open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tábiyiy gáz

**Tábiyiy gáz** - túrlı organik gázler qatnaspası. Metan bul gázlerdıń top quramalı úleslerinen sanaladı. Tabiyiy gázde, metannan tış, onıń eń jaqın gomologlarınnan — etan, propan, butan bar. 

Uglevodorodtıń molekulyar massası qanshalıq zor bolsa, tabiyiy gázde onıń muǵdarı sonshelı azıraq boladı. Tabiyiy gazdıń túrlı jatpaları quramı boyınsha turlıshe. Yaǵnıy, tabiyiy gazdıń suyıq hám qatı jaǵulıwǵa qaraǵanda zor ústınlıklerı bar. Onıń yagnıy jılılıgı shaqtı zor, janǵanda kúlı qalmay, yaǵnıy produktları ekologik jaqtan kóp zıyanlamaydı. 

Tábiyiy gáz jılılıq elektrostantsiyalarında, zavodtıń qazan ustanovkalarında, promıslennost' islerınde: domna, marten, kıysa erıtıw h.t.b. islerde qollanıladı. Kónkırıste tabiyiy gáz paydalanıw júda úlken áhmiyetlı esaplanadı. 

Házırgı waqıtta gáz (joqarı basım astında ballonnarǵa toltırıp) avtotransportta qullanıla basladı. Ol benzindı ekonomlawga, dvigateldıń tozıwın kemeytıwge hám jaǵılǵıniń tejelıwıne jardem beredı arqasında hawa basseynınıń tazalıǵın saqlawǵa imkanıyat beredı. 

Tábiyiy gáz — ximiya promıslennostı ushın áhmiyetlı, bul máselede onıń rólı joqarı. Metannan vodorod, atsetilen, qorı alınadı. Etandı fıltırlep etilen alınadı, onıń negızınde kóp túrlı sintezler basqarıladı. Tabiyiy gázdegı basqa uglevodorodlar da paydalanıladı.
Oksford universiteti

**Oksford universiteti** () - Angliyanıń Oksford qalasında XI ásirdiń aqırında qurılǵan oqıw ornı. Universitet tek Ullı Britaniyada emes, al pútkil dúnya júzi boyınsha eń rawajlanǵan joqarı oqıw orınlarınıń biri esaplanadı. Házirgi waqıtta universitet oqıwshılarınıń tórtten biri sırt elden kelgenler. Oksford universiteti basqa da joqarı oqıw orınları arasında óziniń abıroyına iye bolıp, kópshilik reytinglerde Kembridj Universiteti hám Garvard Universiteti menen qızǵın bellesedi.

## Derekler
Noǵay tili

**Nogay tili** (Nogay: *ногай тили*) — qıpshaq tili, noǵaylardıń tili. Túrk tillerinnen biri. Noǵaydın rásmiy tili.

## Álipbesi

## Derekler
UTC+05:00

**UTC+05:00** — saаt poyası. dúnyajúzlık waqıttаn bes saatqa аldırаq júredı. Uzaq meridiyan bolıp 75° ks. о. Turadı

## Sırtqı siltemeler
* UTC5 qalaları
Taw

**Тaw (tаwlаr)** — tegıslık ústindegi bıyık relyeftiń uzın fоrmаsı. 
 
Таwlаr Aziyanıń 64 %-tın, Arqa Amerikanıń 36 %-tın, Evropanıń 25 %-tın, Qubla Amerikanıń 22 %-tın, Avstraliyanıń 17 %-tın һám Afrikanıń 3 %-tın iyeleydi.
Vitamin

**Vitamin** (lat. *vita* - "jasaw") — ápıwayı qurılıslı hám túrlı ximiyalıq qásiyetlerge iye bolǵan kıshı molyekulyar organik birlespeler toparı. Vitaminler iymittıń quramında júdá az muǵdarda boladı, sol sebeplı hám mikronutriyentlerge tiyisli esaplanadı.
Barak Obama

**Barak Husseyn Obama** () — Amerika Qurama Shtatlarınıń 44-shi prezidenti.

## Ádebiyatlar
* 
* 
* 
* 

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* «Обама олай деген жоқ»
Ventilyaciya

**Ventiliyatsiya** () ( — samallatıw, һаwаnı аlmastırıw) — paydanılǵаn һаwаnı аlıw һám onı sırtqı һаwа mеnen аlmаstırıw. Vеntiliyatsiya sаnitаr-gigiyenа shártleri (temperatura, ıǵalıqtı) hám һаwаnıń tаzalıǵın támiynleydı. XIX yüzyılın başlarında, havalandırmanın, odadaki havayı besleyen ve uzaklaştırmak için ısı güdümlü bir şekilde gelişmesi sağlanır.

## Derek

## Ádebiyatlar
* Вентиляция издание Краткая энциклопедия домашнего хозяйства .издательство Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия» 1959
Xorvat tili

**Xorvat tili** (*hrvatski jezik*) — slavyan toparına kiriwshi Xorvatiyanıń rasmıy tili. Xorvat tilinde qońsı mámleketler Bosniya hám Gercegovina, Sloveniya, Avstriya, Serbiya, Rumıniya, Vengriya, Chernogoriyada sóylesiwshiler bar.
 
## Xorvat alfaviti

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Birlesken Milletler Shólkemi

**Birlesken Milletler Shólkemı** (qısqasha **BMSh**, rásmıy tillerınde — , qıtaysha: 联合国, russha *Организация Объединённых Наций*, anglichansha *the United Nations*, fransuzsha *les* *Nations unies*, Ispansha *las Naciones Unidas*) — 1945-jıl 24-oktyabrde dúzilgen dúnyanıń, gáresizlikti qorǵaw hám milletlerara ekonomikalıq, social hám mádeniy jaqtan birge islesiw ushın qurılǵan, milletlerara shólkem. BMShnıń uranı «ádillik hám ǵáresizlikti, ekonomikalıq hám social ósiw, milletler arasında, barliq mámleketlerde tınıshlıqtı saqlawdı maqset etilgen global qurılıs» dep tanılǵan. Milletlerara doslıqtı qollap quwatlaw BMShniń bas maqseti bolıp tabıladı. Shólkemge 193-mámleket aǵza bolǵan. Shólkemnıń jıynalısları Nyu Yorktaǵı baslı mekemesinde bolıp ótedı.

## Sırtqı siltemeler
* Rásmıy websaytı

 Сьерра-Леоне	27 сентября 1961
 Таджикистан	2 марта 1992
 Танзания	14 декабря 1961
 Таиланд	16 декабря 1946
 Того	20 сентября 1960
 Тонга	14 сентября 1999
 Тринидад и Тобаго	18 сентября 1962
 Тувалу	5 сентября 2000
 Тунис	12 ноября 1956
 Туркменистан	2 марта 1992
 Турция	24 октября 1945
 Уганда	25 октября 1962
 Узбекистан	2 марта 1992
 Украинская ССР → Украина	24 октября 1945
 Уругвай	18 декабря 1945
 Фиджи	13 октября 1970
 Филиппины	24 октября 1945
 Финляндия	14 декабря 1955
 Франция	24 октября 1945
 Хорватия	22 мая 1992
 ЦАР	20 сентября 1960
 Чад	20 сентября 1960
 Черногория	28 июня 2006
 Чехия	19 января 1993
 Чили	24 октября 1945
 Швейцария	10 сентября 2002
 Швеция	19 ноября 1946
 Шри-Ланка	14 декабря 1955
 Эквадор	21 декабря 1945
 Экваториальная Гвинея	12 ноября 1968
 Эритрея	28 мая 1993
 Эсватини	24 сентября 1968
 Эстония	17 сентября 1991
 Эфиопия	13 ноября 1945
 ЮАС → ЮАР	7 ноября 1945
 Южный Судан	14 июля 2011
 Ямайка	18 сентября 1962
 Япония	18 декабря 1956
Norvegiya gazetaları

