jeri 4399 m (Elbert tawı, Jarlı tawlardıń eń biyik noqatı). Klimatı kontinental bolıp, jıllıq jawın-shashın 1000 mm ge shekem. Dizbekler keń basseynler menen bólingen. Molibden, mıs, altın, gúmis, polimetall rudaları, neft, taskómir kánleri bar. Geyzer hám termal bulaq kóp. Arqada taw tayga toǵayları, taw tayga siyrek toǵayları, taw tundra hám tegislikler, qublada dala, toǵay, subalp iyne japıraqlı togaylar, alp otlaqları bar. Toǵaylar shegarası arqada 1500 m, qublada 3600 m biyiklikte, onnan joqarısı alp otlaqları hám turaqlı qarlar. Qar sızıǵı qublada 4000 m, arqada 2500 m biyiklikte. Oypatlıqlar landshaftı shólistanlıq hám yarım shólistanlıqtan ibarat. Jasper, Banf, Yoxo, Yellouston, Roki-Mauntin hám basqa milliy baǵlar shólkemlestirilgen.

## Derekler
Rossiya imperiyası

**Rossiya imperiyası** (; sonday-aq **Pútkil Rossiya imperiyası**) — 1721-jıl noyabrde járiyalanıwınan 1917-jıl sentyabrde Rossiya Respublikası járiyalanıwına shekem Arqa Evraziyanıń úlken bólimin iyelegen imperiya.

## Derekler
JSP model 1 arxitekturası

Java veb qosımshalardı islep shıǵıwda, ádette **Model 1** hám Model 2 dep atalatuǵın eki dizayn modeli qollanıladı.

Model 1 de, soraw JSP yamasa servletke jiberiledi, sońınan sol JSP yamasa servlet sorawǵa baylanıslı barlıq juwapkershiliklerdi, sonıń ishinde sorawdı qayta islew, maǵlıwmatlardı tekseriw, biznes logikasın basqarıw hám juwap jaratıwdı óz moynına aladı. Model 1 arxitekturası islep shıǵıwdıń ańsatlıǵı sebepli kóbinese kishirek, ápiwayı wazıypalı qollanbalarda qollanıladı.

Konceptual jaqtan ápiwayı bolsa da, bul arxitektura úlken kólemli qosımshalardı islep shıǵıw ushın qolaylı emes, óytkeni sózsiz túrde kóp funkcionallıq hárbir JSP de qaytalanadı. Sonıń menen birge, Model 1 arxitekturası qosımshanıń biznes logikası menen prezentaciya logikasın kereksiz túrde baylanıstıradı. Biznes logikanı prezentaciya logikası menen biriktiriw qosımshaǵa jańa 'kórinis' yamasa kiriw noqatın kirgiziwdi qıyınlastıradı. Mısalı, HTML interfeysine qosımsha, sımsız kiriw ushın Wireless Markup Language (WML) interfeysin qosıwdı qálewińiz múmkin. Bunday jaǵdayda, Model 1 di qollanıw prezentaciya kodınıń hárbir danası menen biznes logikanıń kereksiz qaytalanıwın talap etedi.

## Derekler
Oqıtıw qurallarınıń óz-ara úylesimligi

**Oqıw qurallarınıń óz-ara úylesimligi (LTI)** ‒ bul dáslep IMS Global Learning Consortium dep atalǵan, házirgi waqıtta 1EdTech dep atalatuǵın shólkem tárepinen islep shıǵılǵan standart. Ol oqıw sistemaları menen sırtqı sistemalar arasında úziliksiz integraciyanı támiyinleydi. Házirgi v1.3 versiyasında bul OAuth2, OpenID Connect hám JSON Web Tokens arqalı ámelge asırıladı. Mısalı, Oqıwdı basqarıw sisteması (LMS) oqıwshıdan sırtqı sistemalarǵa óz aldına kiriwdi talap etpesten, sırtqı yamasa úshinshi tárep sistemaları tárepinen berilgen kurs mazmunın hám qurallardı veb-saytta jaylastırıw ushın LTI di paydalanıwı múmkin. LTI sonday-aq LMS tárepinen bólisilgen oqıwshı haqqındaǵı informaciyanı hám oqıw kontekstin sırtqı sistemalar menen bólisedi.

