open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
William Terry

**Uilyam Terri** (1824-jıl 14-avgust — 1888-jıl 5-sentyabr) — XIX ásirdegi siyasatshı, advokat, oqıtıwshı, hám virjiniyadan kelgen Konfederat áskeri bolıp tabıladı. Amerikanıń Puqaralıq urısı dáwirinde ataqlı Stonewall brigadasınıń aqırǵı komandiri hám eki ret kelispewshilikten soń AQSh wákiller palatasına saylawda jeńimpaz bolǵan. 1824-jıl 14-avgustta Virjiniyanıń Amherst County qalasında tuwılǵan. Ákesi Katherin Robinson, Terri Ameriks Revolyuciya urısı urıs qatnasıwshısı bolǵan. Anası Tóbeas Terri joqarı klasslarǵa mektepte oqıtıwshı bolǵan. Uilyam Mektepti tamamlaǵannan keyin, ol jergilikli fermer shańaraǵı menen birge sheriklikte jumıs júrgizgen. Uilyam Terri 1848-jılda virjiniya universitetin pitkerdi. 1852-jılda oqıwdı tamamlaǵannan keyin, Emma Viginton menen turmıs qurǵan. 1851-jılda advokat bolıp jumısqa qabıl etildi. Terri, Wythe Countyniń wálayatınń paytaxtı vythevilda menshikli yuridikalıq ámeliyatın baslaǵan, sonıń menen birge, on segiz ay dawamında Wytheville Telegraphdıń redaktorı retinde gazeta jumısında qatnasqan. Terri 1859 -jılda Jan Braundaǵı kompaniyasınıń filialın Harpers Ferryda ashqan.

## Puqaralar urısı

Terri Konfederat armiyasında 4-Virginiya piyada áskeri bolıp xızmet etken. 1861-jıl aprel ayında ol Harpers Ferryga qaytıp keledi, bul sapar Stonwall Jekson qol astında Konfederat ofitseri retinde jumıs júrgizedi. Terri birinshi sawashın Bull Runda ótkeredi. 1862-jıl báhárinde mayyor lawazımına kóteriledi hám Gaines Mill, Malvern Hill sawashlarında Yarım atawı kampaniyası menen urısqan. Terri, Bull Runnıń ekinshi sawashında jaradar boladı hám óziniń baslıǵı Uilyam Taliaferronıń rásmiy lekciyasında mártlik qılǵanı ushın atı ataladı. Terridıń Monokatiya sawashındaǵı sońǵı hújimi aqır-aqıbetde Birlespe sızıǵın buzadı hám Lyu Uollestıń armiyasın alıp shıǵıwǵa májbúr etedi. Sol jıldıń aqırında Terri vinchester degi Úshinshi sawashta óltirilgen yamasa jaradar bolǵan jeti Konfederatsiya generallarınan biri bolǵan. Tawır bolıp, ol brigadani Peterburgga alıp qaytqan hám onda 1865-jıl 25-martda Gordon korpusı Fort-Stedmanǵa hújim etkende taǵı jaradar bolǵan. Terri jarasınan emleniwi ushın Uitvildaǵı úyine jiberilgen.

## Urıstan keyingi jıllar
Urıstan keyin Terri ush puqaralar urısı jarasınan shala mayıp bolsa da, Uaytvilda huqıqıy ámeliyatın tiklegen. 1868-jılda Terri Kongressga kandidat bolǵan, biraq siyasiy mayıplıǵı sebepli ol waz keshken. 1870-jılda Qospa Shtatlar wákiller palatası konservativ saylawına kandidatlıqqa qoyıladı hám ańsatǵana jeńimpaz boladı. 1871-1873-jıllarda Qospa Shtatlar vikillar palatasında óz iskerligin júrgizedi. 1872-jılda qayta saylanıw áqibetinde óz kampaniyasın satqan. Terri 1888-jılda 5-sentyabr Grayson County sudınan qaytqanınan keyin Wytheville qasındaǵı Reed Creekni basıp ótip atırǵanda qaytıs bolǵan. Terri qalanıń East End áwliyesine jerlengen.

## Derekler
Túrkiya bilimlendiriw sisteması

**Turkiyada bilimlendiriw** Atatúrk reformalarına muwapıq shólkemlestirilgen milliy sistema menen basqarıladı. Bul millettiń sociallıq hám ekonomikalıq institutları ushın sheber professional klastı islep shıǵarıwǵa mólsherlengen mámleket tárepinen qadaǵalanatuǵın sistema bolıp esaplanadı.

Májburiy bilimlendiriw 12 jıl dawam etedi. Baslawısh hám orta bilim beriw mámleket tárepinen finanslastırıladı hám mámleket mekteplerinde 6 jastan 19 jasqa deyingiler ushın biypul esaplanadı. Orta yamasa orta mektepte tálim májburiy emes, lekin keyinirek universitetlerge ótiw ushın talap etiledi. Turkiyada 2022-jılǵa kelip 200 den artıq universitet bar bolıp ÖSYS, sonnan keyin orta mektep pitkeriwshileri óz nátiyjelerine kóre universitetke qabıl etiledi.

Turkiyada 2019-jıl jaǵdayına qaraǵanda, barlıq múnásip balalar arasında baslawısh mektepke qabıl etilgenlerdiń 97 procenti bar. Suriyalıq qashqınshılar daǵdarısı menen bul nomer sezilerli dárejede kemeydi. Krizis dáwirinde kóplegen Suriyalıq balalar mektepten ketedi.

2002-jılda Turkiyada tálimge sarıplanǵan ulıwma qárejetler Milliy bilimlendiriw Ministirligi arqalı ajıratılǵan mámleket byudjeti hám de menshikli hám xalıqaralıq fondlardı esapqa alǵan halda 13,4 milliard dollardı quradı.Turkiyada tálim mákemelerine qarjı etilgen milliy baylıq úlesi OECD mámleketlerindegi ortashadan joqarı.Turkiyanıń ilimiy hám texnologiyalıq izertlew keńesi Turkiyadaǵı tiykarǵı milliy Ar-ge organı dep esaplanadı.

### Mektep awqatları
2010-jıl aqırında bir topar oqıwshılar úyden mektepke azıq-awqat alıp kelgen hám bahalardıń kóteriliwi sebepli mektep asxanasına boykot járiyalaw maqsetinde bir-birleri menen awqatların bólisken, nátiyjede 3 dana student policiya qadaǵalawınıń astına alınǵan.2012-jıl basında taǵı bir mektep asxanasına da tap sonday boykot daǵaza etilgen, nátiyjede bir oqıwshı «Mektep administraciyasınan ruxsat almastan baspa sózge maǵlıwmat bergeni hám betalar tarqatqanı» ushın mektepten quwılǵan.2018-jılda mektep asxanaları shokolat penen oralǵan gofret,keks hám plastik oyınshıqlar sıyaqlı qadaǵan etilgen ónimlerdi satıp atırǵanı ushın sın pikir etildi, sebebi olar balalar ushın zıyanlı esaplanadı.

## Derekler
Túrkiya siyasatında hayallar

Turkiyadaǵı hayallar milliy siyasatta belsendi qatnaspaqta hám aqırǵı saylawlarda Turkiya parlamentindegi hayallar sanı turaqlı artıp barmaqta.

Turkiya Respublikası 1923-jıl 29-oktyabrda Osmanlılar imperiyasınıń ornında shólkemlesken. Ayırım valide Sultanlardıń (xanzada analardıń ) Osmanlı sultanları ústinen siyasiy kúshi sezilerli bolsa da, ásirese, hayallar sultanlıǵı dep atalǵan dáwirde, Osmanlılar dáwirinde hayallardıń hesh qanday rásmiy siyasiy lawazımda xızmet etiw múmkinshiligi joq edi.

Respublika dáwirinıń dáslepki kúnlerindegi belgili hayal siyasiy belsendilerden biri 1923-jıl iyun ayında Turkiyada birinshi hayallar partiyasına tiykar salǵan Nezihe Muhiddin edi. Biraq, ol hesh qashan nızamlastırılmaǵan, sebebi respublika ele rásmiy daǵaza etilmegen. Respublika tiykarshısı Mustafo Kámal Atatúrk mámleketti modernizaciyalaw, atap aytqanda, birinshi ret hayallar ushın puqaralıq hám siyasiy teńlik sıyaqlı qatar reformalardı basladı. 1926-jıl 17-fevralda Turkiya jańa puqaralıq kodeksin qabılladı, oǵan kóre túrk hayalları hám er adamlarınıń huqıqları saylaw huqıqınan tısqarı teń dep daǵaza etildi. Túrk hayalları  jergilikli saylawlarda dawıs beriw huqıqına iye boldı.