**Norvegiya gazetaları kestesı**

* Adresseavisen 

* Aftenposten 

* Agderposten 

* Andøyposten 

* Asker og Bærums Budstikke 

* Avisa Nordland 

* Bergensavisen 

* Bergens Tidende 

* Bladet Tromsø 

* Bondebladet 

* Brønnøysunds avis 

* Dagbladet 

* Dagen 

* Dagens Næringsliv 

* Dag og Tid 

* Dagsavisen 

* Drammens Tidende 

* Demokraten 

* Driva 

* Fanaposten 

* Finnmark Dagblad 

* Finnmarken 

* Firda 

* Firda Tidend 

* Firdaposten 

* Fiskaren 

* Fiskeribladet 

* Fjordabladet 

* Fjordenes Tidende

* Fjordingen 

* Fjuken 

* Framtid i nord 

* Fredriksstad Blad 

* Fremover 

* Friheten 

* Fædrelandsvennen 

* Glåmdalen

* Gudbrandsdølen Dagningen 

* Halden Arbeiderblad 

* Hamar Arbeiderblad 

* Hamar Dagblad 

* Haugesunds Avis 

* Harstad Tidende 

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Ispaniya gazetaları

**Ispaniya gazetaları**

* ABC abc.es Madrid

* Alerta eldiarioalerta.es Santander 

* El Adelantado de Segovia eladelantado.com Segovia 

* The Times of Earth timesofearth.com Madrid, Barcelona Málaga 

* El Adelanto de Salamanca eladelanto.com Salamanca

* Ara ara.cat Barcelona Katalan dili

* Avui avui.cat Barcelona Katalan dili

* Canarias 24 Horas canarias24horas.com Santa Cruz de Tenerife 

* Canarias7 canarias7.es Las Palmas de Gran Canaria 

* El Comercio elcomerciodigital.com Gijón 

* Córdoba diariocordoba.com Córdoba 

* El Correo elcorreo.com Bilbao 

* El Correo de Andalucía

* El Día eldia.es Santa Cruz de Tenerife 

* Diari de Girona diaridegirona.cat Girona Katalan tili

* Diari de Sabadell diarisabadell.com Sabadell Katalan tili

* Diari de Tarragona diaridetarragona.com Tarragona 

* Diari de Terrassa diarideterrassa.es Terrassa 

* Diario de Avisos diariodeavisos.com Santa Cruz de La Palma 

* Diario de Burgos diariodeburgos.es Burgos 

* Diario de Cádiz diariodecadiz.com Cádiz 

* Diario de Ibiza diariodeibiza.es Ibiza 

* Diario de Jerez diariodejerez.com Jerez de la Frontera

* Diario de León diariodeleon.es León

* Diario de Mallorca diariodemallorca.es Palma de Mallorca 

* El Diario Montañés eldiariomontanes.es Santander

* Diario de Navarra diariodenavarra.es Pamplona

* Diario de Noticias diariodenoticias.com

* Diario de Sevilla diariodesevilla.com Seville

* Diario del AltoAragón diariodelaltoaragon.es Huesca

* Diario Sur diariosur.es Málaga 

* El Diario Vasco diariovasco.com San Sebastián

* Faro de Vigo farodevigo.es Vigo

* La Gaceta Regional de Salamanca lagacetadesalamanca.com Salamanca

* Heraldo de Aragón heraldo.es Zaragoza 

* Huelva Información huelvainformacion.es Huelva 

* HoyLunes hoylunes.com Valensiya 

* Ideal ideal.es 

* Información diarioinformacion.com Alicante 

* Jaén diariojaen.es 

* Levante — El Mercantil Valenciano levante-emv.es Valensiya 

* Málaga Hoy malagahoy.es Málaga 

* La Mañana lamanyana.es Lleida 

* Menorca menorca.info 

* Noticias de Gipuzkoa noticiasdegipuzkoa.com Gipuzkoa 

* Nueva España lanuevaespana.es Oviedo 

* El Norte de Castilla elnortedecastilla.es Valladolid 

* La Opinión A Coruña laopinioncoruna.com 

* La Opinión de Málaga laopiniondemalaga.es Málaga 

* La Opinión de Murcia laopiniondemurcia.es Murcia 

* La Opinión de Tenerife la-opinion.com Santa Cruz de Tenerife 

* La Opinión — El Correo de Zamora laopiniondezamora.es Zamora

* El País elpais.es Madrid 

* El Periódico de Aragón elperiodicodearagon.com Zaragoza 

* El Periódico de Catalunya elperiodico.com Barselona 

* El Periódico de Extremadura elperiodicoextremadura.com
Isfana

**İsfana** (; ) — Qırǵızıstannıń Botken wálayatı batıs tárepinde jaylasqan qala. İsfana Ferǵana alabınıń batıs tárepinde, úsh tárepten Tájikstan menen shegaralas. Xalqı sanı 28,085.

## Sırtqı siltemeler

## Derekler
Ravshan Ermatov

**Ravshan Ermatov** — ózbekistanlı dúnyaǵa belgili futbol tóreshisi.

## Sırtqı siltemeler
* FIFA Profile
* Rate Ravshan in the 2010 FIFA World Cup
Bakcell Arena

**Bakcell Arena** — Ázerbayjannıń paytaxtı Baku qalasında jaylasqan stadionlardan biri. Stadion 14-iyul 2012-jılda qurıp pitkerilgen. Maydanı 104x66 m. Neftchi Baku futbol klubınıń stadionı. 15 000 tamashagóydi sıydıra aladı.
Piktografiyalıq jazıw

Piktografiyalıq jazıw (Latınsha. Pictus - súwretli hám grekshe grapho - jazaman, súwretli jazıw) - maǵlıwmattıń ulıwma mazmunı, súwret arqalı yamasa súwretlerdiń izbe-izligi arqalı eslep qalıw maqsetinde súwretlew. Bul jazıw neolit dáwirinen beri belgili bolıp, qanday da bir tildiń jazıw quralı bolıp esaplanbaydı.

## Ádebiyatlar
*Jáhán tarıyxı, (eramızdıń V ásir aqırınan - XV ásir aqırına shekem) 
*Ózbekistan milliy ensiklopediyası, mámleketlik ilimiy baspası. Tashkent - 2013.  

## Derekler
Ritorika

**Ritorika** — qosıq, ádebiy shıǵarmalar jazıwdı, oratorlıq ónerın, huqıq tiykarların úyretetuǵın ilim. 

## Ádebiyatlar
*Jáhán tariyxı (eramızdıń V ásir aqırınan - XV ásir aqırına shekem)
Mozaika

**Mozaika** - (frans. Mosaique) bir qıylı yamasa hár túrlı shiyki zat (koshin, tas, aǵash, mramor hám metall) bóleklerinen islengen súwret, naǵıslı kórkem bezew (manumental) kórkem wónerınıń tiykarǵı túrlerınen biri. 
## Ádebiyatlar
*Jáhán tarıyxı, (eramızdıń V ásir aqırınan - XV ásir aqırına shekem) 
*Ózbekstan milliy eniklopediyası, mámleketlik ilimiy baspası. Tashkent - 2013.
Sazan balıq

Sazan balıq worta Aziyanıń taw dáryalarınan basqa barlıq suw háwizlerinde tirishilik yetedi. Wonı kól, háwiz hám salı atızlardıń jıllı suwlarında, áste aǵatuǵın dáryalardıń áńgarında ushıratıw múmkin. Sazan balıqlardıń uzınlıǵı 1 metrge shekem, awırlıǵı 8-16 kg ǵa shekem jetedı. Sazan hám basqa kópshilik balıqlardıń denesi súyir formada boladı.
Ayıwlar

**Ayıwlar** — Kúshli hám úlken haywanlar, Ózbekstan tawlarında qońır ayıw ushırasadı. Wol wósimliklerdiń tamırı hám nálleri menen awqatlanadı, jazda bolsa miyweler menen awqatlanadı. Ayıwlar awqat jetispegen qıs kúnleri uyqıǵa ketedi. Araktika muzlıqlarında aq ayıw jasaydı. Wonıń salmaǵı 800 kg. Aq ayıw suwda jaqsı júzedi hám súńiydi, tiykarınan tyulenler hám balıqlar menen awqatlanadı.
Kók kepter

Kók kepter - kepterdiń denesi bas, moyın, gewde hám ayaqlardan ibarat. Kepter jerde tek ayaǵına tirenip júredi. terisi pár menen qaplanǵan. Párler dúzilisine qaray kontur párler hám mamıq párlerge bólinedı.   

## Derekler
Túlki

**Túlki** — iytler shańaraǵı sútemiziwshiler bir neshe túriniń ulıwma atı. Bul gruppanıń tek 11 túri atap aytqanda túlkiler (latınsha: vulpes) túrine kiritiledi. Eń tanıs hám kóp tarqalǵan wákili — ápiwayı túlki bolıp tabıladı (vulpes vulpes). Túlkiler dúnya boyınsha kópshilik xalıqlardıń awızeki shıǵarmaların da ushraydı. Shól hám dalalarda, taw aldı hám tawlı jerlerde hátteki awıl hám qalalardıń aynalasında jasaydı. Jazda túlkiler inlerinde jasaydı, Qısta júni qalıń, Issi bolǵanlıqtan inine kirmeydi. Túlkiler kemiriwshiler, shıbın-shirkeyler menen awqatlanıp awıl xojalıǵına payda keltiredi. Olar jaz hám gúzde palız eginlerin, miywelerin de jey beredi. Geyde úy quslarına da hújim qıladı. Túlki mamıq júnli terisi ushın awlanadı.

## Derekler
Jolbarıs

**Jolbarıs** — Qubla Aziya hám uzaq shıǵısta tarqalǵan, dońız, suwın sıyaqlı úlken haywanlardı awlaydı. Ózbekstanda dárya jaǵalarında toǵay pıshıǵı, biyik tawlarda qar barısı, hám qaraqulaq ushırasadı. Házir bul haywanlardıń sanı azayıp ketkenlikten Ózbekstan "'Qızıl kitabı"'na kirgizilgen.

## Ádebiyatlar
* Zoologiya/O.Mavlonov.

## Derekler
Tawıqlar

Tawıqlar - tawıqlar quslar arasında yeń kóp baǵılatuǵın úy qusı bolıp yesaplanadı. Házirgi tawıq porodaları tropikalıq toǵaylarda jasawshı jabayı bankiv tawıqlarınan kelip shıqqan. Máyek beriwshi porodalardan orıs aq tawıǵı hám lekgorn baǵıladı. Wolar salıstırmalı dárejede kishkene bolıp, salmaǵı 1,6-2,4 kg, biraq tez jetiledi hám hárbiri jılına 200-300 hám wonnanda kóbirek máyek tuwadı. Máyek-gósh beriwshi tawıq porodaları (Zagorsk, Nyugempshir, Permovaysk) biraz úlkenirek bolıp, salmaǵı 2,5-4,0 kg keledi. Gósh beretuǵın tawıqlar (Kornuel Plimutrok) porodalarınıń salmaǵı 3,0-4,5 kg ǵa jetedi, az máyek tuwadı. Wolar tek shóje alıw ushın baǵıladı, yeki aylıq shójeleriniń salmaǵı 1,6 kg hám wonnanda zıyatıraq boladı.   

## Derekler
Úyrek

**Úyrekler** - jabayı úyrekler bunnan 3000-jıl burın mádeniylestirilgen. Asırandı úyreklerdiń máyeginiń dámi onsha jaqsı bolmaǵanlıqtan, ádette, gósh alıw ushın baǵıladı. Olardıń (Moskva, Pekin hám Ukraina) porodaları kóbeytiledi. Úyreklerdiń eki aylıq shójeleriniń salmaǵı 2,6 kg hám onnanda kóbirek boladı.

## Derekler
Láylekler

**Láylekler** — biraz úlken, ayaqları tumsıǵı uzın quslar. Aq láylektiń qanatları keń hám qara, ayaqları uzın batpaqtıń ústinde arqayın júre aladı. Aq láylekler aǵashlardıń shaqalarına, góne tamlardıń ústine uya saladı. Qurbaqalar, hár qıylı shıbın-shirkeyler hám kesirtkeler menen azıqlanadı. Ól júdá paydalı qus bolǵanlıqtan hám sanı azayıp ketkenlikten qorǵaladı.

## Derekler
Qaraqus

Qaraqus - úlkemizde ushırasatuǵın quslardıń yeń úlkeni. Denesiniń uzınlıǵı 1,5 m ge, qanatları yeń jayǵandaǵı keńligi 3 m ge shekem jetedi. Salmaǵı 6-12 kg, basında moynında párleri júdá siyrek boladı. Wol hawada uzaq waqıt qanat qaqpastan ushadı. biraq jerde qolaysız adımlap júredi. Qaraqus tiri haywanlarǵa hújim yete almaydı. Sebebi wonıń tırnaqları hálsiz rawajlanǵan. Biraq júdá kúshli, ushı iyilgen tumsıǵı menen haywanlardıń terisin de jırta aladı. Kópshilik kúndizgi jırtqısh quslar zıyankes kemiriwshiler hám shıbın-shirleylerdı joq yetip, awıl xojalıǵına kóp payda keltiredi. 

## Ádebiyatlar
*Zoologiya 7-kl ushın sabaqlıq 
*Zoologiya 7-klass uliwma bilim beretuǵın mekteplerdıń 7-klası ushın sabarlıq/O.Mavlonov.
Ǵazlar

**Ǵazlar** - úyreklerge qaraǵanda úlkenirek, wolar tek wósimlikler menen azıqlanadı. Kúshli rawajlanǵan tumsıǵınıń shetlerindegı wótkir múyiz plastinkalar járdeminde wósimliklerdi qırqıp jeydi. Ózbekistanda asırandı ǵazlardıń ata-tegi bolǵan kók ǵaz uya salıp palapan shıǵaradı. Wol Ámiwdárya yeteklerinde, Zarafshan dáryasınıń tómengi aǵımlarında ushırasadı. Evropa, Arqa Afrika, Túslik-Shıǵıs Aziya, Worta Aziyanıń suwlarında qıslaydı. Ǵazlar góshi ushın awlanadı. 

 
## Ádebiyatlar
*Zoologiya 7-klass uliwma bilim beretuǵın mekteplerdıń 7-klası ushın sabarlıq/O.Mavlonov.
Kesirtkeler

**Kesirtkeler** - olardıń denesi qabırshaqlar menen qaplanǵan. Biziń shóllerimizde kesirtkelerden shól agaması, kúl reńli eshkemer hám ayaqsız kesirtke ushırasadı. Kesirtkeler arasında ayaqsız túrleri de boladı. Mısalı, sarıjılan hám urshıq tárizlı kesirtkeni aytsaq boladı. Sonlıqtan wolardı kóbinese jılanlar menen shatastıradı. 

## Ádebiyatlar
*Zoologiya 7-klass ulıwma bilim beretuǵın mekteplerdiń 7-klası ushın sabarlıq *O.Mavlonov.*

## Derekler
Túyetawıqlar

**Túyetawıqlar** — Amerika máteriginde jasawshı jabayı, túyetawıqlardan kelip shıqqan. Túyetawıqtı amerikadaǵı jergilikli xalıqlar qolǵa úyretken. Bul qus XVI ásirde Evropaǵa ákelingen. Túyetawıq asırandı quslar arasında yeń úlkeni bolıp, salmaǵı 16 kg ǵa shekem boladı. 
## Ádebiyatlar
*Zoologiya uliwma bilim beretuǵın mekteplerdıń 7-klası ushın sabarlıq/O.Mavlonov.
Birja

Birja ataması Bryugge qalasındaǵı "'Burse'" miymanxanası janında sawdagerler toplanatuǵın jerdiń atınan kelıp shıqqan. Birjalar Bryuggede 1409-jılı. Antverpende 1460-jılı, Lionda 1462-jılı payda bolǵan. 

 

## Derekler
Jabayı at

Jabayı at, yaǵnıy prjevalskiy atı ásirimizdiń wortalaına shekem woraylıq aziya (mongoliya hám qıtay) shóllerinde jasaǵan, házir qorıqxanalarda hám haywanat baǵlarında saqlanıp qalǵan. Denesiniń uzınlıǵı 230 sm, biyikligi 130 sm, salmaǵı 300 kg boladı.

 
## Ádebiyatlar
*Zoologiya 7-kl. Ulıwma bilim beriw mektepleriniń 7- klası ushın sabaqliq
Kiyik

**Kiyik** () — Ózbekstannıń shóllerinde jeke túrde, jup-jup yamasa 30 ǵa shekem pada bolıp jasaydı.  Ol shól shárayatına jaqsı iykemlesken: qońır reńli bolǵanlıqtan átirap-ortalıqta onsha kózge túspeydi. 

## Sırtqı siltemeler

## Galleriya

Persische Kropfgazelle Bock db.jpg
Group of Gazella subgutturosa.JPG
RR5516-0006R Джейран.gif
Gazella subgutturosa baby.JPG
Persian Goitered Gazelle2.jpg
Persische Kropfgazelle Kuh db.jpg
Pingvin

**Pingvin** - qanatı kelte hám jińishke bolıp yeskekke aylanǵan. Ayaqları denesiniń keyingi bólimine tutasqanlıqtan wolar qurǵaqlıqta tik júredi. Yeskek qanatları járdeminde wolar saatına 30 km tezlikte súńgiy aladı. Antarktida Tınısh okeanı atawlarında, Avstraliya, Túslik Amerika hám Afrika jaǵalarında tarqalǵan. Balıqlar hám shayan tárizliler menen azıqlanadı. Imperator pingvininiń boyı 120 sm, salmaǵı 45 kg keledi. Pingvinler koloniya bolıp uya saladı. Wolar suwıqqa júdá shıdamlı. Imperator pingvini qısta 60-70 C suwıqta máyek tuwıp, shóje shıǵaradı.

## Sırtqı siltemeler

 

## Derekler
Bayıwlılar

Bayıwlı — úkige qaraǵanda biraz kishkene. Keshqurın sımǵa, tereklerdiń quwrap qalǵan shaqalarına qonıp alıp, jemtigin ańlıp wotıradı. Bul qus wósimliklerge ziyan tiygizetuǵın qońiz, shegirtke, kemiriwshilerdi joq yetip júdá úlken payda beredı. 
 
## Ádebiyatlar
* Zoologiya 7-klass ushın sabaqlıq 
* Ózbekstan milliy eniklopediyası, mámleketlik ilimiy baspası. —Tashkent, 2013.
Tasbaqa

**Tasbaqalar** — denesi arqa hám qarın tárepinen súwek hám múyizli bekkem kese sıyaqlı qalqan menen qaplanǵan. Qalqanlar qabırǵalar, womırtqalar hám palwan súyeklerı menen baylanısqan. Qáwipli jaǵday bolǵanda tasbaqalar basın, ayaqların hám quyrıǵın qalqannıń ishine tartıp aladı. Tasbaqalaqdıń moynı uzın, bası júdá háreketsheń boladı.

## Ádebiyatlar
* Zoologiya 7-kl 
* Ózbekstan milliy eniklopediyası, mámleketlik ilimiy baspası. Tashkent - 2013.
Allod

**Allod** (grekshe — jerge tolıq iyelik etiw) Batıs evropa feodal jámiyetinde áwladtan-áwladqa miyras bolıp ótetuǵın jer-múlik. 

## Ádebiyatlar
*Jáhán tarıyxı, (eramızdıń V ásir aqırınan — XV ásir aqırına shekem)
*Ózbekstan milliy eniklopediyası, mámleketlik ilimiy baspası. Tashkent — 2013.
Universitet

**Universitet** ( — «bir pútin») — bir neshe pánler boyınsha ilimiy dárejeler beriwshi joqarı bilimlendiriw hám ilimiy-izertlew mákemesi. Universitet latınsha «universitas magistrorum et scholarium» sózinen alınǵan bolıp, shama menen «muǵallimler hám alımlar jámááti» degen mánisti bildiredi. Joqarı oqıw orınlarında, ádette, hám bakalavriat, hám aspirantura baǵdarları usınıs etiledi.

Evropadaǵı dáslepki universitetler ruwxanıylardı oqıtıw maqsetinde shirkew tárepinen saqlanǵan mekteplerden payda bolǵan. 1088-jılı shólkemlestirilgen Italiyanıń Boloniya universiteti (Università di Bologna) tómendegi mánistegi birinshi universitet esaplanadı:

* Joqarı dárejeli institut bolıwı;
* «universitas» sózi járdeminde (bul sóz onıń tiykarında payda bolǵan);
* shirkew mekteplerinen ǵárezsizlikke iye bolıwı hám dúnyalıq, sonday-aq, dúnyalıq emes dárejeler beriwi (oqıtıwdı ruxanıylar hám ruwxanıy emesler alıp barıwı menen): grammatika, ritorika, logika, teologiya, kanon huqıqı hám notarial huqıq.

## Derekler
Miniatyura

**Miniatyura** (francuzsha - miniature, latınsha minium - qızıl boyaw) kórkem usılları júdá sulıw bolǵan kishkene kólemlı súwretlew wóneriniń shıǵarmaları. Worta ásir qoljazbaların kórkemlik jaǵınan bayıtıw ushın jaratılǵan kórkem ıqsham qolaylı súwretler toplamı. 
## Ádebiyatlar
*Jáhán tarıyxı, (eramızdıń V ásir aqırınan - XV ásir aqırına shekem) 
*Ózbekstan milliy eniklopediyası, mámleketlik ilimiy baspası. Tashkent - 2013.
Yarmarka

**Yarmarka** - kótere sawda bolatuǵın, túrli mámleket sawdagerlerı qatnasatuǵın, zat satıw hám almastırıw wornınıń atı esaplanadı. Yarmakalardıń tiykarǵı maqseti qáridarlardı tovarlar benen vositashilarsiz, tanistiriw hám úlgirji hám shekene sawdanı uyımlastırwdan ibárat. Yarmarka, islep shiǵarilatuǵın hám bazarǵa shiǵariwǵa mónjelengen tovar tuwrısında maǵlıwmat berıw. Yarmarka universal, kóp tarmaqli hám ixtisaslasqan boladi (mas, texnika, q.x., xalıq xojalıǵı tovarları, azıq-awqat hám basqalar). 
## Ádebiyatlar
*Jáhán tarıyxı, (eramızdıń V ásir aqırınan - XV ásir aqırına shekem) 
*Ózbekstan milliy eniklopediyası, mámleketlik ilimiy baspası. Tashkent - 2013.
Qarlıǵash

Qarlıǵash — denesiniń arqası kókshil-qara, qarın tárepi aq, mańlayı hám moynı qızǵısh-qońır, qanatları jińishke hám uzın, quyrıǵı uzın bolıp yekige ayırılǵan boladı. Ayaqları qısqa hám hálsiz rawajlanǵan, jalpaq hám qısqa tumsıǵı júdá úlken bolıp ashıladı. Qarlıǵash tumsıǵınıń járdeminde hawada ushıp baratırıp shıbın-shirkeylerdi uslaydı. Qarlıǵashlar derlik kún boyı hawada ushadı. Azıǵın hawada uslaydı.
Ararat (wálayat)

**Ararat** (Armenshe: Արարատի մարզ), Armeniyanıń bir wálayatı. Úlkenıń qublasında jaylasqan, Túrkiyanıń hám Ázerbayjannıń quramındaǵı Naxchivan respublikasına shegaralas jaylasqan. Wálayatiń orayı Artasat qalası.

## Derekler
Shirak wálayatı

**Shirak** (Armenshe: Շիրակ), Armeniyanıń Arqa-batısında jaylasqan hám Túrkiya hám Gruziya' menen shegaralas, Xalqi sani 283.000 adamdi quraydi. wálayatıń Orayi Gyumri qalası.

Shirak qublada hám qubla-shiǵista Aragatsotn wálayatı, shiǵista Lorri wálayatı, arqada Gruziya hám batısında Túrkiya' menen shegaralas.

## Derekler
Toshiba

**Toshiba Corporation** (株式会社東芝) — elekrotexnika, elektronika, energetika, meditsina hám basqa soǵan uqsas tarawlarǵa tovarlar islep shiǵariwshı ulken xalqara Yaponiya korporatsiyası.
 
## Sırtqı siltemeler
* Rasmiy saytı
 
 
 

## Derekler
Velosiped

**Velosiped** ( — tez, ayaq) pedallar arqalı adam múskilerı kúshi menen háreketleniwshı, jer sırtında júriwge mo‘njellengen, do‘ngeleklı transport. Qolda (nágıranlar velosipedı) hám motor (dvigatel) járdemınde háreketlentiriletuǵın velosipedler de bar. Velosiped dóngelek, rama, er, ról, pedal, sebi hám ekki shar (juldızsha)dan ibarat. Pedal basılganda oǵan biriktirilgen shar shınjırı aylanadı, shınjır bolsa arqa dóngelek oǵına mekemlengen shestirnanı aylantıradı. Velosiped qol yaki ayaq tormızı benen toqtatıladı. Dóngelektıń ólshemıne qarab, erkekler, áyeller hám balalar velosipedlerı; wazıpasına qarap, universal, sport, mónjelengen (sirkte, júk tasıwda isletıletuǵın, tirkeme arbalı, veloriksha), velosiped-drezina (relsda júrıw ushin) boladı. Dástlepkı velosipedtı Karl Drais (Germaniya, 1818) oylap tapqan. Házirgi ekki dóngeleklı velosipedlerdıń tezligi 10–30&nbsp;km/saat, awırlıgı 8—16,5&nbsp;kg. Motorlı velosipedler saatına 30–50&nbsp;km tezlik benen háreketlenedı. Sport velosipedı ádewır jeńıl boladı, tezligi saatına 70&nbsp;km den hám onanda kóbirek bolıwı múmkin.
 
## Sırtqı siltemeler
* Эҳтиёт бўлинг, велосипедчилар!, *[[kun.uz]]*
 

## Derekler
Brasov wálayatı

**Brasov wálayatı**, Rumıniyada Transilvanya úlkesinde jaylasqan. Paytaxtı Brasov. Xalqı sanı : 589.028 adam (2002). millet quramınıń 87.25 % ti. Ruminlerden ibarat.

## Derekler
Prahova wálayatı

**Prahovа wálayatı** (Judeţul Prahova) — Rumıniyada jaylasqan aymaq. Xalqı sanı : 735,903 adamdı quraydı. Paytaxtı — Prahova qalası.

## Sırtqı siltemeler
Kiev wálayatı

**Kiev wálayatı** () — Ukraina jaylasqan aymaq. Orayı — Kiev. Xalqı sanı — 1 725 500 (2014).

## Sırtqı siltemeler

## Derekler
May

**May** (latın. mensis majus) — Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń besinshi ayı. 31 kúnnen ibarat.

## 

## 

## 

## 

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

## Qosımsha qarań
Iyul

**Iyul** (latın. *mensis Julius*) — Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń jetinshi ayı. 31 kúnnen ibarat. Usı ayda tuwılǵan Yuliy Cezar sharapına atalǵan.

## 

## 

## 

* 1-iyul — Totı Yusupova, uzaq ómir súrgen ózbekstanlı.
* 2-iyul — Axmet Qıdırbaev, qaraqalpaq lingvisti.
* 2-iyul — Dilnozaxon Kattaxonova, ózbek siyasatshısı.
* 3-iyul — Franz Kafka, chex-evrey avstriyalı jazıwshı.
* 5-iyul — Duayt Devis, amerikalı tennisshi, siyasatshı.
* 5-iyul — Ingrid Guimarães, braziliyalı aktrisa hám qosıqshı.

## 

*  — ,

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

## Qosımsha qarań
Sentyabr

**Sentyabr** (latın. September, septem - jeti) — Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń toǵızınshı ayı. 30 kúnnen ibarat. Yeskı Rim kestesındegı jetinshi ay bolǵanlıǵı ushın sonday atalǵan.

## 

## 

## 

## 

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

## Qosımsha qarań
Walt Dohrn

**Walter** "**Walt**" **Dohrn** (1970) amerikalı dúnyaǵa belgili aktyor, komediyashı, hám muzikashı.

## Derekler
Dana Snyder

**Dana Snyder** (1973-jıl yaki 1974-jıl 14-noyabr) — amerikalı aktyor hám komediyashı. Ol «Aqua Teen Hunger Force» filmindegi Master Shake, «Squidbillies» filmindegi Grandma Cuyler, «Baby Ball on Ballmastrz: 9009» filmlerindegi dawıslı rolleri hám hár qıylı «Adult Swim» televiziyalıq shoularındaǵı basqa da rolleri menen tanılǵan. Onıń basqa dawıslı rollerine «Cartoon Network» kompaniyasınıń «Chowder» animaciyalıq seriyasında Gazpacho, «Nickelodeon» kompaniyasınıń «The Thundermans» komediyalıq seriyasında Dr. Colosso hám «Disney Channel» kompaniyasınıń «The Ghost and Molly McGee» animaciyalıq seriyasında Scratch sıyaqlı roller kiredi. Onıń janlı efirdegi televiziyalıq shou jumısı «Saul of the Mole Men» hám «Your Pretty Face Is Going to Hell» sıyaqlı shoularda boldı.

## Balalıq dáwiri hám bilim alıwı
Snayder Pensilvaniya shtatınıń Allentaun qalasında tuwılǵan hám Nevada shtatınıń Las-Vegas qalasında ósken. Ol aktyorlıq penen shuǵıllanıw haqqındaǵı qararına balalıqtaǵı tásirleri sıpatında Don Rikles, Rip Teylor hám Fil Silversti esaplaydı. Snayder 1992-jılı Las-Vegas orta mektebin hám St. 1996-jılı Webster teatr kórkem óneri konservatoriyasında BFA dárejesin aldı.

## Karerası
### Dawıs beriw
Snayder shoudıń járdemshi jaratıwshısı Deyv Uillis penen telefon arqalı sóylesiwde «Aqua Teen Hunger Force» telekanalında Master Shake ushın dawıs beriw ushın jallanǵan edi. Snayder «Chowder»da Gazpacho, «Minoriteam»da Dr. Wang, «The Venture Bros»da The Alchemist hám The President, «Balmastrz: 9009»da Baby Ball hám «Squidbillies»da Grandma Cuyler vokal rollerin atqardı. Ol G4TV «Code Monkeys» kórsetiwinde Todd hám Benni Li, «The Penguins of Madagascar» kórsetiwinde Leonard the Koala, Disney «Fish Hooks» serialında Mr. Baldwin atlı oqıtıwshınıń rolin atqaradı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Julie Kavner

**Julia Deborah** "**Julie**" **Kavner** (1950-jıl 7-sentyabr) — amerikalı aktrisa, komediyashı hám muzıkant.

## Derekler
Pablo Andrés Abdala Kovasevic

**Pablo Andrés Abdala Kovasevic** (May 6, 1972-jıl Rosario, Argentina)da tuwılǵan Palestinialiq futbolshı, yarımqorǵawshı.
Andrés Felipe Acosta

**Andrés Felipe Acosta** (19, yanvar 1989-jıl) Kolumbiyalıq futbolshı darwazaban, Llaneros F.C. futbol klubı oyınshısı.
 
## Sırtqı siltemeler
Luis Enrique Delgado

**Luis Enrique Delgado** (Oktyabr 26, 1980 Kolumbiyaıq futbolshı darwazaban.
 
## Sırtqı siltemeler
 
 
## Sırtqı siltemeler
*BDFA profile
Andrés Mosquera

**Andrés Mosquera** (9-iyul, 1978-jıl Kali, Valle del Cauca)da tuwılǵan, Kolumbiyalıq futbolshı qorǵawshı.

## Komandaları

## Sırtqı siltemeler
Potenza (provinciya)

**Potenza ** Italiya provinsiyalarınan biri. Basilicata úlkesı quramına kiredı. Maydanı – 6 548&nbsp;km2. Xalqı 384 483 adamdı quraydı. 
 
## Sırtqı siltemeler
* http://www.provincia.potenza.it/

## Derekler
Genuya (provinciya)

**Genuya ** — Italiya provinsiyalarınan biri. Liguria úlkesı quramına kiredı. Maydanı — 1 838&nbsp;km2. Xalqı 870 553 adamdı quraydı. 

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Rasmiy Sayt
Palermo (provinciya)

**Palermo ** Italiya provinsiyalarınan biri. Sitsiliya úlkesı quramına kiredı. Maydanı – 4 992&nbsp;km2. 1 244 609 (2009) adamdı quraydı. 
 
## Sırtqı siltemeler
* Rasmiy Sayt

## Derekler
Verona (provinciya)

**Verona** Italiya provinsiyalarınan biri. Veneto úlkesı quramına kiredı. Maydanı – 2 891&nbsp;km2. Xalqı 860 796 adamdı quraydı. 
 
## Sırtqı siltemeler
* Rásmiy Sayt

## Derekler
Bergamo (provinciya)

**Bergamo ** Italiya provinsiyalaridan biri. Lombardia úlkesi quramına kiredı. Aymaǵı — 2 723&nbsp;km2. 1 098 740 adam.

## Sırtqı siltemeler
* Rásmiy Sayt

## Derekler
Organizm

**Organizm** (lat. organizo — janlı aǵza) — jansız materiyadan bir qansha háreketlerı menen parıq qılatuǵın tiri aǵza. Kópshilik Organizmler óz dúzılısıne iye. yaki Ozganizmlerde bunday hádiyseler júz beredı, ontogenez hám filogeneza. strukturalar (aǵzalar, toqımalar, organlar) hám funksiyalar differensiyası hám integ-ratsiyası júz beredı.

Organizmler biologiyanıń úyrenetuǵın eń tiykarǵı tarawı. organizmler túrlı toparlarǵa hám kategoriyalarǵa bólingen, bul bolsa, olardıń klassifikasiyasın biologik tárepten ámelge asiradı.

## Ádebiyat
* *Беклемишев В. Н.* Методология систематики (раздел «Понятие индивидуальности и его относительность»). — М.: КМК SCIENTIFIC PRESS LTD., 1994.
* *Панов Е. Н.* Бегство от одиночества: индивидуальное и коллективное в природе и в человеческом обществе. — М.: Лазурь, 2001. — 640 с. — ISBN 978-5-382-01270-4.
Park Heon-young

**Park Heon-young**(Koreys tili : 박헌영 朴憲永 ; 28 may 1900 - 5 dekabr 1956) : Koreyalıq siyasatshısı, kommunist, filosof. Arqa Koreya sırtqı isler ministri (1948-1953).
Rafael Correa

**Rafael Correa** (14 sentyabr 1963, Guayaquil) - Ekvadordıń úshınshı prezidenti (2007 - ).

## Sırtqı siltemeler

* Prezident Xabarları
Ideologiya

**İdeologiya** (, — idеya; hám — bilim) —
**İdеоlоgiya** — ulıwma bеlgılengеn idеyalardıń (pоlitikа, sotsial hámde jámaatlık) jıynalǵan stukturalar sisteması.
 
Tаr mаǵınаdа **İdеоlоgiya**  — pоlitikа hám оnı ózgertetın logikalıq hámde psiqologiyalıq jıynaǵı.

## İdeologiya tiplerı

XIX ásirdе 5 bas ideologıyalıq tıp qurаlǵan:
# Liberalızm
# Konservаtizm
# Sotsiyalist (Kommunist)
# Аnarxist
# Мilletshi

XX ásirde Fashıst ideologiya quralǵan.

## Sırtqı siltemeler
Gazeta

**Gazeta** (ital. gazzetta — shaqa pul) — kúndelik waqıyalar tuwrısında materiallar, xabar qılınatuǵın (waqıtlı) baspa shıǵarma. Onıń wazıypası jamiyettiń jańalıqqa bolǵan zarúrligin, intellektual talapların qanaatlandırıwdan ibarat. Gazeta tek jámiyetlik-siyasıy, ómir obyekti bolıp qalmay, Sol menen birge Gazeta — ruwxıy-aǵartıwshı tovar da esaplanadı. Gazeta sıyımlılıǵı 2 betden 100 betke shekem hám onnan kóp bolıwı múmkin.

Gazeta jámiyetlik-siyasıy, ekonomikalıq, mádeniy hám ilmiy ómirge tiyisli kerekli jańalıqtı tezlik penen túrli ádebiy janrlarda álemge jetkizedi hám sol jol menen óz oqıwshılarına kúndelik turmıs waqıyalarına múnásibet hám túsinik payda bolıwına, siyasıy, ekonomikalıq, ideya hám isenimler payda bolıwına tásir kórsetedi, jámiyetshilik oyınıń belgisi sıpatında payda boladı. Huqıqıy demokratik jámiyette Gazeta jumısına tiyisli nızam tiykarında keshedi. Ol ózi tarqatıp atırǵan jańalıqtıń ádil há

shınlıǵı i janr hám jollardan, ásirese xabar hám b. puáitsistiújianrlarjoqarlatıwǵaadá Olardaáabar agentlikleriniń ǵasmó xabarları, áabatlar preportálar waqıyalardı ádil uwap tarizde jarıtatqaradı.meáqıladı; sáwbet (intervyu), múnásibet hám b. waqıyalar hám olardı keltirip shıǵarıwshı sebepler túsinikler beriledi; maqala, obzorlar hám intervyulerde waqıyalıq dodalanadı; bulardan tısqarı Gazetada rolik, osherk, pamflet, felyeton kibi publitsistik janrlardan hám paydalanıladı; sonıńday onda gazetxan-lardıń xatları, shıǵarmada jazılǵan, sızba hám fotosúwretler basıladı. Gazetanı bezetiw ózgeshe bolıp, bul áweli Gazeta mazmunın gazetxanǵa qızıqlı hám hámebap tarizde jetkiziw, kerekli xabar hám pikrlerge olardıń itibarın jalp etiwge qaratıladı. Gazeta jumısın bas redaktor, bólimler operatorlar, túrli jónelistegi júrnalistler (reportyor, sholıwshı hám b.)dan ibárat jumısshılar tárepinen dúziledi hám basqarıladı.. Kóplegen Gazetalardıń belgilengen júrnalistleri, mámleketdiń ishinde hám sırt ellerde óz júrnalistleri boladı. Gazetalar faks, Internet dizimi, telefon hám teleks ásbapları arqalı dúnyanıń turli shekkelerinen kjaqlarınanıqlardı alıp turadı.
 
## Sırtqı siltemeler
* Интернет-портал «Старые газеты» — eski gazetalar materiallаrı.
* Газета, печатное периодическое издание
Valyuta

**Valyuta** (ital. valuta, lot. valere — qadirleniw, baha) — 1) Mámleketdıń pul birligi hám onıń túri (altın, gúmıs, qaǵaz); 2) shet mámleketlerdıń xalqara qollanıwshı pulları, sonıńday sol mámleketlerdıń pul birliginde kórsetilgen hám xalqara esapkitapta paydalanılatuǵın kredit hám tólew hújjetlerı (veksellar, shekler, Plastik kartalar banknotlar hám b.).
 
**Valyuta** ataması tómendegıdey qóllanılıwı múmkin:
* Tovarlar bahasın ólshew ushın paydalanılatuǵın pul birligi; 
* Mámleketde qabıl qilinǵan pul birligi, Sırt ellerdıń pul belgılerı; 
* Almastırıw hám tólew kórinisindegı kredit kartası (veksel, shek).

## Sırtqı siltemeler
* Исторический график сравнения курсов валют и учет личной валютной корзины
Juldız

**Juldız**– júda kúshlı qızǵаn gаzden (plazmadan) ibarat, ózınеn jaqtılıq shıǵarаtuǵın hám tábiyiy jаqtаn Quyashqa uqsаs аspаn dеnеlеrı. Kun Jеrgе jаqın bоlǵаnlıqtаn ǵanа úlkеn bоlıp kórinedı. Kúnnеn jеrgе dеyingı аrаlıǵı jаrıq 81/3 m, аl еń jаqın Sеntyаbrdаǵı α juldızınа dеzіngı аrаlıqtı 4 jıl 3 аydа júrіp ótеdı. Juldızlаr jеrdеn júdá uzaq jaylasqanlıqtan, tеlеskоp járdeminde qаrаǵannıń ózіnde dе toshkıdey ǵаnа bоlıp kórіnеdı. Аysız túnde qаrаǵаndа 5 mıńǵa jaqın juldızdı, аl kúshlı tеlеskоp аrqalı mıllıyаrdlаǵаn juldızdı kóriwgе bоlаdı. Еrtе zаmаnnıń ózіndе-aq аdаmlаr juldızdı аspаndı Shоqjuldızǵa bólgеn. Házirgі waqıtta 88 shoqjuldız bаr.Juldızlаrdıń negіzgı sipаtlаmаlаrı оlаrdıń mаssаsı, rаdiyusı hám jаrqırаwı. Bul shаmаlаr, kóbіnеsе kúnnıń mаssаsı, rаdiyusı hám jаrqırаwınıń úlеslеrı kórsetiledı. Nеgіzgı pаrаmetrlеrdеn bаsqа effеktıvlіk tеmperаturа, spеktrlіk klаss, аbsоlyutlіk juldızlıq shаmа, túrlі-túrlilik kórsеtkіshі tárizli pаrаmеtrlеr dе qоllаnılаdı. Juldızlаr álеmı hár túrli. Gеybır juldızlаr kunnеn mıń еsе úlken (kólеmі bоyınshа) ádewır jаqarı bоlıp kеlsе (аyrım juldızlаr), аl gеybіrеwіnіń kólemі mene shıǵаrаtın sáwlеsınıń enеrgiyası kúnnеn ádewır аz bоlıp kеlеdı. Juldızlаrdıń jаrqırаwı dа túrlіshе bоlаdı. Altın Balıqtıń juldızı kúnnеn 400 mıń еsе аrtıq jаrqırаydı. Juldızlаrdıń siyrеtіlgеn gаzlаrden, sоndаy-аq júda tıǵız gаzlerden qurаlǵаn túrlеrı dе bоlаdı. Jаltırаwı pеriodlı túrdе ózgеrіp turatın juldızlаr аynımаlı juldızlаr dеp аtаlаdı.

## Sırtqı siltemeler
* juldızlı aspanıń kartası
* Наглядная демонстрация размеров звёзд в отношении к планетам Солнечной системы
* Сверхновые запылили молодую Вселенную *Лента.ру*, 8 июля 2011
Mobil telefon

**Mobil telefon**, yaki **qol telefonı** (uyalı telefon apparatı) — sımsız telefon turi. Uyalı baylanıs dizimi boylap dawıs hám basqa xabardı jónetiwshı hámde qabıl etiwshi elektron qurılmadır. Zamanagóy mobil telefonlar bunnan tısqarı internet, oʻyinlar, infraqizil hám bluetooth portlar, video/foto kamera, MP3 player, radio menen qurallanǵan apparat esaplanadı.
Nókis rayonı

**Nókis rayonı** Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı rayon. Nókis rayonı 1968-jılı 25-dekabr kúni Rayon retinde shólkemlestirilgen. Arqada Kegeyli rayonı hám Bozataw rayonı, Batıstan – Qanlıkól rayonı,Shıǵıs tárepi Qaraózek rayonı hám Qubla shıǵıstan Ámiwdárya rayonı, qublada Xojeli rayonı menen shegaralas. Maydanı 0,94 mıń km2. Xalqınıń sanı 2022-jılǵı maǵlıwmat boyınsha 51,9 mıń adamdı quraydı. Sonnan 10,6 mın kisi qalada, 41,3 mıń kisi awıllıq jerlerde jasaydı. Házirgi kúnde rayonda ulıwma bolıp 1 qalasha (posyolka) hám 6 awıl puqaralar jıyını bar. Olar: Baqanshaqlı, Qırantaw, Taqırkól, Samanbay, Kerder, Arbashı.

Administraciyalıq orayı - Aqmanǵıt. 

Sonıń menen qatar rayonda 31 mektep, 122 orınǵa mólsherlengen emlewxana, kúnine 550 adam qabıllawshı poliknikalar, 2 informaciyalıq resurs orayı, balalar hám óspirimler sport mektebi hám muzıka mektepleri iskerlik kórsetip kelekte.

Rayonnıń ekonomikalıq tiykarın diyxanshılıq, sharwashılıq quraydı.

## Derekler
Shomanay rayonı

**Shomanay rayonı** — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń qubla -batıs bólimindegi rayon. Shıǵıstan Xojeli, Qanlıkól, arqa hám batıstan Qońırat rayonı, qubladan Túrkmenstan Respublikası menen shegaralasqan.

## Táriyxı

1950-jılı 6-oktyabrde dúzilgen. 1960-jıl 5-fevralda Qońırat hám Xojeli rayonlarına qosıp jiberilgen. 1976-jıl 9-yanvarda qaytadan óz aldına rayon bolıp dúziledi. 

## Administrativ bóliniwi

Ulıwma maydanı 0,64 mıń km². Rayonda 1 qala: Shomanay, 6 awıl puqaralar jıyını: Birleshik, Diyxanabad, Ketenler, Mamıy, Aqjap, Sarmanbaykól bar.

## Tábiyatı hám Jeri

Relyefi, tiykarınan, pástegislikten ibarat, diyqanshılıq ushın qolayı jerler. Aymaǵı batısdan Ústirt platosına tutasıp ketedi. Klimatı keskin kontinental. Jıllıq ortasha temperatura 11°. Yanvardıń ortasha temperaturası — 6,9°, eń tómen —30°. Iyuldıń ortasha temperaturası 27,1`, eń joqarı 40°. Jılına 125&nbsp;mm jawın tusedi. Vegetaciya dáwiri 190 kun. Topraqlari boz, taqırlı shól hám shorlanǵan shól otlaqlı topraqlardan ibarat. Jabayı ósimliklerden jantaq, seksewil, aqbas, julǵın, qamǵaq, páshek, qarabaraq hám basqalar ósedi. Jabayı haywanlardan saǵal, qaban, qoyan, qırǵawıl, borsıq, hár túrli jılanlar, kesirtkeler hám basqalar ushıraydı.

## Xalqı

Shomanay rayonı xalqı sanı 
58 000(2024) adam.Shomanay rayonında Sanı boyınsha birinshi orında Qaraqalpaq, ekinshi orında Túrkmen millet wákilleri jasaydı. Xalqtıń ortasha tıǵızlıǵı 1&nbsp;km²ge 64,7 adam. Awıl xalqı 41 mıń, qala xalqı 15,4 adamdı quraydı.

## Xojalıǵı

Rayonda "Shomanay mamıgʻı" aksiyenerlik jámiyetine qaraslı paxta tazalaw zavodı, gerbish zavodı, xoʻjalıqlar aralıq kóshpe mexanizatsiyalasqan kolonna, awıl qurılıs montaj karxanası bar. Avtokárxana, MTP, sawda, mádeniy hám xalqǵa xizmet koʻrsetiw shaxabshaları islep turiptı. 200 dan ziyat isbilermen iskerlik koʻretedi. Shomanay rayonı, tiykarınan, Awıl Xojalıǵı islep shıǵarıwǵa mónjellengen. 6 shirket xoʻjaliǵi, 200 den artıq fermer xoʻjalıǵı bar. 4 ta jeke sharwashılıq ferması bar. Paxtashiliq — rayon ekonomikasında jetekshi tarmaq. 7 mıń gektar jerge paxta, 4,5 mıń gektar jerge biyday, sonday-aq, sabzawat, palız, hám basqalar ekinler egiledi. Pille jetistiriledi.  Jeke xoʻjalıqlarında qaramal, qoʻy, párrande baǵıladı. 36 Ulıwma bilim beriw mektebi (10 mıńnan artıq oqıwshı), balalar múzika hám sport mektepleri, 3 kasip óner kolledji (2 mıńǵa jaqın oqıwshı), bioekosan orayı, h.t.b xızmet kórsetpekte. Sonday-aq Mádeniyat sarayı, oraylıq kitapxana, "Gulpak" xalq ayaq oyın dástesi, mádeniyat úyleri, sport kompleksi, stadion, sport zalları, sport maydanshaları hám basqalar bar.

Oraylıq emlewxana (240 oʻrin), 2 awıllıq emlewxana, 5 vrashlıq punkti, 2 poliklinika, sonday-aq , meditcina orınlarda 1 mıńnan artıq vrash hám shıpakerler isleydi.

Áyyemgi tariyxiy esteliklerinen rayon aymaǵında Jampiqqalʼa (tariyxda Aybuyir atı menen belgili, B.E.SH 5—4-ásirler), Jańaqala (19-ásir baslarında, jergilikli xalq onı jáne Úlken tam, Qóxne Shomanay dep te ataydı) bar.

## Derekler
Qanlıkól rayonı

**Qanlikól rayonı** Qaraqalpaqstan Respublikasınıń oraylıq bóliminde jaylasqan.

## Tariyxı

1970-jil 7-dekabrde Qońırat hám Shomanay rayonlarınıń bólimlerinen Leninabat atı menen ajralıp shıqqan. 1993-jilı 9-yanvardan baslap Qanlıkól rayonı dep ataldı.

## Jeri hám administrativ -teretorial bóliniwi

Jer maydani 0,74 mıń km². 

Rayonda 1 qala, 8 awıl puqaraliq jıyını bar. Rayonniń orayı – Qanlıkól qalashası.
Arzımbet qum
Beskópir
Bostan
Jayxun
Jańa qala
Qanlıkól
Qosjap
Nawrız
Rayon aymaǵı tómengi Ámiwdaryaniń shep jaǵasındaǵı Serenum tegisliginde jaylasqan. Relyefi: tiykarınan tómen tegislik, kóshpe qumlar bar (Arzimbetqum massivi). Qurılıs materyallarinan gil hám qum bar.

## Xalqı

Qanlıkól rayonı xalqı sanı 54 000 nan artıq.Qanlıkól rayonında tiykarınan Qaraqalpaqlar jasaydı, kem milletlerden qazaqlar hám Beskópirdegi ózbekler

## Awıl-xojalıǵı

Egislik maydanları Begjap, M.Nurmuxammedov, Qanlıkól, Bazarbay hám basqa kanallar arqali suwǵarıladı. Respublika ahmiyetindegii magistrall kanallarinan Suwenli, Kindikózek, Qıyatjarǵan, Ajiniyaz, Kiyrp kanallari rayon aymaǵinan ótken. Rayonda paxtashılıq, salıshılıq hám sharwashılıq rawajlanǵan. Rayon xalqi pille, miywe hám paliz ónimlerin jetistiredi. Jánede bul jerde kóp jıllıq terekler, baǵlar, tutzarlar, jaylawlar bar. Mayda fermer xojalıqların da esaplaǵanda, 300 den artıq Fermer xojalıǵı bar. Rayon xalqinin’ ko’pshiligi qaramal, qoy-eshki, tawiq, jilqi, tu’ye bag’adi.

## Derekler
Moynaq rayonı

**Moynaq rayonı** - Qaraqalpaqstan Respublikasınıń eń Arqasında jaylasqan rayon. 1931-jılı 19-miyzanda(sentyabrda) birneshe rayonlardı birlestirgennen kelip shıqqan. Ámiwdárya deltası, Aral teńizinıń Qublasındagı aymaqtı iyeleydi. Qaraózek rayonı, Shımbay rayonı, Bozataw rayonları, Qazaqstan Respublikasınıń Aqtobe, Qızılorda wálayatları menen shegaralas.

## Jeri

Maydanı 37,94 mıń km2.
Rayonda 5 awıl puqaraları jıyını:Bozataw, Madali, Tikózek, Úshsay, Qazaqdarya. 1 Qala: Moynaq. Administrativ orayı — Moynaq qalası.

## Xalqı

Xalqı 33 000 (2024).Moynaq rayonı xalqı Aral Teńızı apatshılıǵınan keyin kópshiligi basqa rayonlarǵa kóship ketti.
Moynaq rayonında Kópshilikte qaraqalpaq onnan sanı boyınsha keyin qazaq milleti jaylasqan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Orol dengizi ekologik halokati markazida (Moynoq shahri haqida maqola)
* Moynoq shahri atroflari topografik xaritasi
* Qoraqalpogʻiston norasmiy sayti
* Kemalar qabristoni (Moynoq tevarak-atroflari fotoalbomi, 2010-yil, aprel)
Xojeli rayonı

**Xojеli rayonı** — Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı rayon. 1927-jıl 3-iyulda dúzilgen. Ámiwdáryanıń shep jaǵasında jaylasqan.

Arqada Nókis rayonı, arqa-batısta Qanlıkól, Shomanay, qublada Túrkmenstan (Tashawız wálayatı), shıǵısta Taqıyatas rayonı hám arqa-shıǵısta Nókis qalası menen shegaralasqan.
Maydanı 0,55 mıń kv.km. Xalqı sanı 121,8 mıń adam (2019-jıl 1-iyul). Rayonda 26 puqaralar jıyını 
Ámiwdárya, Begjap, Janajap, Keneges, Kulab, Naymankól, Saraykól, Sarıshúngil, Samankól, Qumjıqqın, 1 xojeli qalası, 1 qalasha (Vodnik) bar. Rayon orayı — Xojeli qalası.

## Tábiyatı
Relyefi tiykarınan tegislikten ibarat. Klimatı keskin kontinental. Jıllıq ortasha temperatura +11°. Yanvardıń ortasha temperaturası -6,9°, eń tómen temperatura -32°. Iyuldıń ortasha temperaturası +27,1°, eń joqarı temperatura +44°. Vegetaciya dáwiri 196 kún. Jılına 120&nbsp;mm jawın-shashın túsedi. Rayon aymaǵınan Qońırat hám Súwenli kanalları aǵıp ótedi.

Ósimliklerden qamıs, qoǵa, qoytiken, biydayıq, ajırıq, qarabaraq, aqbas, qaraǵay, júzgin, toranǵıl, jabayı jiyde, tal hám basqalar ósedi.

Jabayı haywanlardan tiykarınan kemriwshiler, jer bawırlawshılar; quslardan úyrek, ǵaz, aq qus, qutan, birqazan, shımshıq, qızılıshtan hám basqalar ushıraydı.

Topıraqları tiykarınan qumlı shól topıraqlar.

Paydalı qazılmalardan aqtas, alınadı. (Sarıshúńgil, Naymankól).

## Xalqı
Xalqı tiykarınan qaraqalpaqlar, sonday-aq ózbek, qazaq, túrkmen, tatar, rus, koreyc hám basqa millet wákilleri de jasaydı. Xalqınıń tıǵızlıǵı 1 kv.km. maydanǵa 221,4 adam.

## Ekonomikası
Rayonda 10 sanaat kárxanası, 4 avtokárxana, pochta, elektr baylanıs kárxanaları, temir jol transportı, gaz qubırları, tigiwshilik fabrikaları, gilemshilik kárxanası hám basqalar islep tur.

## Awıl xojalıǵı
Awıl xojalıǵınıń tiykarǵı tarmaǵı — paxtashılıq. Ǵálle, palız eginleri hám kartoshka, shalı, mákke, júweri sıyaqlı eginler egiledi. 11 shirket, 5 fermer xojalıq birlespesi bar. 490 diyqan xojalıǵı payda etilgen. Rayondaǵı 329 dana fermer xojalıǵı diyqanshılıq, 69 xojalıq sharwashılıq, 16 sı baǵshılıq penen shuǵıllanadı. Rayonda 22,5 mıń gektar jerge awıl xojalıǵı eginleri egiledi. Awıl xojalıǵındaǵı, jeke xojalıqlarda qaramal, qoy hám eshki, jılqı, párrende baǵıladı. Pilleshilik penen hám shuǵullanıladı.

## Infrastruktura
Rayonda 72 ulıwma bilim beriw mektebi, 2 arnawlı internat, balalar úyi, 4 oqıwshılardı kásipke baǵdarlaw orayı islep tur.

9 mádeniyat úyi, 3 klub, xalıq teatrı, mádeniyat hám dem alıw baǵı, 35 kitapxana xalıqqa xızmet kórsetpekte. 3 emlewxana, 5 poliklinika, 2 dispanser, 10 awıllıq vrachlıq punktı, 4 awıllıq varchlıq ambulatoriyası, 14 feldsherlik punktı, qıstawlı medicinalıq járdem bólimi bar.

## Táriyxıy estelikleri
Mizdakxan kompleksi — áyyemgi qábiristan. Shama menen 2000-jıl aldın payda bolǵan.

Maydanı 250 ga dan aslam bolıp, Qońırat, Moynaq rayonlarında, Túrkmenistannıń Góne Úrgenish rayonında hám tiykarǵı bólimi Xojeli rayonında jaylasqan. Onıń Xojeli rayonındaǵı bólimine Mazlumxan Sulıw maqbarası, Shamun Nábiy, Gáwir qala, Jomart qassap esteligi, 	Qırq shopan esteligi, Xalifa Erejep esteligi, Mádeminxan esteligi hámde atı belgisiz 1 meshit hám 1 medrese kiredi.

## Derekler
Shımbay rayonı

**Shımbay rayonı** – Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı rayon. 1927-jılı 3-iyulda dúzilgen. Arqa-batıstan Moynaq, batıstan Bozataw ham qubladan Kegeyli, shıǵıs hám arqa shıǵıstan Qaraózek rayonları menen shegaralas. Maydanı 3 mıń km². Xalqı 112,3 mıń adam. Rayonda 10 awıl puqaralar jıyını Baxtlı, Keńes, May, Mayjap, Taǵjap, Tazajol, Qızılózek, Qosterek.

Rayon orayı — Shımbay qalası.

## Geografiyası
Rayon aymaǵı Ámiwdáryanıń tómengi aǵımınıń oń qırǵaǵındaǵı tegislikte, Kegeyli kanalı qırǵaǵında jaylasqan. Bálentligi 60–70 m. Batıs hám arqa bólimleri batqaqlasqan toǵaylardan ibárat. Arqa batıstaǵı qum tóbeleri onsha bálent bolmaǵan (250 m) Qusxana tawlarına birlesedi.

Klimatı keskin kontinental. Jer astı suwları jaqın. Jazı ıssı, qurǵaq. Qısı suwıq. Jıllıq ortasha temperaturası 11°. Yanvardıń ortasha temperaturası —6,9°. Eń pás, temperatura —32°. Ámiwdárya qırǵaǵında kólmek kóp. Rayon aymaǵında Qazaqdárya hám onıń bir bólimi Erkindárya aǵadı. Olardan Tasjarma, Qızılózek, Qoshqarjıqqan kanalları shıǵarılǵan. 1939—40-jıllarda qurılǵan Mayjap hám Abatjap kanallarınan eginlerdi suwǵarıwda paydalanıladı. Rayon aymaǵı arqalı Kegeyli kanalı ótedi (rayon aymaǵındaǵı uzınlıǵı 70&nbsp;km). Qızketken, Orjap hám basqa kanallar, Qarakól, Maqpalkól, Shardárya, Tabankól uqsaǵan kóller bar. Olardan da eginlerdi suwǵarıwda paydalanıladı. Topraqları, tiykarınan, boz, qońır, otlaqlı, batpaqlı topraq; ayrım jerlerde shor topraqlar hám taqır, jerler hám bar. Tábiyiy ósimliklerden qamıs, qoǵa, julǵun hám basqalar ósedi. Jabayı haywanlardan qoyan, porsıq, túlki, qaban, saǵal, qasqır, kiriptiken, kórtıshqan, hár túrli jılanlar, kesirtkeler; quslardan úyrek, ǵaz, birqazan, qızılayaq, jılqıshı, qırǵawıl, torǵay, kepter, qırǵıy mákanlaydı.

## Xalqı
Xalqı, tiykarınan, qaraqalpaqlar. Xalqınıń ortasha tıǵızlıǵı 1&nbsp;km² ga 31 adam. Xala xalqı 46,2 mıń adam, awıl xalqı 46,6 mıń adam (2004).

Rayon xojalıǵında awıl xojalıǵı tiykarǵı orındı iyelleydi. Paxtashılıq hám salıshılıq, sharwashılıq hám palızshılıq jaqsı rawajlanǵan. Pilleshilik penen de shuǵullanıladı.

Rayonda komunalıq xızmet kórsetiw shaqapshaları, paxta tazalaw, paxta mayı, gerbish, qurılıs materialları, keramika, asfalt beton zavodları hám basqalar bar.

Shımbay rayonında 9 shirket, 570 dan zıyat fermer xojalıǵı xızmet kórsetedi. Awıl xojalıǵında paydalanılatuǵın jerlerge paxta, salı, sabzawat hám palız, mákke, júweri, biyday eginleri egiledi.

Rayon jeke xojalıqlarında qaramal, qoy hám eshki, úy qusları baǵıladı.

Shımbay rayonında pedagogika kolledji, Kásip-óner kolledji (házir kúnde Kásip-óner mektebi), ulıwma bilim beriw mektepleri, Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı ilim izertlew institutı, 6 kitapxana, balalar mádeniyat sarayı. Muzıka hám kórkem-óner mektebi, 4 mádeniyat úyi 5 emlewxana, poliklinika 11 awıl vrachlıq punktı xalıqqa xızmet kórsetpekte.

## Derekler