open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jiyilikti masshtablaw

Kompyuter arxitekturasında **jiyilikti masshtablaw** (**jiyilikti kúsheytiw** dep te ataladı) — bul processordıń jiyiligin arttırıw arqalı usı processor ornatılǵan sistemanıń ónimliligin jaqsılaw texnikası. Jiyilikti kóbeytiw 1980-jıllardıń ortasınan baslap shama menen 2004-jıldıń aqırına shekem ápiwayı processorlar ónimdarlıǵın arttırıwdaǵı basım kúsh boldı. 

Processor jiyiliginiń kompyuter tezligine tásirin kompyuter programmasınıń orınlanıw waqtı teńlemesine qarap kóriwge boladı: 

: \mathrm{Run time} = \frac{\mathrm{Instructions}}{\mathrm{Program}} \times \frac{\mathrm{Cycles}}{\mathrm{Instruction}} \times \frac {\mathrm{Time}}{\mathrm{Cycle}},

bunda bir programmaǵa tuwra keletuǵın kórsetpeler – bul belgili bir programmada orınlanatuǵın ulıwma kórsetpeler sanı, bir kórsetpege tuwra keletuǵın cikller – programmaǵa baylanıslı, arxitekturaǵa baylanıslı ortasha mánis, al bir ciklge tuwra keletuǵın waqıt anıqlama boyınsha processor jiyiliginiń keri mánisi. Solay etip, jiyiliktiń artıwı orınlanıw waqtın qısqartadı. 

Biraq, chiptegi quwat tutınıwı tómendegi teńleme menen beriledi: 

: P = C \times V^2 \times F,

bunda P – quwat tutınıwı, C – hárbir saat ciklinde almastırılatuǵın sıyımlılıq, V – kernew, al F – processor jiyiligi (sekundına cikller). Solay etip, jiyiliktiń artıwı processorda paydalanılatuǵın quwat muǵdarın arttıradı. Processor quwat tutınıwınıń artıwı aqıbetinde Intel kompaniyasınıń 2004-jıldıń may ayında Tejas hám Jayhawk processorların biykar etiwine alıp keldi, bul ádette jiyilikti masshtablawdıń basım kompyuter arxitekturası paradigması retinde sońı dep esaplanadı.

Jiyilikti masshtablaw juwmaqlanǵanda Mur nızamı ele de kúshinde edi. Quwat máselelerine qaramastan, tranzistor tıǵızlıqları ele de hár 18-24 ayda eki esege artıp atır edi. Jiyilikti masshtablawdıń juwmaqlanıwı menen, jańa tranzistorlar (endi jiyilikti masshtablawǵa járdem beriw ushın kerek emes) qosımsha apparatlıq támiynattı, mısalı qosımsha yadrolardı, qosıw ushın paydalanıladı, bul parallel esaplawdı jeńillestiredi – bul texnika parallel masshtablaw dep ataladı.

Jiyilikti masshtablawdıń processor ónimliligin arttırıwdıń negizgi sebebi retinde juwmaqlanıwı sanaat boyınsha kóp yadrolı processorlar túrinde parallel esaplawǵa ótiwge sebep boldı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
DOPIPE

**DOPIPE** parallelizm — bul cikldegi operatorlardı konveyerlew arqalı cikl dárejesindegi parallellikti orınlaw usılı. Konveyerli parallellizm cikller, funkciyalar hám algoritmlik basqıshlar sıyaqlı hár túrli abstrakciya dárejelerinde bolıwı múmkin. Parallellik dárejesi baǵdarlamashılardıń bul koncepciyanı eń jaqsı paydalana alıw qábiletine baylanıslı. Ol sonıń menen birge ǵárezsiz wazıypalardı anıqlaw hám ajıratıw hám olardı parallel orınlaw sıyaqlı faktorlarǵa da baylanıslı.

## Tiykar
Cikl dárejesindegi parallellikti qollanıwdıń tiykarǵı maqseti – programmanıń izbe-iz wazıypaların izlew hám bóliw hám olardı algoritm haqqında aldınnan hesh qanday informaciyasız parallel wazıypalarǵa aylandırıw. Qaytalanatuǵın hám orınlanıw waqtınıń áhmiyetli bólegin tutınatuǵın maǵlıwmatlar bólekleri cikl dárejesindegi parallellik ushın jaqsı talabanlar bolıp tabıladı. Cikl dárejesindegi parallelliktiń ayırım keń tarqalǵan qollanıwları ishki cikllerde iteraciyalanatuǵın kóp ólshemli matriclardı paydalanatuǵın matematikalıq analizde ushırasadı.

Maǵlıwmatlardı saqlaw shıǵınları, parallellik dárejesi hám maǵlıwmatlarǵa ǵárezlilik tiykarında qollanılatuǵın hár túrli parallellew usılları bar. Belgili usıllardıń ayırımları: DOALL, DOACROSS hám DOPIPE.

**DOALL**: Bul usıl cikldiń hár bir iteraciyasın iteraciyalar arasında hesh qanday óz-ara tásirsiz parallellew múmkin bolǵan jaǵdayda qollanıladı. Nátiyjede, ulıwma orınlanıw waqtı N * T-dan (serial processor ushın, bunda T hárbir iteraciya ushın orınlanıw waqtı) tek T-ǵa shekem qısqaradı (sebebi barlıq N iteraciyalar parallel orınlanadı).

**DOACROSS**: Bul usıl maǵlıwmatlarǵa ǵárezlilik bolıwı múmkin bolǵan jerde qollanıladı. Sonlıqtan, biz wazıypalardı barlıq maǵlıwmatlarǵa ǵárezsiz wazıypalar parallel orınlanatuǵın, biraq ǵárezli wazıypalar izbe-iz orınlanatuǵın etip parallelleymiz. Ǵárezli wazıypalardı parallel processorlar arasında sinxronlastırıw ushın belgili bir dárejede sinxronlastırıw qollanıladı.

## Sıpatlaması
DOPIPE – bul hárbir iteraciya dawamında islep shıǵarılǵan hárbir element keyingi iteraciyada tutınılatuǵın baǵdarlamalarda qollanılatuǵın konveyerli parallellew texnikası. Tómendegi mısal DOPIPE usılın qalay ámelge asırıwdı kórsetedi, bunda cikl ishindegi wazıypalardı bóliw hám olardı konveyerli túrde orınlaw arqalı ulıwma orınlanıw waqtın qısqartıw kórsetilgen. Wazıypalarǵa bóliw cikl ishindegi barlıq ǵárezlilikler bir baǵdarlı bolatuǵın etip ámelge asırıladı, yaǵnıy keyingi iteraciya aldıńǵısınan ǵárezli bolmaydı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Gibrid-yadrolı esaplaw

**Gibrid-yadrolı esaplaw** — qosımsha ónimliligin tezletiw ushın ádettegi kórsetpeler toplamı arxitekturasın (mısalı, x86) qosımshaǵa tiyisli kórsetpeler menen keńeytiw texnikası. Bul geterogen esaplawdıń bir forması bolıp, onda asimmetriyalıq esaplaw blokları «keń tarqalǵan» processor menen birge boladı.

Gibrid-yadrolı qayta islew ulıwma geterogen esaplawlardan ayırmashılıǵı, esaplaw blokları ulıwma logikalıq adres keńisligin bólisedi, al orınlanatuǵın fayl bir kórsetpe aǵımınan ibarat boladı – mánisi boyınsha házirgi soprocessor. Gibrid yadrolı esaplaw sistemasınıń kórsetpeler toplamı xost kórsetpeler toplamına yamasa qosımshaǵa tiyisli apparatlıq támiynatqa jibere alatuǵın kórsetpelerdi óz ishine aladı.

Ádette, gibrid-yadrolı esaplaw, esaplaw cikllarınıń kópshiligi bir neshe anıqlanǵan yadrolarda ótkeriletuǵın jaǵdaylarda eń jaqsı qollanıladı, bul joqarı ónimli esaplaw qollanbalarında jiyi ushırasadı. Tezlestiriw, ásirese, yadronıń logikası ádettegi processor kórsetpeleri izbe-izligine jaman sáykes kelgende hám/yamasa qosımshaǵa tiyisli apparatlıq támiynatqa jaqsı sáykes kelgende, ayqın kórinedi.