## Tariyxı

* Oqıw quralları úylesimligi, dáslep Basic LTI dep atalǵan, 2008-jılı Google Summer of Code proekti sıpatında payda boldı. Ol Djordi Pigillem tárepinen Charlz Severans hám Mark Alierdiń basshılıǵında islep shıǵılǵan.
* 2010-jıldıń iyun ayında Oqıw quralları úylesimliginiń 1.0 versiyası juwmaqlandı.
* 2012-jıldıń avgust ayında Oqıw quralları úylesimliginiń 1.1 versiyası sırtqı qurallarǵa baha nátiyjelerin dáslepki oqıw sistemasına qaytarıw imkaniyatın beretuǵın funkciyanı kirgizdi.
* 2014-jıldıń yanvar ayında Oqıw quralları úylesimliginiń 2.0 versiyası iske qosıldı, ol sırtqı qurallar menen oqıw platforması arasında REST texnologiyasına tiykarlanǵan eki tárepleme baylanıstı engizdi. Bir waqıttıń ózinde, 2.0 versiyasınıń bir bólegi 1.2 versiyası retinde shıǵarıldı, bul 1.1 versiyasınan 2.0 versiyasına ótiwdegi aralıq jańalanıw edi.
* Quramalılıǵına baylanıslı, Oqıw quralları úylesimliginiń 1.2 hám 2.0 versiyaların qabıl etiw áste boldı. Nátiyjede, IMS Global learning consortium olardı "eski specifikaciyalar" sıpatında qayta klassifikaciyaladı hám qáwipsizlik máselelerine baylanıslı Oqıw quralları úylesimliginiń 1.1 versiyasınan jańalanıwǵa qarsı keńes berdi.
* 2019-jıldıń may ayında IMS Qáwipsizlik strukturası hám Oqıw quralları úylesimliginiń 1.3 versiyası OAuth2, OpenID Connect hám JWT tiykarında járiyalandı. Oqıw quralları úylesimliginiń 1.0, 1.1, 1.2 hám 2.0 versiyaları biykar etildi.

## Qabıl etiliwi
LTI kóplegen iri bilimlendiriw mazmunın jetkerip beriwshiler, sonıń ishinde Pearson hám McGraw Hill tárepinen qabıl etilgen. 
 

 
D2L Brightspace, Instructure Canvas, Blackboard, BenchPrep, LAMS, OpenLearning, Sakai, Moodle, Totara, iTeach, EduWave K-12 hám Open edX sıyaqlı keń tarqalǵan Oqıwdı basqarıw sistemaları da LTI di qollaydı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Kitapxanaǵa baǵdarlanǵan arxitektura

Programmalıq injiniringde, **Kitapxanaǵa baǵdarlanǵan arxitektura (KBA)** ‒ bul belgili bir ontologiya tarawında sheklengen qayta qollanılatuǵın programmalıq támiynat kitapxanaları túrinde programmalıq támiynattı islep shıǵıw hám proektlestiriw ushın principler hám metodologiyalar jıynaǵı. KBA programmalıq támiynattı xızmetke-baǵdarlanǵan arxitektura arqalı bunnan bılay da ashıp beriwge múmkinshilik beretuǵın kóp sandaǵı alternativ metodologiyalardıń birin usınadı. Kitapxana baǵdarı biznes funkcionallıǵın ashıq API-ler toplamı arqalı kórsetetuǵın kitapxanalardıń ontologiyalıq shegaraların belgileydi. Kitapxanaǵa baǵdarlanǵan arxitektura jáne de Modulli programmalastırıwǵa uqsas ámeliyatlardı itibarǵa aladı hám ǵárezsiz ishki ashıq kodlı ómirlik ciklleri menen ishki kitapxanalar hám modullerdi saqlawdı xoshametleydi. Bul kózqaras máselelerdi bóliw hám ámelge asırıwǵa qaraǵanda interfeyslerge proektlestiriw sıyaqlı jaqsı programmalıq támiynat injeneriya principleri hám úlgilerin itibarǵa aladı.

