Islamiy muqaddes kitaplar

**Islamiy muqaddes kitaplar** - musılmanlar tárepinen ilahiy áhmiyetke iye dep tán alınatuǵın bir qatar diniy tekstler bolıp tabıladı. Olar Alla tárepinen túrli payǵambarlar hám rasullar arqalı túsirilgen dep esaplanadı hám olardıń hámmesi Qurannan aldın payda bolǵan. Wahiy sıpatında haqıyqıy dep tán alınatuǵın kitaplar arasında Quranda atı atalǵan úshewi bar: *Tawrat* (Izrail áwladları arasındaǵı payǵambarlar hám rasullarǵa berilgen), *Zabur* (Dawıtqa berilgen) hám ** (Isaǵa berilgen). Bunnan tısqarı, Quranda Ibrahim betleri hám Muwsa betleri, sonday-aq, ayırım rasullarǵa berilgen ayrıqsha wahiyler hám hidayatlar da tilge alınadı.

Musılmanlar Qurandı Muhammed payǵambarǵa túsirilgen Allanıń insaniyat ushın sońǵı wáhiyi dep biledi hám sol sebepli onı burınǵı muqaddes jazıwlardıń, sonıń ishinde, Injil hám Tawrattıń (Bibliya) juwmaǵı hám tastıyıqlanıwı dep esaplaydı. Usı kóz-qarasta Quranǵa berilgen ústin áhmiyetke qaramastan, burınǵı Ibrahim jazıwlarınıń haqıyqatlıǵına iseniw Islamdaǵı iymannıń altı shártinen biri bolıp tabıladı. Biraq ózin musılman dep esaplaytuǵın adamlardıń kópshiligi ushın bul isenim dárejesi  túsinigi menen sheklenedi.

Quran táfsirindegi  () atlı islam metodologiyası Qurandı Bibliya arqalı talqılawdı názerde tutadı. Bul jantasıw Qurandı sáwlelendiriw hám onı túsindiriwde tereńirek táfsiriy mazmun beriw maqsetinde Bibliyanıń kanonikalıq arabsha nusqaların, sonıń ishinde, Tawrat hám Injildi qollanadı. Bibliya hám Quran tekstlerin óz-ara sáykeslestirgen belgili musılman  (pikir bildiriwshiler) qatarına al-Andaluslı Abu al-Hakam Abd al-Salam ibn al-Isbili, Ibrahim bin Umar bin Hasan al-Biqa'i, Hamid al-Din al-Kirmani hám de Ixvon as-Safo kiredi.

## Iri kitapları

### Quran

Quran - Islamnıń oraylıq diniy teksti bolıp, musılmanlar onı *[[Alla]]* () tárepinen túsirilgen wahiy dep biledi. Quran birqansha  bablarǵa (súreler) bólingen bolıp, olar óz náwbetinde ayatlarǵa bólingen. Musılmanlar Quran Alla tárepinen Muhammedke Jábreyil (Gabriel) perishte arqalı awızsha tárizde, shama menen 23 jıl dawamında, 609-jıldıń aqırlarınan baslap, yaǵniy Muhammedtiń 39 jasınan onıń ólgen jılı - 632-jılǵa shekem túsirilgenine isenedi. Musılmanlar Qurandı Muhammedtiń eń áhmiyetli ájayıbatı, onıń payǵambar ekenliginiń dáliyli hám de Adam ataǵa túsirilgen xabarlar menen baslanǵan hám Muhammed penen juwmaqlanǵan iláhiy xabarlar dizbeginiń juwmaǵı dep esaplaydı. Quran klassikalıq arab ádebiyatınıń eń ullı shıǵarması sıpatında keń túrde tán alınadı.

### ''Tawrat'' (Torah)

*[[Tawrat]]* (sonday-aq,  yamasa ; ) - islamiy kontekstte Tawrattıń arabsha atı bolıp, musılmanlar onı Alla tárepinen Izrail perzentleri arasındaǵı payǵambarlar hám rasullarǵa berilgen muqaddes kitap dep iseniledi. qa baylanıslı ráwiyatlar haqqında sóz bolǵanda, musılmanlar onı tek ǵana Pentateux penen emes, al *Ibraniyshe Muqaddes Kitaptıń* basqa kitapları, sonday-aq, Talmud hám Midrash jazıwları menen de ayqınlastırǵan.

### ''Zabur'' (Zaburlar)

Quranda  tilge alınadı hám ol *Zaburlar kitabı* sıpatında talqılanadı; ol Dawıtqa (Dawıt patsha) túsirilgen muqaddes jazıw dep kórsetiledi. Ilimpazlar Zaburdı kóbinese nızam shıǵarıwshı kitaptan góre, muqaddes hám alǵıs qosıqlar sıpatında túsingen. Házirgi Zaburlar da kóplegen musılman ilimpazlar tárepinen tilge alınıp kelinbekte.  hám  mazmunı jaǵınan bir-birine tuwrıdan-tuwrı sáykes keledi.

### ''Injil'' (Gospel)

 Quranǵa muwapıq, *Isa alayhissalamǵa* túsirilgen muqaddes kitap. Kóplegen alımlar hám musılmanlar bunı Jańa Ahdqa emes, al Isa alayhissalamǵa Allanıń sózi sıpatında berilgen tiykarǵı Injilge isharat dep biledi.

## Qosımsha muqaddes kitapları
Quranda bir qatar qosımsha kitaplar, wáhiyler, hidayat hám hikmet derekleri haqqında da atap ótilgen.

### Ibrahim betleri
Ibrahim betleri (, ) - «Dáslepki Wáhiy kitaplar») Ibrahimge túsirilgen eń áyyemgi muqaddes kitaplardan biri sıpatında tán alınadı. Olar ádette "betler" dep atalǵan bolsa da, kóplegen dilmashlar arabsha *suhuf* sózin «kitaplar» dep awdarǵan. Quranda «muqaddes kitaplar»ǵa silteme beriwshi ayat da ushırasadı; onda olar Muwsa betleri menen birgelikte «Dáslepki Wáhiy kitaplar» sıpatında tilge alınǵan.

### Muwsa betleri
Muwsa betleri (, ) Quranda eki márte tilge alınǵan áyyemgi muqaddes kitaplar toplamı. Olar Islamnıń diniy tekstleri quramına kiredi. Iordaniyalı alım hám filosofiya ilimleri professorı Ǵaziy bin Muhammed «Muwsa betlerin» Tawrat penen birdey dep esaplaydı. Basqalar bolsa olardıń «Qudaydıń urısları kitabı»na baylanıslı bolıwı múmkinligin aytadı, bul Eski Ahd yamasa Tanaxtaǵı «Sanlar Kitabı»nda tilge alınǵan joǵalǵan tekst bolıp tabıladı. Quranda «muqaddes kitaplar»ǵa silteme beriwshi ayat da ushırasadı; onda olar Ibrahim betleri menen birgelikte «Dáslepki Wáhiy kitaplar» sıpatında tilge alınǵan.

## Esletpeler

## Derekler