Gibrid-yadrolı esaplaw qosımshalardı házirgi waqıtta satıwda bar processorlar menen fizikalıq jaqtan ilajı barınsha artıq tezletiw ushın yamasa esaplaw iziniń azayıwı arqalı maǵlıwmatlar orayındaǵı quwat hám suwıtıw qárejetlerin tómenletiw ushın qollanıladı. (yaǵnıy, búgingi kúndegi standart processorlar ushırasatuǵın quwat/tıǵızlıq máseleleri sıyaqlı tosqınlıqlardı aylanıp ótiw ushın).

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Aitu SuperAPP

**Aitu SuperApp** (tiykarınan, Aitu) — qazaqstanlı superqosımsha hám messendjer .

{| class="wikitable"

Biznes ushın qollanılatuǵın bul qosımshaǵa jasalma intellekt engizilgen. Aitu BTS kompaniyasınıń BTS Digital nomerli ekosistemasına kiredi. 2019-jılı Aitu qosımshasın qazaqstanlı Kazdream Technologies IT-xoldingi islep shıqqan.

2021-jıl may ayınan baslap Aitu qosımshasında paydalanıwshılar COVID-19 pandemiyası dáwirinde aktual bolǵan Ashıq xızmetinen de paydalana aldı. Bunı cifrlı rawajlanıw, innovaciyalar hám aerokosmikalıq óndiris ministriniń orınbasarı Aset Turisov málim etken. Sol jıldıń iyul ayında qosımshaǵa egov.kz elektron húkimet xızmeti de qosılıp, sol tiykardan túrli mámleketlik maǵlıwmatnamalarǵa da kiriw múmkinshiligi payda boldı.

Qazaqstan xalqı Aitu qosımshası arqalı 2021-jılǵı xalıq sanın dizimine alıw imkaniyatına iye boldı.

2025-jıl avgust ayında Qazaqstan húkimetiniń rásmiy saytı Qazaqstan mámleketlik organları Aitu qosımshasına ótiwin járiyaladı. Bul qarardı Húkimet janındaǵı, prezident Toqayev basshılıq etetuǵın jasalma intellekt boyınsha keńes qabıllaǵan edi. Qarardı qabıllawda húkimet qosımshanıń "zamanagóyligi, qáwipsizligi hám qolaylılıǵı"na itibar qarattı. Bul qarardı qabıllawda Toqayevtiń ózide qollap-quwatlap, tapsırma bergen.

## Xızmeti
Paydalanıwshılar Aitu SuperAPP qosımshasın Google Play hám App Store arqalı júklep alıwı, qosımshada ózlerin telefon nomeri arqalı dizimnen ótkeriwi múmkin. Bul qosımshadan qazaq tilin úyreniw ushın paydalanıwǵa boladı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Aitube.kz
Ai Sisime

**Ai Sisime** (; 1994-jıl 25-yanvar, Yaponiya) — yaponiyalı dzyudoshı, 52 kg salmaq kategoriyasında úsh márte jáhán chempionı, eki márte Aziya chempionı.

## Biografiyası
2014-jılı Ulan-Batorda ótkerilgen Gran-pri turnirinde birinshi jeńisin qolǵa kirgizdi. Oktyabr ayında Parij turnirinde úshinshi orındı iyeledi hám dekabr ayında Tokiodaǵı «Úlken dubulǵa» finalında Misato Nakamura tárepinen jeńiliske ushıradı.

2016-jıldıń basında Dyusseldorftaǵı Gran-pri jeńimpazı boldı. Aprel ayında Tashkentte ótkerilgen Aziya chempionatında Ai jeńimpaz boldı. Sonday-aq, ol Yaponiya saylandı komandası menen komandalıq turnirde jeńimpaz boldı. Keyin ala sol jılı Tyumen «Úlken duulıǵa»sında jeńiske erisedi. Jıldıń aqırında Tokio turnirinde gezektegi medaldı qolǵa kirgizip, úshinshi orındı iyeledi.

2017-jılı ol Dyusseldorf Gran-prisinde izbe-iz ekinshi márte jeńimpaz boldı. Keyin Ai Fukuokada Yaponiya chempionlıǵın qolga kirgizdi hám Aziya chempionlıǵın saqlap qalıp, Gonkongda ótkerilgen kontinent chempionatında hámmeden aldın boldı.

Budapeshtte bolıp ótken jáhán chempionatında ol 52 kg salmaq kategoriyasında altın medaldı qolǵa kirgizdi.

2018-jılı Bakude bolıp ótken jáhán chempionatında óz titulın qorǵap, finalda watanlası Uta Abeǵa jol berip, tek gúmis medalǵa iye boldı.

2019-jılı Tokioda bolıp ótken Olimpiada oyınları aldınan jáhán chempionatında bronza ushın bellesiwde franciyalı sportshı Amandin Byushardı jeńip, bronza medalın qolǵa kirgizdi.

2021-jıl iyun ayında Vengriyanıń Budapesht qalasında bolıp ótken jáhán chempionatında Ai finalda ispaniyalı Ana Peres Boksti jeńip, 52 kilogrammǵa shekemgi salmaq kategoriyasında altın medal hám jáhán chempionı ataǵın qolǵa kirgizdi.

## Derekler
Qara-Tóbe (Qadamjay rayonı, Ápsamat Masaliev awıl okrugı)

**** — Qırǵızstannıń Batken wálayatı Batken rayonındaǵı awıl. Awıl Ápsamat Masaliev awıl okrugına qaraydı.

## Xalqı
2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına bola, aymaq xalqı 2 874 adamdı quraydı.

## Derekler
Bókse (Qadamjay rayonı)

**** — Qırǵızstannıń Batken wálayatı Batken rayonındaǵı awıl. Awıl Alǵa awıl okrugına qaraydı.

## Derekler
Jeremi Frimpong

**Jeremi Agiekam Frimpong** (; 2000-jıl 10-dekabr, Amsterdam) — niderlandiyalı futbolshı, Angliyanıń «Liverpul» klubı hám Niderlandiya saylandı komandasınıń oń qanat qorǵawshısı. 2024-jıl Evropa chempionatınıń bronza medalı iyesi.

## Klub karyerası
Toǵız jasınan «Manchester Siti» futbol akademiyasında shuǵıllanǵan. «Manchester Siti» 23 jasqa shekemgi komandasınıń rezervlı Premyer-liga hám UEFA Jaslar ligasında qatnasqan.

2019-jıl 2-sentyabrde Shotlandiyanıń «Seltik» klubı menen tórt jıllıq shártnama dúzdi». 25-sentyabr kúni «Seltik» ushın Shotlandiya ligası kuboginde «Partick Tisl»ge qarsı oyında debyut etken. 19-oktyabr kúni Shotlandiya Premyer-ligasında «Ross Kaunti»ge qarsı debyut etti. 2019-jıl 27-oktyabrde «Aberdin»ge qarsı oyında «Seltik» ushın dáslepki golın urdı.

2021-jıldıń 27-yanvarında Germaniyanıń «Bayer 04» klubına ótip, tórt jıllıq shártnamaǵa qol qoyǵan.

2025-jıldıń 1-iyulinde «Liverpul» Frimpongtıń shártnamasın 35 mln evroǵa satıp alıw imkaniyatın jedellestirdi. Futbolshı inglis klubı menen altı jıllıq shártnama dúzdi.

## Saylandı komandadaǵı karyerası
Frimpong Niderlandiyanıń 19 jasqa shekemgi, 20 jasqa shekemgi hám 21 jasqa shekemgi jaslar saylandı komandalarında oynaǵan.

2023-jıl 13-oktyabrde Niderlandiya saylandı komandasında Franciya saylandı komandasına qarsı oyında debyut etken. 2024-jıl 29-may kúni ol UEFA Evro-2024 ushın Niderlandiya saylandı komandasına kirgizildi. Ol óziniń birinshi úlken xalıqaralıq golin 6-iyun kúni Kanadaǵa qarsı turnir aldınan ótkerilgen doslıq oyınında urdı.

## Derekler
Kópjúrsin Allanazarov

**Kópjúrsin Allanazarov Aymuratovich** (Көпжүрсин Алланазаров; 1982-jıl 7-sentyabr, Tashkent) — qaraqalpaq teatr hám kino aktyorı. Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken artist, Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik akademiyalıq muzıkalı teatrı vokal artisti.

## Ómiri hám miynet jolı
Kópjúrsin Allanazarov 1982-jılı Tashkent qalasında dúnyaǵa kelgen. Nókis qalalıq 16-sanlı orta mektepte tálim alǵan.

