open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qırq qız dástanı

"QIRQ QIZ" — qaraqalpaq xalıq qaharmanlıq eposı. Qaraqalpaq xalqınıń mádeniy esteligi. Qurbanbay baqsı Tájibay ulınan jazıp alınǵan (1939— 40). Shıǵarmada súwetleniwinshe, Allayar baydıń jalǵız qızı Gúlayım qırq dostı hám óz ashıǵı Arıslan menen Iran shahı Nadirshah hám qalmaq xanı Surtaysha hújiminen jurttı qorǵawǵa atlanadı. Shıǵarma watanpárwarlıq hám gumanizm ideyaları menen suwǵarılǵan. Ondaǵı Gúlayım, Altınay, Otbasqan, Arıslan, Sarbinaz siyaqlı obrazlarda batırlıq, watanǵa sadıqlıq, insanıylıq, dushpanǵa shápáátsizlik ideyaları birlesken. Shıǵarmanıń syujet sızıǵı Tumaris, saklar malikası Zarina haqqındaǵı ráwiyatlarǵa uqsap ketedi. Shıǵarmanıń qoljazba nusqaları Ózbekstan FA Qaraqalpaqstan filialıkitapxanasında saqlanadı. «Qırq qız» ózbek, túrkmen, qazaq, qırǵız hám rus tillerinde basıp shıǵarılǵan. Epos haqqında V.M.Jirmunskiy, Q.Maqsetov, N.Dawqaraev hám basqalardıń izertlewleri bar. Shıǵarma syujeti tiykarında A.Halimov «Qırq qız» simfonik dástanın jaratqan (1940).
## DEREKLER
12-dekabr

## 

## 

* 627 — Nineviyadagi urıs.

## 

* 1963 — Yulduz Usmonova

## 

## Qosımsha qarań

## Derekler

* days.peoples.ru
Abdusalom Azizov

**Azizov Abdusalom Abdumavlonovich** (; 20.01.1960, Tashkent) — ózbek mámleket ǵayratkeri, general-leytenant. 2019-jıl 11-fevraldan Ózbekstan Respublikası Mámleket qawipsizlik xızmeti baslıǵı, 2019-jıl 15-iyuldan Ózbekstan futbol associaciyası baslıǵı.

## Ómirbayani
1981—1982 — Tashkent qala ishki isler bas basqarmasında gezekshilik bólegi jumısshısı.

1982—1986 — Tashkent miliciya mektep tıńlawshısı.

1986—1989 — Tashkent qala ishki isler bas basqarması tergew bólimi tergewshisi, úlken tergewshisi.

1989—1997 — Ózbekstan ishki isler ministrligi tergew basqarması úlken tergewshisi, stilistik-teoriyalıq bólimi baslıǵı orınbasarı, tergew basqarması baslıǵınıń orınbasarı.

1997—1998 — Tashkent qalası ishki isler bas basqarması baslıǵınıń orınbasarı.

1998—2001 — Tashkent qalası Murapod rayonı ishki isler basqarması baslıǵı.

2001—2002 — Tashkent qalası ishki isler bas basqarması baslıǵı.

2002—2006 — «Ózbekneftgaz» milliy xolding kompaniyası baslıǵı.

2006—2008 — «Ózneftmahsulot» akcionerlik jámiyeti baslıǵı.

2008—2009 — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministriniń birinshi orınbasarı.

2008—2009 — Ózbekstan Futbol Federaciyasi vice-prezidenti hám «Mashal» futbol klubı prezidenti.

2009—2017 — Jizzaq wálayatı ishki isler basqarması baslıǵı.

2017—2017 — Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministri. 2017-jıl 14-yanvarda general-mayor ataǵı berilgen.

2017—2019 — Ózbekstan Respublikası Qorǵaw ministri. 2019-jıl 14-yanvarda general-leytenant ataǵı berilgen.

2019-jıl 11-fevraldan Ózbekstan Respublikası Mámleket qawipsizlik xızmeti baslıǵı.

2019-jıl 15-iyuldan Ózbekstan futbol associaciyası baslıǵı.

## Derekler
4-yanvar

**4-yanvar** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń hám yanvar ayınıń 4-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 361 (kabisa jılında 362-) kún qaladı.

## 

## 

## 

## 

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
Qorǵasınqala

**Qorǵasınqala** – áyyemgi qala qarabaxanası (eramızdıń I—IV ásirler). Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Ellikqala rayonında jaylasqan. Tórtkúl qalasınan 44&nbsp;km arqa-shıǵısta. 1938-jılda Sergey Tolstov hám Yahyo Ǵulamovlar tárepinen dizimge alınǵan. Xorezm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyası tárepinen teksererilgen.

## Dúzilisi hám jaǵdayı
Qorǵannıń qum astında qalıp ketken, tuwrımúyeshli diywal qaldıqları saqlanǵan. Sırtqı diywaldıń qalıńlıǵı 2, 5 metr, diywaldıń ishki bólegi qalıńlıǵı bolsa 2 metrden asadı. Bul diywaldıń tómengi bólegi jerden 1, 5 metr biyiklikte paxsadan qurılǵan. Keyininen ústinen shiyki gerbish terip shıǵılǵan. Diywal ushın isletilingen gerbishlerge túrli ólshemdegi forma hám tamǵalar basılǵan qorǵaw diywalında bórtip shıqqan 15ke shekem zodiaklar bar. Zodiak hám diywallarda dushpanǵa oq atıw ushın arnawlı nıshan tesikleri hám diywalda jawıngerler háreketi ushın arnawlı koridor qaldırılǵan. Qorǵannan úy-ruwzıger buyımları, haywanlar súwreti salınǵan ılaydan islengen ıdıs bólekleri hám mıs teńgeler tabılǵan.
## Derekler
Qusxanataw

**Qusxanataw**  — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Bozataw rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Shayıq Abbas Wáliy mavzoleyi

**Shayıq Abbas Wáliy mavzoleyi** (yaki *Shayıq Abbas Wáliy maqbarası, Shabbaz baba ziyarat ornı*) — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Beruniy rayonındaǵı tariyxiy esteligi. Mavzoleyi XII—XIV hám de XXI ásirler dawamında rawajlanǵan bolıp, búgingi kúnde «Xorezm» máhállesindegi Shayıq Abbas Wáliy áwliyesi, Shayıq Abbas Wáliy jome meshiti aymaǵında jaylasqan.

Shayıq Abbas Wáliy mavzoleyi Ózbekstan Respublikası Ministrler Keńesi qararı menen 2019-jıl 4-oktyabrde Materiallıq mádeniy miyrastıń kóshpes múlik obyektleri milliy dizimine kiritilgen hám davlat qáwipsizligine alınǵan. Házirde Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniy miyras basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında mámleket múlki esaplanadı.

## Tariyxı
Shayıq Abbas Wáliydiń tiykarǵı atı Shayıq Mazguriddin ibn Musa ibn Muxammed ibn Abdulla ibn Abbas bolıp tabıladı. Bul shaxstıń shejiresi Muhammed payǵambardıń ámekisi Abbasqa barıp taqalıwı ráwiyat etiledi. Shayıq Abbas Wáliy eramızǵa shekemgi 732-jılı Arabiyada tuwılǵan.

Shayıq Abbas 40 jasında, yaǵnıy 772-jılda óz anası menen Xorezmge, sol dáwirlerde mádeniyat oraylarınan biri bolǵan paytaxt qala Katǵa kóship kelgen. Shayıq bul jerde turaqlı jasap qalǵan, bul jerde úylenip, on dana perzent kórgen. Shayıq Abbas jasaǵan dáwir zardushtiylik dininiń ele bar bolǵan dáwirine tuwrı keledi. Usınıń sebebinen Shayıq Abbas pútkil kúsh-ǵayratın zardushtiylik dininde bolǵan xalıqtıń bir bólegine Quran, Hádis, sháriyat nızamları túsindiriw arqalı olardı islam dinine kirgiziwge sarıplaǵanı dereklerde keltirilgen.