## Húkimet wázirleri
Turkiya húkimetiniń birinshi hayal ministri Turkan Akyol, 1971-jıl. Ol Nihat Erimniń texnokratik húkimetinde Densawlıqtı saqlaw ministri bolǵan. (Turkiyanıń 33-húkimeti).1983-jılda ol SODEP tiykarlawshılarınan biri bolǵan, Social-demokratiya partiyasınıń qısqartpası bolǵan jańa partiya. 1980-jıllarda Turkiyanıń tiykarǵı siyasiy partiyalarınan birine aynalǵan.

## Parlament spikeri orınbasarı

Búginge shekem Turkiya Ullı Millet Májilisinde qanday da bir hayal keńesi baslıǵı islemegen bolsa da, bir qansha siyasatshılar túrli dáwirlerde parlament baslıǵı orınbasarı bolıp islegen. 1972-jılda Turkiya Respublikası Prezidentiniń birinshi hayal orınbasarı CGP parlament deputatı Nermin Neftshi bolǵan. Basqa bir neshe hayal spiker orınbasarları Meral Akshener (MHP), Guldal Mumju (CHP) hám aqır-aqıbette Ayşe Nur Bahçekapili (AK Partiya ) edi.

## Derekler
Antitila

**Antitila** () — ukrain muzıka toparı. Gruppa quramı Taras Tapoliya (vokal), Sergiy Vusik (klaviatura, kórkem baslıq), Dmitro Jolud (gitara), Dmitri Vodovozodov (baraban), Mixaylo Chirko (bas) lardan dúzilgen.

## Tariyxı

2007-jıl báhárinde gruppa «Shans» telekórsetiwinde «Ya ne zabudu pershu nich» () atlı qosıǵı menen qatnasqan. Gruppa shouda jeńimpaz bola almaǵan, biraq programma efirge uzatılǵanınan keyin bir hápte ishinde «Ya ne zabudu pershu nich» qosıǵı gruppanıń rásmiy saytınan 30 000 nan artıq júklep alınǵan. Qosıq bir neshe radiostanciyalar tárepinen de qayta efirge uzatılǵan.

2018-jılda Ukrainanıń bolajaq prezidenti Vladimir Zelenskiy gruppanıń *LEGO* atlı videoklipinde qatnasqan.

## Rossiya - Ukraina urısı

Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwinen sál aldın gruppa aymaqlıq qorǵaw kúshlerine qosılǵan hám 2014-jılda Qırım Rossiya tárepinen basıp alınǵanınan keyin volontyorlar retinde xızmet kórsetken. 2022-jıl mart ayında gruppa Rossiya urısınan jábir kórgenler ushın aqsha jıynaw maqsetinde «Ukraina ushın koncert» atlı qayırqomlıq koncertine aralıqtan turıp shıǵıw ushın shaqırıq járiyalaǵan. Olardıń daǵazasında qosıqshı Ed Sheeranga TikTok arqalı xabar berilgeni de kórsetilgen. Gruppa áskerler menen baylanıslılıǵı sebepli koncertke orın tawıp beriwden bas tartqan. Buǵan juwap retinde Sheeran gruppa menen óziniń «2 step» qosıǵınıń remiksin jaratıwda sheriklik qılǵan. Muzıkalıq video tamashasınan túsken pullar Ukrainadaǵı gumanitarlıq járdem ushın qarjı jıynaw maqsetinde jaratılǵan «Music Saves UA» joybarına qáwenderlik pulı sıpatında ótkerip berilgen.

## Diskografiyası

* *Buduvudu* (2008)
* *Vibiray* (2011)
* *Nad pollusami* (2013)
* *Vse krasivo* (2015)
* *Sontse* (2016)
* *Hello* (2019)
* *MLNL* (2022)
* *Fortetsya Baxmut* (2023)

## Derekler
Manhetten

**Manhetten** ( ) — Nyu-York qalasınıń tariyxıy yadrosı jáne onıń bes borosidan biri. Manhetten atawınan tısqarı, boro bir neshe kishi atawlardı óz ishine aladı.

Manhetten óz ishine alǵan Nyu-York okrugining maydanı — 59, 47 km2. Manxetten atawınıń maydanı 58, 8&nbsp;km², xalqı bolsa 1, 619 million kisin quraydı (2012-jılǵa kóre). Bul AQShniń eń kishi hám eń tıǵız jaylasqan okruglaridan biri bolıp tabıladı.

## Derekler
Germaniya bayraǵı

Germaniya mámleket bayraǵına — úsh reńli Germaniya milliy reńlerin sáwlelendiriwshi: qara, qızıl hám altın reńli úsh teń gorizontal sızıqtan ibarat. Bayraq birinshi ret 1848-jılda Germaniya Konfederatsiyasında kórip shıǵılǵan.Ol 1919-jıldan 1933-jılǵa shekem Veymar Respublikasınıń mámleket bayraǵı retinde rásmiy qabıl etilgen hám 1949-jılda Batıs Germaniyada qayta tiklengeninen berli paydalanılıp atır.

## Kelip shıǵıwı
1840-radikal jıllarda qara, qızıl hám altın reńler menen nemec assotsiaciyası payda boldı, sonda qara-qızıl-altın bayraq Napoleon jeńiliwinen keyin Evropada ornatılǵan konservativ basqarıw principine qarsı háreketti ramziy qılıw ushın qollanılǵan.

1848-jılǵı bayraqta qollanılǵan reń sxemasınıń kelip shıǵıwı haqqında kóplegen teoriyalar bar. Reńler Jena studentler ligası reńleri bolıwı usınıs etildi. Taǵı bir dawa etkenler tiykarınan universitet studentleri bolǵan hám Napoleonnıń shabıwılshı kúshlerine qarsı gúres waqtında islengen Lyutzov erkin korpusınıń formalarına (tiykarınan qızıl júzli hám altın túymesheli qara reńde) qaytadı. Ne bolıwınan qaramastan, bul reńler qısqa waqıt ishinde Germaniyanıń milliy reńleri retinde qabıllandı. Ásirese, Veymar dáwirinde olar qayta kiritilgennen keyin reńler pútkilley liberalizm menen sinonimge aylandı.

### Húkimet bayraǵı

Germaniya húkimeti bayraǵına rásmiy túrde Dienstflaggeder Bundesbehörden retinde belgili (federal organlardıń mámleket bayraǵına ) yamasa Bundesdienstflagge qısqartpası retinde. 1950-jılda kiritilgen húkimet bayraǵına Bundesschild tárepinen Federal qalqan menen ózgertirilgen puqaralıq bayraǵınan bolıp tabıladı. Bundesschild Germaniya gerbiniń bir variantı bolıp tabıladı, onıń tiykarǵı ayırmashılıqları qara qus búrkit súwreti hám qalqannıń forması bar ekenligi: Bundesschild taǵıda pútinlengen, standart gerbke belgi etilgen.

Húkimet bayraǵına tek federal húkimet shólkemleri tárepinen qollanılıwı múmkin hám bayraqtan basqalar tárepinen paydalanıw huqıqbuzarlıq esaplanadı hám járiyma menen jazalanadı.Biraq, Bundesdienstflagge uqsas bayraqlardan ǵalabalıq paydalanıw (mısalı, Bundesschild ornına haqıyqıy gerbten paydalanıw ) múmkin hám bunday bayraqlar geyde xalıqaralıq sport jarıslarında ushıraydı.

## Derekler
B.Russel

**Bertrand Russell** (1872-jıl 18-mayda tuwılǵan, Uels — 1970-jıl 2-fevral, sol jerde) ingliz filosofi hám jámiyetlik ǵayratkeri. Ádebiyat boyınsha Nobel sıylıqı laureati (1950).Ol adamgershilik ideyaları hám pikir erkinligin maqullaǵan. London patshaliq jámiyeti aǵzası (1908).