## Principler
Úsh princip Kitapxanaǵa baǵdarlanǵan arxitektura freymvorklerin basqaradı:

# Programmalıq támiynat kitapxanasın ámelge asırıw hám tema tarawı boyınsha bilimler tek bir ontologiya tarawı menen sheklengen bolıwı kerek.
# Ózi tiyisli bolǵan tarawdan basqa ontologiya tarawınan túsinikler hám artefaktlardı paydalanıwı kerek bolǵan programmalıq támiynat kitapxanası, sol belgili ontologiya tarawına sáykes keletuǵın kitapxana menen baylanısıwı hám onı qayta paydalanıwı kerek.
# Barlıq taraw boyınsha arnawlı programmalıq támiynat kitapxanaları bólek ómirlik cikllleri menen saqlanıwı hám qollap-quwatlanıwı kerek.

## Artıqmashılıqları
Kitapxanaǵa baǵdarlanǵan arxitektura bar bolǵan programmalıq támiynat injeneriya ámeliyatları hám programmalıq támiynattı islep shıǵıw ómirlik cikline hár qıylı process jaqsılanıwların beriwi múmkin. Onı qabıl etiwden alınatuǵın ayırım anıq paydalar:

# Bólistirilgen sistemalardıń konfiguraciya basqarıwın ápiwayılastırıw.
# KBA principleriniń ajıralmas qásiyetleri hám sheklewleri sebepli joqarı isenimli programmalıq támiynat sistemaların qurıw.
# KBA paydalanıp qurılǵan informaciya sistemaları texnologiyaǵa ǵárezsiz. Bul sistemalar pútkil kitapxanalardı hám taraw ámelge asırıwların lokallasqan tásir hám minimal joqarı aǵım tásiri menen ańsat almastıra aladı.
# Bólistirilgen sistemalar hám integraciya repozitoriylerińizdiń Saqlaw indeksin arttırıw.
# Joqarı baylanıs qáwpin minimallastırıw, bul iri kárxana sistemalarında kóbirek kózge taslanıwı múmkin.
# Baǵdarlamashılardı dástúrli sistemaǵa qaraǵanda ádewir tezirek jumısqa tayarlaw. Baǵdarlamashılar hám komandalardı kitapxanalar hám taraw ontologiyaları arasında kóshirip, úziliksiz birge islesiwge múmkinshilik beriw.
# Qátelerdi anıqlaw hám máseleniń túp-tiykarın derlik dárhal tabıw. Baǵdarlamashı qátelerdi saplastırıwǵa jumsaytuǵın waqıt muǵdarı haqqında aytılatuǵın nárse bar.
# Programmalıq támiynat injeneriya komandasınıń shina faktorın maksimallastırıw.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Erkek

**Erkek** – egede er adam. Ol hayaldıń qarama-qarsısı. Qaraqalpaq tilinde «erkek» sózi genderlik birlikti ańlatıw ushın da qollanadı. Erkeklik - er adamnıń ómirdegi ul balalıq dáwirinen ótip, fiziologiyalıq jaqtan ózgergennen keyingi dáwiri. Ul (ul bala) - erkek jınıslı bala, qız (qız bala) - hayal jınıslı bala. Ul balalar erjetkennen keyin, olardı erkek dep ataw múmkin.

## Biologiya

Erkek penen hayaldıń arasında ayırım jınısıy ayırmashılıqlar bar. Erkeklerdiń «sırtqı» (denenin ishinde emes) jınısıy organları bar. Biraq erkeklerdiń reproduktiv sistemasınıń kópshilik bólimleri de ishki. Erkeklerdiń kóbeyiwin hám jınıslıq organların úyreniwshi pán - «andrologiya».

Erkekler de hayallar menen birdey kesellikler menen awıradı, biraq tek erkeklerde ushırasatuǵın yamasa kóbirek ushırasatuǵın jınısıy kesellikler de bar.

Erkekler menen hayallar arasında tek jınısıy emes, al basqa da ayırmashılıqlar bar.

Er adamlardaǵı ekilemshi jınısıy belgilerge ayırım mısallar:
* shat júnleri kóbirek
* bet júnleri kóbirek
* dene júnleri kóbirek
* hayallarǵa qaraǵanda qolları menen ayaqları úlkenlew
* keńirek iyin hám kókirek
* jińishke jambas
* bas súyeginiń hám súyeklerdiń iri dúzilisi
* úlken miy
* kóbirek bulshıq et massası
* kózge kórinetuǵın «Adam alması» hám juwan dawıs
* uzınıraq baltır súyegi
Erkekler ádette hayallarǵa qaraǵanda uzın boladı. 1996-jılı dúnya boyınsha erkeklerdiń ortasha boyı 171 sm edi.

## Derekler
Veb-bet

**Veb-bet** ‒ bul veb-brauzerde ashılatuǵın Veb-hújjet. Veb-sayt ádette ulıwma domen atı astında bir-birine baylanısqan kóp veb-betten ibarat boladı. Sonlıqtan "veb-bet" termini kitapqa tigilgen qaǵaz betleriniń metaforası bolıp esaplanadı.

## Navigaciya
Hárbir veb-bet ayrıqsha Birgelki Resurs Kórsetkishi (URL) menen belgilenedi. Paydalanıwshı URL mánzilin óziniń veb-brauzerine kirgizgende, brauzer veb-serverden zárúr kontentti aladı, sońınan onı paydalanıwshınıń ekranında interaktiv vizual kóriniske aylandıradı.

Eger paydalanıwshı siltemeni bassa yamasa tiyse, brauzer jańa URL di júklew ushın bul processti qaytalaydı, bul házirgi veb-sayttıń bir bólegi yamasa basqa sayt bolıwı múmkin. Brauzerde qaysı bettiń kórsetilip atırǵanın kórsetetuǵın adres qatarı sıyaqlı ózgeshelikler bar.

## Elementler

Veb-bet ‒ bul strukturalanǵan hújjet. Tiykarǵı element - HyperText Markup Language (HTML) de jazılǵan tekst faylı. iBul súwretler hám videolardı qosqanda bettiń kontentin belgileydi.

Kaskadlı stil kesteleri (CSS) bettiń kórinisin anıqlaydı. CSS qaǵıydaları ayrıqsha tekst fayllarında bolıwı yamasa HTML faylınıń ishine jaylastırılıwı múmkin.

Betlerdiń kópshiliginde keń kólemli háreketlerdi ámelge asırıwǵa múmkinshilik beretuǵın JavaScript baǵdarlamalarına iye. Jańa WebAssembly tili de qosımsha sıpatında qollanılıwı múmkin.

Veb-qosımshalar dep atalatuǵın eń quramalı veb-betler usı elementlerdi quramalı túrde biriktiredi.

## Jaylastırıw
Server tárepinen veb-sayttı jaylastırıw kózqarasınan qaraǵanda, veb-betlerdiń eki túri bar: statikalıq hám dinamikalıq. Statikalıq betler veb-serverdiń fayl sistemasınan hesh qanday ózgerissiz alınadı, al dinamikalıq betler server tárepinen real waqıtta jaratılıwı kerek, ádette paydalanıwshı brauzerine jiberilmesten burın shablondı toltırıw ushın maǵlıwmat bazasınan oqıladı. Dinamikalıq betke mısal retinde izlew sistemasınıń nátiyjeleri betin keltiriwge boladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Mashinaǵa baylanıslı programmalıq támiynat