Tashkent mámleketlik kórkem óner institutınıń magistratura bólimin 2007-jılı tabıslı juwmaqlaǵan hám sol jıldan baslap, teatrda óziniń dóretiwshilik miynet jolın baslaǵan. Sonday-aq, házirgi kúnge shekem Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik akademiyalıq muzıkalı teatrı vokal artisti bolıp jemisli jumıs islep kelmekte.

## Dóretiwshiligi
Usı dáwir ishinde aktyorlıq sheberligi, jaǵımlı dawısı, lirikalıq atqarıw sheberligi menen óz ıqlasbentlerine iye bolıp úlgerdi. Ol tek ǵana teatrda saxnalastırılǵan spektakllerde emes, bálkim, bir qansha filmlerge de súwretke túsip, búgingi kúnde proffesional kino aktyor dárejesine jetti.

Atap aytqanda, «Qaraqalpaqfilm» hám «Ózbekfilm» studiyaları tárepinen súwretke alınǵan «Ájiniyaz»,  «Qalqan», «Ústirtke jol», «Teńiz», «Duzaq», «Bir dostıń bolsın», «Mehir kózi» filmlerinde túrli xarakterdegi rollerdi atqarıp, tamashagóylerdiń júreginde úlken iz qaldırdı.

### Shańaraǵı
Aktyor shańaraqlı, bir perzenttiń ákesi.

## Jetiskenlikleri
Tájriybeli hám talantlı aktyordıń jemisli miynetleri ushın, 2022-jılı Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken artist húrmetli ataǵı menen xoshametlengen.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
*
Ótámbet Arzımbetov

1957-1960-jıllarda Shımbay raykomının birinshi xatkeri.

## Ómir hám miynet jolı
Ótámbet Arzımbetov 1919-jılı Taxtakópirde tuwılǵan.

1941-jıldan 1945-jılǵa shekem Ekinshi jáhán urısı
frontında urısqa qatnasadı.

Armiya qatarınan 1947-jılı qaytqannan soń bir
neshe jıllar partiya, keńes shólkemlerinde jumıs isleydi.

1954-jılı Joqarı partiya mektebin tamamlap, oblastlıq partiya komiteti xatkeri bolıp isleydi.

1957-jıldan 1961-jılǵa shekem Shımbay raykomı I xatkeri.

Ótámbet Arzımbetov raykom xatkeri bolıp islegen jıllarında rayonda diyqanshılıqtıń rawajlanıwına
úles qosadı. Sol jıllarda paxta egiw maydanları keńeytiledi. Awıl xojalıǵı qánigeleri osip jetilisedi.

1960-jıldan Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniyat
ministri, 1964-jıldan baspasóz, poligrafiya, kitap sawdası komiteti baslıǵı bolıp 1985-jılǵa deyin
xızmet isledi.

## Jetiskenlikleri
Ol bir katar jawıngerlik orden-medallar menen
sıylıqlanǵan. Bir neshe shaqırıq Qaraqalpaqstan Joqarǵı Keńesine deputat bolıp saylanǵan.

Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri ataǵına iye bolǵan.
Liga kubogı

Bir neshe sport túrlerinde, ásirese associaciya futbolında, **liga kubogı** yamasa **ekinshi dárejeli kubok** degenimiz tek belgili bir ligadaǵı komandalar ushın sheklengen kubok jarısın ańlatadı. «Liga kubogı» dep atalǵan birinshi milliy associaciya futbol turniri 1946–47 jılları Shotlandiyada ótkerildi hám Shotlandiya Liga kubogı dep ataldı. Biraq, Irlandiya Respublikasında házir joq bolıp ketken Irlandiya Ligası Qalqanı óz túrindegi tek birinshi milliy liga turniri boldı (birinshi ret 1921-jılı oynalǵan); bul keyinirek 1983-jılı Irlandiya Ligası kubogı menen almastırıldı.

Liga kubogınıń jaratılıwı ishki kuboktan (yamasa tiykarǵı kuboktan) ayırmashılıqtı kórsetti. Ishki kubok ulıwma kóp ligalardaǵı komandalarǵa da ashıq boladı, kóbinese regional háwesker ligalarǵa shekem, hám olar eldiń futbol associaciyasınıń aǵzaları bolıp tabıladı. Liga kubokları ishki kuboklardan az tarqalǵan.

Liga hám associaciya kubogı sıyaqlı eki tiykarǵı ishki associaciya futbolı turnirlerine qosımsha, tek milliy dárejedegi joqarǵı liga komandaları ushın bunday turnirdiń jaratılıwı ishki «úshlik» dep atalatuǵın jańa milliy futbol jetiskenligin payda etti. Bunday túrdegi birinshi milliy liga úshligi 1925-jılı Irlandiya Respublikasınıń Shamrok Rovers komandası tárepinen jeńip alınǵan.

Liga kubokları ulıwma Ekinshi jer júzilik urısınan keyin kirgizildi – mısalı, Angliyadaǵı Futbol Ligası kubogı 1960-jılı – biraq basqa ellerde olar jaqtılandırılǵan stadionlar sanınıń kóbeyiwi nátiyjesinde jaratıldı, bul hápte ishinde turaqlı oyınlardı ótkeriwge múmkinshilik berdi.

Ayrım ellerde liga kubogı baslanǵısh basqıshlarda top basqıshlarına iye bolǵan yamasa ayırım jaǵdaylarda ele de bar. Olar kóbinese tiykarǵı liga máwsimi baslanıwınan aldın máwsimdi ashtı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Taǵjap

**«Taǵjap» awıl puqaralar jıyını** yamasa «Taǵjap» APJ («Taǵjap» аўыл пуқаралар жыйыны, «Taǵjap» АПЖ) — Qaraqalpaqstan Respublikası Shımbay rayonına qaraslı awıl puqaralar jıyını.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Niderlandiya monarxları dizimi

**Niderlandiya monarxı** () — Niderlandiyada mámleketti basqarıwdı konstituciyaǵa muwapıq ámelge asırıwshı mámleket basshısı. Taxt miyrasxorlıǵı qaytıs bolǵan yamasa waz keshken monarxtan jınısına qaramastan er yaki hayal násilindegi úlken perzentine ótedi. 1815-jılı payda bolǵan, usı waqıttan baslap Niderlandiyada Oran dinastiyası húkimdarlıq etedi.

Atqarıw hákimiyatı monarxtıń qolında bolıp, ol húkimetti siyasiy partiyalar menen kelisilgen halda dúzedi. Nızam shıǵarıwshı hákimiyat eki palatalı General shtatlarǵa tiyisli. Taxt miyrasxorınıń nekesi parlament tárepinen tastıyıqlanıwı kerek, parlament ruxsatısız nekeden ótken shahzada yaki malika taxt miyrasxorlıǵı huqıqınan ayırıladı.

Barlıq nizamlar General shtatlar tárepinen qabıl etilgennen keyin patsha tárepinen tastıyıqlanadı. Monarx patsha shańaraǵı aǵzaları hám monarx tárepinen tayınlanǵan mámleket ǵayratkerleri hám siyasatshılardan ibarat bolǵan Mámleket keńesiniń baslıǵı bolıp, olar nızam shıǵarıwshılıq iskerliginde qatnasadı.

Monarx ordenler menen sıylıqlawı múmkin (Niderlandiya Arıslan ordeni, Oran-Nassau ordeni hám Villem áskeriy ordeni).

Patsha shańaraǵı altı saraydı, sonıń ishinde, Amsterdamdaǵı Patsha sarayın iyeleydi. Monarx ózine miyras etıp qaldırılǵan múlkten miyras salıǵın tólemeydi.

## Niderlandiya monarxları dizimi
Ruwxıylıq

**Ruwxıylıq** — eń ulıwma mániste — dúnya hám adamdaǵı ruwx kórinisleriniń jıynaǵı. Sociologiyada, mádeniyattanıwda hám publicistikada «ruwxıylıq» kóbinese jámiyettiń birlestiriwshi negizlerin ataydı, olar morallıq qádiriyatlar hám dástúrler túrinde sáwlelenedi, ádette diniy tálimler hám ámeliyatlarda, sonday-aq kórkem ónerdiń kórkem obrazlarında jámlengen. Bunday kózqaras sheńberinde ruwxıylıqtıń jeke sanadaǵı proekciyası hújdan dep ataladı, sonday-aq ruwxıylıqtı bekkemlew úgit-násiyat, aǵartıwshılıq, ideyalıq-tárbiyalıq yamasa watansúyiwshilik jumıslar processinde ámelge asırıladı dep tastıyıqlanadı.