## Biografiyası
Ol aristokratlar shańaraǵinda tuwilǵan. Ol erte jetim qaldı. Kembrijda oqıǵan. Keyin diplomatik jumisda, aldın Parijde, keyin Berlinde. Germaniyada ol socialistik ideyalarǵa qızıǵadı. 1896 -jılda watanına qaytǵan soń sabaq bere basladı. Onıń dóretpeleri oǵan úlken abiray alip keledi. 1908- jılda ol Fabian jámiyetine aǵza boldı. Usınıń menen birge, ol anarxizmge qiziǵadi.

Russell filosofiyalıq dúńyaǵa kózqarastıń quramalı evolyuciyasınan ótti, onıń ózi Pifagor mektebiniń Platonik talqlawinan gumanizmge ótiw dep ataǵan. Ol «logikalıq atomizm» túsinigin jarattı hám xarakteristikalar teoriyasın islep shıqtı. Russell matematika logikadan kelip shıǵıwınsa isengen.
Dobrodeya

**Dobrodeya Mstislavna** — (suwǵa shókken **Eupraxiya** [Εὐπραξία] yamasa **Irene** [Εἰρήνη]; 1131-jıl 16-noyabrde qaytıs bolǵan) — Vizantiya imperatorınıń hayalı bolıp, imperator Alexios Komnenos penen turmıs qurǵan. Ol medicina boyınsha kóplegen dóretpeler jazǵan.

## Turmısı
Dobrodeya 12-ásirdiń baslarında Kievda tuwılǵan, ol Mstislav I hám Christina Ingesdotterdiń qızı edi. 1122-jıl átirapında ol vizantiya imperatorı John II Komnenostıń úlken balası — bolajaq imperator Alexios Komnenos penen turmıs qurǵan. Oǵan imperatorlıq ataǵı (*basilissa*) berilgen hám «Iren» dep atalǵan, bul onıń qayın enesi, Vengriya imperatorı Irene (basqa dereklerde onıń xristiansha atın «Eupraxia» dep ataǵan) den miyras qalǵan. Dobrodeya hám Alexiostıń 1125-jılda tuwılǵan Mariya atlı qızı bolǵan.

Konstantinopol imperator sarayında Dobrodeya Alexiostıń apası Anna Komnena hám ilimpazlardıń qáwenderi retinde belgili bolǵan bay hayal Irena sıyaqlı oqımıslı hayallar qatarına kirgen. Ol óziniń ilimiy qızıǵıwshılıǵın tabıwǵa kóp háreket etedi hám keń kólemli izleniwler alıp baradı, nátiyjede zamanlasları tárepinen tómendegishe súwretlenedi: «Ol Afinada tuwılmaǵan, biraq ol greklerdiń barlıq bilimlerin úyrengen». Jazıwshı Theodore Balsamonnıń atap ótiwinshe, ol «awrıwdı emlew usılların úyreniwge ıshqı ketken» adam. Dobrodeyanıń medicina boyınsha hayal kisi tárepinen jazılǵan birinshi qollanba retinde qabıl etilgen «Mazlar» (grekshe «Alimma») shıǵarmasında dárilik preparatlardı tayarlaw hám olardıń nátiyjeliligi súwretlengen. Bul miynettiń úzindileri Florenciyadaǵı Medici kitapxanasıda saqlanadı. Ol áyyemgi shıpaker Galen Klavdiydıń iskerligin úyrengen hám ayırım dóretpelerin áyyemgi Arqa slavyan tiline awdarǵan.

Dobrodeya belgisiz sebeplerge bola 1131-jıl 16-noyabrde qaytıs bolǵan. Onıń óliminen keyin, Alexios Komnenos óziniń keyingi ómirlik joldası Gruziyalı Kataga úylengen, dep shamalanadı.

## Derekler
Lina Brockdorff

**Lina Brockdorff** (1930-jılda tuwılǵan) - Maltalıq jazıwshı, dramaturg. Sonıń menen birge, ol túrli radio esittiriwler ushın jazıw tekstlerin jazıp bergen.
 
## Turmısı
Lina Brockdorff 1930-jılda Sengleada Patrick hám Mary Mahoney shańaraǵında tuwılǵan. Onıń turmısındaǵı eń zárúrli ózgerisler toǵız jasqa tolǵanında, Ekinshi Jáhán urısı baslanıwı menen júz bergen. Onıń shańaraǵı urıs dawamında vittoriosa, Sliema, Dingli hám Rabat sıyaqlı túrli orınlarda jasap, bir neshe márte kóship júriwge májbúr bolǵan.

## Maǵlıwmatı
Urıs baslanıwı menen Lina Brockdorfftıń baslanǵısh tálimi toqtap qaladı, biraq urıs tawsılǵannan keyin, ol atasınıń talabı sebepli mektepke qaytadı. Ol medicina salasında iskerlik júritpekshi boladı, biraq shańaraǵınıń onı Universitette tálim alıw ushın jiberiwge múmkinshiligi joq edi jáne oǵan xabar bermesten oqıtıwshılıq dógeregine kirgizip qoyadı. Ol 1991-jılda teologiya boyınsha bir jıllıq kirisiw dógeregine, keyininen bes jıllıq bakalavr dógereginde tálim alǵannan keyin, magistrlıq tálimin keyin dawam ettiriwge qarar qabıllaydı. Lina Brockdorff 2002-jılda 72 jasında teologiya hám gumanitar pánler boyınsha magistrlıq dárejesin qolǵa kiritedi.

## Jumıs iskerligi
Lina Brockdorfftıń oqıtıwshılıq iskerligi shtatdaǵı baslanǵısh mektepte baslanǵan, biraq ol tórt dana perzentin tárbiyalaw ushın sabaq beriwdi toqtatqan. Bul waqıt ishinde ol óziniń jazıwshılıqqa bolǵan qızıǵıwshılıǵına itibar qaratadı. Keyinirek Lina Brockdorff óz iskerligin Sent Aloysius kolledjinde anglichan tili oqıtıwshısı retinde dawam ettiredi. 2004-2005-jıllarda L-Akkademja tal-Malti keńesi aǵzası bolıp islegen hám turaqlı akademiya aǵzası retinde qalǵan. Lina Brockdorff segiz jıl dawamında *Għaqda Letterarja Maltija* prezidenti lawazımında da iskerlik alıp barǵan hám *Għaqda Poeti Maltin* aǵzası bolǵan.

## Derekler
Teatr

**Teatr** (grekshe *θέατρον* - "tamashagóy ornı") sheklengen orında bir yakı birneshe aktyorlar orınlaytuǵın sahna kórinisi arqalı tamashagóyge pikir uzatıwshı kórkem-óner janrı. Geyde teatr tamashalar ótkiziletuǵın imaratlardı da *teatr* dep aytadı (negizi olardı *teatr imaratı* dep aytıw orınlı).
Kinematografiya

**Kinematografiya** ( – «háreket» hám **' – «jazıw», «súwretlew», yaǵnıy «háreketlerdi jazıp alıwshı») yakı **kinematograf''' – film islep shıǵarıw hám tamashagóylerge kórsetiw menen shuǵıllanıwshı mádeniyat hám kórkem-óner tarmaǵı, kórkem-ónerdiń eń ataqlı túri. Siyasiy hám ilimiy izertlew jumısların alıp barıwda zárúr qurallardan biri

Kinematografiya XIX ásir aqırnda jaratılǵan hám XX ásirde eń belgili bolıp ketken súwretlew óneri túri. Sonday-aq, bul atama menen háreketleniwshi súwretti kinotasmaǵa alıwshı hám sol tasmanı ekranda kórsetiwshi texnik úskeneler komplekside ataladı.

## Jáne qarań

* Film
* Kino kórkem-óneri

## Derekler
Selma Gurbuz

**Selma Gurbuz** (1960 - 2021-jıl 22-aprel) — túrk súwretshi hám músinshi.

## Ómirbayanı
Gurbuz 1960-jılı Istanbulda tuwılǵan. Ol 1978-jılda Angliyanıń Exeter kórkem-óner hám dizayn kolledjinde súwret, fotografiya hám teatr boyınsha oqıdı hám 1980-jıldan 1982-jılǵa shekem ol súwret hám músinshilik boyınsha oqıwdı dawam ettirdi. 1984-jılda Marmara universitetiniń súwretlew óner fakultetiniń súwret bólimin tamamlaǵan hám 1986-jılda Istanbulda dáslepki jeke kórgezbesin ótkergen.

Ol Túrkiyanıń jetekshi zamanagóy súwretshilerinen biri edi jáne onıń dóretpeleri Londondaǵı Britaniya muzeyi, Parijdaǵı Fondation Maeght, Santral Istanbul, Istanbul Modern, Proje 4 L hám Istanbuldaǵı Bilgi universiteti kollekciyalarında, sonıń menen birge, Ankaradaǵı Mámleketlik kórkem-óner hám músinshilik muzeyinde saqlanadı. Sonıń menen birge, ol Parij, Rim, Barcelona hám Buenos-Ayresda kórgezbeler ótkergen.

Gurbuz óziniń súwretleri menen bir qatarda músinshilik, toqıw hám gravyuralarda jaratqan. Ol sonıń menen birge, Omer Kavurnıń «Akrebin Yolculuğu» («Shayannıń sayaxatı», 1997-jıl ) hám Karşılash («Ushırasıw», 2002-jıl ) filmleriniń basshısı bolıp islegen.

Gurbuz 2016-jılda Artpricenıń dúnyadaǵı eń kóp satılǵan 500 zamanagóy súwretshiler diziminde 425-orındı iyeledi.

Saratan keselliginen úsh jıl emlengen Gurbuz 2021-jıl 22-aprelde 61 jasında Istanbulda COVID-19 sebepli dúnyadan ótti.

## Gurbuz haqqında kitaplar
Súwretshi jáne onıń shıǵarmaları haqqındaǵı baspalar arasında Rose Issa tárepinen redaktorlanǵan hám Londonda baspadan shıǵarılǵan *Selma Gurbuz: Shadows of My Self 2011;* Ferit Edgu tárepinen jazılǵan hám 2013-jılda baspadan shıǵarılǵan *Selma Gurbuz ushın úsh jazıw* atlı qollanba hám óziniń **Dünya Diye Bir Yer** (Biz dúnya dep ataytuǵın jer) atlı monografiyası Istanbul Modern tárepinen 2021-jılda baspadan shıǵarılǵan bolıp, onıń Istanbul Moderndaǵı jeke atqarıwshı shousında efirǵa shıǵarılǵan hám ol dúnyadan ótkeninde de kórsetiledi.

## Derekler
Mufide Kadri

**Mufide Kadri Hanim** (1889/90, Istanbul — 1912-jıl, Istanbul) — túrk súwretshisi hám kompozitorı. Túrkiyadaǵı birinshi hayal súwretshilerden biri hám Osmanlı Imperiyasındaǵı áyellerden birinshi professional kórkem-óner oqıtıwshı. Ol tiykarınan portretler hám figuralar menen súwretler jarattı.

## Ómirbayanı

Ol gódekliginde anasınan ayrılǵan hám uzaq aǵaynı beperzent Qadri Bey hám hayalı tárepinen saqlap alınǵan. Oǵan úyde jeke repetitorlar sabaq berip, onıń kórkem-óner uqıbına jańalıq ashtı.

On jasılıǵında súwret sızıwǵa saldamlı kirisken hám Usmon Hamdi Beydan sabaq alǵan. Keyinnen «Sanayi-i Nefise mektep» (házirgi Mimar Sinon Súwretlew óneri Universitetiniń bir bólegi bolǵan Súwretlew óneri mektep) tiykarı Italiyalıq professor Salvatore Valeridan súwret hám akvarelda islew boyınsha kórsetpe aldı. Sonıń menen birge, ol pianino, skripka hám ud hám kemenche sıyaqlı dástúriy ásbap úskenelerin shertiwdi de úyrengen.

Hamdi Beydiń usınısı menen ol bir neshe súwretlerin Myunxendaǵı kórgezbege jiberdi hám onda altın medal menen sıylıqlandı. Aradan kóp waqıt ótpey, ol Istanbul Qızlar liceyinde muzıka oqıtıwshı bolıp, keyinirek kórkem-óner hám tigiwshilikten sabaq beriwge tayınlanǵan. Abdulhamid II niń qızı Adile Sultanǵa sarayda súwret sabaqlarınan sabaq bergen. Bul dáwirde ol túrli shayırlar sózlerine muzıka jazǵan hám bir qansha mádeniy jurnallarda baspadan shıǵarılǵan.

1911-jılda Istanbul opera jámiyeti tárepinen ótkerilgen iri kórgezbede úsh shıǵarmasın kórsetkeninen kóp ótpey, oǵan sil keselligi anıqlandı, biraq emlenip ayaqqa turıwı ushın júdá kesh edi hám ol keyingi jılı sol kesellikten dúnyadan ótti. Onıń dúnyadan ótiwinen keyin qırq súwreti «Osmanlı súwretshiler jámiyeti» paydasına satıldı. Saqlap alǵan ákesi Qadri Bey oǵada qayǵıǵa tústi, Mekkege Umraǵa ketti hám Osmanlılar húkimranlıǵı aǵdarılǵannan soń, sol jerde jasadı.

Ol Karajaahmet áwliyesine jerlendi. Onıń qábirtası belgili kalligraf jáne onıń ómirin *Teńin* gazetasında izbe-iz baspadan shıǵarılǵan Halide Edip Adıvarnıń *San Eseri* (Sońǵı jumıs) romanı ushın jas deregi boldı.

## Galereya

 Fayl:Müfide kadri Kitap Okuyan kadın.jpg|Kitap oqıp atırǵan hayal
 Fayl:Kadri-Lute.jpg|Ud sherip atırǵan hayal
 Fayl:Kadri-Praying.jpg|Namaz oqıtıp atırǵan qız
 Fayl:Kadri-Beach.jpg|Jaǵadaǵı juplıqlar
 

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* archive. org/web/20160304204432/http://www. sanalmuze. org/retrospektifeng/view.php? type=1&artid=760 Kadrınıń óliminiń 95 jıllıǵı múmásebeti menen Hashim Nur Gurel tárepinen virtual muzeyde minnetdarshılıq bildirildi.
Boston universiteti

Boston universiteti (BU) — Boston, Massachusets shtatındaǵı menshikli izertlew universiteti. Universitet Birlesken Metodistlar sherkewi menen tariyxıy baylanısqa iye. Ol 1839 -jılda Metodistlar tárepinen 1867-jılda Bostonǵa kóship ótiwden aldın Newbury, Vermontdaǵi túp kampusi menen islengen.

Universitet házirde 4000 den artıq professor -oqıtıwshılar hám 34 000 ge jaqın studentlerge iye hám Bostondaǵi eń iri jumıs beretuǵınlardan biri esaplanadi. Ol ush qala kampusindaǵi 17 mektep hám kolledjler arqalı bakalavr, magistr, doktorlıq, medicina, stomatologiya, biznes hám huqıq baǵdarların usınıs etedi. Tiykarǵı kampus Bostondiń Fenway-Kenmore hám Allston máhellelerinde Charlz dáryası boyında, Boston universiteti medicina kampusi bolsa Bostondiń South End máhellesinde jaylasqan. Fenway kampusida 2018-jılda BU menen birlesken Wheelock kolledji, ilgeri Wheelock kolledji bolǵan tálim hám insan rawajlanıwı kolledji jaylasqan.

## Dáslepki jıllar (1870-1900)
Boston teologiya institutı 1871-jılda Boston universitetine BU teologiya mektep retinde qabıl etilgen.

1872-jıl 13-yanvarda Isaak Rich opat etdi hám óz múlkiniń úlken bólegin universitet islengen waqıtta on jıllıq ósiwden keyin Boston universitetine tapsıratuǵın isenimge qaldırdı. Bul wásiyattıń úlken bólegi Boston qalasınıń orayındaǵı kóshpes múlkten ibarat bolıp, onıń múǵdari 1, 5 million dollardan artıq bahalanǵan. Kilgore bunı sol waqıttaǵı Amerika kolledji yamasa universitetine etilgen eń úlken qayırqomlıq dep tariyplaydi. Biraq, 1872-jıl dekabrine kelip, Bostondagi Ullı órt Rich universitetke qaldırǵan ımaratlardıń birinen basqasın wayran etdi hám olar qamsızlandırılǵan qamsızlandırıw kompaniyaları bankrot boldı. 1882-jılda universitetke tapsırilganda onıń múlkiniń múǵdari 1872-jıldaǵınıń yarımına teń edi.

