Oligofrenopedagogika

**Oligofrenopedagogika** ( - kem, «fren» — aqıl) — aqılıy zayıp balalardı tárbiyalaw hám oqıtıw haqqındaǵı pán bolıp, defektologiyanıń bir bólimi esaplanadı. Pedagogikanıń ulıwmapedagogikalıq hám didaktikalıq principlerin qollaw aqılıy zayıp balalar tálim-tárbiyasında ózine tán ózgeshelikti payda etedi. Oqıtıw materialların tańlaw, miynet tayarlıǵın anıqlaw, aqılıy zayıp balalardı fizikalıq rawajlandırıw isleri dúzetiw mazmunın qamtıwı kerek. Dúzetiw (korrekciya) aqılıy zayıp balalardıń fizikalıq hám ruwxıy nuqsanların durıslaw, jumsatıw, turmısqa maslastırıw túsiniledi. Dúzetiw isleri nuqsanlı balanıń rawajlanıw imkaniyatlarına tiykarlanadı. Aqılıy zayıp bala degende bas miyiniń organikalıq buzılıwı nátiyjesinde biliw iskerlikleriniń turaqlı tómenlewi túsiniledi. Aqılıy zayıp balalardı oqıtıw, tárbiyalaw hám olardı úyreniwdiń teoriyalıq máseleleri bir qatar pánlerdiń jetiskenliklerine tiykarlanadı. Oligofrenopedagogika ulıwma psixologiya, arnawlı psixologiya, oligofreniya klinikası, logopediya, pediatriya, nevropotologiya, anatomiya, fiziologiya, genetika, bioximiya hám basqa pánler menen baylanıslı bolıp, olardıń jetiskenliklerinen keń paydalanadı. Oligofrenopedagogika ruwxıy-aǵartıwshılıq xızmetkerlerin, analardı, defektologiya fakulteti studentlerin járdemshi mekteplerdegi tálim-tárbiya jumısınıń ózine tán tárepleri, aqılıy zayıp balalardıń bilim iyelew ózgeshelikleri haqqındaǵı maǵlıwmatlar menen qurallandıradı.

## Tariyxı
Aqılıy zayıp balalar tálim-tárbiyası menen shuǵıllanıw isleri baslanǵanına 200 jıldan asqan bolsa da, bir sistemada jeterlishe bir pútin, tamamlanǵan isler XX ásir baslarına tuwrı keledi. Baqlaw hám izlew jumıslarınıń uzaq múddetliligi, tájiriybelerdiń ástelik penen toplanǵanlıǵı, ayırım teoriyalıq sheshimlerge keliw ushın uzaq waqıt talap etilgenligi sebepli oligofrenopedagogika pániniń izshil tarıyxı qısqarǵan. Oligofrenopedagogika pániniń daslepki baslanǵısh dáwiri aqılıy zayıplıqtıń mazmunın anıqlaw menen xarakterlenedi. Birinshi márte psixiatr F. Platter (1537-1614) ruwxıy kesellikler arasınan aqılıy zayıp balalardı ajıratıp berdi. Aqılıy zayıp balalardı klassifikaciyalaw, olarǵa klinikalıq táriyp beriw isleri F. Pinel (1775-1838), J. Eskirol (1772-1840) tárepinen ámelge asırıldı. J. Eskirol birinshi márte «aqılıy zayıplıq» atamasın pánge kiritedi. XIX ásir dawamında jámiyetde júz bergen sociallıq-ekonomikalıq ózgerisler sebepli nuqsanlı balalarǵa ayrıqsha itibar beriw zárúrligi  haqqındaǵı jámiyetshilik pikiri júzege keldi. Usı process tiykarında aqılıy zayıplıqtı dawalaw, diagnostikalaw, klassifikaciyalawǵa tiyisli bir qatar materiallar baspasózde járiyalana baslandı. Olarǵa pedagogikalıq járdem kórsetiw haqqında haqqında da túrli pikirler júzege kele basladı.
Aqılıy zayıp balalardı oqıtıw hám tárbiyalaw teoriyasınıń qáliplesiwinde E. Segenniń (1812-1880) pedagogikalıq hám ilimiy iskerligi úlken orın iyeleydi. Onıń 1846-jılda jazılǵan «Aqılıy normal bolmaǵan balalardıń tárbiyası, gigiyenası hám ádep-ikramlılıq dawası» shıǵarması oligofrenopedagogika páninde úlken jetiskenlik boldı. E.Segen tárepinen aqılıy zayıp balalar tárbiyası teoriyalıq tiykarlarınıń tereńnen islep shıǵılıwı  bul jónelisdegi ilimiy jumıslardıń jáne de janlanıwına sebep boldı. Arnawlı pedagogikanıń júzege kelgenine shekem aqılıy zayıp balalar tálim-tárbiyası máseleleri dawalaw pedagogikasındaǵı tartıslı tema edi. Dawalaw pedagogikasınıń tiykarǵı ideyaları «ruwxıy ortropediya» hám «sensomotor mádeniyat» túsinikleri tiykarında berilgen. Bul jónelis táreptarları (B. Mennel, A. Fuks, R. Vays, J. Filipp, Pol Bonkur, J. Demor, O. Dekroli, M.Montessori hám baqsqalar) shaxstıń qáliplesiwinde jınısıy faktorlarǵa kóbirek itibar bergen bolsa da , nuqsanlılar tálim-tárbiyasında pedagogika hám medicinanı bir-birine jaqınlastırıwǵa úlken úles qostı. O.Dekroli hám J. Demorlardıń ayırım jumıslarında aqılıy zayıplarǵa pedagogikalıq járdemniń unamlı tárepleri ashıp berilgen. XIX ásir aqırları, XX ásir baslarında Evropa hám Amerikada aqılıy nuqsannıń jeńil túrlerine itibar kúsheyedi. Sol tiykarda sonday balalar menen isleytuǵınlar iskerliginde pedagogikalıq jóneelis tiykarǵı orındı iyeley baslaydı. Rus pedagogları, V.P.  psixologları, shıpakerleri — Ye.K.Grachyova (1866-1934, Kashenko (1870-1943), G.I.Rossolimo (1860-1926), M.P. Postavskaya (1865-1953), A.N.Graborov(1885-1949) hám basqalardıń ámeliy pedagogikalıq iskerliklerinde bul pikirler óz sáwleleniwin taptı. Rosssiyada aqılıy nuqsanı bar balalarǵa sociallıq tárbiya beriw máseleleri K. D. Ushinskiy hám P.F.Lestgaftıń pedagogikalıq jumıslarında, belgili rus shıpakerleri, fiziologları hám psixologları — V. M.Bexterov, I.M.Sechenov,I.P.Pavlov, I.V.Malyarevskiy, G. Ya. Troshin, A.F.Lazurskiy, A.V.Vladimirskiy jumıslarında rawajlandırıldı. Aldıńǵı rus ziyalıları imperator húkimeti menen keskin gúresler tiykarında ózleriniń zamanagóy, qımbatlı pikirlerin alǵa súredi. Aqılıy zayıplıqtı úyreniw, klassifikaciyalaw, tálim-tárbiya teoriyaların islep shıǵıw, nuqsanlardı dúzetiw barasında júdá kóp tabıslarǵa eristi. 1920-jıllardan Sovet awqamında kózi ázziler, gereńler, aqılıy zayıplıq hám basqa nuqsanı barlarǵa sapa tárepinen jańa sociallıq tárbiya sisteması shólkemlestirildi. Solar tiykarda arnawlı mekteplerdegi oqıw-tárbiya processleriniń teoriyalıq tiykarları islep shıǵıla baslandı. Bul islerge pedagogika, psixologiya, fiziologiya, medicina tarawı wákilleri, sociallıq támiynat organları, jámiyetlik shólkemler qaratıldı. Rus alımları A.N. Graborov, L.S.Vigotskiy hám basqalardıń leksiya hám shıǵıwlarında aqılıy zayıp balalar tálim-táriyasınıń áhmiyetli jetekshi principleri ashıp berildi. Jámáat bolıp háreket qılıw tiykarında nuqsanlı balalar tálim-tárbiyasınıń jańa maqsetleri, wazıypaları hám tiykarǵı principleri anıqlandı. Arnawlı pedagogikanıń teoriyalıq tiykarları A.N.Graborov tárepinen tayarlanǵan hám Xarkovda baspadan shıqqan «Defektologiya» oqıw qollanbasında ashıp berildi. Keyin kózi ázziler, gereńler, aqılıy zayıplar tálim-tárbiyasi, diagnostikası differenciaciyalanıwı tiykarında defektologiyanıń jańa tarawları: surdopedagogika, tiflopedagogika, oligofrenopedagogika hám logopediya qáliplese basladı. A.N. Graborov, N.F.Kuzmina, F.M. Novik tárepinen jazılǵan «Oligofrenopedagogika tiykarları» oqıw qollanbası baspadan shıǵarıldı. Bul oqıw qollanbada birinshi márte sistemalastırılǵan halda aqılıy zayıp balalar tálim-tárbiyasınıń teoriyalıq tiykarları ashıp berildi.

Oligofrenopedagogika — aqılıy zayıp balalar tálimi, tárbiyası hámde olardıń rawajlanıwındaǵı ruwxıy, fizikalıq nuqsanlardı dúzetiwshi pán sıpatında júzege kelgen.

## Derekler

Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Педагогика / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. 2006. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6

ÓzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil