open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zond atawları

**Zond atawları** (malay hám indon. - *Kepulauan Sunda*, ingl. - *Sunda Islands*) — Qubla-Shıǵıs Aziyadaǵı Malakka yarım atawı hám Jańa Gvineya aralıǵında jaylasqan, Hind okeanı hám Tınısh okeanı menen oralǵan keń jayılǵan arxipelag. Onıń ataması Yava atawında jasawshı sunda xalqınıń atınan alınǵan. 

Arxipelag bir neshe kútá úlken atawlardan hám mıńlaǵan kishi atawlardan ibarat. Atawlardıń kópshiligi Indoneziyaǵa, Kalimantan atawınıń arqa bólegi Malayziyaǵa, kishi bólegi Bruney mámleketine tiyisli. Házirde 63 kishi atawlardı Singapur mámleketi iyelegen. Timor atawınıń bir bólegi 2002-jıldan beri ǵárezsiz Shıǵıs Timor mámleketine qaraslı.
Timor

**Timor** (indon. *Pulau Timor*, port. *Timor*) — Malay arxipelagınıń qubla bólegindegi ataw, eki ǵárezsiz mámleket: Shıǵıs Timor hám Indoneziya ortasında bólingen. Maydanı - 30 800 km². Eń bálent noqatı - Tatamaylau - 2963 m. Jergilikli ańızǵa kóre, Timor atawı ótmishte úlken krokodil bolǵan.
Wikiqoyma

Wikiqoyma (wiki hám baza sózleriniń birikpesi) (inglisshe:*Wikimedia Commons*) — erkin licenziyalı súwret, dawıs hám basqa multimedia fayllardı ózinde jıynaǵan onlayn baza. Wikipedia sıyaqlı wikiqoyma da Wikimedia Fondınıń joybarı bolıp, valantyorlar tárepinen dúziledi.

Wikiqoymaǵa júklengen fayllardan Wikimedia Fondınıń hámme tildegi barlıq joybarında, atap aytqanda, Wikipedia, Wikikitaplar, Wikisayaxat, Wikitúrler, Wikiderek hám Wikijańalıqlarda paydalanıw múmkin. Bunnan tısqarı, Wikiqoyma faylların oflayn paydalanıw ushın júklep alıw múmkin. Wikiqoymada 29 millionnan aslam mediafayl bar. 2013-jıldıń iyul ayında saytta orınlanǵan ózgertiwler sanı 100 millionnan astı.
solğa|nobaý|392x392 nükte|Wikiqoymaǵa fayl júklew sabaqlıǵı

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Rasmiy saytı
Wikikitaplar

Wikikitaplar («wiki» hám «kitaplar» sózleriniń birikpesi) (inglisshe:) — hár kim ózgerte alatuǵın erkin kitap toplamın dúziw ushın jaratılǵan joybar. Aldın Erkin kitap Wikimedia joybarı (inglisshe:) hám Wikimedia kitaplar (inglisshe:) dep atalǵan.

Wikipedia sıyaqlı Wikikitap ta Wikimedia Fondınıń joybarı bolıp, volontyorlar tárepinen jaratıladı. Wikikitap dáslep inglis tilinde 2003-jıl 19-iyulda jumıs baslaǵan.

## Sırtqı siltemeler

* Inglisshe Wikikitaptıń bas beti
*
Shıǵıs Timor

**Shıǵıs Timor** yaki **Shıǵıs Timor Demokratiyalıq Respublikası** — Timor atawınıń shıǵıs bólegin, sonıń menen birge, sol atawdıń batıs yarımındaǵı kishi eksklavtı (Okusi-Ambeno wálayatı) hám Atauru (arqada) hám Jaku (shıǵısta) kishkene atawların iyelegen Qubla-Shıǵıs Aziyadaǵı mámleket. BMSh terminologiyasında Timor-Leshti, al geyde Timor-Leste transliteraciyası da ushırasadı.

Mámleket XVI ásirde Portugaliya imperiyası tárepinen koloniya etilgen hám dekolonizaciyadan aldın Portugal Timorı atı menen belgili bolǵan. 1975-jıldıń aqırında Shıǵıs Timor óz ǵárezsizligin járiyaladı, lekin sol jıldıń aqırında Indoneziya tárepinen basıp alındı hám keyingi jılı Indoneziyanıń 27-sanlı wálayatı dep daǵaza etildi.

1999-jılda Birlesken Milletler Shólkemi tárepinen qollap-quwatlanǵan xalıqlardıń óz táǵdirin ózi belgilew aktınan keyin, Indoneziya húkimeti aymaq ústinen qadaǵalawdı joǵalttı hám 2002-jıl 20-mayda Shıǵıs Timor XXI ásirdegi dúnyadaǵı birinshi jańa suverenli mámleketke aylandı. Ǵárezsizlikke erisken mámleket Birlesken Milletler Shólkemi hám Portugal tilinde sóylesiwshi mámleketler jámiyetshiligine aǵza boldı. 2011-jılda mámleket Qubla-Shıǵıs Aziya mámleketleri Associaciyasına qosılıw haqqında óz qálewin bildirip, shólkemniń on birinshi aǵzası bolıw ushın arza tapsırdı.

Shıǵıs Timor Qubla-Shıǵıs Aziyadaǵı xalqı tiykarınan xristianlardan ibarat bolǵan eki mámlekettiń biri (jáne biri Filippin).

## Etimologiya
"Timor" toponimi indonez tilindegi *timur*dan (qaraqalpaq tilindegi awdarması "shıǵıs") kelip shıqqan bolıp, portugal tilinde "timor" dep jazılıp, bul "shıǵıstaǵı shıǵıs" mánisin ańlatıwshı tavtologiyalıq jer atamasınıń qáliplesiwine alıp keldi, mısalı: portugal tilinde *Timor-Leste* (Leste - "shıǵıs" degen mánisti ańlatadı ), tetum tilinde - *Timo'r Lorosa'e* (Lorosa'e - "shıǵıs", tolıǵıraq mániste "shıǵıp atırǵan quyash"). Indonez tilinde bul mámleket Timor Timur dep ataladı, bunda atawdıń portugalsha atınan (Timor) keyin indonezshe "shıǵıs" sózi (Timur) paydalanılǵan, sebebi indonez tilinde kelbetlikler atlıqtan keyin qoyıladı.

Mámlekettiń portugal tilindegi rásmiy atı - República Democrática de Timor-Leste, al tetum tilinde bolsa Repúblika Demokrátika Timor-Leste dep júritiledi.

## Derekler
Musılmanlar

**Musılman** yaki **musılmanlar** (arab. مسلم‎ [muslim], háyel adamlarǵa qarata مسلمة‎ [muslima]) — islam dinine iseniwshi hám onıń ámellerin orınlap júriwshi adam(lar). Rossiya imperiyasında musulmanlardı Muhammadiyler, hátte odan aldın bolsa basurmanlar dep ataǵan.

Musılmanlardıń múqaddes kitapı Quran bolıp tabıladı. Islamǵa bola, Quran Jabreyil perishte arqalı Muhammed payǵambarǵa jiberilgen musılmanlar qudayı Allanıń sózleri jıyındısı bolıp tabıladı. Musılmanlar Quranǵa, sonıń menen birge, dástúriy hádisler jıynaqlarında (súnnet) belgilengen Muhammedtiń táliymatları hám ámeliyatlarına ámel etedi.
Jalpı ishki ónim

**Jalpı ishki ónim** (ingl. *gross domestic product* — GDP, rus. *валово́й вну́тренний проду́кт* — ВВП ) — belgili bir mámleket aymaǵında, ekonomikanıń barlıq tarwalarında (paydalanılǵan islep shıǵarıw faktorlarınıń milliy tiyisliligine qaramastan tutınıw, eksport qılıw hám toplaw maqsetinde) bir jılda islep shıǵarılǵan barlıq juwmaqlawshı ónim hám xızmetlerdiń (yaǵnıy tikkeley tutınıw, paydalanıw yamasa qollanıw ushın mólsherlengen) jámi bazar bahasın sáwlelendiriwshi makroekonomikalıq kórsetkish. 

Bul koncepciya birinshi ret 1934-jılda Simon Kuznec tárepinen usınıs etilgen. 

