Avtogol

Sportta **avtogol** oyınshınıń qarsılas komandaǵa upay alıp keletuǵın háreketlerdi orınlawı nátiyjesinde júz beredi, mısalı futbolshı toptı óz dárwazasına kirgizgende.

Dúnyanıń ayırım bóleklerinde bul termin onı ámelge asırǵan adam yamasa topardıń ózine keri tásir etetuǵın hár qanday háreket ushın metaforaǵa aylanǵan, hátte geyde «ádil jaza» mánisin de ańlatadı. Mısalı, «The Troubles» (Tártipsizlikler) dáwirinde, ol Belfastta arnawlı metaforalıq mánige iye boldı, bul basqalarǵa zıyan jetkeriw maqsetinde bombanı jasap yamasa uslap turǵan adamnıń ólimine alıp kelgen, waqtınan burın jarılıp ketken qoldan jasalǵan jarılǵısh qurılmaǵa (IED) qarata aytılǵan.

Oyındı qasaqana jeńiliwge háreket etken oyınshı bilip turıp avtogol urıwı múmkin. Bunday oyınshılar sankciyalarǵa ushırawı yamasa keyingi oyınlardan shetletiliw qáwpine iye boladı.

## Futbol
Futbolda avtogol oyınshınıń toptı óz komandasınıń dárwazasına kirgiziwi nátiyjesinde payda boladı, bul qarsılas komanda ushın gol bolıp esaplanadı. Qorǵawshılar penalti maydanına kirip kiyatırǵan qáwipli toplardı, ásirese qaptaldan berilgen paslardı, óz dárwaza sızıǵınıń artına tewip yamasa bas penen urıp, oyınnan shıǵarıp jiberedi. Usılayınsha, qorǵawshınıń maqseti hújimshilerge gol urıw imkaniyatın bergennen góre, múyesh soqqısına jol qoyıw bolıp tabıladı. Sonıń nátiyjesinde, qorǵawshı qáte esaplap, abaysızdan toptı óz dárwazasına kirgizip jiberiwi múmkin, ásirese, eger olar gol urıwı múmkin bolǵan hújimshiler tárepinen basım astında bolsa. Avtogol urǵan qorǵawshıǵa oyınnıń statistikalıq esabatınıń bir bólegi retinde sol gol jeke ózine «jazılsa da» (onıń túrin kórsetiw ushın «(ag)» belgisi menen), avtogollar oyınshınıń máwsimlik yamasa kareralıq gollar ulıwma sanına qosılmaydı.

Házirgi waqıtta Oyın Nızamlarında oyındı qayta baslawdıń kópshilik usıllarınan tikkeley avtogol urıw múmkin emesligi belgilengen; onıń ornına, hújim etiwshi komandaǵa múyesh soqqısı beriledi. Bul jaǵday oyındı baslaw, dárwazadan tebiw, túsirilgen top (2012-jıldan baslap), auttan kirgiziw, múyesh soqqısı hám erkin soqqısı (tikkeley emes hám tikkeley) ushın da tiyisli.

Nızamlarda gollardı oyınshılarǵa jazıw boyınsha hesh qanday qaǵıydalar yamasa proceduralar belgilenbegen, hám haqıyqatında da, bunday esabatlar oyınnıń májbúriy bólegi emes. 1997-jılı FIFA eń jaqsı mergen oyınshı sıylıqları hám fentezi-futbol sıyaqlı statistikanıń artıp baratırǵan kommerciyalıq áhmiyetin moyınlap, avtogollardı esapqa alıw boyınsha tolıq kórsetpelerdi shıǵardı. Kórsetpelerde gol urıw boyınsha sheshim tóreshi yamasa match komissarı tárepinen (eger bolsa) qabıl etiliwi; hám «avtogoldıń qorǵawshıǵa jazılıwı ushın onıń aralasıwı qasaqana bolıwı kerek» ekenligi aytılǵan. Qorǵawshıǵa tiyip yamasa rikoshet bolıp dárwazaǵa kirgen soqqıǵa keletuǵın bolsaq, ayırım derekler goldı hújimshige jazadı; basqaları olardı avtogol dep esaplaydı; jáne basqaları ushın bul dáslepki soqqınıń dárwazaǵa baǵdarlanǵan yamasa baǵdarlanbaǵanına baylanıslı; al jáne de basqalarında bunnan da názik tárepleri bar. 2013-jılı Premer-liga baǵanaǵa tiyip, arqasına tiyip, dárwazaǵa kirgen top ushın Tim Xovardqa avtogol jazǵanda, kelispewshilikler payda boladı.