**Mashinaǵa baylanıslı programmalıq támiynat** ‒ bul tek belgili bir kompyuterde jumıs isleytuǵın programmalıq támiynat. Bir neshe kompyuter arxitekturalarında jumıs isleytuǵın qosımshalar mashinadan ǵárezsiz yamasa kross-platformalı dep ataladı. Kóplegen shólkemler bunday programmalıq támiynattı tańlaydı, sebebi olar mashinaǵa baylanıslı programmalıq támiynattıń qádirli ekenine hám kóbirek satıp alıwshılardı tartatuǵınına isenedi. Qosımsha programmalıq támiynattıń hár túrli kompyuterlerde islewin qáleytuǵın shólkemler bul programmalıq támiynattı basqa mashinalarǵa portlawı múmkin. Bunday arxitekturalarda mashinaǵa baylanıslı qosımshalardı jaylastırıw ushın, bul qosımshalardı portlaw talap etiledi. Bul procedura maqset platformaǵa sáykes keliwi ushın qosımshanıń kodın jazıwdı yamasa qayta jazıwdı óz ishine aladı.

## Portlaw
Portlaw - bul qosımshanı bir arxitekturadan ekinshisine ótkeriw procesi. Java sıyaqlı programmalastırıw tilleri qosımshalardıń derek kodın ózgertpesten arxitekturalar arasında kóshiwi múmkin bolıwı ushın proektlestirilgen. Bul termin programmalastırıw/úskeneler basqa arxitekturada qollanılıwı ushın ózgertilgende qollanıladı.

Belgili bir sistemada durıs islemeytuǵın kod basqa sistemaǵa portlanıwı kerek.

Portlaw háreketi bir neshe ózgeriwshilerge baylanıslı, sonıń ishinde dáslepki ortalıq (dereklik basqısh) jańa ortalıqtan (maqset basqısh) qanshelli ózgeshe ekenligine hám dóretiwshilerdiń platformaǵa tiyisli programmalastırıw dialektlerin biliw tájiriybesine baylanıslı.

Kóplegen tiller sáykessizliklerdi sheshiw ushın platformaǵa baylanıslı interpretatorlar tárepinen qayta isleniwi múmkin bolǵan mashinadan ǵárezsiz aralıq kodtı usınadı. Ótpeli kórinisi aralıq dialektte jazılǵan barlıq modullerdi orınlay alatuǵın virtual mashinanı sıpatlaydı. Aralıq kod kórsetpeleri orınlanatuǵın kodtı islew ushın kod generatorı tárepinen hár qıylı mashina kodı tártiplerine interpretaciyalanadı. Aralıq kod platformaǵa baylanıslı kodqa statikalıq túrlendiriwsiz tikkeley orınlanıwı múmkin.

## Usıllar

* Awdarmashını portlaw. Bul kóshpeli kodta jazılıwı múmkin.
* Derek kodın jańa mashinaǵa adaptaciyalaw.
* Kod generatorınıń derek kodın maǵlıwmat retinde qollanıp, awdarmashı arqalı dúzetilgen derek kodın orınlaw. Bul kod generatorı ushın mashina kodın jaratıp beredi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Marketektura

**Marketektura** (yamasa markitektura) ‒ marketing hám arxitektura sózleriniń birlesken forması. Bul termin, ásirese programmalıq támiynatta, tek ǵana marketing maqsetlerinde jaratılǵan dep qabıl etiletuǵın hár qanday elektron arxitektura túrine qollanıladı. Ol satıwshı tárepinen óziniń barlıq kúshli táreplerin itibarǵa alıw hám sol waqıtta óz kemshiliklerin jasırıw ushın qollanılıwı múmkin.

Marketektura termini jáne de quramalı sistemanıń, mısalı bólistirilgen programmalıq támiynat sistemasınıń, talqılaw hám analiz maqsetindegi abstrakt táriypi kontekstinde de qollanıladı. Yan Gorton óziniń *"Áhmiyetli programmalıq támiynat arxitekturası"* kitabında onı bılay súwretleydi:[Marketektura] - bul bir betlik, ádette sistemanıń qurılısı hám óz-ara tásirleriniń rásmiy emes sıpatlaması. Ol tiykarǵı komponentlerdi, olardıń baylanısların kórsetedi hám arxitekturada sáwlelengen dizayn filosofiyaların súwretleytuǵın bir neshe jaqsı tańlanǵan belgiler hám tekst qutıshalarına iye. Marketektura - dizayn, dúziw, kórip shıǵıw hám álbette, satıw processi barısında mápliler tárepinen talqılawdı jeńillestiriw ushın ayrıqsha qural. Onı túsiniw hám túsindiriw ańsat, hám ol tereń analiz ushın baslama noqat xızmetin atqaradı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Marketecture definition from Word Spy
* Software Architecture: The Difference between Marketecture and Tarchitecture (sample chapter) from *Beyond Software Architecture: Creating and Sustaining Winning Solutions* ( ) by Luke Hohmann
* Essential Software Architecture ( ) by Ian Gorton
* Architecture Marchitecture

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
1226

## 

### Aymaqlar kesiminde
#### Evropa
Iyun — Franciya koroli Lyudovik VIII («Arıslan») katarlar (albigeyler) hám Tuluza grafi Raymond VIIǵa qarsı krest atlanısın basqardı. Krestliler Beze, Karkasson, Boker hám Marsel qalaların iyeleydi. Lyudovik Langedokti boysınıwǵa májbúrleydi hám óz iyeliklerindegi avtonomiyalı municipiyalar ústinen óz hákimiyatın qayta tikleydi.

## 

## 

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Abatbay Dáwletov

**Abatbay Dáwletov** (1942-2015) – Kegeyli rayonınıń Xalqabad awılında tuwıldı. Ol qaraqalpaq tili fonetikası hám jazıwınıń máseleleri menen shuǵıllandı. 1972-jılı Leningrad mámleketlik universitetinde «Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń vokalizmi» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın, 1994-jılı «Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń seslik dúzilisi» degen temada doktorlıq dissertaciyasın jaqladı. 1992-jılı professor ilimiy ataǵın, «Qaraqalpaqstan respublikasına miyneti sińgen ilim ǵayratkeri» húrmetli ataǵın aldı. 1995-jıl ÓzIA akademigi bolıp saylandı.

## Ilim jolı
### Miynetleri
«Vokalizm sovremennogo karakalpakskogo literaturnogo yazika» (1971), «Házirgi qaraqalpaq tili. Fonetika. Leksikologiya» (1979 E.Berdimuratov penen birge), «Til bilimine kirispe» (1988 E. Berdimurtov penen), «Házirgi qaraqalpaq tiliniń fonetikasınan praktikum» (1989), «Qaraqalpaq tilinde singarmonizm» (1993), «Házirgi qaraqalpaq tili. Fonetika» (1994), «Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń seslik dúzilisi» (1995), «Qaraqalpaq til bilimi. Bibliografiyalıq kórsetkish» (1999 Q. Paxratdinov penen birge), «Házirgi qaraqalpaq tili. Fonetika» (1999) t.b.

## Derekler
Julian Holloway

**Julian Robert Stanley Holloway** (1944-jıl, 24-iyun) — amerikalı kino hám televideniye aktyorı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Modelge tiykarlanǵan qosımsha

**Modelge tiykarlanǵan qosımsha** - bul funkciyaları yamasa minez-qulqı qosımshaǵa baǵdarlanǵan maqsetli nárselerdiń evolyuciyalıq qollanılǵan modellerine tiykarlanǵan yaki olardıń qadaǵalawında bolǵan programmalıq támiynat qosımshası. Qollanılǵan modeller qosımsha sistemasınıń bir bólegi retinde xızmet etedi, onı islep turǵan waqıtta ózgertiw múmkin. Maqsetli nárseler - bul qosımshanıń ne menen shuǵıllanatuǵını, mısalı, biznes qosımshası ushın biznestegi obektler hám isler. TOGAF-taǵı qosımsha anıqlamasına ámel ete otırıp, modelge tiykarlanǵan biznes qosımshasın biznestegi (nárselerdiń) modellerinde isleytuǵın biznes funkciyaları menen xızmetlerin qollap-quwatlaytuǵın IT sisteması retinde súwretlewge boladı.

## Tariyxı
Modelge tiykarlanǵan qosımshanıń arxitekturasınıń idealı birinshi ret 1999-jılı Kárxana Injeneriyası forumında Tong-Ying Yu tárepinen usınılǵan, ol uzaq waqıt dawamında ayrım internet resursları arqalı úyrenilgen hám tarqalǵan. Ol Qıtaydaǵı kárxana qosımshaların islep shıǵarıw tarawına tásir etti; modelge tiykarlanǵan qosımshanıń arxitekturalıq stilinde kárxana/biznes qosımshaların kommerciyalıq islep shıǵarıwdıń tabıslı jaǵdayları boldı. Gartner Group 2008-jılı bul tema boyınsha ayırım izertlewlerdi alıp bardı; olar modelge tiykarlanǵan paketlengen qosımshalardı "qollap-quwatlanatuǵın processlerdiń, maǵlıwmatlardıń hám qatnasıqlardıń anıq metamaǵlıwmatlarǵa tiykarlanǵan modellerine iye hám qattı kodlanǵannan góre, metamaǵlıwmatlar modelleri arqalı, dinamikalıq táripte interpretaciyalanatuǵın yaki kompilyaciyalanatuǵın islep turıwshı komponentlerdi jaratatuǵın kárxana qosımshaları" dep anıqladı. Modelge tiykarlanǵan qosımsha arxitekturası 2012-jılı ayırım óndirislik izertlewshiler tárepinen aytılǵanınday, qosımshalardı modernizaciyalawdıń keyingi áwladına tásir etken sanawlı texnologiyalıq tendenciyalardıń biri bolıp tabıladı.

## Mısal
Biznes processlerin basqarıw (BPM) modelge tiykarlanǵan qosımshanıń áhmiyetli ámeliyatı bolıp tabıladı. Anıqlamaǵa muwapıq, eger funkciyalar joybarlaw yamasa ámelge asırıw waqtında emes, al operaciyalıq waqıtta dúzilip hám ózgertiriletuǵın biznes processleriniń modellerine tiykarlanıp ámelge asırılsa, BPM sisteması modelge tiykarlanǵan bolıp tabıladı; eń úlken artıqmashılıǵı - bul programmalıq támiynattıń kodın ózgertpesten biznes processiniń úziliksiz ózgeriwi menen tikkeley shuǵıllanıwı múmkin.

## Eskertpeler
Modelge tiykarlanǵan arxitekturadan (MDA) ayırıp kórsetiw kerek ekenligin esletiń; MDA programmalıq támiynat sistemaların islep shıǵıw ushın programmalıq támiynattı proektlestiriw usılı bolıp tabıladı hám ádette belgili bir sistema stilin yaki islep turıw konfiguraciyasın belgilemeydi.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Ashıq arxitektura

**Ashıq arxitektura** – bul komponentlerdi basqa kompyuterler menen qosıwdı, jańalawdı hám almastırıwdı ańsatlastırıw ushın arnalǵan kompyuter arxitekturası yamasa programmalıq támiynat arxitekturasınıń bir túri. Mısalı, IBM PC, Amiga 2000 hám Apple IIe qosılatuǵın kartalardı qollaytuǵın ashıq arxitekturaǵa iye, al Apple IIc kompyuteri jabıq arxitekturaǵa iye. Ashıq arxitekturalı sistemalar S-100, PCI yamasa ISA sıyaqlı standartlastırılǵan sistema shinasın qollana aladı, yamasa Apple II-de qollanılatuǵın sıyaqlı patentlengen shina standartın qollana aladı, onda bir neshe apparatlıq támiynatlardıń qosımsha qurallardı islep shıǵarıwına imkaniyat beretuǵın hám paydalanıwshıǵa olardı erkin ornatıwǵa múmkinshilik beretuǵın onǵa shekem slotlar boladı. Kerisinshe, jabıq arxitekturalar, eger olar ulıwma keńeytiliwi múmkin bolsa, óndiriwshiden licenziya tólemin talap etiwi múmkin bolǵan patentlengen konnektor dizaynın qollanatuǵın bir yamasa eki "keńeytiw portına" iye boladı, yamasa jaqsılawlar tek arnawlı qurallarǵa yamasa oqıwǵa iye texnik xızmetkerler tárepinen ornatılıwı múmkin.

Kompyuter platformaları hám ashıq, hám jabıq arxitekturalı sistemalardı óz ishine alıwı múmkin. Mac mini hám Compact Macintosh jabıq; Macintosh II hám Power Mac G5 ashıq. Kópshilik stol ústi kompyuterleri ashıq arxitekturaǵa iye.

Soǵan uqsas, ashıq programmalıq támiynat arxitekturası – bul arxitektura tárepinen usınılǵan tiykarǵı freymvorkqa qosımsha programmalıq támiynat modullerin qosıwǵa bolatuǵın arxitektura. Tiykarǵı baǵdarlamalıq támiynat ónimlerine ashıq API-ler (Qosımshalardı Programmalastırıw Interfeysleri) usınday ónimlerdiń tiykarǵı funkcionallıǵın ózgertiw yamasa keńeytiw jolı bolıp tabıladı. Google API-leri buǵan mısal. Ashıq baǵdarlamalıq támiynat arxitekturanıń ekinshi túri kompyuter sistemaları arasında aǵıp ótiwi múmkin bolǵan xabarlardan turadı. Bul xabarlar kompyuter sistemaları arasındaǵı kelisimler boyınsha ózgertiliwi yamasa keńeytiliwi múmkin bolǵan standart strukturaǵa iye. Oǵan mısal - IBM-niń Bólistirilgen Maǵlıwmatlardı Basqarıw Arxitekturası.

Ashıq arxitektura potencial paydalanıwshılarǵa hesh qanday patentlengen sheklewlersiz arxitekturanıń barlıq yamasa ayırım bólimlerin kóriwge múmkinshilik beredi. Ádette, ashıq arxitektura baǵdarlamashı yamasa integrator bólisiwdi qáleytuǵın arxitekturanıń barlıq yamasa ayırım bólimlerin járiyalaydı. Ashıq arxitektura menen baylanıslı ashıq biznes processleri arxitektura informaciyasın bólisetuǵın subektler arasında ayırım licenziya kelisimlerin talap etiwi múmkin. Ashıq arxitekturalar hár qıylı tarawlarda, sonıń ishinde AQSH áskeriy-teńiz flotında tabıslı ámelge asırılǵan.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Instanciya (kompyuter ilimi)

Kompyuter iliminde **instanciya** (geypara kontekstlerde ***dana; úlgi; mısal***) ‒ bul tip anıqlamasına tiykarlanǵan programmalıq támiynat elementiniń payda bolıwı. Payda bolǵanda, ol instanciyalanǵan dep ataladı, hám payda bolıw processi de, payda bolıw nátiyjesi de instanciyalaw dep ataladı.

## Mısallar

### Klass instanciyası
**Klass instanciyası** - bul klasstan jaratılǵan obektke baǵdarlanǵan programmalastırıw (OBP) obekti. Klasstıń hárbir instanciyası maǵlıwmat dúzilisin bólisedi, biraq óziniń jeke yadta ornalasıwına iye boladı.

### Kompyuter instanciyası
**Kompyuter instanciyası** - bul ádette saqlaw ornı, virtual processordı óz ishine alatuǵın virtual mashinanıń payda bolıwı.

### Poligonal model
Kompyuter grafikasınıń **poligonal modeli** saxnanıń túrli orınlarında bir neshe márte sızılıw ushın instanciyalanıwı múmkin, bul hárbir instanciyanı kórsetiw ushın kerek bolǵan jumıstıń bir bólegi qayta paydalanılǵanlıqtan, rendering ónimdarlıǵın jaqsılawı múmkin.

### Programma instanciyası
POSIX-ke baǵdarlanǵan operaciyalıq sistemada **programma instanciyası** orınlanıp atırǵan processke tiykarlanadı. Ol fork() hám exec() sıyaqlı sistema shaqırıwları arqalı programma ushın instanciyalanadı. Hárbir orınlanıp atırǵan process ózi instanciyalanǵan programmanıń instanciyası bolıp tabıladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__