XIX ásir baslarına kelip, óz waqıtında Anushaxan tárepinen qurdırılǵan qorǵandı Ámiwdárya aǵımı juwıp ketkenen keyin, jańa Katta jasawshı xalıq dáryanıń oń jaǵasında jaylasqan Shayıq Abbas Wáliy mazarına kelip ornalasqan. Sonnan keyin bul jerlerde Shabbaz dep atala baslaǵan. 1957-jıldan keyingi jıllarda Shabbaz qalashasına Beruniy atı berilgen. Bunnan ayqın boladı, mavzoley aymaǵı búgingi Beruniy qalasınıń tiykarın shólkemlestirgen. 

## Derekler
Qusxana dingi

**Qusxana dingi** (yaki *Qusxana áwliyesi*) — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Nókis qalasındaǵı tariyxiy hám arxitektura esteligi. Áwliye kúnde «Qızketken» máhálle puqaralar jıyını aymaǵında jaylasqan bolıp, X hám de XIV ásirlerge tiyishli. 

Qusxana dingi Ózbekstan Respublikası Ministrler Keńesiniń qararı menen 2019-jıl 4-oktyabrde Materiallıq mádeniy miyrastıń kóshpes múlik obyektleri milliy dizimine kiritilgen hám mámleket qáwipsizligine alınǵan. Házirde Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniy miyras basqarması operativ basqarıw aymaǵı tiykarında mámleket múlkine tiyisli esaplanadı. 

## Tariyxı
Áwliye aymaǵında, sonıń menen birge, eramızǵa shekemgi II—III ásirlerden baslap tap XIV ásirge shekem bolǵan dáwirdi óz ishine alǵan arxeologiyalıq buyımlar tabılǵan. IX—XIV ásirlerde de paydalanılǵan qarawıl minarı qaldıqları házirge shekem saqlanıp qalǵan. Áwliye aymaǵında alıp barılǵan izertlewler dawamında XVIII—XIX ásirlerge tiyisli meshitte anıqlanǵan bolıp, bul meshit minaranıń arqa bóleginen 30 metr uzaqlıqta jaylasqan .

## Áyyemgi ossuariyler
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Bozataw rayonına qaraslı maydanında jaylasqan Qusxana tóbeliginde zardushtiylik mádeniyatına tiyisli bolǵan ossuariyler qarawsız qalıp ketip atırǵanı haqqında xabar berilgen. Kelip túsken xabarda, sonıń menen birge, bul jerlik xalıq arasınan birpara kisiler mıń jıllıq tariyxqa iye bolǵan ossuariylerdi qazıp alıp ketip atırǵanı yamasa bul orınnıń ózinde olardı maydalap hár tárepke shashıp taslap atırǵanı da aytılǵan. Jergilikli xalıq tárepinen qaramal hám qoydıń bul átirapta baǵılıwı da ziyan beretuǵın faktorlardan biri retinde sanap ótilgen.

Jergilikli xalıq adamlardı áyyemgi zaroastrizm dini ádetlerine kóre kómiw etiletuǵın áwliyeni «Kapir áwliye» dep ataǵan. Zardushtiylik dinine qaray adam qatıs bolǵannan keyin, onı jerge kómbey, dáslep súyegin etinen ajıratıp alǵan. Ólikten qalǵan etti bolsa qusqa jedirip, súyekler etten tazalanǵanınan keyin onı alebastrdan tayarlaǵan qutı — ossuariyge salıp jerdiń ústine qoyǵan. Hárbir ossuariydiń tórt ayaǵı bolǵan. Zardushtiylik dininde jer múqaddes esaplanǵanlıǵı sebepli ólgen adamnıń, hátte súyegin de jerge tiygizbew ushın tórt ayaqlı ossuariyge salıp jerdiń ústine qoyıw ádeti bar bolǵan.

Ilimpazlardıń pikirine kóre, Qusxana tóbeligindegi ossuariyler 6, 5—7 gektar maydanda jaylasqan bolıp, tóbelikte hár qádemde ossuariyler shıǵıp turadı. Ossuariyler kóbinese seksewil ósimlikleriniń túbinen tabıladı .

## Derekler
Shayıq Jalil baba mavzoleyi

**Shayıq Jalil baba mavzoleyi** (haqiyqiy atı: *Allaberdi Aziz ata Mawlanberdi Aziz Xoja balası*) – Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Qaraózek rayonındaǵı tariyxiy estelik. Mavzoley XII—XIV hám de XIX ásirler dawamında rawajlanǵan hám búgingi kúnde «Qoybaq» awılında jaylasqan.

Shayıq Jalil baba mavzoleyi Ózbekstan Respublikası Ministrler Keńesiniń qararı menen 2019-jıl 4-oktyabrde Materiallıq mádeniy miyrastıń kóshpes múlik obyektleri milliy dizimine kiritilgen hám mámleket qáwipsizligine alınǵan. Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniy miyras basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında mámleket múlkine tiyisli hám«Vaqf» qayırqomlıq jámiyetlik fondına tegin paydalanıw shártnaması tiykarında biriktirilgen.

## Tariyxı hám jaylasıw ornı
Shayx Jalil baba mavzoleyi taw janbawırlarında jaylasqan bolıp,jergilikli hám xalıqaralıq turistler reysi jolǵa qoyılǵan. Sonday bolsa da, jollar talapqa juwap bermegeni hám transport arqalı anıq mánzilge jetkerip beriw xızmeti joqlıǵı sebepli turistler kóbinese jayaw júriwlerine tuwrı keledi, usınıń sebebinen de turistler aǵımınıń tiykarǵı bólegin jergilikli turistler quraydı.

Jergilikli xalıq arasında tarqalǵan ráwiyatlarǵa kóre, Shayıq Jalil adam hám periden tuwılǵan. Onıń ákesi ataqlı shayıqlardan bolıp, shah menen araları buzılǵanınan keyin gey birew Qaratawǵa súrgin etilgen. Tawda bolsa keshesi oyınǵ oynaytuǵın tilsimli periler jasaǵan. Periler mákanına túsip qalǵan shayıq olardan birine ashıq boladı. Ortadaǵı nekeden Shayıq Jalil tuwılǵan.

Shayıq Jalil baba zıyarat ornı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Ámiwdárya rayonında Qarataw janbawırında jaylasqan. Shayıq Jalil kompleksinde Zammarrıq tası ; periler mákanı, shıpalı bulaq, muhabbat shıńı, tilekler shoqqısı, Shayıq Jalil baba sıyaqlı zıyarat jayları bir jerda jaylasqan. Zıyaratqa kelgen turistler tek Shayıq Jalil baba mazarında emes, bálki joqarıda sanap ótilgen orınlarda da boladı.

Mavzoley Ózbekstan Respublikası prezidenti Shavkat Mirziyoyev kórsetpesine qaray qayta rekonstrukciya etilip, janında meshit payda bolǵan hám jergilikli xalıq ixtiyarına tapsırılǵan. Mavzoley janında suw saqlaǵısh bar bolıp, bul suw saqlaǵısh qurılǵan waqıtta balıqlar óz-ózinen payda bolıp qalǵanlıǵı haqqında da ráwiyatlar bar. Zıyaratqa kelgen turistler balıqlar menen awqatlanıwı múmkin.

## Derekler
Shamuratovlar úy-muzeyi

**Shamuratovlar úy-muzeyi** — 1999-jılı (ayırım dereklerde 1998-jıl) Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Nókis qalasında ashılǵan úy-muzey. Ámet hám Ayımxan Shamuratovalardıń jeke úy-muzeyi sıpatında ashılǵan muzeyde olardıń iskerligi menen baylanıslı qımbat eksponatlar saqlanadı. Úy-muzeyge Ámet hám Ayımxan Shamuratovalardıń qızı Ayımgúl Shamuratova basshıılıq etip keledi.

## Ashılıw tariyxı hám iskerligi
1993-jılda Ayımxan Shamuratova qaytıs bolǵannan keyin onıń perzentleri úy-muzey ashıwǵa qarar etken. Qaraqalpaqstan Avtanom Respublikası húkimeti basshılarınan biri bolǵan Ubbiniyaz Ashirbekov tárepinen 12 sotix jer úy-muzey qurılısı ushın ajıratılǵan. 

1996-jılı «Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen qurılısshı» Sultamurat Tawbaldievdiń basshılıǵında, sonday-aq, Abatbay Musaev, Mırzaǵaliy Bayımbetov, Jumabay Palekeev, Karamatdin Oryashev, Xudaybergen Rayımbetov, Artıqbay Esnazarov, Medet Begjanovlardıń járdemi menen muzeydiń qurılıs jumısları baslandı. Shamuratovtıń úy-muzeyi qurılısında Sultamurat Tawbaldievtıń miynetin sáwlelengen bólek hújjetli film de súwretke alınǵan hám «Táǵdir sınaqları» atlı dóretpe de jazılǵan. Dóretpe 2012-jılı Tashkentte basıp shıǵarılǵan. 

Menshik úy-muzeyi 1999-jılı ashılǵan bolıp, Ámet Shamuratov (1912—1953) — shayır, jazıwshı hám dramaturg edi. Zayıbı Ayımxan Shamuratova (1917—1993) xalıq artisti ataǵın alǵan hám Qaraqalpaqstan tariyxında teatr saxnasına shıqqan birinshi hayal artistlerden biri bolǵan. Bul shaxslar XX ásir qaraqalpaq mádeniyatınıń rawajlanıwında zárúrli orın tutadı.

Muzey kolleksiyasında juplıqtıń menshikleri, atap aytqanda: fotosúwretler, saxna lipasları, kitapları, qoljazbalar hám olardıń iskerligine tiyisli buyımlar saqlanadı. Muzeyde ataqlı súwretshiler: Madgazin, Matevosyan, Berdimuratovlar hám basqalardıń dóretpeleri de ámeldegi bolıp, bunnan tısqarı Qaraqalpaqstanlıq ataqlı jazıwshıları, artist hám mámleket ǵayratkerleriniń fotohújjetleri da saqlanadı. Sonıń menen birge, muzeyde Ayımxan Shamuratova tárepinen atqarılǵan qosıqlardı tıńlaw múmkinshiligi de jolǵa qoyılǵan.

2009-jılı muzeydiń 10 jıllıq yubileyi belgilendi. Yubiley qarsańında Á.Shamuratovtıń «Meniń jolbarıslar menen jolıǵısıwlarım» kitabı qaraqalpaq tilinde latın grafikasında hám ózbek, rus tillerinde baspadan shıqtı.

2019-jılda Shamuratovlar úy-muzeyi ashılǵanlıǵınıń 20 jıllıǵı keń belgilengen.

## Derekler
Siyasiy-hákimshilik kartaları

**Siyasiy-basqarıw kartaları**— Mámleketler yamasa olardıń ayırım bólimlerin házirgi kúndegi siyasiy-basqarıw dúzilisin sáwlelendiriwshi kartalar. Siyasiy-basqarıw kartalarında kartalastırıw aymaqtıń siyasiy hám basqarıw bóliniwi (aymaqlıq, siyasiy hám basqarıw birliklerdiń jaylasıwı, shegaraları ), mámleketlik dúzilisi hám basqarıw formaları, siyasiy, strategiyalıq hám basqarıw orayları, xalıqaralıq, mámleket hám jergilikli áhmiyetke iye kommunikatsiyalar súwretlenedi. Siyasiy-basqarıw kartalardan málimleme retinde, shólkemlestirilgen xojalıq, oqıw maqsetlerinde hám basqa mazmundaǵı temalı kartalardı dúziwde tiykar retinde paydalanıladı. Ózbekstanda úzliksiz túrde dúnyanıń 1:30 000 000, respublikanıń 1:1 000 000 hám 1:1 500 000, Qaraqalpaqstan Respublikası hám bólek wálayat hám de rayonlardıń 1:200 000 den 1:1 00 0 000 ǵa shekem masshtablı siyasiy-basqarıw kartaları basıp shıǵarılǵan.

## Derekler
Sulayman Baqırǵaniy kompleksi

**Sulayman Baqırǵaniy kompleksi** (yaki *Hákim ata mavzoleyi*) — Qaraqalpaqstan RespublikasınıńQońırat qalasındaǵı «Hákim ata» awılında jaylasqan ziyarat kompleksi. Kompleks Axmet Yassawiydiń birinshi shákirtlerinen biri bolǵan Sulayman Baqırǵaniy húrmetine XII-XIII ásirlerde qurılǵan.

Zıyarat kompleksi Ózbekstan Respublikası Ministrler Keńesiniń sheshimi menen 2019 -jıl 4-oktyabrde Materiallıq mádeniy miyraslardıń kóshpeli múlik obyektleri milliy dizimine kiritilgen hám mámleket qáwipsizligine alınǵan. Házirde Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniy miyraslar basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında mámleket múlki esaplanadı hám «vaqf» qayırqomlıq jámiyetlik fondına mut paydalanıw shártnaması tiykarında biriktirilgen .

## Qurılıs tariyxı
Axmet Yassawiydiń shákirti,sol menen birge, Zangi atanıń ustazı da bolǵan Sulayman Baqırǵaniydiń áwliyesi ústinde XII—XIII, XIV hámde XVI ásirler dawamında, sońǵı márte bolsa Xiywa xanı Allaqulıxan tárepinen XIX ásirde mavzoley qurılǵan.Kompleks Moynaq rayonınıń bóleginde jaylasqan. Bul ziyarat ornı kompleksine Ózbekstan Ministrler Keńesiniń 2019-jıl 16-yanvar kúni qabıl qılınǵan «Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Moynaq rayonın kompleks sociallıq-ekonomikalıq rawajlandırıw ilajları haqqında»ǵı 37-sanlı sheshimi tiykarında 11 mlrd swmnan artıq aqsha ajıratılǵan. 2019—2021-jıllarda ajıratılǵan aqsha esabınan kompleksti remontlaw, birpara bólimlerin qayta tiklew, obyektti zıyarat kompleksine aylandırıw hám abadanlastırıw jumısları alıp barılǵan.

Kompleks janında bólek kitapxana da shólkemlestirilgen  bolıp, kitaplar arasında Sulayman Baqırǵaniydiń tariyxı kórsetilgen kitapta bar. Kelgen qonaqlarǵa bul kitaptan birewden sawǵa etiw ádeti de bar.

2022-jıl 3-oktyabr kúni Ózbekstan Respublikası Turizm hám mádeniy miyraslar ministrligi, Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi, Ózbekstan Pánler Akademiyası, Qaraqalpaq gumanitar pánler ilimiy-izertlew orayı hám Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleket universiteti sherikliginde Sulayman Baqırǵaniy tuwılıwınıń 900 jıllıǵına arnalǵan xalıqaralıq konfrenciya bolıp ótken. Konfrenciya dawamında bir gruppa ilimpazlar Sulayman Baqırǵaniy kompleksin zıyarat etken.

## Derekler
Suwjarǵan kóli

**Suwjarǵan kóli** - Qaraqalpaqstan Respublikası Tórtkúl rayonındaǵı kól. Qum dızbekleri arasında jaylasqan. Uzınlıǵı 6–7&nbsp;km, eni 200–700 m. Bir-biri menen tutas bir neshe kólden ibarat. Suwjarǵan kóline Paxta arna kanalınıń oń tarmaǵı — Suwjarǵan kanalınıń suwı quyıladı. Vegetatsiya dáwirinde maydanı (ásirese, suw kem bolǵan jıllarda) júdá hám kishireyip qaladı. Kóldiń Ortasha shuqırlıǵı1,5 m, ayırım jerlerde 5–6 m. Suwı tınıq,bir bóleginde ishewge jaraqlı bolsa, birpara bólimlerinde shor. Qıs aylarında kóp bólegi qurǵaqlıqta aylanıp qaladı. Kóldiń túbi, tiykarınan, qumlı, birpara jerlerinde sarı, kógildir, qara ılaylardan ibarat. Suwjarǵan kólinde qamıs hám qoǵa, átirapındaǵı qumlıqlarda jıńǵıl, jantaq, cherkez hám efemerler ósedi. Suwjarǵan kólinde túrli balıqlar jasaydı.
Tesikqala

**Tesikqala** —dáslepki orta ásirlerge tiyisli iri saray qarabaxanası (eramızdıń 7—8-ásirler). Qaraqalpaqstan Respublikası, Tórtkúl rayonındaǵı Búrkitqala oazisinde jaylasqan dáslepki orta ásir arxitekturalıq ótmishten qalǵan esteligi.Sızılması kvadrat bolǵan saray, átirapı qalıń paqsa diywal menen oralǵan. Orayda biyik paqsa sıpa ústinde kóp xanalı turar jay minarı boy kótergen. Onıń diywallarına arkalar menen bezetilgen yarım ústinler (kolonnalar) ornatılǵan. Diywal menen minar aralıǵına turar jay bólmeleri hám xojalıq áhmiyetindegi imaratlar qurılǵan. Tesikqala 1938-jıl S. P. Tolstoye basshılıq etken arxeologik ekspediciya tárepinen tekserilgen. Shúberek úzindileri, ılaydan islengen ıdıslar, bezew buyımları, teńgeler tabılǵan. Olardı úyreniw afriǵiyler mádeniyatın izertlewde tiykar bolıp xızmet etken.
Toqpaq ata mavzoleyi

**Toqpaq ata mavzoleyi** (yaki *Toqpaq ata mavzoleyi*; tiykarǵı atı: *Abdurahman*) — Qaraqalpaqstan Respublikası, Moynaq rayonı, Úshsay awılı aymaǵında jaylasqan tariyxiy esteliklerden biri. Mavzoley Moynaq rayonına qaraslı Úshsay awılındaǵı qum tóbeliktiń tóbesinde jaylasqan. Estelik XVII—XVIII hám XIX ásirlergae tiyisli. Moynaq rayonında materiallıq-mádeniy miyrastıń kóshpes múlik obyektleri dizimine jámi 12 mádeniy miyras hám de ziyarat obyektleri kiritilgen bolıp, Toqpaq ata maqbarası bul dizimge kiritilgen obyektlerden biri esaplanadı. 

Toqpaq ata mavzoleyi Ózbekstan Respublikası Ministrler Mákemesiniń sheshimi menen 2019-jıl 4-oktyabrde Materiallıq mádeniy miyraslardıń kóshpes múlik obyektleri milliy dizimine kiritilgen hám mámleket qáwipsizligine alınǵan. Házirde Qaraqalpaqstan Respublikası mádeniy miyraslar basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında mámleket múlki esaplanadı.

## Tariyxı
Toqpaq ata haqqındaǵı xalıq arasında aytılǵan ańız hám ráwiyatlar bizgeshe kem jetip kelgen. Olardıń birinde aytılınıwına qaraǵanda, Toqpaq ata Hakim ata menen bir dáwirde Axmet Yassawiyden birge tálim alǵan.

Toqpaq (Toqpaq) ata tuwrısında Jiyen Jıraw hám Kúnxoja dóretpelerinde de maǵlıwmatlar bar. Mısalı, Toqpaqtan esti qatti jel (Toqpaqdan esdi qattı samal ), Bunnan bardım Házireti Toqpaqqa (Bunnan bardım Harzatı Toqpaqqa) sıyaqlı qatarlardıń bar ekenligi Toqpaq ata shaxsınıń XVIII ásirdiń ortalarında xalıq arasında ataqlı ekenliginen derek  beredi. XIX asirde bul jerde bolǵan vengriyalıq sayaxatshı hám alım Vamberi Toqpaq atanıń «balıqshılardıń piri» ekenligin aytıp,mavzoley ishinde shopan hám úy buyımlarınıń saqlanıp kelinip atırǵanlıǵın jazǵan .

Qaraqalpaqstanlı arxeolog alım X. Yesbergenov tárepinen jazılǵan «Qońırattıń tariyxıy hám mádeniy estelikleri» kitabında Moynaqtaǵı «Toqpaq ata» mavzoley hám áwliyesi haqqında da maǵlıwmatlar bar. Kitapta sırlı Adaq qorǵannıń bar ekenligi haqqında sóz baradı. Atap aytqanda, avtor «Toqpaq ata» áwliyesindegi áyyemgi bir qulpıtastaǵı «Adaq» haqqında jazılǵan áyyemgi qosıqqa itibar qaratqan :

Haslımdı sorasań Adaq ishinde,

Ala búyrek edim Adjar ishinde.

Qosıqta keshken jay Sarıqamıstan 16—17 km aralıq uzaqlıqta jaylasqan Adaq qorǵannıń qaldıqları házir de bar ekenligi shama etiledi.

## Derekler
Tuley aeroportı

**Tuley aeroportı** — Qaraqalpaqstannıń Jaslıq awılı jaqınında jaylasqan aldınǵı aeroport. Ol jeńil samalyotlar, bárshe túrdegi vertalyotlardıń rezerv maydan bolıp, aviaciya isleri ushın paydalanıladı. Sonday-aq, aeroport jaqınında áskeriy aerodrom da bar.

## Derekler
Pólat Bobojonov

**Bobojonov Pólat Razzakovich** (, 1961-jıl 1-yanvar, Boǵot rayonı, Xorezm wálayatı) — ózbek yuristi hám mámleketlik ǵayratkeri. 2017-jıl 4-sentyabrden Ózbekstan Respublikası Ishki jumıslar ministri. 2012—2017-jıllarda Xorezm wálayatı hákimi.

2023-jıl 18-fevralden - Ózbekstan Respublikası voleybol federatsiyası baslıǵı.

## Ómirbayanı
### Tálim
1977-1982 yy. — Tashkent universitetı yuridikalıq fakulteti studentı.

### Miynet iskerligi
1982-jılda Áskeriy xızmet ótagan.

1982-1983-jıllarda Gúrlen rayoni prokurorining járdemshisi wazıypasında jumıs uyreniwshı.

1983-1985-jıllarda Xorezm wálayatı prokuraturası ulıwma qadaǵalaw bólimi prokurorı.

1985-1991-jıllarda Xorezm wálayatı prokuraturası ulıwma qadaǵalaw bólimi baslıǵı.

1991-1992-jıllarda Xorezm wálayatı Gúrlen rayonı prokurorı.

1992-1996-jıllarda Xorezm wálayatı Boǵot rayoni hákiminiń birinshi orınbasarı

1996-1999-jıllarda Xorezm wálayatı hákiminiń orınbasari — qadaǵalaw inspeksiyasi baslıǵı

1999-2000-jıllarda Ózbekstan Respublikası Prezidentı administratsiyasıdıń shólkemlestiriw-kadrlar siyasatı máseleleri boyınsha mámleketlik máslahátshisi xızmetiniń jetekshi konsultantı.

2000-jılda qısqa múddet Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń shólkemlestiriw-kadrlar jumısları boyınsha mámleket máslahátshisi xızmetiniń aymaqlıq organlar kadrları menen islew sho'basi bas inspektorı wazıypasın orınlawshı.

2000-2005-jıllarda Ózbekstan Respublikası Bas prokurorinıń orınbasarı.

2005-2006-jıllarda Ózbekstan Respublikası Bas prokuraturası janındaǵı Salıq, valyutaǵa tiyisli jınayatlarǵa hám jınayatlı dáramatlardı legallastiriwge qarsı gúresiw departamenti baslıǵı.

2006-2011-jıllarda Jizzaq wálayatı prokurorı.

2011-jıl qısqa múddet Buxara wálayatı prokurorı.

2011-2012-jıllarda Xorezm wálayatı hákiminiń birinshi orınbasarı.

2012-2017-jıllarda Xorezm wálayatı hákimi wazıypalarında iskerlik alıp barǵan.

2017-jıldan — Ózbekstan Respublikası Ishki jumıslar ministrı lawazımında islep atır.

2017-2018-jıllarda Ózbekstan Futbol Federaciyası vitse-prezidentı.

2023-jıl 18-fevralden - Ózbekstan voleybol federaciyası baslıǵı.

## Derekler
Ústirt milliy biosfera rezervatı

**Ústirt qorıqxanası** (Qaraqalpaqsha: Ústirt mámleketlik tábiyiy qorı) yaki Ú**stirt milliy biosfera rezervatı**—1984-jıl 12-iyulda sol waqıttaǵı Qazaqstan Sovet Sotsialistlik Respublikası (KSSR) aymaǵında, Qazaqstannıń qubla-batısındaǵı Manǵıstaw wálayatında islengen qorıqxana. Maydanı 223, 000 km2 (223, 000 km2), Ústirt platosında jaylasqan. Qorıqxana Ózbekstan hám Túrkmenstan menen shegaralas bolıp jaylasqan. Onıń maqseti shóldi, sonıń menen birge, kem ushıraytuǵın flora hám faunanı saqlap qalıw bolıp tabıladı. Qorıqxana aymaǵında Sherqala tawı hám Toplar oypatlıǵı jaylasqan.Bunnan tısqarı, ol júdá kóp ósimlik hám faunanı óz ishine aladı.

## Íqlım
Temperatura júdá parıq etedi: 40 °C (104 °F) dan joqarı jaz aylarında −41 °C (−42 °F) dan tómenlew qıs aylarında. Ortasha jıllıq jawın tek 120 mm (4. 7 in) quraydı .

## Flora hám fauna
Qorıqxana aymaǵında 163 qıylı gruppa hám gruppalarǵa tiyisli 250 túrdegi ósimlik dúnyası bar, olar arasında kaktus, boz shalfa, túkli at, anabasis-salsa, shor ósimlikler bar. Túrlerdiń 37si Chenopodiaceae shańaraǵına tiyisli.

Qorıqxana aymaǵında sút emizıwshilerdiń 44 ke jaqın túri, atap aytqanda, Ústirt muplanı, sayǵaq, jayran, túlki hám polet sıyaqlı kóplegen kem ushıraytuǵın haywanlar jasaydı. Qasqırlar hám saǵallardı, sonıń menen birge, kelin hám parom menen birge tabıw múmkin. Sayǵaq, parsı jayran hám Ústirt muplanı tek Ústirt hám Manǵishlaq átirapında jasaydı .

2021-jıl sentyabr ayında Ústirt qorıqxanasında qasqırlar, saǵallar, taw qasqırları, qaraqollar hám basqa haywanlar kameraǵa túsip qalǵan edi.

## Peyzaj
Ústirt qorıqxanası shól hám oyıqlardan tartıp, biyikligi bir neshe júz metrge jetetuǵın ústinlerge shekem bolǵan hár qıylı landshaftlardı óz ishine aladı. Ústinler bir neshe reńde bolıwı múmkin, atap aytqanda ash aqshıl qızǵılt reń, kók hám kózdi qamastırıwshı aq. Keń Kenderlisor depressiyası qorıq jerdiń pútkil uzınlıǵın qubla-batıstan arqa-shıǵısqa shekem óz ishine aladı. Qorıqxana aymaǵında onlap neolit dáwirine tiyisli estelikler menen bir qatarda áyyemgi Shahri Wázir qalası da jaylasqan .

## Maǵlıwmatnamalar
Jalǵız Porson

**Jalǵız porson** – eramızdıń 8-ásirine baylanıslı áyyemgi estelik. Qaraqalpaqstannıń Beruniy rayonı shıǵısında (Búrgit qala shóllerinde) jaylasqan. Shiykigerbishten qurılǵan bekkem estelik.Jalǵız Porsondı 1959-jıl Xorezm arxeologiya etnografiya ekspeditsiyası úyrengen. Tabılmalar arasında teri hám aǵashqa jazılǵan áyyemgi xorezmiy jazıwı xarakterli. Afriǵiyler dáwirine baylanıslı estelik.

Jalǵız Porson óziniń ulıwma jaylasıwı boyınsha Tesik qorǵanǵa uqsaydı : onıń imaratları qalıń diywallar menen oralǵan, biyik gúmbez benen oralǵan kvadrat zaldan ibarat.

Jalǵız Porson esteliginiń diywalları qorǵanıw minarları menen bekkemlengen, kiriw qapısınıń qaptal tárepinde eki uzın minar jaylasqan. 9 metr aralıqta qurılǵan qos diywal múlikti qorǵaǵan. 1940 -jılda S. P. Tolstov 6 -8-ásirlerdiń eń áyyemgi imaratlarınan biri bolǵan Jalǵız Porson jańalıq ashadı. 1959 -jılda Afriǵiylar tariyxı boyınsha izertlewshi Y. Y. Nerazik qazılma jumısların baslap jiberdi hám házirge shekem úzilisler menen arxeologik izertlewler dawam etpekte.

Qorǵan kompleksi úlken diywalları bolǵan ılay gerbishten qurılǵan úlken oraylıq jay hám segiz xanadan, sonday-aq gúmbezli oraylıq xanadan ibarat edi. Onıń átirapında hár qıylı turar jay hám sawda imaratları jaylasqan. Qorǵanǵa tiykarǵı kiriw qublada jaylasqan. Qorǵannıń ólshemi 74 m × 54 m bolǵan tórtmúyesh formasında bolıp, biyikligi eki metrli platformada jaylasqan .

Estelik úlken qándek penen oralǵan edi (onıń keńligi 20 metrden, tereńligi bolsa 2 metrden asadı ). Qorǵan  tórtmúyesh jasalma kól ortasında turǵan aralǵa uqsaydı. Xojalıq bólmelerdegi qazılma jumısları qorǵannıń 5—8-ásirlerde bar bolǵanlıǵın kórsetti. Bul jerden ılaydan islengen ıdıs buyımlar hám haywan súyeklerinen tısqarı, aǵash hám súyekten jasalǵan kóplegen úy-ruwzıger buyımları, túrli shúberek hám gilemlerdiń qaldıqları, ayaq kiyim qaldıqları tabılǵan. Eń qımbatlı tabılǵan zat áyyemgi xorezm tilinde terige jazılǵan hújjet úzindisi boldı .

Jalǵız Porson esteligin úyreniw waqıtında arxeologlar jámááti kóbinese gúzeshilik sharxısız tayarlanǵan qopal ıdıslardı taptı. Bul bolsa qorǵan aymaǵında ónermentshiliktiń tómenlewin kórsetedi.

## Derekler
18-fevral

**18-fevral** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 49-kúni hám fevral ayınıń 18-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 316 (kabisa jılında 317-) kún qaladı.

## 

## 

## 

## 

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
24-fevral

**24-fevral** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 55-kúni hám fevral ayınıń 24-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 310 (kabisa jılında 311-) kún qaladı.

## 

## 

## 

* 1304 — Ibn Battuta, arab sayaxatshısı hám geografı, tariyxshı.
* 1955 — Stiv Jobs, amerikalı oylap tabıwshı hám Apple Inc.tıń bas direktorı (2011).

## 

* 1998 — Ózbekali Janibekov, qazaq mámleket ǵayratkeri, etnograf, tariyx pánleri kandidati (1990).

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
25-fevral

**25-fevral** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 56-kúni hám fevral ayınıń 25-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 309 (kabisa jılında 310-) kún qaladı.

## 

### 
* 
### 
* Júweri gúrtik kúni (2023).

## 

### 
* 
### 
* 

## 

* 1891 — Evgeniy Korovin, SSSR botanika alımı.
* 1907 — Sabahattin Ali, túrkiyalı jazıwshı hám shayır.
* 1952 — Dániyar Belasarov, qaraqalpaqstanlı jazıwshı hám publicist.
* 1953 — Qurbanbay Záretdinov, qaraqalpaqstanlı kompazitor, Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı (1997).
* 1989 — Qayrat Nurtas, Qazaqstan pop qosıqshısı.

## 

* 2010 — Ahmet Vardar, túrkiyalı jurnalist hám jazıwshı.
* 2017 — Abdullah Balak, túrkiyalı kompazitor, oqıtıwshı, shayır hám folklor izertlewshisi.

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
1-mart

**1-mart** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 61-kúni hám mart ayınıń 1-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 304-kún (kabisa jılında 305-kún) qaladı.

## 

## 

## 

* 1810 — Frédéric Chopin, polshalı kompozitor hám pianist.
* 1915 — Zulfiya, shayıra, jurnalist, awdarmashı, jámiyetlik ǵayratker. Ózbekstan xalıq shayırası (1965).
* 1953 — Karlush Keyrush, portugaliyalı futbol treneri.
* 1960 — Elmurat Allamuratov, Ózbekstan Respublikası xalıq oqıtıwshısı (2005).
* 1994 — Justin Bieber, kanadalı qosıqshı.

## 

* 1940 — Özay Gönlüm, túrkiyalı xalıq qosıqların atqarıwshı qosıqshı.

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi

**Ózbekstan Respublikası Ishki isler ministrligi** () — ishki jumıslar salasında mámleket siyasatın ámelge asırıw hám normativlik-huqıqıy tártipke salıw, jámiyetlik rejimin hám jámiyetlik qawipsizligin saqlaw, jınayatlardı fosh etiw hám olardıń aldın alıw, náshebentlik quralları, psixotrop elementlar hám olardıń prekursorlari mámilesin baqlaw salasında, sonıń menen birge, migratsiya salasında funksiyalardı ámelge asırıwshı atqarıw etiwshi hákimiyattıń oraylıq organı. Oǵan Ózbekstan militsiyasi boysunadı. Huqıqtı qorǵaw hám puqaralıq mámleket xızmeti názerde tutılǵan. Jawınger hám basqa qurallardı satıp alıw huqıqına iye bolǵan mámleket áskeriylestirilgen shólkemlerine tiyisli bolıp tabıladı. Ishki jumıslar ministriniń orınbasarı Davron Nazarmuhammedovning sózlerine kóre, Ishki jumıslar ministrligi xızmetkerleri sanı 120 mıń kisige etedi.

## Derekler
3-mart

**3-mart** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 62-kúni hám mart ayınıń 3-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 303-kún (kabisa jılında 304-kún) qaladı.

## 

## 

## 

* 1963 — Perdebay Nájimov, qaraqalpaq tilshi alımı, filologiya ilimleriniń doktorı (Dsc) (2020).

## 

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
4-mart

**4-mart** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 63-kúni (kabisa jılında 64-kúni) hám mart ayınıń 1-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 302-kún (kabisa jılında 303-kún) qaladı.

## 

## 

## 

* 1965 — Xalid Húseyniy, awǵan-amerikalı jazıwshı, doktor.

## 

* 1852 — Nikolay Vasilyevich Gogol, rus jazıwshısı.

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
5-mart

**5-mart** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 64-kúni (kabisa jılında 65-kúni) hám mart ayınıń 5-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 301-kún (kabisa jılında 302-kún) qaladı.

## 

## 

## 

* 1936 — Xanım Saparova, qaraqalpaq teatr aktrisası, «Qaraqalpaqstanda xızmet kórsetken artist».
* 1949 — Bernard Arnault, francuz biznesmeni, investor hám kórkem-óner kolleksiyashısı.

## 

* 1953 — Iosif Stalin, SSRB kommunist diktatorı (1924-53).
* 2013 — Hugo Chávez, Venesuela prezidenti (1999-2013).

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
6-mart

**6-mart** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 65-kúni (kabisa jılında 66-kúni) hám mart ayınıń 6-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 300-kún (kabisa jılında 301-kún) qaladı.

## 

## 

## 

## 

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
Aziza Tatlımuratova

**Tatlımuratova Aziza Boymirza qızı** — AFK Jarıslar hám futbol ilajları basqarmasınıń Jarıslar strategiyasın islep shıǵıw bólimi aǵzası.
## Ómirbayanı
2010-2015-jılları Tashkent Singapur menejmentti rawajlandırıw institutı, biznes hám marketing menejmenti bakalavr dárejesi talabası.

2017-2018-jılları Europea Escuela Universitaria Real Madrid Universidad talabası.

2015-2016-jılları Ózbekstan Milliy olimpiada komiteti Xalıqaralıq bólim stajyori.

2019-jıldıń apreliden 2023-jıldıń sentyabri Ózbekstan futbol associaciyasınıń Áyeller futbolı bólimi menejeri, Ózbekstan professional futbol ligası ıjroiya komiteti aǵzası.

2022-jıl fevralden avgustge shekem Ózbekstan Áyeller futbolı milliy jámááti menejeri.
 
2022-jıl avgust 2022-jıl fevralden 2023-jıl sentyabrge shekem Ózbekstan Áyeller futbolı associaciyası baslıǵı.

2023-jıl sentyabrden házirge shekem Aziya Futbol Konfederatsiyasi (AFK) báseki strategiyası menejeri.

## Derekler
7-mart

**7-mart** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 66-kúni (kabisa jılında 67-kúni) hám mart ayınıń 7-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 299-kún (kabisa jılında 300-kún) qaladı.

## 

## 

## 

* 1765 — Josef Nisefor Nieps, francuz fotograf. 

## 

* 1274 — Tomas Aquinas, italiyan filosofı, Orta ásir sxolastikasınıń tártipke salıwshısı.

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
10-mart

**10-mart** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 69-kúni (kabisa jılında 70-kúni) hám mart ayınıń 10-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 296-kún (kabisa jılında 297-kún) qaladı.

## 

## 

## 

* 1845 — Aleksandr III (1894-jılı ól.) Rossiya imperatorı (1881-1894).

## 

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
11-mart

**11-mart** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 70-kúni (kabisa jılında 71-kúni) hám mart ayınıń 11-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 295-kún (kabisa jılında 296-kún) qaladı.

## 

## 

## 

* 1899 — Frederik IX, Daniya patshası
* 1984 — Anna Cutiya, yaponiyalı qosıqshı hám aktrisa

## 

* 2026 — Niaz Ahmed Jhakkar, 71, pakistanlı siyasatshı
* 2026 — Catherine Nolan, 67, amerikalı siyasatshı, Nyu-York shtatı assambleyası aǵzası (1985–2022)

## Derekler

## Siltemeler
13-mart

**13-mart** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 72-kúni (kabisa jılında 73-kúni) hám mart ayınıń 13-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 293-kún (kabisa jılında 294-kún) qaladı.

## 

## 

## 

* 1913 — Sergey Mixalkov, orıs jazıwshısı, jámiyetlik ǵayratker.
* 1947 — Biybiraba Ótepbergenova, qaraqalpaq qosıqshısı, Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken artist (1977), Qaraqalpaqstan Respublikasınıń xalıq artisti (1981).

## 

* 1975 — Nawrız Japaqov, shayır, alım hám jámiyetlik isker.

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
Tuba (gidronim)

**Tuba** - Qaraqalpaqstan Respublikası Xojeli rayonındaǵı Samankól APJ quramına kiretuǵın elat.

## Ańız

## Ádebiyatlar
Mektep (Arqa Qazaqstan wálayatı)

**Mektep (Arqa Qazaqstan wálayatı)** — Qazaqstannıń Arqa Qazaqstan wálayatı Esil rayonındaǵı awıl. Kato kodı— 594233300.

## Derekler
Shımbaytóbe (Qashqadárya wálayatı, Kitap rayonı)

**Shımbaytóbe** — Ózbekstandaǵı mádeniy miyras obyekti. Arxeologiya esteligi. Obyekt dáwiri: V—VII ásirler. Qashqadárya wálayatı Kitap rayonında jaylasqan. Obyekt mánzili: «Jılısuw» APJ Shımbay awılı. Kóshpes múlikke bolǵan huqıq: Mámleket múlki. Qashqadárya wálayatı mádeniy miyras basqarması operativ basqarıw huqıqı tiykarında. Ózbekstan Respublikası Ministrler Keńesiniń qararı menen 2019-jıl 4-oktyabrde Materiallıq mádeniy miyrastıń kóshpes múlik obyektleri milliy dizimine kiritilgen — mámleket qáwipsizligine alınǵan.

## Derekler
9-mart

**9-mart** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 68-kúni (kabisa jılında 69-kúni) hám mart ayınıń 9-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 297-kún (kabisa jılında 298-kún) qaladı.

## 

## 

## 

* 1934 — Yuriy Gagarin, rus kosmonavtı. 

## 

* -479 — Konfuciy, Qıtaydıń klassik filosofı.
* 1988 — Kurt Georg Kiesinger, nemec siyasatshısı, Germaniyanıń úshinshi federal kansleri (1966-69).

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
Abat Ayımbetov

**Abat Qayrat ulı Ayımbetov** (aytılıwı: Abat Qayrat ulı Ayımbetov) (1995-jıl 7-avgustta tuwılǵan) — qazaqstanlı futbolshı, «Astana» hám Qazaqstan komandasında oynaydı.