Iri jarıslarda videoqayta kóriwler bolıwı múmkin, olar goldıń kimge jazılǵanın ózgerte aladı, mısalı, Angliya Premer-ligasınıń Gúmanlı gollar komiteti. 2002-jılǵı FIFA Jáhán chempionatında Ronaldonıń «Altın butsa»nı jeńip alıwdaǵı segiz golınıń biri dáslep avtogol dep esaplanǵan, biraq Braziliyanıń apellyaciyasınan keyin onıń atına qayta jazılǵan. UEFAnıń qayta kóriw procedurası 2008-jılı rásmiylestirilgen. 2006-jılǵı maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Angliya Futbol Ligası gol urǵan klubqa gol avtorın atawǵa ruqsat bergen, bunı The Guardian gazetası 2002-jılǵı bir mısal arqalı sınǵa alǵan: «hárbir milliy gazeta, agentlik hám futbol maǵlıwmatnaması «Koventri Siti» qorǵawshısı Kalum Devenporttıń «Byornli»ge qarsı oyında avtogol urǵanına kelisken edi. Degen menen, «Klarets» bul goldı Garet Teylorǵa bergen».

Eń kóp avtogol urǵan oyınshı irlandiyalı futbolshı Richard Dann bolıp, ol óz karerasında 10 avtogol urǵan, al klublar arasında bul kórsetkish boyınsha Angliyanıń «Everton» klubı alda. Eń ataqlı avtogol, bálkim, 1994-jılǵı FIFA Jáhán chempionatında Kolumbiyalı Andres Eskobardiki bolǵan, bul AQSHqa qarsı oyında 2–1 esabındaǵı jeńiliwge alıp keldi hám Kolumbiyanı jarıstan shıǵarıp jiberdi; bir hápteden keyin Eskobardı Kolumbiyada náshebent toparınıń aǵzası atıp óltirgen, onıń baslıǵı sol matchqa aqsha tigip, utılǵan edi.

Tariyxtaǵı eń tez avtogol 1977-jıldıń yanvar ayında «Kembridj Yunayted»ke qarsı oyınnıń segizinshi sekundında «Torki Yunayted» qorǵawshısı Pet Kruz tárepinen urılǵan dep esaplanadı.

Taǵı bir belgili avtogol 1994-jılǵı Karib Kubogında Barbados hám Grenada arasındaǵı matchta urıldı. Jarısta alǵa barıw ushın Barbadosqa 2 yamasa onnan da kóp gol ayırması menen jeńiw kerek edi. Oyın aqırına jaqınlaǵanda olar tek bir gol ayırması menen jeńip atırǵanlıqtan, olar oyındı qosımsha waqıtqa alıp barıw ushın qasaqana avtogol urdı, bul olarǵa qosımsha waqıtta gol urıw imkaniyatın beriw ushın edi. Turnirdiń ádetten tıs qaǵıydaları sebepli, bul tek ǵana oyındı jeńiwge emes, al kirgizilgen goldıń 2 golǵa teń bolıwına alıp keletuǵın edi, bul olarǵa gollar ayırması boyınsha alǵa shıǵıwǵa múmkinshilik beretuǵın edi.

Bir matchta eń kóp urılǵan avtogollar sanı 149 dı quraydı, bul «SO Emirn» komandasınıń tóreshiniń sheshimine narazılıq bildiriw ushın «AS Adema» dárwazasına qasaqana 149 avtogol urıwı menen baylanıslı. Oyınnıń juwmaqlawshı esabı 149–0 boldı; bul joqarı divizion matchındaǵı eń iri jeńiliw bolǵan.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__