Úlken altılıq (Premer-Liga)

**Úlken Altılıq** — bul Premer-Ligadaǵı altı klubtı súwretlew ushın qollanılatuǵın rásmiy emes termin — Arsenal, Chelsi, Liverpul, Manchester Siti, Manchester Yunayted hám Tottenxem Xotspur — olar kóbinese jarısta uzaq múddetli tabısları hám finanslıq kúshi menen tanılǵan. Bul rásmiy atama bolmasa da, bul topardaǵı klublar 2004-jıldan baslap Premer-Liga klubları tárepinen alınǵan jıllıq ulıwma tabıstıń keminde yarımın quraydı.

Bul koncepciya dáslep 1980-jıllarda Úlken Beslik sıpatında payda boldı, oǵan Arsenal, Everton, Liverpul, Manchester Yunayted hám Tottenxem Xotspur kirdi. Bul klublar 1982-jıldan 1991-jılǵa shekem ústemlik etti. 1990-jıllardıń aqırı hám 2000-jıllardıń basında Manchester Yunayted penen Arsenal arasında liga chempionlıǵında ústemlik etiwi sebepli duopoliya payda boldı. Bul Úlken Ekilik 1997-jıldan 2003-jılǵa shekem inglis futbolında ústemlik etiwshi kúsh boldı. Úlken Tórtlik termini 2000-jıllardıń basında keń tarqaldı, óytkeni Chelsi hám Liverpul turaqlı túrde liganıń joqarı tórtliginde orın alıp, 2004-jıldan 2009-jılǵa shekem bul klublar ústemlik etti. 2010-jıllardıń basına kelip, Manchester Siti hám Tottenxem Xotspur turaqlı túrde kesteniń joqarı bóliminde básekilese basladı, bul Úlken Altılıqtıń rásmiy emes keńeyiwine alıp keldi. Úlken Altılıq 2010-jıldan 2022-jılǵa shekem Premer-Ligada ústemlik etti. 2025-jılǵa kelip, Premer-Liga chempionlıǵı onıń dúzilgen waqtınan baslap hár máwsimde Úlken Altılıq klublarınıń biri tárepinen jeńip alındı, tek 1994–95 hám 2015–16 máwsimlerinde sáykes Blekbern Rovers hám Lester Siti jeńimpaz boldı.

## Tariyxı

### 1980-jıllar: Úlken Beslik
1980-jıllarda Manchester Yunayted, Liverpul, Everton, Arsenal hám Tottenxem Xotspurdan ibarat Úlken Beslik payda boldı. Bunnan aldın inglis futbolında anıq «elita toparı» joq edi. Bul klublar 1980-jıllarda úlken jarıslarda ústemlik etti. Bul dáwirde úsh klub (Arsenal, Everton hám Liverpul) Birinshi Divizion chempionlıǵında ústemlik etti.

1990-jıldıń oktyabr ayında Úlken Besliktiń wákilleri media basshısı Greg Dayk penen Premer-Liganıń dúziliwin talqılaw ushın ushırastı, bul 1992-jılı onıń qurılıwına alıp keldi.

### 1990-jıllar: Úlken Ekilik
Manchester Yunayted dáslepki jeti máwsimniń besewinde birinshi orındı, qalǵan ekewinde ekinshi orındı iyeledi. 1996-jılı Arsen Vengerdiń bas trener etip tayınlanıwınan keyin, Arsenal Manchester Yunayted penen joqarı dárejede básekilese basladı, eki klub 1998-jıldan 2003-jılǵa shekem Premer-Liganıń joqarǵı eki ornın iyeledi. Nátiyjede, olar tiykarǵı media tárepinen Premer-Liganıń Úlken Ekiligi sıpatında tanıldı. Manchester Yunayted bes liga chempionlıǵın (1999–2000, 2000–01, 2002–03, 2006–07, 2007–08), al Arsenal eki chempionlıqtı (2001–02, 2003–04) jeńip aldı. Arsenaldıń 2003–04-máwsimindegi jeńilissiz oyını olarǵa «Jeńilmesler» laqabın alıp keldi, bul Premer-Liga dáwirinde buǵan erisken jalǵız komanda boldı.

Liverpul 2001-jıldan baslap Úlken Ekilikke qarsı básekilese basladı. Buǵan sebep, olardıń UEFA Kubogı, Futbol Ligası Kubogı hám FA Kubogınan ibarat «úsh gúllik» jeńisi, sonday-aq usı jılı olardıń soqqı beriwshisi Maykl Ouenniń «Altın top» sıylıǵın alıwı, bunnan tısqarı klubtıń 2000-jıllardıń basında izbe-iz Premer-Liganıń aldıńǵı altılıǵına kiriwi boldı. Degen menen, Úlken Ekilik Premer-Ligada basımlıqtı saqlap qaldı. Kelesi jılı Liverpul ekinshi orındı iyeledi, bul 1997-jıldan berli Nyukasl Yunaytedten keyin Úlken Ekilikten tısqarı Premer-Liganıń joqarǵı ekiligine kirgen birinshi klub boldı. Biraq, keyingi máwsimde Úlken Ekilik joqarǵı eki orındı jáne de iyeledi.