## Iskerligi

### Klub
Ayımbetov 2012-jıldıń 26-sentyabrinde «Aqjayıq» komandasına qarsı oyında «Aqtóbe» ishinde Qazaqstan Premyer-ligasında debyut qılǵan. 2020-jıldıń 27-yanvarında «Qayrat» klubı Ayımbetov penen bir jıllıq shártnamaǵa qol qoyılǵanın járiyalaǵan hám bunı Ayımbetovta tastıyıqlaǵan. 2021-jıl 21-fevralda Kriliya Sovetov komandası Ayımbetov penen shártnamaǵa qol qoyılǵanın járiyalaǵan. Ayımbetovtıń aldınǵı komandası bolǵan «Qayrat» klubı futbolshınıń Rossiya komandasına ótiwdi ózi qálewin aytqan.Biraq Ayımbetovtıń Rossiya Premyer Ligasındaǵı oyınları kewildegidey shıqpaǵan hám 2022-jıldıń 21-yanvarında onıń «Krilya Sovetov»penen shártnaması óz-ara kelisimge muwapıq biykar etilgen .

#### Astana
2021-jıldıń 2-aprelinde «Astana» Ayımbetovtı jazǵı transfer aynasına shekem „Krilya Sovetov»tan jalǵa alǵanın járiyalaǵan hám Ayımbetov Qazaqstan Premyer Ligasına qaytqan. 2021-jıl 13-iyulda Astanaǵa berilgen ijara 2021-jıl aqırına shekem uzaytırılǵan.2022-jıldıń yanvarında Turkiyada bolıp turǵan Aımbetov dáslepki máwsim aldı jıyını ushın Astana komandası quramına kelip qosılǵan hám komandası menen shınıǵıwlarǵa kirisken.

### Xalıqaralıq iskerligi
Ayımbetov xalıqaralıq maydanda Qazaqstan saylandı komandası húrmetin qorǵaǵan. Onıń Qazaqstan saylandı komandası debyutı 2019 -jıldıń 8-iyun kúni Evro-2020 saralawında Belgiyaǵa qarsı oyında bolıp ótken. Sol tartısta Aybetov Maksim Fedinniń ornına 66 -minutta maydanǵa túsken. Ayımbetovqa tartısta ózin kórsetiwge waqıt jetpegen. Qazaqstan saylandı komandası oyınında Belgiya saylandı komandasınan jeńilgen.

## Derekler
Ayteke

**Ayteke** — Ózbekstan Respublikası, Shımbay rayonına qaraslı qalasha. 2009-jılda qalasha ataǵı berilgen.

## Derekler
Berdaq Allaniyazov

**Berdaq Bawyetdinovich Allaniyazov** (28-sentyabr 1965-jıl) – dárwashı sıpatında oynaǵan qaraqalpaq milletine tiyisli sovet hám ózbek futbolshısı. Ózbekstannıń bir qatar futbol klubları hám birinshi náwbette Ózbekstan milliy terme komandası ishindegi oyınları menen tanılǵan,onıń quramına 1994-jılda Aziya oyınları jeńimpazı bolǵan.

## Futbolshılıq iskerligi
Berdaq Allaniyazov 1981-jılda ekinshi ligadaǵı Nókistiń «Ámiwdárya» komandası quramında futbol maydanlarında oynaǵan. 1982–1983-jıllarda Allaniyazov Namangannıń «Avtomobilist» klubı dárwazasın qorǵaǵan. 1987-jılda Berdaq Allaniyazov ekinshi ligada Angrenniń «Shaxtyor» klubı quramında top súrgen, keyin ekinshi liga klubları Sirdáryanıń «Jańajer» hám «Jaslıq» dárwazasın qorǵaǵan. 1990-jılda Allaniyazov sol waqıtta «Aral» atın alǵan Nókis klubına qayttı. Allaniyazov komanda da bolǵan waqıtta dáslepki jılı ekinshi ligada top súrgen bolsa, SSSR bóleklenip, Ózbekstan ǵárezsizligi daǵazalanǵannan soń, Nókis komandası quramında 1994-jılǵa shekem Ózbekstan chempionatı joqarı ligasında top súrgen. Keyinsheli 1997–1998-jıllarda Berdaq Allaniyazov elitanıń «Xorezm» klubında top súrgen bolsa, onıń sońǵı professional klubı Nókistiń «Turan» klubı bolǵan.

Futboldaǵı tiykarǵı iskerligin «Aral» (Nókis) klubında ótkergen.

## Ózbekstan terme komandasındaǵı iskerligi
Berdaq Allaniyazov Ózbekstan terme komandasındaǵı debyutın 1992-jıl 23-avgust kúni Qırǵızstan terme komandasına qarsı ótkergen. Allaniyazov 1994-jılda Yaponiyada bolıp ótken Aziya oyınlarında qatnasıw ushın terme komandaǵa kirgizildi. OFK sol jılı terme komandalar qatarına tek 23 jasqa deyingi futbolshılardı tartıw tuwrısında qarar qabıl etken bolsa da, bul turnirge derlik barlıq komandalar eń kúshli quram menen kelgen. Berdaq Allaniyazov turnirdi tiykarǵı dárwazashı retinde basladı, biraq Tailand terme komandasına qarsı áwmetsiz oyınnan keyin, Ózbekstan terme komandası 5:4 esabında jeńiske erisedi. Dárwazashı 4 gol ótkerip jiberedi jáne onıń ornın Yuriy Sheykin iyeledi. Keyin Ózbekstan terme komandası finalǵa shekem jetip barıp, Aziya oyınları jeńimpazına aylandı.

## Jeńisleri
Ózbekastan milliy terme komandası quramında 1994-jılda Aziya oyınlarında komanda quramında jeńiske erisken Berdaq Allaniyazov basqa oyınlar jeńimpazları hám olardıń ustazları menen birgelikte Ózbekstan Respublikasiı mámleketlik sıylıq — «Shuhrat» medalı menen sıylıqlandı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Berdaq Allaniyazov Footballfacts saytında futbolshı profili
* Berdaq Allaniyazov Transfermarkt saytında futbolshı profili
Karam Orazov

**Karam Orazov** (1947-2017-jj.) – baspasóz tarawınıń pidayı xızmetkeri, belgili fotojurnalist.

## Ómiri

Karam Orazov 1947-jılı Kegeyli rayonı Xalqabad elatında tuwıldı. Ol orta mektepti pitkergennen soń miynet jolın «Sovet Qaraqalpaqstanı» gazetasında korrektor bolıp jumıs islewden basladı. Bunnan soń Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutınıń rus tili hám ádebiyatı fakultetinde bilim aldı. Oqıwın pitkergennen soń balalar gazetası bolǵan «Jetkinshek» gazetasında fotojurnalist, bólim baslıq, sońınan «Qaraqalpaqstan jasları», «Sovet Qaraqalpaqstanı» gazetalarında fotojurnalist, 1990-jıldan baslap húrmetli dem alısqa (2007 – jılı) shıǵaman degenshe «Nókis haqıyqatı» (házirgi «Paytaxt») gazetasında fotojurnalist bolıp islep keldi.

## Dóretiwshiligi

1973-jıldan baslap Karam Orazov Ózbekstan jurnalistleri awqamı aǵzası boldı. Ol miynet jolı dawamında ótkir qálemi hám miynet súygishligi menen belsendilik kórsetip, fotojurnalistika baǵdarınıń rawajlanıwına óziniń salmaqlı úlesin qostı. Karam Orazovtıń túsirgen fotosúwretleri Tashkent qalasındaǵı «Правда Востока» gazetası, sonday-aq, Moskvadaǵı «Юность» jurnallarında jiyi járiyalanıp turdı. Fotojurnalist tek súwretke túsiriw menen sheklenbesten, ózi súwretke túsirgen ilajlar haqqında qaraqalpaq hám rus tillerinde maqalalar jazdı. Kóplegen shákirtleri házirgi kúnde respublikamız baspasózinde jemisli miynet etip atır. Karam Orazov qay jerde, qanday lawazımda jumıs islemesin óziniń shólkemlestiriwshilik uqıbı, talapshańlıǵı menen kózge túsip, kásiplesleri arasında úlken abıroyǵa eristi.
Ómiriniń sońǵı jıllarında publicistikanıń kórkem-publicistikalıq janrlarında dóretiwshilik etip, birneshe feletonları jergilikli gazetalarda basıldı.
1970-80-jıllarda M.Elewsinov, K.Kim, A.Muratov, B.Allashev, J.Jaqsımuratov, J.Xojabaev usaǵan fotojurnalistler baspasózge kelip aralastı hám tabıslı miynet etti.