## Psixologiyada
Psixologiyadaǵı ruwxıylıq máselesi birinshi ret XIX ásirdiń aqırı — XX ásirdiń basında túsiniwshi psixologiya sheńberinde qarala basladı, onıń wákilleri (Vilgelm Diltey, Eduard Shpranger) adam psixikasın tábiyiy ilimler menen emes, al ruwxıy iskerlik túrleri (mádeniyat, kórkem óner, etika hám t.b.) menen baylanısta úyreniwge itibar qaratqan. Keyinirek ruwxıylıq Karl Gustav Yungtiń analitikalıq psixologiyasında úyreniw predmeti boldı, onda Batıs hám Shıǵıstıń ruwxıy mádeniyatı kollektiv sanasızlıq hám arxetipler koncepciyaların qollanıp analizlengen. Yung din hám alximiyanıń psixologiyalıq analiziniń tiykarların saldı.

Ruwxıylıqtı psixologiyalıq úyreniwdiń keyingi basqıshı onı gumanistlik, transpersonal hám ekzistencial psixologiya sheńberinde qaraw boldı. Roberto Assadjolidiń psixosintezinde ruwxıylıq dóretiwshilik ilhamnıń deregi bolıp xızmet etetuǵın joqarı sanasızlıq penen baylanıslı. Abraxam Maslou ruwxıylıqtı ózin-ózi aktualizaciyalaw processinde payda bolatuǵın joqarı keshirmeler menen baylanısta qaraydı. Stanislav Grof ruwxıylıqtı transpersonal tájiriybeler hám ruwxıy krizisler menen baylanısta qaraydı. Transpersonal psixologiya boyınsha zamanagóy miynetlerde shamanizm hám basqa dástúriy mádeniyatlarda qollanılatuǵın ruwxıy emlew ámeliyatların súwretlew hám analizlewge úlken itibar qaratıladı. Viktor Frankl ruwxıylıqtı tulǵanıń eń joqarı antropologiyalıq ólshemi dep esaplaydı, onı ol denelik hám psixikalıq ólshemlerden joqarı qoyadı. Ekzistencial psixologiyadaǵı ruwxıylıq máselesine alternativ jaqınlasıw Adrian Van Kaamnıń koncepciyası bolıp tabıladı, ol ruwxıylıqtı transcendentlik penen baylanıstırǵan.

Ruwxıylıqqa bolǵan kózqaraslardıń basım kópshiliginde ol insanlıqtan tısqarı shıǵatuǵın hám joqarı tulǵalıq, ilahiy yamasa kosmoslıq kúshler menen baylanıslı qubılıs retinde qaraladı. Ruwxıylıq óziniń tar mápinen hám ótpeli qádiriyatlarınan shıqqan tulǵanıń jetiliskenlik belgisi bolıp tabıladı.

## Derekler
Jańa Maradona

**Jańa Maradona** yamasa **Jańa Diego** — bul Diego Maradonaǵa húrmet kórsetip hám onı úlgi etip, baspasóz hám jámiyetshilik tárepinen kelesheginen úmit kúttiretuǵın argentinalı futbolshılarǵa berilgen ataq. Maradona karerasın juwmaqlaǵannan berli, ıqlasbentler 1986 hám 1990-jılları Maradona islegenindey, Argentina milliy saylandı komandasın Jáhán Kubogı finalına alıp shıǵatuǵın bir oyınshını kútip keldi. Nátiyjesinde, júdá talantlı jas oyınshılar tez arada Jańa Maradona dep atala basladı (mısalı, Lionel Messi yamasa Xuan Roman Rikelme), hátte ayırım waqıtları oyın stilinde hesh qanday uqsaslıq bolmasa da (máselen, Franko Di Santo). Jańa Maradonalar tiykarınan hújimshi yamasa aldınǵı pleymeykerlik poziciyalarındaǵı oyınshılar — hújimshiler, qanat hújimshileri yamasa hújimshi yarım qorǵawshılar boldı. Lionel Messi Argentinanı 2014 hám 2022-jılları Jáhán Kubogı finallarına sátli alıp shıǵıp, sońǵısında jeńimpaz bolǵannan keyin bul termin áste-aqırın qollanıwdan shıqtı, sebebi ol Maradonadan órnek alıp hám onnan ozıp, bálkim, barlıq waqıtlardıń eń tabıslı argentinalı futbolshısına aylandı.

## «Jańa Maradona» dep esaplanǵan oyınshılar dizimi
(Familiyası boyınsha alfavit tártibinde)
 
* Serxio Aguero
* Pablo Aymar
* Klaudio Borgi
* Andres D'Alessandro
* Anxel Di Mariya
* Franko di Santo
* Paulo Dibala
* Marselo Galyardo
* Diego Latorre
* Esekiel Lavessi
* Karlos Marinelli
* Ariel Ortega
* Xuan Roman Rikelme
* Xaver Saviola
* Karlos Teves


### Maradona menen salıstırıw

* Tomas Karlovich
* Maxiko Gonsales
* Paulo Futre
* George Xadji
* Vasilis Xatzipanagis
* Pol Gaskoyn
* Mett Le Tisse
* Djey-Djey Okocha
* Roberto Badjo
* Lorenco Insine
* Fabricio Mikkoli
* Domeniko Morfeo
* Djanfranko Dzola
* Xvicha Kvaracxeliya


## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Bir tiyip oynaw futbolı

Bul sheberlik kóbinese sheber yarım qorǵawshıları hám birtutas hújim qatarı bar komandalar tárepinen orınlanadı. Hújimshiler ádette kózlengen oyınshısı sıyaqlı háreket etip, ápiwayı biraq talǵampaz «qaǵıwlar» yamasa jeńil hám dál tiyiwler arqalı basqa oyınshılardı oyınǵa qosadı.

Futboldıń bul usılı, nátiyjeli orınlanǵanda, qarsılas qorǵawshıları ushın kóp aldaw háreketlerin payda etedi, sonday-aq, hújimshi yarım qorǵawshılarǵa uzaqtan soqqı beriw ushın bos keńislik payda etedi. Bul usıl tez hám oyındı kóre biletuǵın hújimshileri bar komandalar tárepinen qarsı hújimlerde qollanılǵanda eń nátiyjeli ekenligi bayqalǵan.

Bir tiyip oynaw futbolın «Barselona», «Chelsi», «Arsenal» sıyaqlı klublar hám Braziliya, Ispaniya, Argentina sıyaqlı milliy komandalar hám 1970-jıllardaǵı Niderlandiya komandası kórsetip kelgen.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Tamara Masharipova

**Tamara Masharipova** (Тамара Машарипова; 1967-jıl, Shomanay rayonı) — qaraqalpaq jurnalisti, filologı, filologiya ilimleriniń doktorı, professor.

## Ómir jolı
Tamara Masharipova 1967-jılı Shomanay rayonında tuwılǵan. Usı rayondaǵı házirgi 12-sanlı orta mektepti pitkergen.

1984-89-jılları Nókis mámleketlik universitetiniń (házirgi QMU) jurnalistika fakultetinde oqıydı. Sońınan NMUdıń «Qaraqalpaq ádebiyatı» kafedrasınıń aspiranturasına qabıl etiledi.

### Miynet jolı
Dáslepki miynet jolın 1989-jılı «Qaraqalpaqstan» baspasında kishi redaktor bolıp islewden basladı. 1992-jılı «Qaraqalpaq ádebiyatı» kafedrasına assistent oqıtıwshı bolıp jumısqa alınadı.

## Derekler
Pas beriw (futbol)

**Pas beriw** —  futboldıń tiykarǵı bólegi bolıp tabıladı. Pas beriwdiń maqseti - topqa iye bolıwdı saqlap qalıw ushın onı jer boyınsha hár qıylı oyınshılar arasında jılıstırıp, onı oyın maydanı boyınsha aldıǵa jıljıtıw.

Pas beriw qarsılas komandaǵa hújim etiw múmkinshiligin bermey, komandanıń topqa iye bolıwın támiyinlew arqalı artıqmashılıq beredi. Top penen dribling islewdiń sheberligi XX ásirdiń birinshi yarımındaǵıǵa qaraǵanda házirgi futbol matchlarında kemirek ushırasadı. Bul baqlaw kóbinese oyınnıń eski stillerine úyrengen ıqlasbentler tárepinen ókinish penen atap ótiledi.

Pas beriwdiń tabıslı bolıwı eki faktorǵa baylanıslı: Birinshi faktor - pas beriwshiniń pastı niyetlengen qabıl etiwshige qaray baǵıtında anıq ólshep hám kózlewge alıp beriw sheberligi. Ekinshi faktor - pas qabıl etiwshiniń oyındı dawam etiw ushın tiykar jaratıw maqsetinde pastı anıq ólshep, waqtın belgilep hám baǵıtın anıqlap qabıl etiw qábileti.

## Pas beriw túrleri

### Qısqa pas
Qısqa pas - oyınshı toptı basqa oyınshıǵa qısqa aralıqqa bergende islenedi. Ol kóp jaǵdaylarda hújim etiw yamasa oyındı qurıw ushın qollanıladı.

### Uzın pas
Uzın pastıń maqseti - oyınshılardı almastırıw yamasa bos keńislikte turǵan komandalastı tabıw. Uzın pas ulıwma qısqa pasqa qaraǵanda kóbirek hújimlik xarakterge iye, biraq bul oyınshınıń maydan boyınsha qay jerde jaylasqanına baylanıslı bolıwı múmkin. Eger oyınshı óziniń pasın kúshli urıwdı qálese, ol topqa 30 gradus múyesh astında jaqınlasıwı kerek, solay etip onıń tebetuǵın ayaǵın silkiw ushın orın boladı. Oyınshı teńsalmaqlıq ushın qolların paydalanıp, teppeytuǵın ayaǵın toptıń qaptalına jaqın jaylastırıp, kózlerin topta uslaydı.

### Diywal pas
Diywal pas (sonday-aq «beriw-hám-barıw» yamasa «bir-eki» dep te ataladı) - oyınshı toptı bos turǵan komandalasına bergende hám sol komandası qorǵawshınıń átirapınan oǵan qaytıp bergende ámelge asırıladı. Pastıń bul túri anıq waqıttı talap etedi, sebebi durıs orınlanbaǵan jaǵdayda, ol hújimdi buzıwı múmkin.

### Ótkiziw pas
Ótkiziw pas - eki qorǵawshı arasındaǵı bos keńislikke berilgen pas bolıp, hújimshi toptı qorǵawshılardıń artında qabıl etedi. Ol ádette qorǵawshılardıń artına qaray juwırıw ushın hám sonday-aq gol urıw múmkinshiliklerin jaratıw ushın qollanıladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Panenka (penalti soqqısı)

Associaciyalıq futbolda **panenka** — penalti tebiw waqtında qollanılatuǵın texnika, onda tebiwshi toptı dárwazamannıń oń yamasa shep tárepine tebiwdiń ornına, toptıń astına jeńil tiyip, onıń dárwazanıń ortasına kóterilip túsiwine sebep boladı, bul kóbinese ortadan uzaqlasıp sekiriwge úlgergen dárwazamandı aldaydı.

Bul texnikanı birinshi bolıp chex oyınshısı Antonin Panenka Belgradtaǵı UEFA Evro 1976 finalınıń sheshiwshi penaltiler seriyasında jeńis golın urǵanda qollanǵan hám Batıs Germaniya dárwazamanı Zepp Mayerdi jeńip, Chexoslovakiya milliy komandası ushın chempionlıqtı qolǵa kirgizgen. Bul texnika Panenkaǵa ǵalaba xabar qurallarınıń úlken dıqqatın hám maqtawların alıp keldi, biraq ol sonday-aq qáwipli dep esaplandı. Onı durıs orınlaw qıyın bolǵanlıǵı hám eger dárwazaman aldınnan sezip qalsa, qaytarıw ańsat bolǵanlıǵı sebepli, panenka professional pley-off turnirlerinde siyrek qollanılǵan. Sport jurnalistleriniń atap ótiwinshe, ádette iri turnirlerde panenka menen gol urıwǵa tek ǵana bunday hárekettiń sátsizligi aqıbetlerine tayın bolǵan joqarı abıraylı oyınshılar ǵana háreket etken.

Dáslep, panenkanıń chexshe atı Vršovický dloubák bolǵan — bul Panenkanıń óziniń Bogemians klubı jaylasqan Praganıń Vrshovice rayonına silteme. Penalti tebiwdiń bul stili sonday-aq Italiyada Il cucchiaio («qasıq»), Braziliyada cavadinha («kishi qazıw») hám Argentinada hám Qubla Amerikanıń basqa jerlerinde penal picado («túrtip tebilgen penalti») dep te ataladı.

## Texnika
Bul texnikanıń maqseti toptı dárwazamannıń ústinen asırıp jiberiw emes, al kóp dárwazamanlardıń toptıń qaysı baǵıtta ketip atırǵanın kútip turmastan, aldın-ala boljap, dárwazanıń eki tárepiniń birewine sekiretuǵınlıǵınan paydalanıw bolıp tabıladı. Bul júdá qáwipli texnika, sebebi topqa jeńil tiyiw oǵan júdá tómen tezlik beredi, bul dárwazamanǵa sekirgen jerinen artqa qaytıwǵa yamasa hátte sol ornında turıp, toptıń qolına ańsat kelip túsiwin kútiwge imkaniyat beredi. Sonıń menen birge, jeńil tiygiziwdi ádette soqqı beriwden aldın ástelep kiyatırǵan orınlawshı ańsat qollanadı, bul dárwazamanǵa orınlawshınıń ne islemekshi ekenin biliwge múmkinshilik beredi. Bul háreketti ádette tek ózine isenimli penalti orınlawshılar, yaǵnıy soqqınıń sátsiz shıǵıw qáwpin moynına alıwǵa batıl bolǵanlar ǵana qollanadı. Panenka qollanıwǵa háreket etken geypara oyınshılar qánigelestirilgen ǵalaba xabar quralları yamasa óz komandasınıń aǵzaları hám ıqlasbentleri tárepinen sınǵa alınǵan, ásirese olar onı sátsiz orınlasa.

Izertlewlerge sáykes, panenkanıń anıq orınǵa yamasa kúsh penen tebiwge qaraǵanda gol urıw itimallıǵı tómenirek, degen menen, eger tabıslı orınlansa, panenkanıń qarsılas komandaǵa psixologiyalıq tásiri kúshli bolıwı múmkin dep esaplanadı, bálkim, penalti orınlawshılardıń onı qollanıwdı tańlawınıń sebebi de usında shıǵar. Evro-2012 de Italiyanıń Angliyaǵa qarsı oyınındaǵı penaltiler seriyasında Andrea Pirlo Angliyaǵa psixologiyalıq soqqı beriw úmitinde qasaqana panenkanı tańlaǵan. Biraq, Antonin Panenka bul penaltidi óziniń minez-qulqınıń bir kórinisi retinde kórgen.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
2025-jıl sentyabrdegi Ay tutılıwı

Ay orbitasınıń kóteriliwshi túyininde 2025-jıl 7-sentyabr ekshembi kúni tolıq **[[Ay tutılıwı]]** bolıp ótpekte. Aydıń tutılıwı — Aydıń Jer kóleńkesine kirip qalıwı sebepli Aydıń qarawıtıp qalıwı. Aydıń tolıq tutılıwı Aydıń jaqın tárepi pútkilley Jerdiń sayalı kóleńkesine ótkende júz beredi. Dúnyanıń salıstırmalı kishi bir maydanınan kóriw múmkin bolǵan Quyash tutılıwınan parıqlı túrde, Ay tutılıwın Jerdiń túngi tárepiniń qálegen jerinen kóriw múmkin. Aydıń tolıq tutılıwı derlik eki saatqa shekem sozılıwı múmkin, Quyashtıń tolıq tutılıwı bolsa qálegen orında bir neshe minutqa shekem sozılıwı múmkin, sebebi Aydıń sayası kishi boladı. Perigeyden, shama menen, 2,6 kún aldın (2025-jıl 10-sentyabr sárshembi kúni UTC waqtı menen saat 8:10da) Aydıń kórinetuǵın diametri úlken boladı.

Bul Ay tutılıwı derlik tetradadan ekinshi, qalǵanları bolsa 2025-jıl 14-martta (jámi), 2026-jıl 3-mart (jámi) hám 2026-jıl 28-avgust (bólegi) boladı.

## Kóriniw
Quyashtıń tutılıwı Shıǵıs Afrika, Aziya hám Avstraliya ústinde tolıq kórinedi. Onı Afrika hám Evropanıń kópshilik bólimleri ústinen kóterilip atırǵanında kóriw múmkin. Onı Tınısh okeannıń oraylıq bóliminde batıp baratırǵanında kóriw múmkin.

## Tutılıwı haqqındaǵı maǵlıwmat
Tómendegi kestede usı ay tutılıwı haqqındaǵı maǵlıwmatlar kórsetilgen. Ol usı tutılıwǵa tiyisli bolǵan hár qıylı parametrlerdi táriyipleydi.

## Tutılıw máwsimi

Bul tutılıw tutılıw máwsiminiń bir bólegi bolıp, shama menen, yarım jılda bir ret tutılıwlar júz beredi. Hár jılı tek eki (yamasa geyde úsh) tutılıw máwsimi júz beredi hám hárbir máwsim, shama menen, 35 kún dawam etedi hám altı aydan (173 kúnnen) sál kem waqıt ótkennen keyin tákirarlanadı; solay etip hár jılı eki tolıq tutılıw máwsimi bárqulla júz beredi. Hárbir tutılıw máwsiminde eki yamasa úsh tutılıw boladı. Tómendegi izbe-izlikte hár bir tutılıw eki háptege ajıratılǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

*Saros cycle 128
Qırmızı Dáwletova

Qaraqalpaqstan xalıq muǵallimi, Ózbekstan bilimlendiriw aǵlası, Berdaq atındaǵı sıylıqtıń laureatı, Ózbekstan Geografiya jámiyetiniń kórnekli aǵzası Qırmızı Dáwletova 1938-jılı aprel ayınıń 10-sánesinde dúnyaǵa keldi.

Ol 1954–1955-oqıw jılında Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutı Tábiyattanıw fakultetiniń geografiya bólimine oqıwǵa túsedi. Ol 1958–1959-oqıw jılında Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutınıń Tábiyattanıw-geografiya fakultetin ayrıqsha bahalar menen pitkeredi. 1959–1961-jıllar aralıǵında Nókis qalasında jaylasqan A.S.Pushkin atındaǵı, 1961–1963-jılları Lomonosov atındaǵı, 1963–1973-jılları V.Tereshkova atındaǵı ulıwma bilim beriw mekteplerinde oqıtıwshı bolıp jumıs isleydi.

Qırmızı Dáwletova geografiya mamanlıǵın ayrıqsha bahalarǵa pitkerip Qaraqalpaqstan Respublikası bilimlendiriw ministrligine jollama aldı. Solay etip, Qırmızı Dáwletova 70-jıllardıń ekinshi yarımınan baslap Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutınıń geografiya kafedrasına jumısqa shaqırtıladı. 1989-jılı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń tábiyatı hám xojalıǵı atamasındaǵı student jaslarǵa arnalǵan oqıw qollanbasın baspadan shıǵardı. Usı miynetinde geografiyalıq obyekttiń jaylasqan ornı (ekonomikalıq-geografiyalıq orın) haqqındaǵı ilimiy kategoriyanı basshılıqqa ala otırıp, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń jaylasqan ornın ilimiy kóz qarasta dálilledi hám Ózbekstan húkimeti tárepinen islep shıǵılǵan struktura siyasatın basshılıqqa ala otırıp, respublika xojalıq tarawlarınıń qánigelesiw dárejesin anıqlaydı. Rayonlastırıw máselesine itibar berip, úlkemizdiń aymaǵın tórt tábiyiy ekonomikalıq rayonlarǵa bóliwdiń metodikasın islep shıqtı. Usı menen bir qatarda ol “Geografiya sabaǵı hám úlketanıw” dep atalǵan 264 betlik ekinshi monografiyasın baspadan shıǵardı.

Qırmızı Dáwletova metodist bolǵanlıqtan ba onıń ilimiy metodikalıq jumıslarında “jaslardıń ádep-ikramlıǵı” haqqındaǵı pikirler ayrıqsha kózge taslanadı. Usı pikirlerge Qırmızı Dáwletova akademik Jumanazar Bazarbaev penen birgelikte baspadan shıǵarǵan “Ádeptanıw” atamasındaǵı sabaqlıqta da ayrıqsha itibar berdi. Bul sabaqlıq Ózbekstan Respublikası joqarǵı oqıw orınlarında, sonday-aq, qońsılas Qazaqstan Respublikasınıń Ál-Farabiy atındaǵı universitetinde, sonday-aq, wálayatlardaǵı oqıw orınlarında da oqıtılmaqta.

Metodist ilimpaz Qırmızı Dáwletova geografiya tálimi studentleriniń óz betinshe atqaratın jumısların jeńillestiriw, sonday-aq, úlketanıw ekskursiyalarında alıp barılatuǵın jumıslarına basshılıqtı kúsheytiw hám usı maǵlıwmatlar bazasında studentlerdiń ilimiy jámiyetlerde bayanatların tayarlawdı gózlep “Studentlerdiń sabaqtan tıs waqıtlarındaǵı jumısların shólkemlestiriw” atamasındaǵı ilimiy metodikalıq jumıstı da baspadan shıǵardı. Qırmızı Dáwletova jas áwladlardıń tálim-tárbiyalıq jumısların jetilistiriw hám átirapımızdaǵı tábiyattı kózdiń qarashıǵınday etip saqlaw maqsetinde baslawısh klasslardıń sabaqlıǵın da dóretti. Solay etip, záberdes pedagogtıń dóretken jumıslarına tallaw júrgizsek, geograflar ushın bahalı ilimiy metodikalıq baǵdarlardıń kóp sanlı ekenliginiń gúwası bolamız.

“Qaraqalpaqstan xalıq muǵallimi” Qırmızı Dáwletova 2019-jılı dúnyadan ótti.
Rawaj Otarbaev

**Rawaj Otarbaev** (Раўаж Отарбаев; 1980-jıl 14-fevral, Shımbay rayonı) — qaraqalpaq shayır hám publicisti. Qaraqalpaqstan hám Ózbekstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası (2016).

## Ómir hám miynet jolı
Rawaj Otarbaev 1980-jılı 14-fevralda Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Shımbay rayonı «Keńes» awıl puqaralar jıyını aymaǵında tuwılǵan.

2002-jılı Shımbay pedagogika kásip-óner kollejin, 2007-jılı Mırza Ulıǵbek atındaǵı Ózbekstan Milliy Universiteti janındaǵı «Joqarǵı ádebiyat» kursın, 2023-jılı Qaraqalpaq mámleketlik universitetin jurnalistika qanigeligi boyınsha tamamlaǵan.

### Iskerligi
1996-jıldan Ózbekstan Jurnalistler dóretiwshilik awqamı, 2016-jıldan Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń, 2019-jıldan Ruwxıylıq hám aǵartıwshılıq orayı «Marifat» úgit-násiyatshılar jámiyetiniń aǵzası.

2019-2024-jılları Xalıq deputatları Shımbay rayonlıq Keńesi deputatı bolıp saylanǵan.

2010-jıldan házirgi kúnge shekem  Ózbekstan «Adolat» SDP Qaraqalpaqstan Respublikası Keńesi baslıǵı  orınbasarı lawazımında jumıs alıp barmaqta.

## Dóretiwshiligi
2012-jılı «Jayhun jilvalari» dep atalǵan birinshi qosıqlar toplamı «Adib» baspasında ózbek tilinde,  2013-jılı «Watan mehri» atamasında ekinshi qosıqlar kitabı  «Qaraqalpaqstan» baspasında qaraqalpaq tilinde, 2022- jılı «Salmaqlı sóz aytıw baxtı» publicistikalıq kitabı «Bilim» baspasında qaraqalpaq tilinde jarıq kórgen.

## Jetiskenlikleri
Bir neshshe márte Ózbekstan «Adolat» SDP Siyasiy Keńesiniń, Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń, Ruwxıylıq hám aǵartıwshılıq orayı Qaraqalpaqstan Respublikası bóliminiń «Húrmet jarlıǵı» menen sıylıqlanǵan.

2016-jılı «Ózbekstan Respublikası ǵárezsizliginiń 25 jıllıǵı» estelik nıshanı, 2020-jılı «Mánáwiyat pidayısı» kókirek nıshanı, 2021-jılı  «Ózbekstan Respublikası ǵarezsizliginiń 30 jıllıǵı» nıshanı, 2025-jılı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń qararı menen «Watan pidayısı» kókirek belgisi menen sıylıqlanǵan.

## Derekler
Aylanıp ótiw háreketi

**Aylanıp ótiw háreketi** — qarsılastı aynalıp ótiwge arnalǵan futbol háreketi, onı 1970-jılǵı Jáhán chempionatında Pele belgili etken. Háreket driblingti yamasa komandalastan kelgen pastı jaqınlastırıwdı, biraq onı qarsılastıń janınan ótkeriwge jol qoyıwdı, sońınan hújimdi dawam ettiriw ushın qarsılas oyınshınıń átirapınan juwırıp ótiwdi óz ishine aladı.

## Tariyxı

Bul háreketti braziliyalı futbolshı Pele 1970-jılǵı FIFA Jáhán chempionatında Urugvayǵa qarsı matchta kórsetken. Ekinshi taymda, qarsı hújim baslanǵanda, braziliyalı oraylıq hújimshi Tostao Pelege aralıq pas berdi. Ortadan juwırıp kiyatırǵan Pele dárhal óz sızıǵınan tez shıqqan urugvaylı dárwazaman Ladislao Mazurkevichke júzlesip qaldı. Pele birinshi bolıp jetip barıp, topqa tiymey, Mazurkevichti aldaǵan, bul toptıń dárwazamannıń shep tárepine qaray jıljıwına sebep bolǵan, al Pele dárwazamannıń oń tárepine ketken. Toptı alıw ushın dárwazamannıń átirapınan aylanıp ótip, Pele dárwazaǵa qaray burılıp soqqı urǵan, biraq soqqı waqtında oǵada kóp burılıp ketken, hám top alıs baǵananıń qasınan sál sırtqa ketken.

Peleniń háreketi - «aldaw háreketin satıw» feyntiniń bir túri - toptı qorǵawshınıń átirapınan ótkeriw, sońınan pas yamasa bos toptıń tuwrı jolın quwmastan, qarsılastıń átirapın aylanıp ótiw, hám ol qısıq jaǵdaylarda paydalı bolıwı múmkin. Bul haqqında futbol tariyxshısı Kennet Makdonaldtıń «Jetpisinshi jıllardıń ilimiy futbolı» kitabında talqılanǵan, onda jáne Peleniń Braziliyanıń 1970-jılǵı Jáhán Kubogındaǵı jeńisine qosqan úlesi de tolıq talqılanǵan. Bul «aylanıp ótiw» háreketi FIFA Jáhán Kubogınıń texnikalıq esabatlarında «batıl túrde orınlanǵan hám úlken sheberlik, waqıttı seziw, pikir júritiw hám tezlikti talap etken» dep aytılǵan.

Shveciyalı oyınshı Yesper Blomkvist aylanıp ótiw háreketiniń jáne de tabıslıraq variantın orınlawǵa erisken, aldaw háreketin qosıp, 1995-jılı onıń IFK Gyoteborgı Allsvenskanda Xelsingborgs IF penen oynaǵanda gol menen juwmaqlanǵan. Blomkvist Pelege qaraǵanda kóbirek aldawǵa isengen. Braziliyalı oyınshı Mazurkevichten qashıp qutılıw ushın eń joqarı tezlikte háreket etiwge májbúr bolǵan bolsa, Blomkvistte kóbirek waqıt bolǵan hám ol ayaqların aldawshı túrde jıljıtıwdı qollanǵan. Jaqsı aralıq pastı alıp, shved oyınshı jaqınlasıp kiyatırǵan dárwazamandı - toptı ótkerip jiberip - shepke qaray aldaw háreketin islep, oń tárepke qaray, qarsılasınıń átirapına juwırıp ótip aljastırǵan. Ol toptı ekinshi tárepten alıp, ańsat gol menen juwmaqlaǵan. Blomkvist hám Pele kórsetkenindey, aylanıp ótiw háreketi usılayınsha tezlik hám sekundtıń bólegindegi waqıttı seziw hámme nárseni sheshetuǵın «ayrıqsha» jaǵdaylarda, yamasa qarsılastı aldaw ushın kóbirek waqıt hám keńislik bar jaǵdaylarda isley aladı. Eki jaǵdayda da, bul tásirli nátiyjelerge alıp keliwi múmkin.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Katoliklik

**Katoliklik** (latınsha:catholicismus, grekshe:καθολικός - katholikos - ulıwmalıq, tiykarǵı) – xristianlıqtaǵı tiykarǵı aǵımlardan biri. Katoliklik diniy táliymat hám shirkew shólkemi sıpatında 1054-jılda shirkewlerdiń bóliniwi menen júzege keldi. XVI ásirde Katoliklikten protestantizm ajıralıp shıqtı. Katolik shirkewi kúshli oraylasqan, birden-bir oray Vatikan, onıń birden-bir baslıǵı – Rim papası. Katoliklik xristianlıqtıń tiykarǵı aqida hám máresimlerin qamtıydı. Sonıń menen birge ózine tán aqidalarıda bar.

Katolikler Isa payǵambardan burın da bar boǵan, olar tımsallarǵa sıyınǵan sońınan xristianlıqtı qabıllaydı. Biraq, olar Isanı quday sıpatında kóredi. Isa payǵambar Allanıń qulı hám Rasulı. Onıń ózi Bibliyada meni valiynemat demeń, valiynemat (nemat iyesi) tek Alla taala, men onıń rasulı hám qulıman dep atap ótedi.

Katoliklik muqaddes ruwx tek quday-atadan emes, quday-uldan da payda bolǵan, Rim papası Isanıń jerdegi nayıbı, ol din hám ádep-ikramlılıq islerde gúna qılmaydı, onıń hákimiyatı jáhan soborları hákimiyatınan joqarı turadı dep esaplaydı. Katoliklik tek muqaddes jazıw (Bibliya)nı emes, muqaddes ráwayattıda diniy táliymattıń deregi dep biledi. Katoliklikde, pravoslaviyeden parıqlı rawishte, muqaddes ráwayatqa katolik shirkewleri jáhan soborlarınıń qararları hám papanıń pikirleride qosılǵan. Ruwxanıylerdiń úylenbeytuǵınlıǵı, Biybi Máryam bokira bola turıp Isanı tuwıwı, onıń denesi aspanǵa kóterilip ketiwi aqidasın óz ishine qamtıwı, isenim tımsalına aʼrof aqidasın qosıwı Katoliklikge tán ózgeshelik bolıp tabıladı.

Katoliklik ushın máresimlerdi saltanatlı ótkiziw,japa shekkenlerdi, awliyelerdi izzet-húrmet etiw xarakterli. Katoliklikte ibadat ásirler dawamında latın tilinde alıp barılǵan, II Vatikan soborı (1962—65) ibadattı milliy tillerde ótkiziwge ruqsat bergen. Katoliklikge kóbirek Foma Akvinskiydiń diniy qarasları tiykar etip alınǵan. 

Katoliklik jáhan siyasatında belgili dárejede ról oynaydı. Katolik shirkewi kóp sanlı ruwxanıyler, monaxlıq ordenleri, klerikal partiyalar, missionerlik shólkemleri h.t.b iye. Shirkew statistikasına kóre, katolikler 900 mln.ǵa jaqın adamdı quraydı. Italiya, Ispaniya, Portugaliya, Franciya, Belgiya, Avstriya hám Latın Amerikası mámleketlerinde Katoliklik húkimran diniy táliymat esaplanadı. Polsha, Vengriya, Chexiya, Slovakiya hám Kubada katolikler dinge iseniwshi xalıqtıń kopshiligin quraydı. 20-ásirdiń 60-jıllarınan baslap Katoliklik aqidaları, máresimleri hám siyasatı zaman talaplarına maslastırılıp atıR.

## Derekler
Jetesbay Jalǵasbaev

Bilimlendiriw tarawınıń pidayısı, geografiya ilimleriniń kandidatı, docent Jalǵasbaev Jetesbay 1950-jılı 15-sentyabrde Qaraózek rayonında tuwıldı.

Ol orta mektepten soń 1968–1973-jılları Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutı studenti, 1975–1980-jıllarda Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi úlken laborantı, 1980–1983-jılları Moskva Tábiyattanıw institutı aspirantı, 1984–1985-jılları Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi izertlewshisi, 1985–1990-jılları Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Geografiya kafedrası oqıtıwshısı, 1991–1993-jılları Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı Geografiya kafedrası oqıtıwshısı, 1993–1995-jılları Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı Geografiya kafedrası baslıǵı lawazımların atqardı. 1995–1998-jılları Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı ruwxıylıq hám aǵartıwshılıq isleri boyınsha prorektorı, 1998–2000-jılları Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı Muzıkalıq tálim hám súwretlew óneri fakulteti dekanı, 2001– 2005-jılları Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı sırtqı bólim dekanı, 2005–2006-jılları Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı marketing bólimi baslıǵı, 2006–2007-jılları “Ilim hám jámiyet” jurnalı bas redaktorı, 2007–2008-jılları Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı Geografiya kafedrası baslıǵı, 2008–2010-jıllarda Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı “Pedagogika” fakulteti dekanı sıyaqlı juwapkershilikli wazıypalarda isledi.
Oyınshı joldası

**Oyınshı joldası** (sonday-aq **match tumarı** yamasa **bala tumarı** dep te ataladı) — futbolshı menen birge maydanǵa shıǵatuǵın bala. Oyınshı joldasları maydanǵa kirgende futbolshı menen qol uslasıp júredi hám milliy gimn orınlanǵan waqıtta oyınshı menen birge turadı. Balalar ádette 6 jastan 18 jasqa shekem boladı. Oyınshılarǵa járdem beriwden tısqarı, olar kóbinese bayraqlardı kóteriw, shetki sızıqtaǵı top xızmetkerlerine járdem beriw hám bir-biri menen matchlar oynaw sıyaqlı wazıypalardı atqaradı. Degen menen búgingi kúnde oyınshılardıń balalar menen shıǵıwınıń hár qıylı sebepleri bar. Olarǵa balalar huqıqların qorǵaw kampaniyaların úgit-násiyatlaw, oyınǵa páklik elementin qosıw, balalardıń ármanların orınlaw yamasa bunnan payda tabıw hám oyınshılarǵa balalardıń olarǵa qarap órnek alıp atırǵanın esletiw kiredi. Ol sonday-aq tártipsizlik yamasa basqa zorlıq-zombılıq túrleriniń aldın aladı, sebebi ıqlasbentler oyınshılar balalar menen birge bolsa, olarǵa bir nárse ılaqtırıw itimalı azıraq boladı.

## Tariyxı
Bul dástúr 1970-jıllarda Braziliyada payda bolǵan. Ideya sol waqıtta «Klub Atletiko Mineyro» klubınıń jámiyetshilik penen baylanıslar direktorı bolǵan Ronan Ramos Oliveyradan kelip shıqqan. 1976-jıldıń 5-sentyabrinde Atletiko Mineyro menen Amerika Mineyro klubları arasındaǵı matchta, ol balalardıń komanda oyınshıları menen maydanǵa shıǵıwın usınǵan. Bul jerde qızıqlı tárepi sol, dáslebinde tańlanǵan balalar oyınshıǵa uqsas bolıwı kerek edi. Bul háreket jáne de kóbirek shańaraqlardıń oyınlarǵa kele baslawı ushın strategiya bolǵan. 

UEFA Euro 2000 oyınshı joldaslarınıń hárbir futbolshı menen birge payda bolǵan dáslepki iri ilajlarınıń biri boldı, bul komanda oyınshılarınıń bir-biri menen qol uslap shıǵıw tájiriybesin almastırdı. Klub oyınlarında balalar ádette jaslar komandalarınıń aǵzaları yamasa tańlaw jeńimpazları boladı. 2002-jıldan berli, Jáhán Kubogı yamasa Evropa Chempionatı joldasları ilajdıń qáwenderi bolǵan McDonald's hám Lidl (UEFA EURO 2024 ushın) shólkemlestirgen tańlawda tańlanadı.

Bala tumarı bolıw pullı da, biypul da bolıwı múmkin. FA Premer-liga klubları arasında, ayırımları matchqa baylanıslı 350-600 funt sterling talap etiwi múmkin, al basqaları tańlawlar hám qayırqomlıq shólkemleri arqalı ayırım orınlardı biypul usınadı, al basqa klublar ulıwma haqı talap etpeydi.

Ayırım jaǵdaylarda, arnawlı joldaslar bolıwı múmkin. Mısalı, Ayaks oyınshıları Analar kúninde anaları menen shıqqan hám San-Paulu FC oyınshıları San-Paulodaǵı qańǵıbas iytlerdi asırap alıwdı úgit-násiyatlaw ushın iytler menen shıqqan. Ueyn Runi sıyaqlı ayırım ataqlı oyınshılar balalıǵında oyınshı joldası bolǵan.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Matchtıń aǵla oyınshısı

Komandalıq sportta, **matchtıń aǵla oyınshısı** sıylıǵı (sonday-aq **matchtıń aǵla erkek** **oyınshısı** yamasa **matchtıń aǵla hayal oyınshısı** dep te ataladı) kóbinese belgili bir matchtaǵı eń kózge túsken oyınshıǵa beriledi. Bul eki komandadan da bir oyınshı bolıwı múmkin, degen menen oyınshı ulıwma jeńimpaz komandadan tańlanadı.

Ayırım sport túrleriniń bul sıylıqlarǵa baylanıslı ózine tán dástúrleri bar, hám olar ásirese chempionat yamasa juldızlar oyınlarında bahalanadı. Avstraliyada, «maydandaǵı eń jaqsı» termini ádette hám jeke oyınlar, hám máwsim dawamındaǵı sıylıqlar ushın qollanıladı. Ayırım jarıslarda, ásirese Arqa Amerikada, «eń bahalı oyınshı» (MVP) yamasa «eń kózge túsken oyınshı» terminleri qollanıladı. Arqa Amerikadaǵı muz xokkeyinde «úsh juldız» dep atalatuǵın oyınnıń úsh oyınshısı moyınlanadı.

Pley-off jeke oyınlar emes, al seriya túrinde sheshiletuǵın kásiplik basketbol hám beysbol sıyaqlı sport túrlerinde, MVP sıylıqları ulıwma seriya ushın beriledi, al muz xokkeyiniń NHLinde pútkil pley-off dawamındaǵı kórsetkish ushın beriledi.

## Futbol
Futbolda, «matchtıń aǵla oyınshısı» (MOTM) sıylıǵı ádette (biraq májbúriy emes) jeńimpaz táreptegi oyınshıǵa beriledi. Xet-trik orınlaǵan oyınshılar yamasa basım astında óz dárwazasınıń qol qatılmaslıǵın saqlap qalǵan dárwazamanlar kóbinese bul sıylıqtı aladı. Xet-trik urǵan oyınshılar ádette rásmiy túrde matchtıń aǵla oyınshısı dep atalsa da, atalmasa da match tobın aladı.

Matchtıń aǵla oyınshısı kóbinese televidenie kommentatorı yamasa qáwender tárepinen tańlanadı. Degen menen, barlıq jarıslarda da matchtıń aǵla oyınshısınıń rásmiy sıylıǵı bola bermeydi, sonlıqtan geyde maqtawlar onıń ornına veb-saytlar yamasa gazetalar tárepinen beriledi. Mısalı, Premer-ligada oyınshı matchtıń aǵla oyınshısı sıpatındaǵı kórsetkishi ushın kishi qara hám altın reńli kubok aladı.

Rásmiy emes túrde berilgende (mısalı, kolumnist tárepinen), Turnirdiń aǵla oyınshısı sıylıǵı mısqıllap «beriliwi» múmkin, mısalı eger jazıwshı onıń qábiletsizligi sebepli nátiyjege tásir etken dep esaplasa, tóreshige.

## Avstraliya qaǵıydaları boyınsha futbol
Avstraliya qaǵıydaları boyınsha futbolda, oyınnıń aǵla oyınshısı kóbinese «maydandaǵı eń jaqsı» (yamasa «BOG») dep aytıladı. Ǵalaba xabar quralları dárhal, rásmiy emes moyınlawdı beredi, bul kóbinese húrmetli bolıp, yaǵnıy 5-4-3-2-1 yamasa 3-2-1 dawıs beriw tiykarında boladı. Rásmiy túrde, AFL oyınnıń aǵla oyınshısın máwsim aqırındaǵı Braunlou Medalı esabında tóreshiler tárepinen maksimal úsh dawıs berilgen oyınshı dep moyınlaydı. Máwsim dawamında Western Derby, ANZAC Day ushırasıwı, QClash hám Showdown sıyaqlı ayırım arnawlı oyınlar ushın ayrıqshalıqlar islenedi, onda medallar match tamamlanǵannan keyingi xoshametlew saltanatında rásmiy beriletuǵın sıylıqlar bolıp tabıladı. AFL Úlken Finalı kúni, oyınshıǵa Avstraliya qaǵıydaları boyınsha futbol ekspertleriniń ǵárezsiz komissiyası tárepinen dawıs berilip, maydandaǵı eń jaqsı oyınshı sıpatında Norm Smit Medalı menen sıylıqlanadı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__