### 2000-jıllar: Úlken Tórtlik
2003-jılı Chelsidi rus biznesmeni Roman Abramovich satıp aldı, bul klubtıń jaqsıraq nátiyjeler kórsetiwine hám joqarı tanılıwına alıp keldi. Bul, Liverpuldıń ósip baratırǵan tabısları menen birge, aqırında Arsenal hám Manchester Yunayted penen birge Úlken Tórtlikti qáliplestirdi. 2004-jıldan 2009-jılǵa shekem Úlken Tórtlik Premer-Liganıń joqarǵı tórtliginde ústemlik etti, tek 2005-jılı Everton Úlken Tórtlikten tısqarı klub sıpatında sol dáwirde joqarǵı tórtlikke kirgen jalǵız jaǵday boldı. 2005-jıldan 2012-jılǵa shekem Úlken Tórtlik klubları segiz Chempionlar Ligası finalınıń jetewine qatnastı, Liverpul, Manchester Yunayted hám Chelsi hárbiri bir márte chempion boldı, al Arsenal 2006-jılı ekinshi orındı iyeledi.

### 2010-jıllar: Úlken Altılıq
Abu-Dabi Birlesken Toparı tárepinen satıp alınıwı hám keyin qarjı jumsawdıń kóbeyiwi nátiyjesinde, Manchester Siti elitalıq oyınshılardı satıp alıwdı basladı hám 2011-jılı óz tariyxında birinshi ret UEFA Chempionlar Ligasına qatnasıwǵa jollamanı qolǵa kirgizdi, sonıń menen birge 2011–12-máwsiminde Premer-Liga chempionı ataǵın jeńip aldı. 2009-jıldan 2012-jılǵa shekem Garri Rednapp basqarǵan Tottenxem Xotspur izbe-iz 4-hám 5-orınlardı iyelep, Manchester Siti menen birge Úlken Tórtlikke qosılıp, Úlken Altılıqtı qáliplestirdi. Premer-Liganıń 2010–11-máwsimi jarıstıń tariyxında altı klubtıń hámmesi joqarǵı altılıqta jaylasqan birinshi máwsim boldı.

Úlken Altılıq 2010-jıldan 2022-jılǵa shekem Premer-Liganıń joqarǵı tórt ornın iyelewde ústemlik etti, tek 2015–16-máwsiminde ǵana Úlken Altılıq klubı joqarǵı tórtlikke kire almadı, sol máwsim Lester Sitidiń birinshi ret chempion bolıwı menen juwmaqlandı. 2010-jıldan 2024-jılǵa shekemgi máwsimlerde Úlken Altılıq klubınıń joqarǵı altılıqqa kire almaǵan on eki jaǵdayı boldı, al 2019-jıldan 2024-jılǵa shekem Úlken Altılıq klubları liganıń joqarǵı altı ornın iyelegen bir máwsim boldı, bul 2016–17-máwsiminen 2019–20-máwsimine ózgerdi, sol waqıtta Úlken Altılıq barlıq joqarǵı altı orındı iyeledi.

2021-jılı Evropa Super Ligası (ESL) dúzildi, bul jarıs UEFA Chempionlar Ligasın almastırıw maqsetinde jaratılǵan bolıp, onıń quramına Úlken Altılıq hám Evropanıń Úlken Bes ligasınan altı basqa klub kirdi. Biraq Birlesken Korollik húkimetinen, Futbol Associaciyasınan hám Premer-Ligadan qarsılıq kórsetilgennen keyin, Úlken Altılıq klubları ESL-dan shıǵıwǵa májbúr boldı hám sońǵı eki shólkem tárepinen ulıwma 22 million funt sterling kóleminde ayıp pul salındı. Bunnan tısqarı, keleshekte usınday ligaǵa qosılıwǵa talpınǵan jaǵdayda 30 upay alıp taslaw hám 25 million funt sterling ayıp pul salıw sıyaqlı jazalar belgilendi. Bunnan soń húkimet tárepinen ǵárezsiz ıqlasbentler basqaratuǵın baqlaw organı dúzildi, Premer-Liga klublarına onıń qarjılandırıwınıń ádewir bólegin óz moynına alıw wazıypası júklendi.

2022 hám 2023-jılları Úlken Altılıq klubları hárbiri jılına 372 million funt sterlingten 713 million funt sterlingke shekem tabıs taptı. 2021-jılı Úlken Altılıq klublarınıń transferlerge jumsaǵan ortasha qarjısı 50.9 million funt sterlingti quradı, bul ligadaǵı basqa hár qanday klubtıń jumsaǵan qarjısınan eki ese kóp edi. «The Herald» gazetası olardı «eń úlken bank balanslarına hám eń kóp ıqlasbentler bazasına iye» klublar sıpatında táriyiplegen.

## Básekileslik qatnasıqları
Úlken Altılıq klubları arasında bir neshe básekileslik qatnasıqları bar. Arsenaldıń básekileslik qatnasıqlarına Arsenal-Chelsi básekilesligi, Arsenal-Manchester Siti básekilesligi, Arsenal-Manchester Yunayted básekilesligi hám Arsenal-Tottenxem Xotspur básekilesligi kiredi, al Liverpul «The Guardian» gazetası tárepinen olardıń «awqamlası» dep táriyiplengen. Chelsidiń basqalar menen básekileslik qatnasıqları, Arsenaldan tısqarı, Chelsi-Liverpul básekilesligi hám Chelsi-Tottenxem Xotspur básekilesligin óz ishine aladı, al Liverpuldiń básekileslik qatnasıqlarına Liverpul-Manchester Siti básekilesligi hám Liverpul-Manchester Yunayted básekilesligi kiredi. Manchester Siti hám Manchester Yunaytedtiń básekilesligi, klublardıń Manchesterde jaylasqanınan kelip shıqqan, Manchester derbisi dep ataladı. Manchester Siti hám Chelsidiń básekilesligi 2020-jılları UEFA Chempionlar Ligasındaǵı klublardıń tabıslarınan payda boldı, al Chelsi 2010-jıllardıń basında Manchester Yunayted penen de básekileslik qatnasıqların bólisken.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__