Mámleket jalpı ishki ónimi hám milliy valyutada ańlatılıwı múmkin, hám maǵlıwmat ushın zárúrlik payda bolǵanda sırt el valyutasında birja kursı boyınsha qayta esaplap shıǵılıwı, hátteki zat satıp alıw qábiliyeti pariteti (SQP) boyınsha da júrgiziliwi múmkin (xalıqaralıq salıstırıwlardı anıǵıraq etiw ushın).
Kishi Zond atawları

**Kishi Zond atawları** (indon. *Kepulauan Nusa Tenggara*) — Malay arxipelagındaǵı atawlar toparı. Úlken Zond atawları menen birgelikte Zond arxipelagın quraydı.
Jumısshı til

**Jumısshı til** yaki **proсessual til**, **ofis tili** (( *рабо́чий язы́к*,  *working language*) — milliy dárejeden joqarı bolǵan jámiyetlerde yaǵnıy xalıqaralıq kompaniyalar, yamasa basqa uyım hám shólkemlerde tiykarǵı baylanıs quralı retinde ayrıqsha huqıqıy mártebege iye bolǵan til. Bul, birinshi náwbette, kúndelikli jazısıwlar hám sáwbetler tili bolıp tabıladı, sebebi xalıqaralıq shólkemler ádette túrli tillerge iye bolǵan aǵzalarǵa iye.

Kópshilik xalıqaralıq shólkemler óz uyımları ushın jumısshı tillerge iye. Arnawlı bir shólkem ushın jumısshı til birwaqıttıń ózinde rásmiy til bolıwı da yamasa bolmawı da múmkin.

## Birlesken Milletler Shólkeminiń jumısshı tilleri
Dáslep, inglis hám francuz tilleri BMShda jumısshı tiller edi. Keyinirek Bas Assambleya hámde Ekonomikalıq hám Sociallıq Keńeste jumısshı tiller retinde arab tili, qıtay, rus hám ispan tilleri qosıldı. Házirde arab, qıtay, inglis, francuz, rus hám ispan tilleri Qawipsizlik Keńesiniń jumısshı tilleri esaplanadı.

## Derekler
Frank tili

**Frank tili** yaki **Lingva franka** (rus tilinde *ли́нгва фра́нка*, italyan tilinde *lingua franca*) — ana tilleri basqa bolǵan adamlar ortasındaǵı baylanısıw ushın sistemalı túrde qollanılatuǵın til yamasa dialekt .

Lingva franka insaniyat tariyxı dawamında, geyde kommerciya maqsetlerinde ("sawda tilleri" dep ataladı) payda bolǵan, lekin tiykarınan diniy, diplomatiyalıq hám materiallıq sebeplerge kóre, olar túrli tillerde sóylesiwshi ilimpazlar ortasında bilimlerdi uzatıw quralı retinde de háreket etken . "Lingva franka" termini óz atın Jer Orta teńizi lingva frankasınan aladı. Lingva frankanıń kishi túri dúnyada sóylesiletuǵın hám uyreniletuǵın xalıqaralıq til bolıp tabıladı.

## Derekler
Kvebek (qala)

**Kvebek** — Kanadanıń Kvebek provinciyasınıń paytaxtı bolıp, 2016-jılǵı xalıq sanaǵı boyınsha qala shegarası ishindegi xalıq sanı 531,902 adam. Metropolitan maydanda bolsa 800,296 adam jasaydı. Monrealden keyin ózi paytaxt bolǵan sonday atamaǵa iye Kvebek provinciyasınıń ekinshi úlken qalası. Qalanıń eski tariyxıy orayı (Vieux-Kvebek), Meksikadan basqa, Arqa Amerikadaǵı ele diywalları bolǵan jalǵız qala bolıp, 1985-jıldan baslap YuNESKOnıń Dúnya Miyrası diziminde kirgizilge. Qala Arqa Amerikanıń eń eski qalalarınan bolıp, 1608-jıl qurılǵan.

Qala xalıqaralıq dárejede Qıs Karnavalı hám qala menen baylanıslı tariyxıy myirasqa aylanǵan Château Frontenac mihmanxanasınıń silueti menen belgili.

Qaladaǵı kóriwge ılayıqlı orınlar arasında Monmorensi sarqıramaları hám Sent-Ann-de-Bopre Bazilikası bar.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Official website of Québec
* Official website of Tourisme de Québec 
* Government of Canada site on Québec's 400th Anniversary
* Québec's Old Town Photo Tour
Romandiya

**Romandiya** yamasa **Franсuz Shveycariyası**, sonıń menen birge, **Roman Shveycariyası** (francuzcha Suisse romande, Romandie;) — Shveycariyanıń batıs bóleginde jaylasqan francuz tilinde sóylesiwshi bólegi bolıp tabıladı. Geografiyalıq tárepten mámlekettiń Jeneva, Vo, Nyovshatel hám Yura kantonların; sonıń menen birge, Bern, Vale hám Fribur kantonlarınıń francuz tilinde sóylesiwshi bólimlerin óz ishine aladı. Romandiyada bir yarım million kisi yamasa Shveycariya xalqınıń 20 procenti jasaydı.

## Derekler
Tetum tili

**Tetum tili** yaki **Tetun tili** ( *Tetum language*,  *Тетунский (тетумский) язык*) — avstroneziya tilleri shańaraǵına kiriwshi til. Tetum xalqınıń sóylew tili hám Shıǵıs Timordıń eki rásmiy tillerinen biri. Tetum tiliniń ayırım dialektlerinde mámlekettiń ekinshi rásmiy tili bolǵan portugal tiliniń sezilerli dárejede tásiri bar. Bul tásir, ásirese, sózlik hám grammatikanıń geypara táreplerinde ayqın bilinedi.

## Etimologiya
"Tetum" termininiń aqırında "-m" menen jazılıwı portugal tili orfografiyasına barıp taqaladı . Sebebi tetumlardıń ózinde bul sóz aqırında "-n" menen jazıladı. Usınıń sebebinen geyparalar "tetun tili" variantın paydalanǵan durıs dep esaplaydı. Aqırında "-n" menen jazılatuǵın forması bul tildiń ayırım sóylewshileri tárepinen qollanıladı (mısalı, Xose Ramos-Xorta hámde Karlos Felipe Ximenes Belo) hám indonez tili orfografiyası menen birdey. Biraq, terminniń "-m" menen jazılıw orfografiyasınan paydalanıw kóbirek dástúrge aylanǵan.

## Derekler
Sumatra

**Sumatra** (indon. *Sumatra*, malay *Sumatera*) — Malay arxipelagınıń batıs bóleginde, Úlken Zond atawları toparındaǵı ataw. Indoneziyanıń bir bólegi. Bul dúnyadaǵı altınshı eń úlken ataw bolıp, Hind okeanındaǵı atawlar arasında ekinshi hám tolıǵı menen Indoneziyaǵa tiyisli atawlar arasında eń úlkeni. Xalqı 2020-jıl jaǵdayına bola - 58,6 million kisi, bul Indoneziya xalqınıń 21,68 procenti.

Atawdıń atı sanskrit tilindegi *samudra* sózinen kelip shıqqan bolıp, "okean" yamasa "teńiz" degen mánisti ańlatadı.
Xristianlar

**Xristian** yaki **xristianlar** — xristian dinine iseniwshi hám onıń ámellerin orınlap júriwshi adam(lar). Musılman ellerinde olar *nasıranıylar* dep te ataladı.
YuNESKO

**YuNESKO** yaki **UNESCO** (ing. UNESCO; United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) — Birlesken Milletler Shólkeminiń tálim, pán hám mádeniyat máseleleri boyınsha qániygelesken shólkemi bolıp, dúnya júzindegi dıqqatqa iye orınlardı Jáhán miyrasları dizimine kirgizedi.
Tetumlar

**Tetumlar** yamasa **Tetum xalqı** — Shıǵıs Timordıń oraylıq bóleginde hám Indoneziyadaǵı Kishi Zond atawlarınıń eń shıǵısında jasawshı xalıq. Ayırım ádebiyatlarda **Tetun** yamasa **Tettum** dep te jazılatuǵın bul xalıqtıń sanı XX ásir aqırında 300 000 nan artıq adam bolǵan, biraq Indoneziya basqınshılıǵı alıp kelgen demografiyalıq wayranshılıqlar nátiyjesinde XXI ásir basları ushın isenimli statistikalıq maǵlıwmatlardı usınıwdıń ılajı joq. Melaneziyalı hám indonez-malay tetumları Timorǵa indoneziya mádeniyatın alıp kelgen shabıwshılardıń áwladları bolıwı múmkin. 

Tetumlar mákke, mazalı kartoshka, qurǵaq gúrish hám palız eginlerin ósiriw menen shuǵıllanadı. Olar, sonıń menen birge, shoshqa hám buyvol baǵadı. Tiykarǵı sociallıq hám ekonomikalıq birlik - bul ádetde úlken shańaraqtan ibarat úy xojalıǵı. Sútinler ústine qurılǵan úlken úylerden ibarat tetum awılın aqsaqal basqaradı, ol óz gezeginde kósemge boysınadı.

Er adamlar da, hayallar da tetumlardıń awıl xojalıǵı dástúrlerinde ayrıqsha hám zárúrli rol oynaydı. Hayallar káramatlı álemdi, er adamlar bolsa bul (dúnyalıq) álemdi bildiredi dep esaplaǵan tetumlar káramatlı hám dúnyalıq álemlerdi qosıw ushın arnalǵan quramalı dástúrlerdi ámelge asıradı hám usınıń menen diyxanshılıqta jaqsı ónim támiyinlenedi dep esaplaydı. Diniy shamanlar, hayallar yamasa er adamlar, ruxlardıń túsindiriwshisi rolinde háreket qıladı. 

Tetumlarda qáwimdi belgilew ákeniń qáwimine qarap ornatıladı.

## Ádebiyatlar
* Бернова А. А. Тетумы // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 2000. с. — 527.
* Шпажников Г. А. Тетум// Народы мира/ Глав ред. В. А. Минц. М.: ОЛМА Медиа Групп, 2007. — 640 с., ил. — с. 543.
* Народы мира — Народы Юго-Восточной Азии. Под. ред. С. П. Толстова, Д. Д. Тумаркина, Н. Н. Чебоксарова. М., 1966. — с. 633—636

## Derekler
Somali tili

**Somali tili** (óz atı: Soomaaliga, Af-Soomaali, , ) — afroaziya tilleri shańaraǵınıń kushit bólimine tiyisli til. Somali tiline jaqın tiller oromo hám afar tilleri bolıp tabıladı.

Bul tilde tekǵana Somalide emes, bálki Djibuti (xalıqtıń tiykarǵı bólegi), Efiopiya hám Keniya sıyaqlı mámleketlerde de sóylesedi. Somalidegi puxaralar urısı sebepli bul tilde sóylesiwshiler óz mámleketin taslap, dúnya boylap tarqaldı. Bul tilde sóylesiwshilerdiń anıq sanı belgisiz, biraq shama menen 15-25 million adam dep bahalanadı.

## Derekler

### Ádebiyatlar
* Алейников С. В. Сомалийско-русский словарь (Eraykoobka soomaali-ruush ah): около 20000 словарных статей/ — Москва: [б. и.], 2012. — 415 с.: цв. ил., карт.; 22 см. Библиогр.: с. 6 (21 назв.). — авт. по базе. −800 экз. — ISBN 978-5-89394-228-6.
* Жолковский А. К. Синтаксис сомали. Глубинные и поверхностные структуры/ — Москва: Наука, 1971. — 265 с. ; 2-е издание/ — Москва: ЛКИ, 2007. — 272 с.
* Мячина Е. Н., Вишневская (Шишкова) Л. Я. Учебник языка сомали/ — Москва: ИМО, 1974.
Dialekt

**Dialekt** (áyyemgi grekshe *διάλεκτος* — "jergilikli til ózgeshelikleri", *διαλέγομαι* — "sóylew, túsindiriw") — tildiń qandayda bir aymaqta jasawshı adamlar ortasında baylanıs quralı retinde qollanılatuǵın, ózine tán ózgesheliklerge iye kórinisi.

Mısal ushın qaraqalpaq tili arqa hám qubla dialektlerden turadı.

## Derekler
* Ахатов Г. Х. Татарская диалектология. — Казань, 1984.
* Немировский М. Я. Лингвистическая география и её значение, «Известия Горского педагогического института», т. III, Владикавказ, 1926;
Middlesex (Arqa Karolina)

**Middlesex** — AQShtıń Arqa Karolina shtatında jaylasqan qala. Nash County okrugi quramına kiredi.

## Xalqı
Xalqı sanı — 855 adamdı quraydı (2006).

## Geografiyası
Maydanı – 2,5 km2. Sonnan 2,5 km2 qurǵaqlıq, 0,0 km2 suw jer maydanı. Teńiz júzesinen 94 m biyiklikte jaylasqan.

## Derekler
Teador Drayzer

Theodore Dreiser (aytılıwı :Teodor Drayzer 27-avgust 1871-jıl — 28-dekabr 1945-jıl ) — amerikalıq jazıwshı hám mámleket ǵayratkeri, tábiyattanıwlıq mektebiniń jurnalisti. Onıń romanlarında kóbinese qatań etikalıq normalar joq ekenligine qaramay óz maqsetlerine erisken bas qaharmanlar hám tańlaw hám qálegen erteklerden kóre tábiyaattı úyreniwge kóbirek uqsas kórkem ádebiyatqa baylanıslı jaǵdaylar suwretlengen. Drayzerning eń ataqlı romanları qatarına " Baxtıqara Kerri" (1900), " Qarjı iyesi" (1912) hám " Amerika baxıtsızlıǵı" (1925) kiredi. 2022-jıl Muhabbat Ismoilova awdarması tiykarında hám " Asaxiy books" joybarı sheńberinde " Qarjı iyesi" romanı ózbek tiline qayta awdarma etildi.
Gettysburg (Pennsylvania)

Gettysburg AQShtıń Pennsylvania shtatında jaylasqan qala bolıp tabıladı. Adams County okrugi quramına kiredi.

## Xalqı
8103 adam xalıq jasaw etedı (2006).

## Geografiyası
Maydanı - 4, 3 km2. Sonnan 4,3 km2 qurǵaqlıq, 0,0 km2 bolsa suw maydanı bolıp tabıladı. Teńiz betinen ortasha 170 m biyiklikte jaylasqan.

## Derekler
Minayım Palwanova

**Minayım Palwanova Pirnazarovna** - «Jaslar-TV» telekanalı hám «Nókis-FM» radiosı direktorı.
Ózbekstan Jurnalistler dóretiwshilik awqamınıń aǵzası.

### Biografiya
Minayım Palwanova Pirnazarovna 1977-jılı 10-noyabr kúni tuwılǵan. Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetin tamamlaǵan.

### Dóretiwshiligi
Minayım Palwanovanıń basshılıǵında «Nókis FM» radiosı hám «Jaslar TV» telekanalı arqalı tikkeley efirde «Life Nukus FM», «Jaslar TV» telekanalı arqalı «Sazlı kesh» muzıkalı baǵdarlamasın efirden berilmekte. 
2021-jıl 1-maydan baslap jaslardı qollap-quwatlaw maqsetinde Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı hárbir rayonda «JASLAR PARTY» kewil ashar koncert baǵdarlamalarına basshılıq etip kelmekte.
Ózbekstan Jurnalistler dóretiwshilik awqamınıń aǵzası.

### Jetiskenlikleri
«Ozod yurt tólqinlari», «Jurnalistlar bahori» sıyaqlı bir qatar tańlawlardıń jeńimpazı.

### Dárekler
#Nókis FM radiosı
Cingi-de-Bemaraxa

**Cingi-de-Bemaraxa** (fran. Tsingy de Bemaraha) — Madagaskardaǵı qatań tábiyiy qorıqxana. Adamzat tárepinen tiyilmegen tábiyattıń bir bólegi esaplanatuǵın bul jerler 152 mıń gektar maydanǵa iye. 

Bemaraxa milliy baǵınıń bir bólegi. Ol 1927-jılda atawdıń batıs qırǵaǵında kem ushıraytuǵın karst landshaftların hám túrli-túrli lemurlar (ásirese, Avahi cleesei) hám indrilerdi qorǵaw ushın jaratılǵan. 

1990-jılda YuNESKOnıń Jáhán miyrası obyektleri dizimine kirgizilgen.

Qorıqxana atı Madagaskardıń bir neshe jerlerinde jaylasqan cingi (malagasishe *tsingy*) landhsaftınıń hámde atawdıń batısındaǵı Bemaraha platosınıń atamaları birikpesinen kelip shıqqan. 

Qorıqxana aymaǵında adam ayaǵı jetpegen tropikalıq japıraqlı toǵaylar, sonıń menen birge, kserofit ósimlikler — lalagúlliler, sobılıqlılar, iytzáhárliler hám sútshaylılar ósedi.
Prizma

**Prizma** dep eki jaǵı teń kópmúyeshlikden( qarama qarsı eki jaǵı), qalǵan jaqları bolsa parallelogramlardan ibarat kópjaqlıǵa aytıladı. Teń jaqlar prizmanıń **ultanları**, parallelogramlar bolsa onıń **qaptal jaqları** dep ataladı.
Ultanınıń tárepleri sanına qarap prizmalar **úshmúyeshli, tórtmúyeshli hám basqa n-múyeshli prizmalar** dep júritiledi.
Piramida

**Piramida** dep bir jaqlı kópmúyeshlikten, qalǵan jaqları bolsa bir ushqa iye úshmúyeshliklerden ibarat kópjaqlıǵa aytıladı. Kópmúyeshlik piramidanıń **ultanı**, úshmúyeshlikler bolsa onıń **qaptal jaqları** dep ataladı.

## Derekler
Alpinizm

**Alpinizm** — bul taw shıńlarına qol hám ayaq (arnawlı kiyimlerdi, qurallardı qollanıp) járdeminde órmelep shıǵıwdan ibarat sport hám aktiv demalıs túri bolıp tabıladı. Alpinizmniń sport mánisi shıńlarǵa shıǵıw jolında tábiyiy tosqınlıqlardı (biyiklik, relef, hawa-rayı shárayatı) jeńip ótiwden ibarat. Alpinizm boyınsha sport jarıslarında jarıs obyekti shıńnıń biyikligi, basıp ótiletuǵın jónelistiń texnikalıq quramalılıǵı, onıń tábiyatı hám uzınlıǵı esaplanadı. YuNESKO tárepinen materiallıq emes miyraslar wákillik dizimine kirgizilgen.
Petropavl

Petropavl (orıs.Petropavlsk,qazaqsha koplep qollanıp júrgen atawı Qızıljar)-Arqa Qazaqstan obılısınıń qalası,obılıs ortalıǵı (1936-jıldan beri).Qalanıń negizgi Esil ózeniniń oń jaǵalawında 1752-jılı qalanǵan.

Hákimi:Bolat Serikulı Jumabekov

Qurılǵan waqıtı:1752-jılı

Jer awmaǵı:221,6km

Turǵını:219011 adam (2019)

Ulttıq quramı:Orıstar 60,00%.qazaqtar 30,00%.tatarlar 3,00%,ukraiyndar 2,00%.nemister 1,00%

Avtomobiyl kodı-15

Petropavl avtomobiyl,áwe,ózen hám temir joldarınıń iri torabı.

tariyxı

Qalanıń irgesi 1752-jılı patshalıq Reseydıń qazaq jerin otarlaw sayasatında áskery bekinis retinde qalanǵan.Alǵashında áskery forpost keyinen sibir tatarlardıń (túrkilerdiń)qalası atanıp,Reseydiń arqasindaǵı jáne Ortalıq Qazaqstandı otarlaw kezindegi negizgi tirek punkyine aynaldı.

## Derekler
Tuamasina

**Tuamasina** (malag. *Toamasina*) — Madagaskar shıǵısındaǵı qala, Tuamasina I aymaǵınıń, Acinanana wálayatı hám rayonınıń administrativlik orayı. Eski ataması **Tamatave**. 

Xalqınıń sanı 2014-jıl maǵlıwmatlarına bola 282 100 adam. Hind okeanı jaǵasında jaylasqan. Mámleket sırtqı sawdasınıń úlken bólegine xızmet etiwshi sawda orayı hám tiykarǵı teńiz portı (1974-jılı 1,7 mln. tonna júk aylanısı). 

Házirgi waqıtta Tuamasina portınan kofe, gúrish, banan, vanil, burısh, qálempirgúl, grafit eksport etiledi; stanok hám úskeneler, toqımashılıq hám azıq-awqat sanaatları ónimleri alıp kiriledi. Qalada azıq-awqat, neftti qayta islew hám metaldı qayta islew sanaatları kárxanaları bar. 1977-jılda Madagaskar mámleket universitetleri sistemasına kiretuǵın Tuamasina universiteti dúzildi. 

Qalada Tuamasina aymaǵın paytaxt Antananarivu menen baylanıstıratuǵın temir jol liniyasınıń aqırǵı stanciyası hám aeroport bar.
Eksport

**Eksport** (ingl. *export*, rus. *экспорт*) — xalıqaralıq sawdadaǵı túsinik bolıp, basqa mámleketlerge tovar yamasa xızmetlerdi satıwdı ańlatadı. Termin latın tilindegi *exporto* sózinen kelip shıǵıp, qaraqalpaqashaǵa sózbe-sóz awdarmalasaq, "porttan alıp shıǵıw" degen mánisti ańlatadı.
Anсirabe

**Ancirabe** (malag. *Antsirabe*, rus *Анцирабе*) — Madagaskardıń úshinshi iri qalası. Xalqı 250 mıń kisiden artıq. Qala Vakinankaratra wálayatınıń paytaxtı. 

Antsirabe shama menen 1500 m biyiklikte jaylasqan, sol sebepli qalanıń ıqlımı salqın. Qalada ıssı bulaqlar hám ıssı vannalar bar bolıp, olar 19-ásirde júdá ataqlı edi. 

Qala jaqınında vulkanlar háreketleri nátiyjesinde payda bolǵan Tritriva kóli jaylasqan.
Francuz Gvianası

**Gviana** (fran. *Guyane* [ɡɥijan]) yaki **Francuz Gvianası** (fran. *Guyane française*) — Qubla Amerikanıń arqa-shıǵısında jaylasqan, Franciyanıń bur waqıttıń ózinde eń iri teńiz artı regionı hám sırt el departamenti. Administrativlik orayı - Kayenna qalası.

Batısda Surinam, qubla hám shıǵısda Braziliya menen shegaralasıp, arqa hám arqa-shıǵısda Atlantika okeanı suwları menen juwıladı.
Evropa Awqamı

**Evropa Birlespesi** (ingl. *European Union*, rus. *Европе́йский сою́з*) — Evropanıń 27 mámleketinen ibarat ekonomikalıq, siyasiy hám áskeriy birlespe.
Karib teńizi

**Karib teńizi** (ingl. *Caribbean Sea*, rus. *Кари́бское мо́ре*) — Atlantika okeanı háwiziniń shetindegi yarım tuyıq teńiz bolıp, batıs hám qublada Oraylıq hám Qubla Amerika, arqa hám shıǵısta Úlken hám Kishi Antil atawları menen shegaralasqan. Arqa-batısda Yukatan buǵazı arqalı Meksika qoltıǵı menen, qubla-batısda jasalma Panama kanalı arqalı Tınısh okeanı menen tutasadı.

Karib teńizi 9° hám 22° arqa keńislik arasında hámde 89° hám 60° batıs uzınlıq arasında jaylasıp, onıń maydanı shama menen 2 753 000 km². Qublada ol Venesuela, Kolumbiya hám Panamanı, batısda — Kosta-Rika, Nikaragua, Gonduras, Gvatemala, Beliz hám Yukatan yarım atawın, arqada — Kuba, Gaiti, Yamayka hám Puerto-Rikonı juwıp tur; al shıǵısta — Kishi Antil atawları mámleketine tutasadı.
Diplomatiya

**Diplomatiya** — málim bir mámlekettiń basshılarınıń, húkimetleriniń hám arnawlı sırtqı baylanıs shólkemleriniń sol mámlekettiń sırtqı siyasatınıń maqset hám wazıypaların ámelge asırıw, sonıń menen birge, sırt elde mámleket máplerin qorǵaw boyınsha iskerligi. Ol mámleketlerdiń sırtqı siyasatın ámelge asırıw quralı bolıp tabıladı. Diplomatiya anıq shárayatlar hám wazıypalardıń xarakterin esapqa alǵan halda qollanılatuǵın ámeliy ilajlar, usıllar hám metodlardı ózine qamtıydı.
Hind tilleri

**Hind tilleri** yaki **Hind-ariy tilleri** (ingl. *Indo-Aryan languages*, rus. *Индоари́йские языки*) — hind-evropa tilleriniń bólimlerinen biri bolǵan hind-iran tilleri quramına kirgen (Iran tilleri hám jaqın bolǵan dard tilleri menen birge) tuwısqan tiller toparı. Tiykarınan Qubla Aziyada, sol qatarı Arqa hám Oraylıq Hindistan, Pakistannıń arqa wálayatları, Bangladesh, Shri-Lanka, Maldiv Respublikası, Nepal aymaqlarında tarqalǵan bul tillerde sóylewshiler sanı XXI ásir basında 800 mln. átirapında bolǵan. Bunnan basqa, Hindistan yarım atawınan tısqarı, Arqa-batıs Evropa, Batıs Aziya, Arqa Amerika, Karib teńizi basseyni, Qubla-shıǵıs Afrika, Polineziya hám Avstraliyada, jáne, bir neshe million rumın tillerinde sóylesiwshiler toplanǵan Qubla-shıǵıs Evropada iri immigrant hám ekspatriaciya etilgen hind-ariy tillerinde sóylesiwshi jámáátler jasaydı. Búgingi kúnge kelip 200 den artıq hind-ariy tilleri málim.

Zamanagóy hind-ariy tilleri áyyemgi hind-ariy tillerinen, mısalı, dáslepki Vedik sanskritinen, Orta hind-ariy (Prakrit) tillerinen kelip shıqqan. Sóylesiwshiler sanı boyınsha eń úlken tiller hind-urdu (shama menen 329 million), bengal (242 million), panjabi (shama menen 120 million), maratxi (112 million), gudjarati (60 million), radjastxani (58 million), bxodjpuri (51 million), oriya (odiya) (35 million), maytxili (shama menen 34 million), sindxi (25 million), nepal (16 million), assam (15 million), chxattisgarxi (18 million), singal (17 million) hám cıgan (shama menen 3,5 million) tilleri bolıp tabıladı. 2005-jılǵı esap-kitaplarǵa qarasaq, hind-ariy tillerinde ana tili sıpatında sóylesiwshilardiń ulıwma sanı derlik 900 million adamdı quraydı .

## Ádebiyatlar
* Елизаренкова Т. Я. Исследования по диахронической фонологии индоарийских языков. М., 1974.
* Зограф Г. А. Морфологический строй новых индоарийских языков. М., 1976.
* Зограф Г. А. Языки Индии, Пакистана, Цейлона и Непала, М.. 1960.
* Трубачев О. Н. Indoarica в Северном Причерноморье. М., 1999.
* Чаттерджи С. К. Введение в индоарийское языкознание. М., 1977.
* Языки Азии и Африки. Т. 1: Индоарийские языки. М., 1976.

## Derekler
Alautra

**Alautra** (malag. *Farihiń Alaotra*) — Madagaskar shıǵısındaǵı úlken, biraq sayız kól. Atawdaǵı eń úlken kól esaplanadı.
Ambatundrazaka

**Ambatundrazaka** — Madagaskardaǵı qala, Alautra-Manguru rayonınıń orayı. Tuamasina provinsiyasında jaylasqan. Xalqı — 47 857 adam (2010-jıl esabına bola). 2005-jılda xalıq sanı 39 762 adam bolǵan.

Qala mámlekettiń ishkerisinde, Madagaskardaǵı eń úlken kól Alautra kóliniń qubla qırǵaǵında jaylasqan.

Qalada aeroport bar.

Ambatundrazakada tek baslanǵısh tálim bar. Qala salı, piste hám mákke jetistiriletuǵın awıl xojalıǵı aymaǵında jaylasqan.
Xalıqlıq latın tili

**Xalıqlıq latın tili** ("turpayı latın tili" atı menen de belgili, lat. *sermo vulgaris*, , ) — latın tiliniń awızeki túri bolıp, Italiyada hám Rim imperiyasınıń wálayatlarında keń tarqalǵan.

## Derekler
* Гурычева М. С. Народная латынь. — М.: Изд-во литературы на иностранных языках, 1959. — 192 с. (в пер.)
* Гурычева М. С. Народная латынь. — Изд. 2-е. — М.: УРСС, 2008. — 208 с. — (История языков народов Европы). — ISBN 978-5-382-00815-8. (обл.)
* Народная латынь / Лопатина М. Г. // Нанонаука — Николай Кавасила. — М. : Большая российская энциклопедия, 2013. — С. 59–61. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 22). — ISBN 978-5-85270-358-3.
Rashtatt tınıshlıq shártnaması

**Rashtatt tınıshlıq shártnaması** — 1714-jıl 7-martta Franciya hám Avstriya ortasında dúzilgen tınıshlıq shártnaması bolıp, tiykarınan, Ispaniya miyrasxorlıǵı ushın urıstı (1701-1714) tamamlaǵan Utrext tınıshlıq shártnamasınıń bir bólegi edi. 1713-1714-jıllarda bul shártnama Fransiya Marshalı Klod Lui Hektor de Villar hám Avstriya shaxzadası Yevgeniy Savoy tárepinen tayarlanǵan. Atap aytqanda, bul shártnama patsha Lyudovik XIV hám Múqaddes Rim imperatori Karl VI ortasındaǵı qarama-qarsılıqqa toqtatılıs jasadı, bul kelispewshilik basqa táreplerde de sheshilgennen keyin de dawam etti.
Buxarbay Tilewmuratov

**Buxarbay Tilewmuratov** — Qaraqalpaqstandaǵı onlayn puqaralıq jurnalistikanıń tiykarın salıwshısı, eń birinshi blog iyesi, «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasınıń jurnalisti.

## Ómiri hám dóretiwshiligi
B.Tilewmuratov Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi menen Ministrler Keńesiniń «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasınıń ekonomikalıq hám sociallıq máseleler redakciyasınıń bólim baslıǵı bolǵan. Onıń blogpostlardı qaraqalpaq tilinde járiyalap, ol bir waqıttıń ózinde bir neshe blogların jańalap bardı. Olar: 
* http://kkreporter.livejournal.com;
* http://kkreporter.blog.com;
* http://kkblogger.ucoz.org;
* https://kkreporter.wordpress.com;
* https://web.archive.org/web/20190903144026/http://kkreporter.hiblogger.net/.

2011-jılǵa shekem yaǵnıy, jurnalist, bloger dúnyadan ótemen degenshe turaqlı túrde jańalanıp barılǵan bul bloglarda belgili dárejedegi áhmiyetke iye materiallar berilip, olar onlayn puqaralıq jurnalistikanıń rawajlanıwına tiykar boldı. Blogta sociallıq turmıstaǵı mashqalalar sın kóz-qarastan sáwlelendirildi. Blogpostlardıń obektivligi, mazmunı, tili hám stiliniń qálipleskenligi, sonday-aq, temalarınıń aktuallıǵı hám hár túrliligi internet paydalanıwshıların qızıqtıra aldı. Bunı blogqa túrli mámleket internet paydalanıwshılarınıń jazǵan kommentariylerinen biliwimizge boladı. 

## Jetiskenlikleri
Qaraqalpaqstan Respublikasında demokratiyalıq, sociallıq-siyasiy hám social-ekonomikalıq reformalardıń nátiyjeliligi haqqındaǵı materialları ushın B.Tilewmuratov 2011-jılı Ózbekstandaǵı jurnalistika tarawı boyınsha eń úlken sıylıq «Altın qálem» VI Milliy sıylıǵınıń «Eń jaqsı jurnalistlik materialı ushın» internet-jurnalistika jónelisinde 1-orın jeńimpazı boldı.

## Dárekler
* http://kkreporter.livejournal.com;
* http://kkreporter.blog.com;
* http://kkblogger.ucoz.org;
* https://kkreporter.wordpress.com;
* https://web.archive.org/web/20190903144026/http://kkreporter.hiblogger.net/.
* Karinform.uz
Gúldirsin qorǵanı

**Gúldirsin qorǵanı** — biziń eramızǵa shekemgi IV-III ásirler, eramızdıń III, XII-XIII ásirlerine tiyisli arxeologiyalıq estelik bolıp, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Ellikqala rayonı aymaǵında jaylasqan.

## Qala qurılısı
Tariyxıy dáreklerge qaraǵanda, bul qorǵan antik dáwirde payda bolǵan hám Áyyemgi Xorezmniń eń úlken qorǵanlarınıń biri bolıp tabıladı.

Úlken Gúldirsin qorǵanı 350x230 metr ólshemge iye tórtmúyeshlik formasında qurılǵan. Qorǵannıń dárwazası shıǵıs diywaldıń ortasında jaylasqan. Qorǵan diywallarınıń tómengi bólimindegi antik diywallar hám minaralar paqsadan, onıń keyingi bólimleri bolsa qamgerbishten qurılǵan. Diywalları házirgi waqıtqa shekem óz bálentligin joytpaǵan hám ayırım jerlerinde ol 15 metrge shekem jetedi. Keyin ala XII-XIII ásirlerde bul diywal Xorezmshaxlar dáwirinde qayta qurılǵan. Qorǵan eki qabatlı bekkem minaralarǵa iye sırtqı diywal menen bekkemlengen.

Maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, orta ásirlerde qorǵannan tek ǵana strategiyalıq maqsetlerde paydalanılǵan hám bul jerde derlik xalıq jasamaǵan. Qazıw jumısları waqtında qorǵannıń ishinen antik hám orta ásirlerge tiyisli kóplegen sapal buyımlar, qoladan islengen buyımlar hám bezewler, teńge pullar tabılǵan. Usı tabılmalardan anıqlanıwınsha, Úlken Gúldirsin aymaǵındaǵı eń sońǵı xalıq jasaǵan dáwir — Xorezm monǵollar tárepinen jawlap alınǵan Muhammed Xorezmshax húkimranlıq etken dáwir — 1220-jıllarǵa barıp taqaladı.

Bul qorǵan menen baylanıslı xalıq arasında kóplegen ańızlar tarqalǵan.



Súwret:GUldirsin.jpg
Súwret:Guldirisn qalasi1.jpg
Súwret:Guldirsin qalasi.jpg
Súwret:Guldirsin qala.jpg


## Dárekler
* Karinform.uz
Longread

**Longread** - búgingi zamanagóy jurnalistikada kólemli tekst arqalı oqıwshılardı qızıqtırıwdıń usıllarınıń biri. 

Internet tarmaǵında uzın-shubay tekstti kópshilik oqıy bermeydi. Óytkeni, globallıq tarmaqtan adamlar qısqa hám anıq informaciya alıw ushın paydalanadı. Longread ataması inglis tilindegi «long» - uzın, kólemli, «read» - oqıw degen sózlerdiń birikpesinen kelip shıqqan. Longridti oqıwǵa adamlar kóp waqtın sarplaydı. Biraq, longrid bul siz oylaǵanday zeriktirip jiberetuǵın ápiwayı tekst emes. Bul tekst, video, infografika, prezentaciya hám muzıkanı talap etetuǵın kompleksli informaciya bolıp tabıladı. Bul elementler bir-biri menen tıǵız baylanıslı boladı. Olar tek tekstti tolıqtırıp ǵana qoymastan, oqıwshıǵa jańa informaciya berip otıradı. Bunday tekstte biz joqarıda sanap ótken bóleklerdiń bir-biri menen logikalıq úylesimliligi áhmiyetli esaplanadı. Longrid birneshe tema átirapına qurılmaydı, kerisinshe, onda tek ǵana bir tema dógereginde izertlew jumısları sáwlelenedi.
Longrid – analitikalıq mazmunǵa iye informaciya dáregi. Longrid avtorlarınıń tiykarǵı maqseti oqıwshınıń dıqqatın ózine qaratıp, oǵan ózgeshe usılda waqıyanı bayanlawdan ibarat boladı. Onda kóterilgen másele boyınsha anıq, dál sheshimler beriliwi maqsetke muwapıq boladı.

## Dárekler

* Karinform.uz
Raya Ernasheva

**Raya Ernasheva (Raziyabegim)** — belgili shayır, dilmash hám redaktor, Ózbekstan Respublikası Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Biografiyası
Raya Ernasheva 1953-jılı 7-yanvarda Nókis qalasında dúnyaǵa kelgen. 1958-jılı bes jasında Ámiwdárya rayonınıń Nazarxan awılı Berdaq atındaǵı mákan puqaralar orayındaǵı mektepke 1-qaraqalpaq klasına oqıwǵa barıp, 1968-jılı orta mektepti tamamlaǵan. Toǵız-on jasınan baslap jazǵan qosıqları mektep diywalı gazetasında, al baspasózde 1970-jıldan respublikalıq gazeta-jurnallarda, jaslar almanaxlarında basılıp shıǵa baslaǵan. Fizika hám matematika pánine qızıǵıwshılıǵı sebepli Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutında usı pánler boyınsha joqarı bilim alǵan. 1993-jılı Xalıq universitetiniń arab tili boyınsha arnawlı kursın pitkergen. 2022-jıldıń 28-yanvar kúni uzaq dawam etken keselleniwden keyin 69 jasta dúnyadan ótti.

## Miynet jolı
Raya Ernasheva miynet jolın respublikalıq jaslar gazetasında ádebiy xızmetker bolıp islewden baslaydı. Bunnan keyin «Qaraqalpaqstan» baspasında redaktor bolıp 40 jıldan aslam waqıt miynet etip, usı dáwirde hár qıylı pánler boyınsha kitaplardıń sapalı basılıp shıǵıwına belgili dárejede úlesin qosqan talantlı redaktor boldı.

2000-jılı Qaraqalpaqstandaǵı dáslepki balalar hám jas óspirimler ushın «Qarlıǵash» jurnalın ashtı hám onıń shıǵıp turıwına bar kúsh-jigerin sarpladı.

## Dóretpeleri
Túrli jıllarda shayırdıń **«Meniń gúlim», «Bile-bilgenge», «Ómir tolǵanısları», «Silkin, humay yańlı óz qanatında»** poeziyalıq kitapları hám balalarǵa arnalǵan **«Pal bóbegim sóylese», «Adımlawshı mashina»** kitapları, sonday-aq, qaraqalpaq hám ózbek tillerinde **«Shıǵarmalarınıń 3 tomlıǵı»** (Tashkent, 2010), rus tilinde **«Nochnoe puteshestvie»** (Moskva, 2015), ózbek tilinde **«Saylanma»** (Nókis, 2019), qaraqalpaq ádebiyatında bes kitaptan ibarat **«Xamsa»** (Tashkent, 2020) shıǵarmasın arnawlı kitap etip baspadan shıǵarıp, xalqımızdıń ruwxıy baylıǵınıń rawajlanıwına bar talantı hám kúsh-jigeri menen salmaqlı úles qostı.
Ol Ózbekstan Respublikası Jazıwshılar awqamınıń aǵzası.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Karinform.uz
Frankofoniya

**Frankofoniya** (fran. *l'Organisation internationale de la Francophonie*) — francuz tilinde sóylesiwshi mámleketlerdiń xalıqaralıq shólkemi (XFMSh). Shólkemge 54 mámleket (húkimet) tolıq aǵza, 7 mámleket tolıq emes aǵza bolıp, jáne 27 mámleket gúzetiwshi dárejesine iye.
Bloger

**Bloger** — Internet jáhán informaciyalıq tarmaǵındaǵı óz veb-saytına hám (yamasa) veb-sayt betine hámme erkin paydalanıwı múmkin bolǵan, sociallıq-siyasiy, social-ekonomikalıq hám basqa ózgesheliklerge iye informaciyanı jaylastırıwshı, sol qatarı informaciyadan paydalanıwshılar tárepinen sol informaciyanı dodalaw ushın jaylastırıwshı fizikalıq shaxs.
Folklor

**Folklor** — inglis sózinen alınǵan bolıp, xalıq danalıǵı xalıq dóretpesi degen mánisti ańlatadı. Sol ushın da, xalıq awızeki dóretpelerin folklor dep ataw pútkil dúnya ádebiyatınıń kópshilik bóleginde ushıraydı. Jazba ádebiyat az rawajlanǵan ellerde folklor ádebiyattıń eń baslı bólegi bolıp esaplanadı. Bunnan tısqarı, folklor xalıq arasına ábden sińisip ketken ádebiyat bolǵanı ushın da, ol jazba ádebiyatqa qaraǵanda da anaǵurlım jiyi qollanıladı. Sebebi, bunda adamnıń sawatlı hám sawatsızlıǵı menen birlikte, sózge sheberlik, taqıwalıq, waqıyanı qızıqlı etip bayanlaytuǵın qatıqulaqlılıq eń baslı orınǵa kóteriledi. Xalıqtıń yadında qalǵan eń jaqsı qásterli sózleri tańlap alınadı. Sol sebepli ol jazba ádebiyatqa qaraǵanda da anaǵurlım keń rawajlanǵan.
Láblebi

**Láblebi** — soralaslar shańaraǵına tiyisli bir, eki jıllıq shóp ósimlikler gruppası; palız eginleri, ǵawısh, qumshekerli egin. 16 túri bar. Orta Jer teńizi átiraplarında, Aziya, Zakavkazye, Hindistan, Fransiya, sonıń menen birge, Ullı Britaniya, Skandinaviya mámleketlerinde tarqalǵan. Dıyxanchilikda palaw Láblebi, ǵawıshı L. hám qant L.ga bólinetuǵın ápiwayı L. (v. vulgaris) túri hám qant L. dıń tur xili bolǵan bargli L. (yamasa mangold L. — Betacica — awqatqa bargi yamasa japıraq bandi isletiledi) egiledi. Jabayı L. áyyemgi zamanlardan awqatqa isletip kelingen. Eramızǵa shekemgi 2—1-mıń jıllıqta bargli L. materiallıqlastırılgan. Mil. baslarında materiallıq túbirmevali formaları egila basladı. 18-asirde ǵawıshı L. dıń gibridlerinen qant L.jaratılǵan. 19 -ásir aqırı hám 20 -asirde bul egin barlıq qitalarga tarqaldı.

Palaw láblebi — qızıl L., qızılsha, palız eginleri L. — egilgennen keyin birinshi jılı 0, 4—0, 9 kg shamada túbirmeva hám japıraq kompleksi payda etedi. Namsevar hám jarıqsevar ósimlik, suwıqqa, qurǵaqlıqqa shıdamlı. Barlıq dıyxanshılıq regionlarında egiledi. Ózbekstanda Bardo — 237, Bikoress (2002-jıldan ), Ros hám basqa túrler rayonlastırılgan. Zúráátliligi 300—400 s/ga hám odan joqarı.
Shıǵır

**Shıǵır** – suw shıǵaratuǵın áyyemgi ápiwayı qurılma (mexanizm). Oraylıq Aziya xalıqlarınıń xojalıq turmısında, diyqanshılıqtıń rawajlanıwında, jerlerdi suwǵarıw hám ónimdarlıǵın arttırıwda suw shıǵırlar úlken áhmiyetke iye bolǵan. Bul qurılmalar hár qıylı ólshemlerde bolıp, tiykarınan aǵashtan jasalǵan.
Esemurat jıraw

**Esemurat jıraw** (1885 — 1979). Qaraqalpaq xalqınıń 
ataqlı jırawlarınıń biri. Ol jırawshılıqtı óz ákesi Nurabulla
jırawdan (1862—1922) úyrengen. Ol «Alpamıs», «Qoblan», 
«Sháryar», «Edige», «Shora batır» dastanların jırlaǵan. 
Onıń ózinde shayırlıq talant ta bolǵàn.
Podkast

RSS (ingliz tilinde Rich Site Summary) - bul jańalıqlar lentası hám anonsların, bloglardaǵı ózgerislerdi súwretlew ushın islep shıǵılǵan maǵlıwmatlar formatınıń standartı bolıp, ol avtomat túrde bir sayttan ekinshisine yamasa abonenttiń pochta qutısına maǵlıwmat uzatıw imkaniyatın beredi.
Sonday-aq, ol informaciyalıq saytlardan xabarlardı jańalıq kollektorlarına eksport etiw ushın qollanıladı. RSS texnologiyasınan paydalanıp, jazılıwshıǵa jetkerip beriletuǵın audiofayl yamasa turaqlı túrde jańalanıp turılatuǵın audiofayllar seriası podkast delinedi. Demek, podkast - internetke jaylastırılǵan tele hám radioesittiriwlerdiń analogı yamasa audiopleerge júklep alıw ushın internettegi radioesittiriw yamasa soǵan uqsas baǵdarlamanıń sanlı jazıwı dep qarawǵa boladı.

## Derekler
Rupi Kaur

= Biografiyası: =
Jazıwshı **Rupi Kaur** (**1992-jıl 4-oktyabr**de Hindstannıń Panjab qalasında tuwılǵan ) — Kanadalıq shayır, illyustrator, fotograf hám hind elijiń jazıwshısı. Jaslıǵında shańaraǵı menen Kanadaǵa kóship kelgen. Ol 2009-jılda qosıq aytıwdı baslaǵan hám Instagram tarmǵında ataqlı bolǵan hám solardıń nátiyjesinde úsh qosıq toplamı arqalı eń ataqlı «Insta shayırları»nan birine aynalǵan.

2015-jıl mart ayında óziniń universitetindegi fotografiya joybarı sheńberinde Kaur Instagramda kiyimi hám prostınyalarında hayz kórgen qan daqları bar ekenligi sáwlelengen bir qatar fotosúwretlerdi jaylastırdı. Instagram bolsa ol súwretti alıp tasladı, buǵan juwap retinde Rupi Kaur shaǵım jazdı. Bul waqıya nátiyjesinde Kaurdıń poeziyası úlken dańq shıǵardı jáne de onıń debyut toplamı "Milk and honey" (2014), dáslep óz-ózinen baspa etilgen, kommerciya tabısı menen qayta baspa etildi.

**«Milk and honey»** filminiń tabısı Rupi **«The sun and her flowers»** (2017) dawamlı filmi ústinde islep atırǵan waqtında biraz qıynalıp qalǵan. Toplam shıqqannan keyin, ol sharshawǵa dus keldi, biraq ol tez arada onnan qutıldı. Kommerciyalıq tabıs basımı astında qalmaw tilegi onıń COVID-19 pandemiyasına tolıq juwap bolǵan **"Body at Home"** (2020 ) úshinshi toplamına tásir etti. "Instapoetry" toparınıń bir bólegi esaplanǵan Kaurdiń jumısı tábiyiy jaqtan ápiwayı bolıp, Qubla Aziyanıń ayrıqshalıǵı, immigraciya hám hayallıqtı úyrenedi; onıń balalıǵı hám jeke turmısı ilham dáregi bolıp xızmet etedi. Sızıqlı sızılmalar onıń poeziyasına qopal temalar menen birge keledi.

Onıń ataqlılıǵı estrada juldızı menen salıstırılǵan hám ol zamanagóy ádebiyat saxnasına tásiri ushın maqtawǵa iye bolǵan, eger Kaurdiń poeziyası túrli sın pikirlerge ushıraǵan hám kóbinese parodiyalarga sebep bolǵan; ol Instapoets aǵzaları tárepinen plagiat hám internet trollaleri tárepinen táqip etilgeni haqqındaǵı dawalarǵa duwshar bolǵan. Kaur BBC hám Elle tárepinen dúzilgen jıl juwmaqları boyınsha qutlıqlawlar dizimine kiritilgen; Jańa Respublika onı tartıslı túrde **"On jıllıq jazıwshısı"** dep atadı.

= Kitapları: =
Internette informaciya túrleri

Internette informaciya alıwdıń túrli formaları bar bolıp olardıń hárbiriniń informaciya tarmaǵı bar.

Web-saytlar- jeke web-saytlar sociallıq tarmaqlardaǵı kanallar toparlar hám bloglar

Katalog-maǵlıwmatlardı saqlaw ushın arnawlı atqa iye bolǵan maǵlıwmatlar jıynaǵı

Web-portal — arnawlı islep shıǵılǵan túrli dáreklerden maǵlıwmatlardı toplaw, qayta islew hám onı auditoriyaǵa jetkerip beriw ushın islep shıǵılǵan arnawlı dástúr

Internette informaciya izlewdiń ózine tán tártip qaǵıydaları hám basqıshları bar.Olar tómendegishe:

1)Maǵlıwmatlardı olardıń tili boyınsha izlew

2)Maǵlıwmatlardı olardıń túri boyınsha izlew.Yaǵnıy tekst, foto, muzıka hám video

3)Maǵlıwmatlardı olardıń jaylasıw aymaǵı boyınsha izlew

4)Maǵlıwmatlardı onıń jaylastırǵan sánesi boyınsha izlew

5)Maǵlıwmatlardı onıń jaylasqan internet zonası boyınsha izlew

6)Maǵlıwmatlardı qáwipsiz izlew
Podkast-terminal

**Podkast-terminal** — bul mediafayllar xostingin qollap-quwatlawshı, jazıwlardı jaylastırıw hám olardıń jańalanıwlarına jazılıwdı belgili dárejede avtomatlastıratuǵın veb-sayt.
Qurbanbay jıraw

**Qurbanbay Jıraw** (1876 —1958). Onnan jàzıp àlınǵàn «Qırq qız» dástànınıń rus, ózbek, qazaq, qırǵız, túrkmen hám basqa dà kóplegen tillerde shıǵıwı arqalı Qurbanbay 
jıraw Tájibày ulı pútkil awqamǵa málim boldı. Ol 60 jıl 
dawamında qaraqalpaq xalıq dastanların taratıwshı hám 
atqarıwshı boldı. Onıń repertuarında «Qırq qız», «Er Ziywar», «Qanshayım», «Bozuǵlan», «Er Qosay» usaǵan xàlıq 
dastanları orın aldı. Ol ataqlı Jiyemurat jıraw menen 
Nurabulla jıràwdıń shákirti. Xàlıq danalıǵın sàqlàw hám 
atqarıwdaǵı ájàyıp xızmeti ushın oǵàn «Ózbekistan xàlıq 
jırshısı» húrmetli ataǵı berildi.
Totı qus

**Totılar** (Psittaciformes) — qus gruppası. 1 shańaraq, 7 genje shańaraq hám 324 túri málim. Denesiniń uz. 9, 5 sm den 1 m ge shekem, salmaǵı 10 g den 1 kg ge shekem. T. dıń ol jaqqa hám tawıq hám bódeneden basqa quslardıń mákiyeni birdey tusda, kóbinese hár túrlı reńli (mas., jasıl, qızıl, kók aralas, kamdankam kora yamasa kúlreń hám basqalar ), tumshug'i qalın, ústki bólegi jıldam; onıń járdemi bn terek shaqların pánjelab yuradi; qattı miywelerdi chaqadi. Kóbisinde kekil hám uzın quyrıqları bar. Tırnaqları bekkem. 1 hám 4 barmaqları keyin basıp qayırılǵan. Kóbisi jaqsı uchadi, geyparaları (mas., úki, tugi) ushıw uqıpın joǵatǵan. Tropik hám subtropik regionlarda, ásirese, tropik Amerikada keń tarqalǵan. Geyparaları (mas., kakapo) jerde, kóbisi terekte jasawǵa maslasqan. Uyasini terek geweklerine, taslar yorig'iga, basqa haywanlar uyalarına hám basqa jaylarǵa yasaydi. 2—8 máyek qóyadı. Máyekin 2—4 hápte basadı. Balaların 5— 12 hápte uyasida, tiykarınan, ósimlik urıwları, miyweleri, geyde shıbın-shirkeyler hám nektar bn azıqlantıradı. Shıraylılıǵı hám ayırım dawıslarǵa eliklew, atap aytqanda sózlerdi ańlatıwǵa úyretiw múmkin bolǵanı ushın birpara T. qápesde boqiladi. 70 ten artıq túri Tábiyaattı qorǵaw xalıq aralıq birlespesiniń Qızıl kitapına kiritilgen. Olarǵa mısal etip taǵı Korello, Kakadu, Ara, Jako, Ajıralmaytuǵın, hám tolqınsimon totıqushchalarni keltiriw múmkin. Bul totıqushlarning watanı Avstraliya.
Topografiyaliq kartalar

Topografiyaliq kartalar

Ádette geografiyalıq 

kartalar masshtabı oǵada kishi boladı. Jer betiniń súwretleme-

si million ese hám onnan da kóbirek márte kishireytilip kórse-

tiledi. Jer betiniń kishkene bólimin súwretlewshi iri masshtablı 

(1:200000 hám onnan da kóbirek) kartalar tipografiyalıq kartalar 

dep ataladı. Mazmunına qaray, olar ulıwma geografiyalıq kartalar 

bolip esaplanadı. Iri masshtablı (1:25000, 1:50000, 1:100000) 

topografiyalıq kartalar orında orınlanatuǵın topografiyalıq ólshew 

isleri tiykarında dúziledi. 

Iri masshtablı topografiyalıq kartalarda úlken maydanlar 

súwretlenetuǵın bolsa, karta júdá úlkeyip ketedi. 

Iri masshtablı topografiyalıq kartalardıń hárbir betinde jer 

betiniń kishkene bólimi súwretlenedi. Sonlıqtan Bunday karta

larda mayda masshtablı kartalarǵa qaraǵanda qátelikler júdá 

kem boladı, sebebi kishkene maydan beti tegislikke jaqın boladı. 

Kartaniń masshtabı oniń t

ıa bàrlıq bóiime då ilediàdı.

Topografiyalıq kartanıń hárbir beti qaptal tárepinde meridian 

joqarı hám tómen táreplerde paraleller menen shegaralanǵan 

boladı.
Podkast-lenta

Internet saytta jaratılıw waqtına kóre xronologiyalıq tártipte jaylastırılǵan audiofayllar toparı **[[Podcast|podkast]]-lenta** delinedi.
Muwsa baqsı

Muwsa baqsı (1863 — 1907). Qaraqalpaqtıń eń ataqlı baqsılarınıń birinen esaplanadı. Ol Aqımbet baqsı nıń shákirti, kóp jıllàr dawamında onıń izine erip, onnan saz shertiwdi úyrengen. Onıń «Muwsa sen yari» naması xalıq arasında keńnen belgili. Onıń talantın Berdaq Ǵarǵabay ulı joqarı bahalanǵan.Muwsa baqsınıń miyrasları saz-sáwbet izertlewshileri tárepinen hár tárepleme izertlenbekte.
Arablar qozǵalańı

Afrika materigindegi mámleketlerde puqaralıq jurnalistikanıń ayqın kózge taslanıwına sebep bolǵan waqıya Mısırdaǵı « **Arablar qozǵalańı**» waqıyası boldı. 2011-jıldıń basında arablar qozǵalańı baslanıp, puqaralar aymaqtaǵı tamırı tereńge en jayǵan basshılardı lawazımınan bosatıwǵa háreket etti. Mısır húkimeti ol jerdegi tártipsizliklerdiń aldın alıw maqsetinde Internet hám mobil tarmaqlardı sheklewge háreket etkeni menen, onıń ilajı bolmadı. Kerisinshe, bunday waqıtta sociallıq tarmaqlar hám Internet áhmiyetli rol oynap, mámlekette puqaralıq jurnalistikanıń jedel rawajlanıwına sebep boldı. Bul haqqında C.C.Radsch óziniń «Cyberactivism and CitizenvJournalism in Egypt: Digital Dissidence and Political Change» atlı kitabında keltirip ótip, Mısırlı blogerler húkimettiń informaciya monopoliyasın saplastırıw hám avtoritar rejim, onıń puqaraları ortasındaǵı dinamikanı ózgertiw ushın puqaralıq jurnalistika hám kiberaktivizmnen qalay paydalanǵanlıǵı haqqında sóz etken C.C.Radsch óziniń basqa miynetinde bolsa, Mısırda hárekettegi sistemanıń huqıqıylıǵın támiyinlew, pikir bildiriw hám qatnasıw huqıqların talap etip, bunda ózgerisler ushın toparlıq siyasıy gúreske jaslar basshılıǵındaǵı texnologiya baǵdarlanǵan sociallıq hárekettiń basshılıq etkenligin, sociallıq ádilsizlik hám cenzuraǵa qarsı gúresiwde Internet hám sociallıq tarmaqlardan ónimli paydalanılǵanlıǵın keltirip ótedi.
Sonet

**Sonet** — italiyan tilinen alınıp — jańǵırıw mánisti bildiredi. Soneton tórt qatarlı lirikalıq qosıqtıń úlgisi. Sonet dáslep XIII ásirlerde Italiya Batıs Evropa ádebiyatlarında payda bolıp Dante, Petrarka, V.Shekspir, rus poeziyasında,Jukovskiy, Pushkin h.t.b. doretplerinde rawajlandi. Usı janrdıń asqàn sheberi esaplanǵan Shekspirdiñ sonetlerin I.Yusupov bar sheberligi menen awdarmaisledi. I.Yusupovtıń ózi de sonet úlgisinde qosiqların dóretti.

## Derekler
Qıyas jıraw

Qıyas jıraw (1903 — 1974). Qıyas Qayratdinov ataqlı 
xalıq jırawı. Ol óz óneri menen mádeniy turmısqa belsene 
aralastı. 1942-jılı oǵan «Qaraqalpaqstan xàlıq jırawı» 
húrmetli ataǵı berildi. Onıń ustazları Ábdireyim, Qabıl, 
Ábdimurat jırawlar bolǵan. Ol ataqlı Bekmurat jırawdan
«Alpamıs» dástànın, Qabıl jırawdan «Máspàtshà» dástànın 
úyrengen. Qıyas jırawdıń ózi shıǵarǵan terme hám tolǵawları óz aldına kitap bolıp basılıp shıqtı. Jırawdàn jazıp
àlınǵan dástànlàr dà kitap bolıp basıldı. Onıń eń kóp 
jırlaǵan hám onıń atın shıǵarǵan «Máspàtshà» dástànı 
boldı. Onıń balası Ańsatbay Qayratdinov «Qaraqalpaqstan 
xaıq artisti», belgili melodist-kompozitor bolıp jetisip, 
xalıqqa minsiz xızmet etti.
Átirgúl

Átirgúl-dekorativ ósimlik bolıp, Aziya, Evropa hám Amerikada keń tarqalǵan. Jer júzinde 250 túri, 25 mıńnan artıq sortı bar.Ózbekstanda 19 túri, 600 den artıq sortı bar.
Shashlar

Turmıs tárizin ózgertiriń

Bul shashlardıń ósiwi hám jańalanıw tezligine tikkeley tásir etedi. Ratisonda sog'lom maylar (ǵoza, avakado, maylı balıq) menen toldırilganligiga isenim payda etiw kerek, olar shın mániste shashtı ishinde bolǵandan oziqlantiradi. Bunnan tısqarı, shash ósiwine unamlı tásir kórsetiwshi ónimler tutınıw qılıw usınıs etiledi.