Nátiyjede, universitet Aspinwall tobeshıgınde óziniń názerde tutılǵan kampusin qura almadı hám jer rawajlanıw jayları retinde bólek-bólek satildi. Aymaqtaǵı kóshe atları, atap aytqanda Claflin Road, Claflin Path hám University Road, bul aymaqta universitet iyeliginiń qalǵan birden-bir dálili bolıp tabıladı. Órtden keyin, Boston universiteti óziniń jańa imaratların Beacon Hill boylap tarqalıp ketken ımaratlarda qurdi hám keyinirek 1930 -jıllarda Charlz dáryası kampusin qurıwdan aldın Boylston kóshesi hám Kopley maydanına keńeytirildi.

1875-jılda óz izertlewin dawam ettiriw ushın bir jıllıq mıynet haqı avansın alǵannan keyin, sol waqıtta mektep professorı bolǵan Alexander Graham Bell Boston universiteti laboratoriyasında telefondı oylap tabıw etdi. 1876 -jılda Barden Parker Boun filosofiya professorı etip tayınlandi. Amerika diniy oylawı tariyxındaǵı zárúrli shaxs bolǵan Boun amerikalıq nasroniy filosofi hám metodist dástúrlerinede teologiyashı edi. Ol liberal teologiyanıń filosofiyalıq tarmaǵı bolǵan personalizmga qosqan úlesi menen ataqlı. Ol basqargan háreket kóbinese Boston Personalizmi dep ataladı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
# 1.https://web.archive.org/web/20101206110557/http://www.bu.edu/today/campus-life/2007/09/16/origin-bus-motto-learning-virtue-piety
Albina Shagimuratova

**Albina Anvarovna Shagimuratova** (, 1979 -jıl 17-oktyabrde tuwılǵan ) rus opera qosıqshısı. Rossiya Federaciyasında xızmet kórsetken artist 2017.

## Turmısı
Albina Shagimuratova 1979-jıl 17-oktyabrde Tashkent qalasında tuwılǵan. Qazan konservatoriyasınıń vokal fakultetin (2004) hám Moskva mámleket konservatoriyasınıń aspiranturasın (2007) tamamlaǵan. Xyuston Grand Opera studiyasınıń eń húrmetli pitkeriwshisi. Házirde Moskvadaǵı Dmitriy Vdovin hám Nyu-Yorkdagi Renata Skotto klasslarında oqıwın dawam etip atır.

## Iskerligi
Albina 2004-jıldan 2006 -jılǵa shekem Moskva K. S. Stanislavskiy hám v. I. Nemirovich-Danchenko atındaǵı akademiyalıq muzıkalı teatrınıń solisti bolǵan. 2006 -jıldan 2008-jılǵa shekem Xyuston Grand Operasında (AQSh) ilimiy tájriybe asırǵan. 2008-jıldan M. Jalil atındaǵı Tatar akademiyalıq mámleket opera hám balet teatrınıń solisti boladı. 2018-jılda Yannik Nezet-Segin menen «Queen of the Night» qosıǵın Deutsche Grammophon ushın jazıp alǵan. Keyin, onı Zalsburgda atqarıp shıqqan. Ol Moskvanıń Qızıl maydanında Jáhán kubogınıń ashılıw saltanatında hám Moskvanıń jańa Zaryadye kontsert zalınıń ashılıwında qosıq aytadı. Eki konsertinde hám Valeriy Gergiev basshılıǵında bolǵan. 2016 -jılda Nyu-Yorkdaǵı Metropolitan operasında Motsartning «Die Entführung aus dem Serail» filmindegi Konstanze roli hám BBC Proms'da «Semiramide» filmindegi bas roli depyuti bolǵan. Albina Shagimuratova Glinka atındaǵı xalıqaralıq tańlawdıń tóreshiler quramı baslıǵı hám Chaykovskiy atındaǵı xalıqaralıq tańlawdıń tóreshiler quramı aǵzası.

## Sıylıqları
M. Glinka atındaǵı (Chelyabinsk, 2005-jıl, 1-orın), Barselonadaǵı F. Viñas atındaǵı (Ispaniya, 2005-jıl, 3-orın), P. I. Chaykovskiy atındaǵı (Moskva, 2007-jıl, 1-orın hám altın medal) xalıqaralıq tańlawlardıń laureatı.

Tatarstan xalıq artisti (2009). Gabdulla Toǵay atındaǵı Tatarstan Respublikası Mámleketlik sıylıq iyesi (2011).

Rossiya milliy teatrınıń «Operada hayal roli» nominaciyasında «Oltin niqob» sıylıǵı laureantı (M. Jalil atındaǵı Tatar akademikalıq mámleket opera hám balet teatri spektaklinde Lyusiya di Lammermur partiyasın atqarıp shıqqanı ushın).

Úlken teatrdıń «Ruslan hám Lyudmila» spektaklinde Lyudmila rolin, Tatar opera hám balet teatrınıń «Lusiya di Lammermur» spektaklinde Lusiya rolin atqarǵanı ushın muzıka sınshılarınıń «Casta Diva» sıylıǵı iyesi.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* 
* com/a/Albina_Shagimuratova/ Schedule at Operabase
Anna Malikova

**Anna Malikova** (1965-jıl 14-iyulda tuwılǵan) — rus pianinoshısı.

## Ómir jolı
Anna Malikova 1965-jıl 14-iyulda Tashkent qalasında tuwılǵan. Annanıń ata-anasıda pianinashısı bolǵan. Malikova muzıkalıq tálimdi Uspenskiy atındaǵı muzıka mektepte alǵan.

14 jasında Moskvaga jiberilip, Oraylıq muzıka mektepke oqıwǵa kirgen. Muzıkalıq mektepte Rossiyanıń eń belgili pianino oqıtıwshılarınan biri esaplanǵan Lev Naumovtıń shákirti bolǵan. 1979-jıldan 1984-jılǵa shekem ol menen birge oqıydı. Keyinirek bolsa Chaykovskiy konservatoriyasında Naumov penen oqıwdı dawam ettirgen. Studentlik dáwirinde 1990-jılda varshavadagi Shopen tańlawında besinshi orındı qolǵa kirgizgen.

Malikova bir jıl dawamında Oraylıq muzıka bilim jurtında sabaq bergen (1991-1992). 1992-1996 -jıllarda Chaykovskiy atındaǵı konservatoriyada Naumovtıń assistenti retinde sabaq bergen. Onıń iskerligi keyin Sovet Birlespei dáwirinde baslanǵan.

1993-jılda Myunxendagi ARD tańlawında birinshi orındı iyelep, xalıqaralıq saxnalarda da ataqlarǵa erise baslaydı. Atap aytqanda, Avstraliya kamera orkestri, Sidney simfoniyasi, varshava milliy filarmoniyasi hám Bavariya radiosi korporativ orkestri sıyaqlı orkestrlar menen birge shıǵıwdı baslaǵan.

Házirde Anna Avstriyaningvena qalasında jasaydı.

### Iskerligi
Moskva, Leningrad, Omsk, Boku qalalarında,Yekaterinburg, Minsk, Nijniy Novgorod, Qazan hám Tashkentda orkestrlar menen konsertler atqarǵan. Armeniya, Qıtay,Evropa, Yaponiya, Kareya hám Qubla Amerikadaǵı sheberlik sabaqlarında qatnasıp, tańlawlarda tóreshi quramı aǵzası retinde qatnasqan. 2002-jıldan 2005-jılǵa shekem Germaniyadıń Essen qalasındaǵı Folkvang universitetinde orınbasar professor, 2011-jıldan 2013-jılǵa shekem Polshanıń Katowice qalasındaǵı Shimanovski akademiyasında professor bolıp islegen. Anna 2018-jıldıń oktyabr ayında vena muzıka hám atqarıw kórkem óneri universitetiniń belgili professorı etip saylanadı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* 
*
James A. Robinson

**James Alan Robinson** (aytılıwı: Jeyms Alan Robinson; 1960-jıl 27-fevral) — britaniyalı ekonomist hám sociolog bolıp, 2015-jıldan Chikago universitetiniń Harris atındaǵı jámiyetlik sociologiya mektebi professorı, sonıń menen birge, mekteptiń global waqıyalardı úyreniw hám sheshiw boyınsha Pearson institutınıń direktorı bolıp tabıladı. 2004—2015-jıllarda Harvard universitetinde sabaq bergen, bunnan tısqarı Kaliforniya, Qubla Kaliforniya hám Melburn universitetlerinde de jumıs alıp barǵan.