## Sıylıqları

Onıń islegen miynetleri húkimetimiz tárepinen ılayıqlı bahalanıp, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń «Húrmet jarlıǵı» menen eki márte sıylıqlandı.

## Foto súwretleri
Shúkirbay Siypatdinov

**Shúkirbay Siypatdinov** – fotojurnalist, «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen jurnalist», 1989-jıldan Ózbekstan Jurnalistleri dóretiwshilik awqamı aǵzası.

## Ómiri hám miynet jolı

Shúkirbay Siypatdinov 1962-jılı Shımbay rayonında dúnyaǵa kelgen. Ol óz miynet jolın 1983-jılı respublikalıq «Sovet Qaraqalpaqstanı» gazetasında korrektordıń járdemshisi lawazımınan baslaǵan. Onnan soń «Qaraqalpaqstan» kitap baspası, «Ámiwdárya» jurnalı, «Nókis haqıyqatı» gazetalarında jumıs isledi. Ol 1989-jılı paytaxtımız óz gazetasına iye bolıp, eń birinshi fotokorrespondent lawazımına tańlaw nátiyjesinde jumısqa qabıllanǵan. Ustazları I.Qdırov, K.Orazov hám K.Kimlerden súwretke túsiriwdiń sırların úyrendi. Sh.Siypatdinov tek fotojurnalistika menen shuǵıllanbastan maqala, intervyu, ocherk, feleton janrlarında qálem terbetedi.

## Dóretiwshiligi

1991-jılı respublikalıq «Janlan Aral» («Возродись Арал») gazetasında fotoxabarshı bolıp islep júrip, xızmet saparı menen Moynaq rayonındaǵı teńizdiń qurıǵan ultanında qalıp ketken «Kemeler qábiristanı»ndaǵı qayıq, keme, paraxodlardı súwretke túsirip, fotoreportaj tayarladı. Fotosúwretleri «Xalq soʻzi» gazetasında járiyalanıp, bas redaktordıń minnetdarshılıq xatın alıwǵa eristi. Bunnan tısqarı, 1992-jılǵı Bozataw rayonındaǵı «Aspantay» awılındaǵı suw tasqınında da waqıya ornına barıp, ásirese, Qońırat rayonındaǵı «Qızıl jar»daǵı qıyın jaǵdaylardı óz kózi menen kórip, vertolyottan súwretke túsirdi. Fotosúwretleri menen maqalalar tayarlap, gazetalarda járiyaladı.

## Jetiskenlikleri

Onıń jurnalistika tarawın rawajlandırıwǵa qosqan miynetleri inabatqa alınıp, 2001-jılı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń Húrmet Jarlıǵı menen sıylıqlandı. Fotojurnalistke 2015-jılı «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen jurnalist» húrmetli ataǵı berildi.

## Ádebiyatlar

Esemuratova S. Fotojurnalistika. 2024

## Derekler
Gúlsara Jumaniyazova

**Gúlsara Jumaniyazova** *(кирил. Гүлсара Жуманиязова, русс. Гулсара Жуманиязова)* - elge belgili aktrisa. Ol Qaraqalpaqstan Respublikası Taxtakópir rayonı, Bórshitawdıń eteginde, Qaratereńniń boyında tuwılǵan.

## Dóretiwshiligi
Teatrda 1988-jıldan baslap óz jumısın baslaǵan. Gúlsara Jumaniyazova uzaq jıllıq dóretiwshilik iskerligi dawamında elge belgili húrmetli aktrisa ataǵına iye boldı. Ol teatr saxnasında 40 tan aslam roller atqardı. Atap ótsek, «Injıqtıń muhabbatı»nda Ayjamal, «Kóleńke»de Nazlı, «Ene»de Salima, «Keshikken muhabbat»ta Orıngúl, «Ǵárib ashıq»ta Húrlixa, Ǵáriybtiń anası Abadan, «Sháriyar»da Jalmawız kempir, «Úsh boydaq»ta Kúnsulıw, «Alpamıs»ta Arzayım, «Eń sulıw kelinshek»te Zuhra, «Iyman» spektaklinde Aysha rollerin atqardı. «Tánha juldız»da Jámiyla, «Edige»de Qarashash, «Jámiyla»da Gúlzada, «Gúl almaǵan gózzallar» Zuhra, «Qız jigirmaǵa shıqqanda», «Anvar hám Rano»da Gúlshan hám basqa rolleri menen tamashagóy kewlinen orın aldı.

Sonday-aq, Gúlsara teatrda saxnalastırılǵan «Ájiniyaz», «Tumaris», «Gúlayım», «Berdaq», «Ayjamal», «Qırıq qız» baletinde hám barlıq muzıkalı spektakllerde rol atqarıp kelmekte.

Ol tek aktrisa retinde ǵana emes, al rejissyor, rejissyor assistenti retinde de teatrda ótkeriletuǵın «Jańa jıl sawǵası», «Gózzallarǵa sawǵa» teatrlastırılǵan show koncertlerinde óz dóretiwshiligin anaǵurlım kórsetip, el húrmetine bólengen aktrisa.

Gúlsara Jumaniyazova 2009-jılı Mısır Arab Respublikasında ótkerilgen XXI xalıqaralıq eksperimental teatrlar festivalında teatr jámááti menen «Eń sulıw kelinshek» spektakli menen qatnasıp, onıń atqarıwındaǵı Zuhra obrazı qánigeler tárepinen joqarı bahalandı.

## Derekler
16-mart

**16-mart** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 75-kúni (kabisa jılında 76-kúni) hám mart ayınıń 16-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 290-kún (kabisa jılında 291-kún) qaladı.

## 

## 

## 

## 

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
17-mart

**17-mart** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 76-kúni (kabisa jılında 77-kúni) hám mart ayınıń 17-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 289-kún (kabisa jılında 290-kún) qaladı.

## 

## 

## 

* 1989 — Shinji Kagawa, yaponiyalı futbolshı.

## 

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
10-dekabr

## 

## 


* 1900 — Rossiya armiyası Manjuriyani basıp aldı.

## 

* 1804 — Yakobi Karl Gustav Yakob, nemec matematigi.
* 1945 — Marek Grechuta, polyak kompozitorı, shayır hám xudojnigi.
* 1946 — Tursımurat Eshanov, qaraqalpaq balalar shayırı.

## 

* 1896 — Alfred Nobel, shved ximik hám injeneri.

## Qosımsha qarań

## Derekler

* days.peoples.ru
17-dekabr

17-dekabr — Grigoriy kalendarında jıldıń 351- (artıq kúni bar jıl jılıa 352-) kúni. Jıl juwmaǵına 14 kún qaladı.

## 

## 

* 1777-jıl — Franciya Patshalıǵı AQSH ǵárezsizligin tán aldı.


## 

## 

## Qosımsha qarań

## Derekler

* days.peoples.ru
21-dekabr

## 

## 


* 1913 — Arthur Wenn krossvord baspadan shıǵardı.

## 

## 

* 2006 — Turkmenistan prezidenti Saparmurat Niyozov opat etdi.
## Qosımsha qarań

## Derekler

* days.peoples.ru
18-mart

**18-mart** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 77-kúni (kabisa jılında 78-kúni) hám mart ayınıń 18-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 288-kún (kabisa jılında 289-kún) qaladı.

## 

## 

## 

* 1926 — Qállibek Kamalov, qaraqalpaq mámleketlik ǵayratkeri, Ministrler Soveti baslıǵı (1963-84).
* 1942 — Yorqul Abdullaev, ekonomist alım, Ózbekstanda xızmet kórsetken pán ǵayratkeri (1992).
* 1976 — Giovanna Antonelli, braziliyalı aktrisa. 

## 

* 1929 — Hamza Hakimzada Niyaziy, ózbek sovet ádebiyatınıń shayır, jazıwshısı, pedagog, teatr hám jámiyet ǵayratkeri.
* 2016 – Aytmurat Turabaev, qaraqalpaq tili ilimpazı, leksikografı.

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
19-mart

**19-mart** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 78-kúni (kabisa jılında 79-kúni) hám mart ayınıń 19-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 287-kún (kabisa jılında 288-kún) qaladı.

## 

## 

## 

## 

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler