Qoyıwlandırılǵan sút

**Qoyıwlandırılǵan sút** — bul suwınıń bir bólegi (shama menen, 60%) alıp taslanǵan sıyır súti bolıp tabıladı. Ol kóbinese qant qosılǵan túrde, **qant qosılǵan qoyıwlandırılǵan sút** formasında ushırasadı, hátte, búgingi kúnde «qoyıwlandırılǵan sút» hám «qant qosılǵan qoyıwlandırılǵan sút» terminleri bir-biriniń ornına jıyi qollanıladı. Qant qosılǵan qoyıwlandırılǵan sút júdá qoyıw, tatti ónim bolıp, bankalarǵa salınǵanda, eger ashılmasa, muzlatqıshsız birneshe jıl saqlanıwı múmkin. Bul ónim kóplegen mámleketlerde hár qıylı desert taǵamlarında qollanıladı.

Oǵan uqsas ónim — puwlandırılǵan sút bolıp, ol qant qosılmaǵanlıǵı sebepli uzaqıraq konservaciya procesinen ótedi.

## Tariyxı

Marko Polonıń jazıwlarına kóre, XIII ásirde tatarlar sútti qoyıwlastıra alǵan. Marko Polo hárbir adam 10 funt (shama menen 4,5 kg) sút pastasın ózi menen alıp júrgenin, keyin onı suwǵa aralastırıp ishetuǵın bolǵanın xabarlaǵan. Biraq, bul úlken itimallıq penen tatarlardıń jumsaq sút pıshıǵına (qatıq) tiyisli bolıwı múmkin, onnan suwǵa aralastırıw arqalı ishimlik (*[[ayran]]*) tayarlawǵa boladı, sonlıqtan bul jańa sút koncentratı emes, bálki, ashıtılǵan sút koncentratı haqqında bolıwı múmkin.

Nikola Apper 1820-jılı Franciyada sútti qoyıwlastırdı, al 1835-jılı inglis injeneri Uilyam Nyuton konservaciyalawdıń qosımsha sharası retinde oǵan qant qostı. Bul ashılıwlarǵa shekem sút tek qısqa waqıt dawamında jańa kshiyinde saqlanıwı múmkin edi hám ol tek sút beretuǵın sıyırdıń qasında ǵana qoljetimli bolǵan. 1851-jılı Angliyadan AQShqa qaytıp kiyatırǵanda, Geyl Borden kemedegi sıyırlardan alınǵan sapasız sút sebepli birneshe balanıń qaytıs bolǵanına gúwa boldı hám bul waqıya oǵan qattı tásir etti. Mektepte bir jılǵa jetpeytuǵın bilim alǵanına hám óziniń hám basqalardıń bir qatar áwmetsizliklerine qaramastan, Borden «sheykerler» tárepinen miywe shiresin qoyıwlastırıw ushın qollanılǵan vakuumlı qazandı kórip, onnan ilham aldı hám sútti kúydirmesten yamasa iritpesten qoyıwlastırıwǵa eristi. Sonda da onıń dáslepki eki zavodı áwmetsizlikke ushıradı hám tek Vassaikte jańa sherigi Jeremiya Milbenk penen birge qurılǵan úshinshi zavodı uzaq waqıt saqlanatuǵın hám muzlatqıshsız turatuǵın jarramlı sút koncentratın islep shıǵardı.

Sút islep shıǵarıwdıń keleshegi ushın Bordenniń shiyki sút satpaqshı bolǵan fermerlerge qoyǵan talapları da («Dairyman's Ten Commandments») úlken áhmiyetke iye boldı: olar sawıwdan aldın sıyırdıń jelinlerin juwıwǵa, qoranı turaqlı tazalap turıwǵa, súzgishlerin azanlı-kesh qaynap turǵan suwda juwıp keptiriwge minnetli boldı. 1858-jılǵa kelip, Bordenniń «Eagle Brand» atı menen satılǵan súti óziniń tazalıǵı, shıdamlılıǵı hám únemliligi menen tanıldı.

1864-jılı Bordenniń New York Condensed Milk Company kompaniyası Bryuster qalasında New York Milk Condensery zavodın qurdı. Bul óz dáwiriniń eń úlken hám eń zamanagóy sút zavodı bolıp, Bordenniń birinshi kommerciyalıq tabıslı kárxanası boldı. AQSHtaǵı puqaralıq urısı sebepli talap artqan sayın, 200 den artıq fermer Bryuster zavodına kúnine 20 000 AQSh gallona (shama menen 76 000 litr) sút jetkerip berdi.

## Qosımsha qarań
* Qaynatılǵan sút
* Keptirilgen sút

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
*