Ol tiykarlanıp salıstırıw-ekonomikalıq analiz hám uzaq dáwirlerdegi sociallıq ráwajlanıw, atap aytqanda, Qubla Amerika hám Qubla Sahrai Kabirdegi processler boyınsha izertlewler alıp baradı. Daron Acemoğlu (aytılıwı: Daron Ajemoǵlu) menen teń avtorlıqda «Diktatura hám demokratiyanıń ekonomikalıq derekleri» (2006), «Mámleketler páseńlewi sebepleri» (2012) hám «Tar koridor» (2019 ) sıyaqlı kitaplardı da jazǵan.

## Ómirbayanı
Robinson 1960-jıl 27-fevralda Ullı Britaniyada tuwılǵan alım hám ekonomist. Dáslep London School Economics (awdarması «London ekonomikalıq hám siyasiy pánler mektebi») de (BSc, 1982), keyin Uorik universiteti (magistr, 1986), Yale universitetinde (PhD, 1993) ekonomikanı úyrengen. 1992—1995-jıllarda bolsa Melbrun universitetinde sabaq bergen, 1995—1999-jıllarda Qubla Kaliforniya universitetinde assistent-professor, 1999—2004-jılları Berklidaǵı Kaliforniya universitetinde daslep assistent-professor, 2001-jıldan bolsa dotsent (associate professor ) bolıp islegen. 2004-jılda Harvard universiteti mámleket basqarıw kafedrası professorı bolǵan. 2015-jıl 1-iyuldan Chikago universitetiniń Harris atındaǵı jámiyetlik siyasatı mektebi professorı retinde jumis alib baradı. Mongoliyaǵa birinshi saparı waqtında alım yaǵnıy, 2016-jıl 9-mayda Mongoliya Milliy universiteti tárepinen eń húrmetli doktor ataǵı menen sıylıqlanǵan.

## Derekler
Kinoteatr

**Kinoteatr** («kino» hám «teatr» sózleri birikpesi) filmler kórsetiletuǵın imarat. Kinoteatrlarda animacion filmlerden baslap, blockbusterlarǵa shekemgi filmler kórsetiliwi múmkin. Sonday-aq, kinoteatrlarda kóbinese spirtsiz ishimlikler hám popkorn da satıladı.

## Sırtqı siltemeler

* Movie theaters early users of air conditioning — Pantagraph (Bloomington, Illinois gazetası)
Qubla Koreya turizm sanaatı

**Qubla Koreyadaǵı turizm Koreya** Respublikasındaǵı turizm sanaatın ańlatadı. 2012-jılda Qubla Koreyaǵa 11,1 million shet el sayaxatshıları keldi, bul bolsa onıń dúnyada eń kóp keletuǵın 20-orındı, Aziyada bolsa 6-orındı iyeleytuǵının ańlatadı.Koreys bolmaǵan sayaxatshılardıń kópshiligi Arqa Aziyanıń Yaponiya, Qıtay, Tayvan hám Gonkong sıyaqlı basqa bólimlerinen keledi. Kóbinese, «Koreys tolqını» dep atalıwshı Koreya kópshilikke arnalǵan mádeniyatınıń sońǵı payıtlarda bul mámleketlerde ataqlılıǵı sayaxatshılar keliwin asırdı. Seul keliwshiler ushın tiykarǵı sayaxatshılıq jeri. Seuldan sırtta ataqlı sayaxatshılıq baǵdarları arasında iri qıraq qalası Pusan, Seorak-san milliy baǵı, tariyxiy Kyonju qalası hám subtropik Jeju atawı kiredi. Arqa Koreyaǵa ádette arnawlı ruxsatsız sayaxat qılıw múmkin emes,lekin sońǵı jıllarda islengen gruppa sayaxatları Qubla Koreya puqaraları gruppalarına Kumgang tawına keliwge múmkinshilik berdi.

## Koreya turizm sanaatı
Qubla Koreya sayaxatshılıq sanaatınıń kópshiligi ishki turizm tárepinen qollap-quwatlanadı. Mámlekettegi poezdlar hám avtobuslardıń keń tarmaǵı sebepli mámlekettiń kóp bólegi hár qanday iri qalaǵa bir kúnlik aylanıw jolında jaylasqan. Xalıqaralıq sayaxatshılar tiykarınan Aziyanıń jaqın mámleketlerinen keledi. Yaponiya, Qıtay, Gonkong hám Tayvan birgelikte xalıqaralıq sayaxatshılar ulıwma sanınıń derlik 75 payızın quraydı. Bunnan tısqarı, Koreya tolqını Qublası-Arqa Aziya hám Hindstannan kóplegen sayaxatshılardı alıp keldi. Koreya Turizm Shólkemi (KTO) 2013-jılda Hindstannan 100 000 sayaxatshını tartıwdı maqset etken. Bunnan tısqarı, Koreya tolqını Qubla-Arqa Aziya hám Hindstannan kóplegen sayaxatshılardı alıp keldi. Koreya Turizm Shólkemi (KTSH) 2013-jılda Hindstannan 100 000 sayaxatshını tartıwdı maqset etken.

## Koreyalıq sayaxatshılardıń sayaxat jónelisleri
2010-jıldan berli koreysli jergilikli sayaxatshılar sanı arttı. Ishki sayaxatlarda qatnasqanlar sanı (bir kúnlik sayaxatlardı óz ishine aladı ) shama menen 238,3 million adamdı quradı (2015-jılda ). 2014-jılǵa (227, 1 mln.) salıstırǵanda 4,9 procentke asqan. 2014-jılda Koreyanıń ishki turizm qárejetleri 14,4 trilliondı quradı.

Sonıń menen birge, 2010-jıldan berli koreysli shet ellik sayaxatshılar sanı artıp barıp atır. 2012-jıldan 2014-jılǵa shekem shet elge sayaxat etkenler sanı ortasha 8,2 procentke asqan. 2014-jılda koreysli shet elge kelgen sayaxatshılar sanı derlik 16,1 million adamdı quradı. Koreyanıń shet eldegi turizm qárejetleri bolsa 19 469,9 million dollardı quradı.

## Derekler
Singapurda bilimlendiriw

**[[Singapur|Singapurda]]** bilimlendiriw bilimlendiriw siyasatın basqaratuǵın Bilimlendiriw Ministirligi tárepinen basqarıladı. Ministrlik mámleket mektepleriniń rawajlanıwı hám basqarıwdı qadaǵalaydı hám menshikli mekteplerde máslahátshi hám qadaǵalawshı rolga iye. Menshikli hám mámleketlik mektepleri ushın oqıw programmaların tańlawda olardıń avtonomiya dárejesi, mámleket járdemi hám finanslıq támiyinlew kólemi,oqıwshılar moynına júklengen júk hám oqıwshılardı dizimge alıw qaǵıydalarında ayırmashılıqlar bar.

2000-jılda Singapur parlamenti mektep jasındaǵı balalardıń tálim alıwı májbúriy hám eger ata-analar perzentleriniń mektepte durıs qatnasıwın támiyinlemese, juwapkerlikke tartılatuǵın nızamdı qabılladı.Eger bala úyde yamasa qánigelestirilgen diniy mektepte oqıp atırǵan bolsa, esaptan tısqarı esaplanadı.

Singapurdaǵı bilimlendiriw mákemelerinde kópshilik pánler inglis tilinde,ásirese, matematika hám tábiyiy pánler boyınsha oqıtıladı. Singapurdıń burınǵı bas ministri Li Kuan Yu anglichan tilinen kúndelik baylanıs tili retinde paydalanıwdı usınıs etdi, bul túrli etnik hám mádeniy kelip shıǵıwı basqa bolǵan puqaralardıń baylanısın ańsatlastıradı, sonıń menen birge, Singapurdıń jáhán ekonomikasına integraciyalasıw procesin ápiwayılastıradı.

