James Cook

Kapitan **James Cook** (1728-jıl 7-noyabr — 1779-jıl 14-fevral) — Britaniya korollik teńiz flotı oficeri, izertlewshi hám kartograf bolıp, 1768—1779-jıllar aralıǵında Tınısh hám Qubla okeanlarga úsh márte izertlew saparların basqarǵan. Ol Jańa Zelandiyanıń tiykarǵı atawların birinshi ret aylanıp shıǵıp, evropalılardıń Avstraliyanıń shıǵıs jaǵalawı hám Gavaya atawlarına birinshi ret sayaxatın basqardı.

Cook 1755-jılı Korollik teńiz flotına kiriwden aldın óspirim waqtında Britaniya sawda flotına qosıldı. Ol birinshi mártebe Jeti jıllıq urıs waqtında, Luiburg qamalında urısıp atırǵanda sawash kórgen. Sońınan urısta ol Sent-Luiske kiriwdiń kópshilik bólimin kózden ótkerdi hám kartaǵa túsirdi. Kvebekti qamal etiw waqtında Lourenc dáryası. 1760-jılları ol Nyufaundlend jaǵalıq sızıǵınıń kartasın dúzip, áhmiyetli astronomiyalıq baqlawlar alıp bardı. Bul baqlawlar onı Admiralteystvo hám Korollik jámiyetiniń itibarına alıp keldi. Bul maqtaw Britaniyanıń okean artındaǵı izertlewlerinde burılıs payıtında kelip, 1768-jılı óziniń úsh sayaxatınıń birinshisi ushın HMS Endeavour komandiri lawazımına tayınlanıwına alıp keldi.  

Bul sayaxatlar dawamında Cook bir neshe on mıńlaǵan milya aralıqtaǵı hesh qanday kartaǵa túsirilmegen jerler boylap júzip, burın kartaǵa túsirilmegen jaǵa sızıqları, atawlar hám jer sharınıń ózgesheliklerin, sonıń ishinde Pasxa atawı, Alyaska hám Qubla Djordjiya atawların kartaǵa túsirdi. Ol kóplegen jergilikli xalıqlar menen baylanısqa kirisip, bir qansha aymaqlardı Ullı Britaniya korolligi ushın dawagerlik etti. Ol ayrıqsha teńizshiligi hám qáwip-qáter waqtında mártligi menen belgili bolıp, sabırlı, sabırlı, sergek hám uqıplı, biraq geyde ashıwshaq bolǵan. Onıń teńizshiler arasında keń tarqalǵan singa keselliginiń aldın alıwǵa qosqan úlesi Karollik jámiyeti tárepinen Kopley altın medalı menen sıylıqlanıwına sebep boldı.

1779-jılı Gavayaǵa ekinshi saparı waqtında Cook jergilikli gavayalar menen kelispewshilik zorlıqqa aylanıp ketiwi nátiyjesinde óltirildi. Onıń sayaxatları XX ásirde de izbasarlarına jaqsı tásir kórsetken ilimiy-geografiyalıq bilimlerdi miyras etip qaldırdı. Pútkil dúnyada oǵan kóplegen estelikler qoyılǵan.

## Ómiri
James Cook  1728-jılı 7-noyabrde Yorkshirdiń Arqa Raydinginde, teńizden shama menen 8 milya (13 km) qashıqlıqta jaylasqan Marton awılında tuwıldı. Ol Roksburgshirdegi Ednam shtatınan Shotlandiya fermer xojalıǵınıń miynetkeri Jeyms Kuk hám onıń hayalı, Thornaby-on-Tees qalasında tuwılǵan Greys Peystiń segiz perzentiniń ekinshi perzenti bolǵan. 1736-jılı onıń shańaraǵı Greyt-Aytondaǵı Eyri Xolme fermer xojalıǵına kóship ótedi, ol jerde ákesi Tomas Skottow Kuktıń qayırqomlıq qorı tárepinen basqarılatuǵın mektepte oqıwı ushın haqı tóleydi. 1741-jılı bes jıllıq mektepte oqıwdan soń, fermer xojalıǵı baslıǵı lawazımına kóterilgen ákesiniń qolında isley baslaydı.

1745-jılı 16 jasında Cook baqqal hám galanteriyashı William Sandersonǵa shákirt bolıw ushın balıqshılar awılı Staitheske 20 milya (32 km) kóshedi. 18 aydan keyin Cook dúkan jumısına jaramsız bolıp, jaqındaǵı port qalası Whitbyge sayaxat etedi. Sandersonnıń dosları John hám Henry Walker menen tanısadı. Walkerler kómir sawdasında belgili jergilikli keme iyeleri bolǵan.

Cook Angliya jaǵaları boylap kómir tasıwshı «Walkerler» kemeleriniń kishi flotı quramına sawda flotı shákirti sıpatında qabıllandı. Onıń birinshi tapsırması «Freelove» kemesinde boldı. Ol bir neshe jıl onıń ústinde hám basqa hár qıylı jaǵalıqlarda Tayn menen London arasında júzip júrdi. Shákirtlik dáwirinde Cook ózin algebra, geometriya, trigonometriya, navigaciya hám astronomiya, yaǵnıy kemege basshılıq etiw ushın zárúr bolǵan barlıq kónlikpelerdi úyreniwge baǵıshlaǵan.

Cook úsh jıllıq shákirtlik dáwirin tamamlaǵannan soń Baltik teńizinde sawda kemelerinde isley baslaydı. 1752-jılı teńizshi licenziyasın alǵannan soń, mate dárejesine kóteriledi. «Doslıq» kollier brigasında xızmet ete basladı. Ol eki yarım jıl dawamında «Doslıq» kemesinde járdemshi bolıp xızmet etip, Norvegiya hám Gollandiya portlarına baradı. Britaniyanıń shıǵıs jaǵalawındaǵı sayız suwlarda júziwdi úyrenip, Irlandiya teńizi hám La-Manshtı kesip ótken.

### Ólimi

Gavayi atawında bir ay bolǵannan keyin Cook Tınısh okeanınıń arqa bólimin izertlewdi dawam ettiriw ushın atlandı. Biraq, ketiwden kóp waqıt ótpey kúshli dawıl sebepli «Rezolyuciya»nıń foremastı sınıp ketken. Sonıń ushın kemeler remontlaw ushın Kealakekua qoltıǵına qayttı. Ekipaj menen gavaylılar arasındaǵı múnásibetler ketpesten burın-aq keskinlesken edi. Al, korabl remontlawǵa qaytıp kelgen waqıtta olar jamanlasıp ketken. Kóplegen jánjeller kelip shıǵıp, mayda urlıqlar júz bergen. 1779-jılı 13-fevralda bir topar gavaylılar Kuktin keskishlerinen birin urlap ketken.

Keyingi kúni Cook korol Kalanıopupuni alıp qashıp, pul tólep, katerdi qaytarıp alıwǵa háreket etken. Cook hám kishkene topar koroldı alıp qaytıw ushın awıl arqalı júredi. Cook Kalanıopupuni alıp ketti; olar qayıqlarǵa jetip barǵan waqıtta, Kalanıopupudıń súyikli hayallarınan biri Kenekapoley hám eki baslıq toparǵa jaqınlasqan. Olar patshadan barmawdı ótinish etken hám jaģada kóp sanlı adamlar toplana basladı. Gavayyalılarǵa joqarı mártebeli Gavayyalılardıń basshısı (buǵazdıń arǵı tárepinde) Britaniya blokadasın buzıwǵa urınıp atırǵan waqıtta atılǵanı haqqındaǵı xabar jetip kelgen. Bul bolsa keskin jaǵdaydı jáne de keskinlestirgen. Gavayyalı jawıngerler desantqa qarsı shıǵıp, olarǵa tas, shoqmar hám qanjarlar menen qáwip saladı. Cook oǵan eskertiwshi oq atıp, keyin gavaylılardıń birewin atıp óltirgen. Gavayyalılar hújimdi dawam ettirip, inglisler kemelerge sheginiwden aldın kóbirek oq atqan. Cook hám tórt teńiz áskerleri urıs waqtında qaytıs bolıp, jaǵaǵa taslap ketilgen. Gavaylılardan on jeti adam óltirilgen.

## Derekler

### Ádebiyatlar
* Svet Ya. M.., Istoriya otkritiya i issledonaniya Avstralii i Okeanii, M., 1966.