### Tiykarǵı tayarlıq
Tayanısh basqıshında studentler inglis tilin, ana tilin (Qıtay, malay yamasa tamil) hám de matematikanı úyrenedi.Bunnan tısqarı, mektep oqıw programması etika, kórkem jumıs, muzıka hám dene tárbiyasın óz ishine aladı.

### Eki tillilik
Eki tillilik Singapur tálim sistemasınıń tiykarı esaplanadı.Inglis tili mekteplerde oqıtılatuǵın birinshi til hám basqa pánler boyınsha oqıtıw tili bolsa da, kópshilik oqıwshılar hám studentler úsh rásmiy tilden biri bolıwı múmkin bolǵan «ana tilin» úyreniwleri kerek: Qıtay, malay hám tamil. Ana tili imtixanı baslawısh mektepti tamamlaw imtixanınıń (PSLE) hám de N-, O- hám A-dárejedegi sertifikatlastırıw imtixanlarınıń zárúr komponenti bolıp tabıladı. Ana tilin jeterlishe joqarı dárejede biliw Singapurdaǵı universitetlerge kiriw ushın zárúrli shárt esaplanadı, eger basqa mámleketlerden kelgen studentler qaǵıydaǵa ámel etpewi múmkin boladı.

Eki tillilik siyasatı birinshi ret 1966-jılda tastıyıqlanǵan.Onıń tiykarǵı maqsetlerinen biri inglis tilin Singapurdıń túrli etnik hám mádeniy gruppaları ushın neytral baylanıs tili retinde rawajlandırıw bolıp tabıladı.Inglis tiliniń «birinshi til» retinde tán alınıwı da Singapurdıń jáhán ekonomikasınıń integraciyalasıwın kúsheytiwge qaratılǵan.

Mámlekette til hám mádeniy plyuralizmniń tán alınıwı oqıwshılar hám studentlerge óz ana tilin úyreniw, óz etnik túbirlerin esten shıǵarmaw hám olar menen baylanısıw,sonıń menen birge ayrıqsha mádeniy qásiyetlerin saqlap qalıw múmkinshiligin támiyinlewden ibarat.

## Derekler
Singapur milliy universiteti

**Singapur milliy universiteti** –Singapurdaǵı milliy izertlew universiteti bolıp tabıladı.1905-jılda Federativ Malay shtatları húkimeti medicina mektebi retinde islengen hám mámlekettegi eń áyyemgi avtonom universitet bolıp tabıladı.Ol bakalavriat hám aspirantura dárejesinde, atap aytqanda medicina hám stomatologiya, dizayn hám átirap-ortalıq, huqıq, kórkem óner jáne social pánler, injenerlik, biznes, esaplaw hám muzıka sıyaqlı keń kólemli pánler boyınsha ilimiy programmalardı usınıs etedi. Universitet fakultetleri zamanagóy texnologiya hám ilim-pándi jáne de rawajlandırıwda zárúrli rol oynaydı, tálim hám izertlewge global jantasıwdı usınıs etedi, bunda Aziya tájiriybesi hám kelesheklerine itibar qaratıladı.

Singapur milliy universiteti turaqlı túrde dúnyadaǵı hám Aziyadaǵı eń abıraylı akademiyalıq mákemelerden biri retinde tán alınǵan.Ol turaqlı túrde Jáhán universitetleri akademiyalıq reytingi, QS World University Rankings hám Times Higher Education World University Rankings reytinginde dúnyanıń eń jaqsı 100 universiteti qatarına kiredi.

## Tariyxı

1904-jıl sentyabrde Tán Jiak Kim Qıtay hám birqansha jámiyetler wákillerinen ibarat bolǵan bir gruppa wákillerin gubernator Jan Andersonǵa Singapurda medicina mektepti shólkemlestiriw tuwrısında iltimasnama jiberiw ushın basshılıq etti. 1905-jıl 3-iyulda medicina mektebine tiykar salınǵan. Andersonnıń kórsetpelerine kóre, mektep Pasir Pánjendegi húkimet tárepinen basqarılatuǵın turar jer jaqında bosatılǵan blokta waqtınsha bolıp, mektepti basqarıw ushın zárúr bolǵan xızmetkerler menen támiyinlengen.

1912-jılda medicina mektep shıpakeri Lim Bun Ken tárepinen Patsha Edvard VII estelik fondınan 120 000 dollar aqsha aldı. Keyinirek, 1913-jıl 18-noyabrde mektep atı Patsha Edvard VII medicina mektebine ózgertirildi. 1921-jılda ol akademiyalıq mártebesin sáwlelendiriw ushın taǵı King Edvard VII medicina kolledjine ózgertirildi.

1928-jılda Raffles kolledji, medicina mektebinen óz aldına bólek shólkem,kórkem-óner hám social pánler boyınsha bilimlendiriwdi rawajlandırıw ushın shólkemlestirilgen.

## Derekler
Institut

**Institut** (latınsha *institutum* — «ornatıw») belgili túrdegi mákemelerdi táriyplewshi atama. Tiykarınan, bul atama tómendegilerge qollanıladı: 

**Institut** (lat. institum — shólkemlestiriw, mákeme) — 1) túrli qánigelestirilgen oqıw orınları (orta, joqarı, tájriybe asırıw sisteması), ilimiy izertlew, joybarlastırıw h.t mákemelerdiń atı; 2) jámiyettegi social tartibatlardıń óz aylanasın óz ishine alǵan huqıqıy kólemler kompleksi. Keń mánide — social turmıstı shólkemlestiriwshi hám tártipke salıp turıwshı social dúzilmeniń bir unsurı-mákemeler, muǵdarlar, qádiriyatlar, mádeniy úlgileri, qarar tapqan minez-qulq formaları kompleksi: ekonomikalıq institut (mas, múlkshilik, jumıs haqı), siyasiy institut (mas, mámleket, armiya, partiya), finanslıq institutlar (finanslıq hám bank mákemeleri) h.t.b.

# SSRI hám ǴMDa eń keń tarqalǵan joqarı tálim mákemesi tipi.
# Bazı ilmiy-izertlew hámde joybar mákemeleri.
# Universitet fakulteti.
# Social múnásebetlerge tiyisli normalar kompleksi (social institutlar).
# Huqıqtanıwlıqta bir túrli múnásebetlerdi basqarıwshı normalar kompleksi.

## Derekler
Norika Sefa

**Norika Sefa** — kosovalı kinorejissyor, jazıwshı hám redaktor. Ol házirde Chexiyanıń paytaxtı Praga qalasında jasaydı. Onıń eń birinshi debyut filmi 2021-jılda súwretke alınǵan *«Në kërkim të venerës»* (Venera izlenbekte) filmi esaplanadı. Usı dóretiwshilik nátiyjesi Rotterdamdaǵı 50-xalıq aralıq kinofestivalda juriyler quramınıń arnawlı sıylıǵına iye bolǵan.

## Turmısı hám jumıs iskerligi
Norika Sefa Pragadaǵı Kórkem akademiyanıń kino hám televiziyalıq mektebinde magistr dárejesin alǵan. Ol ádetde ádebiy hám hújjetli filmlerdi birlestiriwge háreket etken. Norika Sefa Evropa kino akademiyasına usınıs etilgen.
*Desde Arriba* — Peru toǵayında Verner Gertsog basshılıǵında 2020-jılda súwretke alınǵan gibrid formadaǵı hújjetli film.

## Në kërkim të venerës
*Venera izlenbekte* (albansha: *Në kërkim të venerës*) (2021) — Norika Sefanıń debyut ádebiy filmi. Film Kosovoda, tiykarınan, aktyor bolmaǵan háweskerlerden shólkemlesken jámáát penen súwretke alınǵan drama bolıp tabıladı. Ol Kosovonıń egzotik stereotiplerinen uzaqtaǵı jaǵdayın kórsetiwge qaratılǵan. Film shetki awılda ata-anası, eki úkesi hám kempir apası menen tar úyde jasawshı Venera (uqıplı Kosovare Krasniqı tárepinen atqarılǵan) atlı óspirim qız jáne onıń qurdası Dorina (Rozafa Cefaj tárepinen oynalǵan) haqqında.

Venera izlenbekte filmi Prishtinadaǵı Circle Production tárepinen islep shıǵarılǵan.Film Kosovo kinematografiya orayı hám Makedoniya sherikliginde islep shıǵarılǵan. Film Kosovonıń Makedoniya menen shegara aymaǵındaǵı kishi qalashada súwretke alındı. Filmniń premyerasi Rotterdamdaǵı 50-xalıq aralıq kinofestivalda bolıp ótken hám «Tiger» tańlawında juriyler quramınıń arnawlı sıylıǵına iye bolǵan. Norika Sefa házirde Kosovoda óziniń náwbettegi kórkem filmin súwretke alıw menen shuǵıllanbaqta.

## Filmografiyası
* *Desde Arriba* (2020)—qısqa hújjetli film
* *Kiss Me, Now* (2020)—qısqasha hújjetli film
* *Në kërkim të Venerës/Venera qidirilmoqda* (2021)—kórkem film

## Derekler
Georgiy Zverev

**Georgiy Yefimovich Zverev** (1908-1971)-Sovet Armiyasıpolkovnigi,Ullı watan urısı urıs qatnasıwshısısı.Sovet Birlespesi Qáhármani (1945).

## Turmısı
Georgiy Zverev 1908-jıl 12-aprelde Snopot awılında (házirgi Rognedinskiy rayonı,Bryansk wálayatı) tuwılǵan. Orta mektepti tamamlagannan keyin, 1930 -jılda Jumısshı hám dıyqan Qızıl Armiyası qatarına shaqırılǵan. 1935-jılda Tashkent piyadalar bilim jurtın, 1941-jılda «Atıwma» stuldı tamamlaǵan.Sovet-fın urısida qatnasqan. 1941-jıl iyuldan Ullı watan urısı frontlarında xızmet etken.Arqa-batıs hám 3-Ukraina frontlarındaǵı sawashlarda qatnasqan.

1944-jıldıń dekabr ayınan berli gvardiya polkovnigi Georgiy Zverev hawa -desant polkına komandirlik etedi. Onıń basshılıǵındaǵı polk Avstriyadaǵı sawashlarda bir neshe márte ajralıp turǵan. 1945-jıl 6 -aprelde polk Sovet áskerleri arasında birinshi bolıp Schwechat qalasına bastırıp kirgen. Keyin tap sol sonday attaǵı dáryanı kesip ótip, xalıq punktin tolıq iyeleydi. Bul xızmetleri ushın polkga «vena» eń húrmetli atı berilip, onıń komandiri Sovet Birlespesi Qaharmani ataǵına kandidat bolǵan.

SSSR Joqarı Keńesi Prezidiumınıń 1945-jıl 28-apreldegi pármanı menen «Komandirliktiń nemis shabıwılshılarına qarsı gúres frontındǵı jawınger tapsırmaların úlgili atqarǵanlıǵı, qaraqshınıń qáhármanlıǵı hám qáhármanlıǵı ushın» polkovnik Georgiy Zverev Sovet Birlespesi Qáhármani ataǵı menen, Lenin ordeni hám 4962-sanlı «Altın juldız» medalı menen sıylıqlanǵan.

Urıs tawsılǵanınan keyin ol Sovet Armiyası qatarında xizmet etiwdi dawam ettiredi. 1955-jılda bolsa rezervke ótkeriledi.Kiyev wálayatida jasap, zavodta islegen.

Georgiy Zverev 1971-jıl 13-yanvarda opat etip,Kiyevdaǵı Lukyanov áskeriy áwliyesine kómilgen.

Ol eki Lenin ordeni, eki Qızıl Bayraq ordeni, 3-dárejeli Suvorov ordeni, 1-dárejeli vatan urısi,Qızıl Juldız ordeni hám bir qatar medalları menen sıylıqlanǵan.

## Derekler
 

## Ádebiyatlar

* Geroi Sovetskogo Soyuza: Kratkiy ómirbayanshiicheskiy slovar / Pred. red. kollegii I. N. Shkadov.- M.: voenizdat, 1987.- T. 1 /Abaev - Lyubichev/.- 911 b.- 100 000 ekz.- ISBN ots., Reg. № v RKP 87-95382.
* Bryansi - Geroi Sovetskogo Soyuza.- Bryansk, 1966.- vip. 1.
Rustem Klupov

**Rustem Maksovich Klupov** - sovet hám orıs áskeri, áskeriy razvedkashı,polkovnik.Rossiya Federatsiyasi Qáhármanı.

## Ómirbayanı
Rustem Klupov 1963-jıl 27-oktyabrde Bokuda tuwılǵan. 1981-jıldan baslap Qurallı Kúshler qatarında xızmet etken. 1985-jılda v. I. Lenin atındaǵı Tashkent Joqarı qospa qurallı áskerler komandirlik bilim jurtın tamamlaǵan.

Afganistan,Arqa Kavkaz hám Moskva áskeriy okruglarında áskeriy xızmetti ótegen.

1990 -jıllardıń ortalarında 131-bólek motorlı mıltıq brigadasi (Maykop) razvedka baslıǵınıń járdemshisi bolǵan.Birinshi Chechen urısı waqtında Chechenistan Respublikası aymaǵındaǵı jawınger háreketler qatnasıwshısı (1995-jılda Grozniyǵa jańa jıl hújimi waqtında 131-motor oq brigadasınıń 3-rotasın basqargan) boladı. Kóplegen áskeriy háreketlerde mártlik hám qáhármanlıq kórsetken.

2000-jılda Rossiya Qurallı Kúshleriniń Qospa qurallar akademiyasın tamamlaǵan.Arqa Kavkaz áskeriy okrugında áskeriy xızmetti dawam ettirgen. Keyin ol Moskva áskeriy okrugına ótkeriledi. 2002—2004-jıllarda 20 -gvardiya birlesken qurallı armiyası razvedka baslıǵı (voronej), 2004-jıl fevral ayınan baslap Moskva áskeriy okrugi razvedka baslıǵınıń orınbasarı lawazımlarında iskerlik alıp barǵan.

2004-jılda Rossiya Qurallı Kúshleri Bas shtabining Áskeriy akademiyasına oqıwǵa kirip, onı 2006 -jılda tamamlaǵan. 2006 -jıl iyul ayında Rossiya Qurallı Kúshleri Qospa qurallar akademiyasınıń razvedka bólimi baslıǵı lawazımına tayınlanadı. 2007-jıldan 2009 -jılǵa shekem Rossiya Qurallı Kúshleri qurǵaqlıqtaǵı áskerleri razvedka basqarması baslıǵı bolǵan. 2009 -jıl noyabr ayınan berli Jazair mámleketinde xızmet saparında bolıp, shańaraǵı menen birge Moskvada jasaydı.

Rustem Klupov 2022-jıl oktyabr ayında «Rossiya dezinformatsiyasi hám úgitin tarqatıwda qatnasqani» ushın Kanadasanktsiyalari dizimine kitilgan.

## Sankciyalar
Klupov 2022-jıl 14-oktyabrde Rossiyanıń Ukrainaǵa bastırıp kiriwi hám Qrımniń nızamǵa qarsı basıp alınıwı sebepli Kanadanıń sankciyalar dizimine «dezinformatsiya taratıwshı Rossiyalıq úgit agenti» retinde qosılǵan.

## Sıylıqları
* «Altın juldız» medalı
* «Mártlik ushın» medalı
* «Jawınger xızmetleri ushın» medalı
* basqa sıylıqlar

## Derekler
 

## Ádebiyatlar

* Krasnodar Qızıl Bayraq : Áskeriy joldıń 90 jıllıǵı (9 -motorlı mıltıq diviziyasi, 131-Omsbr, 7-áskeriy baza ) / redaktorlanǵan. L. S. Rudyaka, máslahátshi general-mayor A. A. Dorofeev.-Maykop: «Sapa» MChJ, 2009-jıl.- 419 b.- ISBN 978-5-9703-0221-7.- 228, 229 -betler.

## Sırtqı siltemeler

* Rustem Maksovich Klupov   (orıs.). Sayt «Geroi strani».
* Geroi Rossiyskoy Federatsii - K
* Spisok Geroev Rossiyskoy Federatsii (Adigeya)
* 
* 
*