open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lester Siti futbol klubı

**Lester Siti** - Angliyanıń Arqa Midlend shtatındaǵı Lester qalasında jaylasqan professional futbol klubı. Olar Angliya futbol ligası sistemasınıń ekinshi dárejesi bolǵan EFL chempionatında qatnasadı.

Klub 1884-jılda " Lester Fosse FC" atı menen jaratılǵan hám 1919-jılda " Lester Siti" atı menen belgili. Olar 1891-jılda Filbert kóshesine kóship ótken, 1894-jılda futbol ligasına qosılǵan hám 2002-jılda jaqın átirap daǵı " King Pauer" stadioniga kóship ótken.

«Lester Siti» bir ret Premer-liga, bir ret Angliya kubogi, úsh ret Liga kubogi hám eki ret FA Community Shields jeńimpazı bolǵan. Klubdıń 2015-16 jılǵı Premer-liga chempionlıǵı dúnya itibarın ózine tarttı hám olar 1992-jılda dúzilgeninen berli Premer-ligada jeńimpaz shıqqan jeti klubtan birine aylandı. Buǵan deyin " Lester" liga daǵı eń joqarı teksheni 1928-jılda joqarı ligada ekinshi orındı iyelegen edi.

Klub bes ret Angliya kubogi finalında qatnasıp, 2021-jılda óziniń dáslepki chempionlıǵın qolǵa kirgizgen. Olar aldın 1964, 1997 hám 2000-jıllarda Liga kubogın qolǵa kirgizgen, 1964-65 hám 1998-99 jıllarda bolsa finalshı bolǵan. «Lester» sol kúnge shekem jeti marte Evropa jarısında qatnasqan, atap aytqanda, 2016 -17-jılda UEFA Chempionler Ligası sherek finaliga hám 2021-22-jılǵı máwsimde UEFA Evropa Konferenciya Ligası yarım finalına shekem jetip barǵan.

## Tariyxı

### Shólkemlestiriliwi hám dáslepki jıllar (1884-1949 )
1884-jılda Wyggeston mektebiniń bir gruppa ǵarrı ulları tárepinen " Lester Fosse" atı menen islengen klub 1890-jılda Futbol Assotsiatsiyasina (FA) qosıldı. 1891-jılda Filbert kóshesine kóship ótiwden aldın klub bes túrli maydanda, atap aytqanda qubla viktoriya Parkda oynadı.-qala orayınıń shıǵısında hám Belgrave jolı velosiped hám kriket maydanshası. Klub 1891-jılda Midlend ligasına da qosıldı hám 1894-jılda ekinshi orındı iyelegeninen keyin Futbol Ligasınıń Ekinshi divizioniga saylandı. " Lester" dıń futbol ligasındaǵı dáslepki oyını Grimsbi Taunda 4:3 esabında jeńiliske ushıraǵan boldı, keyingi háptede Filbert kóshesinde Roterxem Yunaytedga qarsı Liga daǵı birinshi jeńisi. Tap sol máwsimde jámááttiń búgingi kúndegi eń iri jeńisi de boldı - Angliya kubogi saralaw oyınında Notts Alımpik ústinen 13:0 esabında uttı. 1907-08 jıllarda klub Ekinshi divizion ekinshi orındı iyeledi hám Angliya futbolınıń eń joqarı dárejesi bolǵan Birinshi Divizionga kóterildi. Biraq, klub bir máwsimnen keyin, jámááttiń rekord dárejedegi jeńiliwin, Nottingem Forestga qarsı 12:0 esabında jeńiliwdi óz ishine alǵan ligaǵa túsip ketti.
Oyanıw dáwiri

Oyanıw dáwiri (Renesans)- Oraylıq Aziya,Iran,Qıtay (9-12 hám 15 ásirler) hám Batıs Evropada júz bergen ayrıqsha madeniy hám mánawiy rawajlanıw dáwiri.

"Renesans ataması dáslep İtaliyadaǵı mádeniy-mánawiy rawajlanıw(14-16 ásirler) ge baylanıslı qollanılǵan, oǵan orta ásirler turaqlılıǵınan jańa dáwirge ótiw basqıshı dep baha berilgen.

Renesanstıń tiykarǵı belgileri: qıyalımızda hám ilimde dogmatizm, jawızlıq hám basqınshılıqtı jeńip ótip, insandı qádirlew (Gumanizm) onıń qábiliyeti, aqlıy imkaniyatların júzege shıǵarıw; antik dáwır (grek/rim) mádeniyatına qaytıp, onı tiklew,bayıtıw; shirkew sxolastikasınan qutılıp, ádebiyat hám kórkem óner, muzıka, insan erki, erkin pikirlew ushın gúresiw.

## Derekler
Ermakovka (Qostanay wálayatı)

**Yermakov** (qazaqsha: Ермаков) — Qazaqstan Respublikasi Qostanay wálayatı Sarıkól rayonındaǵı awıl. Taǵıl awıl okrugı quramına kiredi. KATO kodı — 396257300.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 253 adam (131 erkek hám 122 hayal) edi. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarǵa koʻre, awılda 163 adam (87 erkek hám 76 hayal) jasaǵan.

## Geografiyası
Boǵay kóli awıldan 9&nbsp;km arqa-shıǵısta jaylasqan.

## Derekler
Pedagogika

Pedagogika (gr. 'παῖς', paіda — bala, gr. 'ἄγω', gogos — jeteklewshi) termini áyyemgi termin bolıp, «bala jeteklewshi» degen mánisti ańlatadı. Grekshe «paydogogos» sózinen kelip shıqqan. Tariyxıy dereklerdiń kórsetiwinshe, áyyemgi Greciyada óz xojayınınıń balaların aylandırǵan,  áskeriy sheberlikti úyretgen tárbiyashını, yaǵnıy qullardı «pedagog» (bala jetekleytuǵın ) dep ataǵan. Keyinirek bolsa, arnawlı oqıtılǵan hám pedagoglıqtı ózine kásip etip alǵan kisilerdi pedagog dep atay baslaǵan.

Pedagogika — tárbiya, tálim hámde sıpatlama beriwdiń teoriyalıq hám ámeliy táreplerin úyreniwshi pánler kompleksi. Ped. institutları hám ayırım basqa oqıw orınlarında qánigelik programması tiykarında ùyreniletuǵın oqıw predmeti de pedagogika dep ataladı. Pedagogika pán sıpatında bala tárbiyasınıń teoriyalıq tiykarların úyrenedi . Zamanagóy pedagog balalar menen birgelikte úlkenlerdińde oqıw -tárbiyalıq, mádeniy hámde ruwxıy -bilimlendiriw tárbiyası menen shuǵıllanıwdi názerde tutadı. Ózbekstan Respublikasında Pedagoglarǵa bárkámal shaxs ruwxıylıǵın qáliplestiriwdiń tiykarǵı quralı retinde qaraladı.Pedagog tárbiya procesiniń nizamlıqları, quramı jáne onı shólkemlestiriw mexanizmlerin izertleydi, tárbiyalıq hám oqıw jumıslarınıń mazmunı, principlerı, olardı shólkemlestiriw forma, usılların belgilep beredi.Shaxstı tárbiyalaw, oqıtıw hám qáliplestiriw Pedagogtıń tiykarǵı funksiyası esaplanadı. Shaxstı tárbiyalaw Pedagogikadaǵı tiykarǵı túsinik esaplanıp, shańaraq hám jámiyettiń bárkámal shaxstı qáliplestiriwge baǵdarlanǵan birgeliktegi iskerligin ańlatadı. Tárbiya járdeminde insan shaxsın ruwxıy jaqtan jetilistiriw názerde tutıladı. Insanlar arasında jasaw,  turmıs keshiriw hám iskerlik kórsetiw ushın zárúr bolǵan bilim, kónlikpe hám ilimiy tájriybeler jıyındısın ózlestiriwge qaratılǵan iskerlik oqıtıw túsinigin bildiredi. Oqıtıw nátiyjesinde shaxs zárúrli bilimler menen támiyinlenip, keleshekte túrli dárejedegi arnawlı maǵlıwmattı alıw múmkinshiligine iye boladı. Tárbiyalaw hám oqıtıw nátiyjesinde adamda arnawlı bir shaxs sapaları qáliplestiriledi. Shaxstı tárbiyalaw hám oqıtıw arqalı ózinde aldın bolmaǵan ruwxıy -intellektuallıq sıpatlarǵa  iye boladı. Bul shaxstıń ómiri dawamında bárha dawam etedi jáne onıń rawajlanıwına faktor boladı.Insan jáne onı qáliplestiriwge tiyisli pán retinde Pedagogika filosofiya, etika,estetika, mádeniyattanıw, psixologiya, ekonomika, demografiya, tariyx, àdebiyat, medicina, mat. hám basqa pánler menen tıǵız baylanıslı. Pedagogika páni hám ámeliyatı rawajlanıwında bul pánlerdiń teoriyalıq tiykarları, izertlew metodları, ilimiy juwmaqlardı anıqlaw, analiz qılıw hám de ulıwmalastırıw usıllarınan paydalanadı.

## Derekler:



## Sıltemeler:
1.http://www.ziyonet.uz/ru/library/fs/look/ds/desc/fv/uzb/libid/70000

:Kategoriya:Sociallıq ilimler
Zlatous (Qostanay wálayatı)

**Zlatous** (qazaqsha: Златоуст) — Qazaqstannıń Qostanay wálayatı Sarıkól rayonındaǵı awıl. Zlatous awıl okrugınıń basqarıw orayı KATO kodi — 396237100.

## Geografiyası
Rayon orayı Sarıkól 33&nbsp;km arqa-batısta jaylasqan.

Joltay kóli awıldan 12&nbsp;km arqa-batısta, Tuz kóli 16&nbsp;km qubla-batısta, Teńiz kóli 19&nbsp;km qubla-batista jaylasqan.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 1383 adam (675 erkek hám 708 hayal) edi. 2009-jılǵı xalqi dizimge alıw maǵliwmatlarǵa qaraǵanda,awilda 1080 kishi (527 erkek hám 553 hayal) jasaǵan.

## Derekleri
Angliya kubogı

**Futbol assotsiatsiyasi Challenge kubigi**, âdette **Angliya kubigi** sipatinda tanilğan, erkekler oʻrtasindaği mahalliy ingliz futbolinda hâr jili ôtkeriletuğin futbol jarisidir. Birinshi mârte 1871-72-jilği mâwsimde oynağan bul dûnyadaği eň âyyemgimilliy futbol . Ol futbol assotsiatsiyasi (FA) târepinen jaratilğan hâm ati menen atalgan. 2015-jildan beri ol ati menen atalğanÂmirlikler

**mirlikl** gi**Asipayinda togilğan**atida **waqittiň ôzinde a**

**hyollar turniri**yurniri, Ayollar Angliya kubogi ham oʻtkaziladi.
Qoskól (Qostanay rayonı)

**Qoskól** (qazaqsha: Косколь) — Qazaqstannıń Qostanay wálayatı Qostanay rayonındaǵı juwmaqlanǵan awıl. 2009-jılda juwmaqlanǵan. Ol Moskva awıl okrugi quramına kiredi.

## Manbalar
Dıqqat

**Dıqqat** — subyekt iskerliginiń ayırım obyekt yáki hádiysege ózin tartıwı. Ol hár qanday sanalı iskerlik nátiyjeliliginiń tiykarǵı shárti esaplanadı. Bas mıy qabıǵınıń arnawlı bir jaylarındaǵı optimal qozǵalıw derekleri Dıqqattıń fiziologiyalıq tiykarın quraydı. Dıqqat eki túrge bólinedi: ıqtıyarsız (passiv) dıqqat hám ıqtıyarlı (aktiv) dıqqat. Íqtıyarsız dıqqat qandayda sırtqı sebep tásirinde kisi qálewinen qaramastan payda boladı. Bunday dıqqat adamnan shıdamlılıq kúshin talap etpeydi. Dıqqattı tartıw ushın qozǵatıwshınıń kúshi úlken áhmiyetke iye emes. Zattıń shıraylılıǵı, jaqtılıǵı, ótkir iyisi hám basqa qásiyetleri dıqqattı eriksiz tartadı. Qálegen dıqqatta psixik iskerlik aldınan belgilengen maqset penen arnawlı bir zatqa sanalı túrde qosıladı. Dıqqattıń bul túri shıdamlılıq kúshin talap etedi. Sol sebepli bul dıqqat shıdamlı dıqqat  dep te ataladı. Insannıń pútkil sanalı iskerligi tiykarınan ıqtıyarlı dıqqat járdeminde ámelge asırıladı.

Dıqqattıń turaqlılıq, ózgeriwsheńlik, bóliniwshilik sıyaqlı qásiyetleri, kólemi bar. Dıqqattıń turaqlılıǵın onıń birden-bir, ulıwma (mısalı, kitap oqıw, másele sheshiw sıyaqlı) jumısqa xızmet etiwshi zat yamasa hádiysege uzaq múddet ózine tarta alıwınan ibarat. Bunda háreket obyektleri (mısalı, kitap teksti, máselede berilgen sanlar hám sol sıyaqlılar) hám de hárekettiń ózi (mısalı, máseleni sheshiw jolları) ózgerip turıwı múmkin, bıraq iskerliginiń ulıwma baǵdarı ózgermey saqlanıwı kerek. Ózgeriwsheń dıqqat bir iskerlikten yamasa zattan basqa iskerlik yamasa zatqa tez ózine tartadı. Bul ózgeshelik dıqqattıń aldınǵı zatqa qaysı dárejede qaratılǵanlıǵına hám jańa iskerliginiń ózgeshelikine (onıń dıqqattı qanshelli qarata alıwına) baylanıslı. Dıqqattıń bólime alıw ózgesheligi bir waqtıniń ózinde 2 yamasa odan artıq is-háreket orınlawda sáwlelendirip, kóp kásip iyeleri (mısalı, oqıtıwshı, ushıwshı) ushın ásirese úlken áhmiyetke iye. Bul ózgeshelik bir iskerlikti orınlaw azǵana avtomatlasıp, ekinshi iskerlik bir qatar tanıs bolǵannan keyin quramǵa iye boladı.

## Derek
## Derekler
Intellekt

Intellekt ( — biliw, túsiniw , ańlaw) — insannıń aqılıy qábileti; turmıstı,qorshaǵan ortalıqtı qıyalında sáwlelendiriw hám ózgerttiriw, pikirlew, oqıw úyreniw, biliw hám sociallıq tájriybeni qabıllaw qábileti; túrli máselelerdi sheshiw, bir sheshimge keliw, durıs jol tutıw, waqıya-hádiyselerdi aldınnan kóre biliw uqıplılıǵı. Intellekt quramına ańlaw, eslew, pikir júritiw, sóylew hám taǵı basqa psixologiyalıq processler kiredi. Intellekttiń rawajlanıwı tuwma talant, miy imkaniyatları, jedel iskerlik, ómirdegi tájriybe sıyaqlı sociallıq faktorlarǵa baylanıslı. Intellekt dárejesi insan iskerliginiń nátiyjelerine, sonday-aq, psixologiyalıq testlerge de qarap belgilenedi.

## Jáne qarań

* Intellektuallıq koeficienti 

## Derekler

1.ÓzME. Birinshi bet. Tashkent, 2000-jıl
Kúntiymes (Sarıkól rayonı)

**Kuntimes** (qazaqsha: Күнтимес) — Qazaqstannıń Qostanay wálayatı Sarıkól rayonındaǵı tamamlanǵan awıl . Zlatoust awıl okrugı quramına kirgen. KATO kodi — 396237200. 2019-jılda biykar qılınǵan.

Batısta Ulıqankól 15&nbsp;km, batısta Batsalıkól 12&nbsp;km.

1999-jılda awıl xalqı 229 adam (125 erkek hám 104 áyel) edi.. 2009-jılǵı xalqı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 183 adam (91 erkek hám 91 áyel) jasaǵan.

## Derekler
Sonalı (Qostanay wálayatı)

**Sonalı** () — Qazaqstannıń Qostanay wálayatı Sarıkól rayonındaǵı awıl. Taǵıl awıl okrugı quramına kiredi.

KATO kodı — 396257500.

## Xalıqı
1999-jılda awıl xalqı 340 adam (159 erkek hám 181 áyel).

2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 274 adam (130 erkek hám 144 áyel) jasaǵan.

## Derekler
KúyikKópir (Ámiwdárya rayonı)

**KúyikKópir (Ámiwdárya rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Ámiwdárya rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Hizr eli (Ámiwdárya rayonı)

**Hizr eli (Ámiwdárya rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Ámiwdárya rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Citata

**Sitata** (arab. — ziya alıw), sitata — birar shıǵarmalardan sózbe-sóz alınǵan bólim. Sitata bayan qılınıpatqan pikirdi isenimli pikir menen quwatlaw, belgili pikirdi analiz qılıw ushın hámde áhmiyeti faktik material — mısal sıpatında qollanıladı. Sitata, tiykarinan, ilimiy (kóbinshe gumanitar) hám rásmiy sóylewde qollanıladı hámde qos tırnaq penen belgilenedi yaki óz aldına hárip menen jazıladı; sonday-aq, derekke silteme qılınadı. Bunday kóshirmeler paydalanıwshınıń pikiri menen salıstırılǵanda onıń mazmunın tuwrı túsiniw imkaniyatın beredi. Mısalı, ádebiy ádebiyattıń, sózdiń idealıq-estetik tásir kúshi, áhmiyetin quraldan da kúshlirek ekenligi tuwrısındaǵı pikirdi bekkemlew maqsetinde P. Tursunnıń "Adabiyot zambarakdan zoʻr" yaki A. Qahhordıń "Adabiyot atomdan kuchli" degen sózlerdi yaki bolmasa, "tigʻ yarasi bitar, ammo til yarasi bitmas" maqalasın sitata sıpatında qollaw múmkin. Sitatadan kóp jaǵdayda epigraf hám uran ornında da qollanıladı. Eger jazıwshı pikirine ziyan jetpese, Sitata orfografiya hám punktaciyanı ózlestiriw, sóz (sózler)di túsintirip qaldırıw múmkin (bunda kóp noqat penen belgi qoyıladı).

## Derekler
Bostan (Qanlıkól rayonı)

**Bostan (Qanlıkól rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Qanlıkól rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Jańa qala (Qanlıkól rayonı)

**Jańa qala (Qanlıkól rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Qanlıkól rayonı quramına kiredi.
Jańa qalada fermer xojaliqları da bar
Jańa qaladaǵı egın egiletin jerlerdi suwǵaruwǵa Deregi Xojeliden baslanatuǵın Kiyrik Kanal bar,
Kiyrik Kanal 2024-jili Jańadan shuqurlaw bolıp qazıldı.
Jańa qalanıń Qabasan awılı tárepinde Qaraqalpaq Batırı Ótesh Batır Qoyımshılıǵı jaylasqan.
Ótesh batır Qanlikól Shomanay hám Qońırat rayonlarında jasaytın qaraqalpaqlardı Túrkmen Basqınshılarınan Qorǵaǵan.
Ótesh batır qoyımshılıǵı qasında Ótesh Batır Qorǵanı bar .

## Derekler
Differencial

**Differensial** ( — parıq, ajıratıw belgisi) — funksiya arttırmasınıń argument arttırmasına qatnaslı bas sızıqlı bólimi. Differensial túsinigin pánge Gottfried Leibniz kiritgen. Differensial qásiyet matematik analizdiń iri bólimlerinen biri bolǵan differensial esapta úyreniledi. Ol geometriya, mexanika, fizika máselelerin sheshiwde tiykarǵi qualınan biri esaplanadı. Differensial túsinigi variatsion esap, differensial geometriya hám funksional analizdi ulıwmalastıradı.
Iyshan qorǵan kompleksi

**Iyshan qorǵan kompleksi** (yaki *Iyshan qala kompleksi*) — Qaraqalpaqston Respublikasınıń Kegeyli rayonındaǵı tariyxiy hám arxitektura esteligi. Tariyxiy obyekt XVIII—XIX hámde XX ásirlerge baylanıslı bolıp, búgingi kúnde «Júzim baǵ» awıl puqaralar jiyini aymaǵında jaylasqan.

Iyshan qorǵan kompleksi Ózbekstan Respublikası Ministrler Mákemesiniń sheshimi menen 2019 -jıl 4-oktyabrde Materiallıq mádeniy miyraslardıń kóshpeli mulk obiektleri milliy dizimine kiritilgen hám mámleket qáwipsizligine alınǵan. Házirde Qaraqalpaqstan Respublikası Mádeniy miyras basqarması operativ basqarıw aymaǵı tykarında mámleket mulkine teyisli esaplanadı. Sonday-aq, Iyshan qala kompleksii basqa 98 tariyxiy mánziller menen bir qatarda Qaraqalpaqstan Respublikasi Ministrler Mákemesiniń Qaraqalpaqstannıń dıqqatqa ılayıq jerleri dizimine de kiritilgen.

## Tariyxı

Iyshan qorǵan kompleksi XvIII—XIX hám de XX ásirlerge tiyisli bolıp, ol jergilikli xalıq arasında ataqlı zıyarat ornı esaplanadı. Iyshan qorǵannıń qurılıs tariyxı XvIII—XIX asirde jasap ótken Imam Iyshan atı menen baylanıslı. Imam Iyshan 1806—1825-jıllarda Xiywa xanlıǵın basqarǵan Muxammed Raximxan dáwirinde Xiywa xanlıǵında diniy jumıslar boyınsha xan máslahátshisi lawazımına shekem kóterilgen ullı shaxs bolǵan. Iyshan qorǵandı Imam Iyshannıń úlken balası Ataǵulla qurdırǵan. Óz dáwirinde Iyshan qorǵanǵa qıs máwsimin ótkeriw maqsetinde kelgen shańaraqlar sanı 40 (qırıq) mıńdan artıp ketkenligi aytıladı. Qorǵan qurılısı baslanǵan waqıtta awıl atı «Kenjeli» (shańaraqtıń eń kishi perzenti menen baylanıslı ) dep atalǵan . Keyinshelik bul aymaq atı Imam Iyshan atı menen baylanısıp (Iyshan — qaraqalpaq tilinde) «Iyshan qorǵan» deb atala baslanǵan.

## Qosımsha qarań
* Sultan Ways baba maqbarası
* Shibliy ata mavzoleyi
* Toqpaq ata mavzoleyi
* Murat shayıq mavzoleyi
* Keshirmes baba mavzoleyi

## Derekler
Monshaqlı (Qońırat rayonı)

**Monshaqlı (Qońırat rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awı. Qońırat rayonı quramına kiredi.

## Derekler
FK Transinvest

**Futbol klub Transinvest** *(Transinvest futbolo klubas)* — Litva paytaxtı Galinė qalası futbol klubi. Litvaniń eń taniqli hám bayraqdar klublariniń biri.

## Mövsümlər (2022.–...)

## Qosımsha qarań
* Klub sayti
Baslawısh tálim

**Bashlawısh tálim** — ulıwma orta bilim beriwdiń dáslepki basqıshı. ÓzRda Baslawısh tálim 1—4 klaslarda balalarǵa dáslepki bilim beriw, olardı ruwxıy kámal etip tárbiyalawdıń baslanıw dáwiri esaplanadı. Ol 1—4 klaslardı óz ishine aladı hám oqıwǵa qabıllaw 7 jastan baslanadı. Bunda bilim mazmunın belgilew zárúrli áhmiyetke iye. ÓzRnıń 1997-jıl 29-avgustta qabıl etilgen «Bilimlendiriw haqqında»ǵı nızamında Baslawısh tálim ulıwma orta bilim beriw alıw ushın zárúr bolǵan sawatlılıq, bilim hám kónlikpe tiykarların qáliplestiriwge qaratılǵan. Baslawısh klaslar ushın oqıw jobası hám programmaları bar. Baslawısh tálim de oqıw jobası tiykarında ana tili, matematika, medicina, tariyx (tariyxıy temalardaǵı tekstler tiykarında), rus tili, kórkem-óner, dene tárbiyası boyınsha shınıǵıwlar ótkeriledi. Ana tili sabaǵında  sóylewin ósiriw, oqıw hám jazıwǵa úyretiw boyınsha arnawlı shınıǵıwlar ótkeriledi. Bunda programma tiykarında orfografiyalıq qaǵıydalar hám ayırım grammatikalıq qurallar haqqında dáslepki maǵlıwmatlar beriledi. Matematika sabaǵında 4 arifmetikalıq ámel ishinde esaplaw (qosıw, ayırıw, kóbeytiw hám bolıw ) úyretiledi, algebra hám geometriyaǵa tiyisli dáslepki túsinikler menen tanıstırıladı. Baslawısh tálimde mektep programmasında belgilengen bilim, ilimiy tájriybe hám kónlikpelerdi úyretiw, onı payda etiwge erisiw ushın bilimlendiriwdiń túrli usılları, formaları hám qurallarınan paydalanıw tiykarında jumıs alıp barıw talap etiledi.

## Derekler
Sanaat (Qońırat rayonı)

**Sanaat (Qońırat rayonı)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Qońırat rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Noǵaylar

**Noǵaylar**, noǵay (XIII ásirdegi Altın Orda xanı Noǵay atı menen baylanıslı)-xalıq, Rossiya Federaciyasınıń Stravropol úlkesi, Daǵıstan, Chechenstan, Ingushstan Respubliklari hámde Qarashay-Cherkasiya wálayatlarında jasaydı(75,2 mıń insan, 1990-jıllar ortaları). Ózbekstanda júdá azshılıqtı quraydı.

Noǵayınıń qara noǵay(Daǵıstan),noǵay yaki ashıqulaq(Stavropol úlkesi), aq noǵay yaki kuban noǵayları (Qarashay Cherkasiya) hám astraxan noǵayları kibi etnik toparları bar. Qubla Sibir(Turan) ótiw ırqına tiyisli. Noǵay tilinde sóylesedi. Dindarlar- jasalma musılmanlar. Noǵay áwladları Noǵay ıqtiyarındaǵı aymaqlarda jasaǵan túrk manǵol qáwimleri esaplanadı. Olar Uraldan Dneprge shekem, tiykarınan, Arqa Kavkaz,Tómengi Volga,Qırımda kóship júrgen. Deshti qıpshaq qıpshaqlar penen aralasıp túrk tilin qabıl etedi.

Ótmishtegi dásturiy shınıǵıwları-sharwashılıq hám jaylaw sharwashılıǵı( qoy,eshki,iri shaqlı mal), túyeshilik,atshılıq, tiykarınan diyqanshılıq bolǵan. Ónermentshilikte mawıt tayarlaw, sharm hám qoy terisin qayta islew,kiyiz basıw hám odan shekpen, etik, bas kiyimlerdi tigiw, ásirese,keń súwret bolǵan.

## Ádebiyat

* Gadjiyeva S. Sh., Materialnaya kultura nogaysev v XIX — nach. XX v., M., 1976; Gadjiyeva S. Sh., Ocherki semi i braka u nogaysev v XIX — nach. XX v., M, 1979.

Ochil Bóriyev.

## Derekler
Mongoloid rasası

**Mongoloid rasasi**, Aziya-Amerika rasasi — insaniyattıń eń úlken rasalarinan biri. Biyday reńligi, qalıń qara shashı, júz hám denesinde júnniń kemligi, kishi murnı, iyek súyekleriniń oyılıp shıqqanlıǵı, júzi domalaqtan kelgenligi, qısıq kózligi menen xarakterli. Shıǵıs Aziya, Indoneziya, Oraylıq Aziya, Sibir, Amerikada tarqalǵan.
Kompas

**Kompas** (lat. *com*— «birge» hám *passus* — «jol», «qádem»; «joldas») — navigaciya ásbabı bolıp, jer sırtına salıstırǵanda sistemada jónelislerdi anıqlaydı. Bul sistema tórt *[[Dunyo tomonlari|dúnya tárepleri]]* — arqa, qubla, shıǵıs hám batıstı belgileydi. Geyde kompasta bul táreplerden tısqarı dárejeler de sızılǵan boladı. Bunda arqa 0°, keyin saat baǵdarı boylap: shıǵıs 90°, qubla 180°, batıs bolsa 270° ga sáykes keledi 

**Kompas** (ital. compasso — ólsheymen) — geografiyalıq (haqıyqıy) yamasa magnit meridianınıń baǵdarın anıqlawda qollanılatuǵın ásbap. Magnitlı, giroskopik kompası, quyash kompası, radio hàm astroradio kompası bolıwı múmkin.

Bir-birinen parıqlı eki túrli kompaslar bar: magnit kompas hám girokompas. Magnit kompas mili Jer magnit maydanı menen tásirlesip, geomagnit polyusqa uyqas túsiwge háreket etedi. Girokompas bolsa óz ishinde Jer aylanıwına bayqaǵısh tez aylanıwshı dóngelekti saqlaydı.

Magnit kompas Qıtayda, Han úrim-putaǵı dáwirinde oylap tabılǵan. Onı dáslep basında «qımbat bahalı taslar tabıw hám úy qurıw ushın jay anıqlawda» isletilgen. Keyinirek kompastan Qıtay áskerleri teńiz hám qurǵaqlıqta jol anıqlaw hám karta sızıw ushın paydalana baslaǵan. Kompas Qıtaydan Evropaǵa Iran arqalı kirip kelgen.
Shınbulaq

**Shınbulaq** (qazaqsha: Шыңбұлақ, 1993-jılǵa shekem — Bratskoye) — Qazaqstan Respublikasınıń Jambıl wálayatı, Jualiy rayonında awıl. Jetitóbe awıl okrugi quramına kiredi. Rayon orayı Bawırjan Momishulı awılınan 14&nbsp;km arqa-qublada jaylasqan. KATO kodı-314245600.
Sovet hám qazaq samboshısı Salken Jartibayev awılda tuwılǵan.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 714 insandı(349 erkek hám 365 áyel) quraydı. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatına kóre, awılda 809 insan (417 erkek hám 392 áyel) jasaǵan.

## Derekler
Droupadi Murmu

**Draupadi Murmu** (1958-jıl 20-iyunda tuwılǵan) — hind siyasatshısı. Ol Bharatiya Janata partiyasınıń aǵzası. Ol BJP basshılıǵındaǵı Milliy Demokratiyalıq Alyanstıń 2022-jılǵı prezidentlik saylawları ushın rásmiy kandidati. Ol aldın 2015-jıldan 2021-jılǵa shekem Jharkhandtıń toǵızınshı gubernatorı lawazımında islegen. Odjumısa shtatınan kelgen Murmu bes jıllıq múddetti tamamlaǵan Jxarxandtıń birinshi gubernatorı hám joybarlastırılǵan qáwimnen bolǵan ekinshi shaxs (Joybarlastırılǵan qáwimnen prezidentlikke kórsetilgen birinshi shaxs Purno Sangma edi) kandidat retinde kórsetiliwi kerek. Hindstan prezidenti lawazımına kandidat. 

## Jeke ómiri
Draupadi Murmu 1958-jıl 20-iyunda Odishanıń Mayurbxanj rayonındaǵı Uparbeda awılında Biranchi Narayan Tudu shańaraǵı Santali qáwiminde tuwılǵan. Onıń ákesi de, babası da Panchayati Raj sistemasında awıl basshıları bolǵan.

## Derekler
Samarqandtaǵı ShBSh sammiti (2022)

**Shanxay Sheriklik Shólkeminiń Samarqand sammiti** — 2022-jıldıń 15-16 -sentyabr kúnleri shólkemge aǵza mámleket basshılarınıń Samarqandda bolıp ótken sammiti. Bul sammit shólkem qayta tashkil etilgennen berli tártip boyınsha 22-jıynalıs boldı.

## Táriyxı
ShBTShnıń Samarqand sammiti Ózbekstanda ótkerilgen bul sıyaqlı ilajlardıń tórtinshisi boldı. Bunnan aldınǵıları 2004, 2010 hám 2016-jıllarda Tashkentte bolıp ótken. Samarqand sammit miymandoslıǵın qabıl etken 15-qala boldı. Hár jılı bir márte ShBShǵa aǵza mámleketller basshıları jıynalısı ótkerilip kelinedi. Biraq, pandemiya sebepli 2020 hám 2021-jıllardaǵı sammitler onlayn tárizde bolǵan edi. 15-16 -sentyabr kúnleri prezidentler Samarqand sammitinde úsh jıl degende dáslepki ret júzbe-júz kórisedi. Soń onda 40 tan artıq hújjetke qol qoyıldı. Aqırında Samarqand deklaraciyası qabıl etildi hám shólkem baslıǵı ataǵı Ózbekstannan dáslepki ret Indiyaǵa ótti.

## Derekler
Evropoid rasası

**Evropeoid rasasi** (ayırım Evroaziya **rasasi**) — insaniyattıń tiykarǵı eń iri rasasi (insaniyattıń 40 %). Terisiniń tınıqlıǵı sıypaq hám buyra shashları, júnli (erkeklerde), aldınǵa túrtip shıqqan jeńishke murnı, juqa erni, ortanatizm (júz hám jaǵ súyekleriniń aldınǵa túrtip shıqpaǵanlıǵı) hám basqa belgileri menen ajıralıp turadı. Evropa, Arqa Afrika, Old Aziya, Arqa Hindistanda tarqalǵan; evropalılıqlardıń kóship barıwı nátiyjesinde Amerika, Avstraliya hám Qubla Afrikaǵa da jayılǵan.

## Derekler
Metisler

**Metisler** ( — birgelikte metis, sońǵı  — aralas dan) — 

1) antropologiyada túrli millet wákilleri ortasındaǵı aralas turmıslardan tuwılǵan áwlad. Amerika, Afrika, Aziya hám Avstraliya mámleketlerinde xalıqtıń kópshilik procentin quraydı; 

2) Amerikada yevropeoid millet wákilleriniń indeyslar menen bolǵan turmısınan tuwılǵan áwlad. 

## Derekler
Ananyev (Qostanay wálayatı)

**Ananyev** (qazaqsha: Ананьев) — Qazaqstannıń Qostanay wálayatı Sarıkól rayonındaǵı awıl. Veselopodolskiy awıl okrugi quramına kiredi. Rayon orayı Sarıkól awılınan 31&nbsp;km arqa-shıǵısta jaylasqan. KATO kodı — 396235200 .

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 286 adam (146 erkek hám 140 hayal) edi. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 258 adam (135 erkek hám 123 hayal) jasaǵan.

## Derekler
Mike Tyson

**Michael Gerard Tyson** (talaffuzi: Mayk Jerald Tayson; 1966-jıl 30-iyunda tuwılǵan) — amerikalıq professional boksshı, awır salmaqta pútkil jáhan chempioni (1987—1992). 1985-jıldan professional boksqa ótti, WBC (Xalqaralıq boks komiteti) tasnifi boyınsha awır salmaqlılar arasında eń jas jáhan chempioni boldı (1986). Tyson hárbir ushrasuwdı múddetinen aldın — nokaut penen tamamlaǵanı sebepli «**Iron Mike**» («Temir Mike») laqabın aldı. Nızamdı buzǵanlıǵı ushın azatlıqtan mahrem etilgenligi (1992, 1999), onıń boks shuǵıllanıwına jaman tásir kórsetti. Tyson 2002-jılda jáhan chempionlıǵı ushın bolǵan ushırasuwda Lennox Lewisga jeńildi.

## Derekler
Babel (film)

***Babel*** — 2006-jılda rejissyor Alejandro González Iñárritu tárepinen súwretge alınǵan psixologik dramatik film. Film bir qansha mámleketlerde, atap aytqanda AQSH, Meksika, Yaponiya hám Marokashda júz berip atqan waqıyalar haqqında gúrriń qıladı.

## Rollerde

; Marokash
* Brad Pitt — Richard Jones
* Cate Blanchett — Susan Jones
* Mohamed Akhzam — Anwar
* Peter Wight — Tom
* Harriet Walter — Lilly
* Michael Maloney — James
* Driss Roukhe — Alarid
* Boubker Ait El Caid — Yussef
* Said Tarchani — Ahmed
* Mustapha Rachidi — Abdullah
* Abdelkader Bara — Hassan
* Wahiba Sahmi — Zohra
* Robert Fyfe — turist

; AQSh/Meksika
* Adriana Barraza — Amelia Hernández
* Gael García Bernal — Santiago
* Elle Fanning — Debbie Jones
* Nathan Gamble — Mike Jones
* Clifton Collins, Jr. — politsiya ofitseri
* Michael Peña — ofitser John

; Yaponiya
* Rinko Kikuchi — Chieko Wataya
* Kōji Yakusho — Yasujiro Wataya
* Satoshi Nikaido — izquvar Kenji Mamiya
* Yuko Murata — Mitsu
* Shigemitsu Ogi — dentist
* Ayaka Komatsu — model

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* 
* Babel IMDbda
* Babel AllMovieda
* Babel Box Office Mojoda
* Babel Metacriticda 
* Babel Rotten Tomatoesda
Baslawısh mektep

**Baslawısh mektep** (Irlandiya, Ullı Britaniya, Avstraliya, Trinidad hám Tobago, Yamayka hám Qubla Afrikada), **kishi mektep** (Avstraliyada), tórt jastan ón bir jasqa shekem bolǵan balalardı baslawısh tálim mektebine qabıl qılınadı.

Baslawısh tálim tiykarǵı tálimniń birinshi basqıshı esaplanadı.

## Kogortalardı salıstırıw
Inglis tilinde sóylesiwshi balalardıń jasın xarakteristikalaw ushın úsh keń tarqalǵan sistema bar. Birinshisi, «ekvivalent jas», ekinshisi «inglis modeli»ne tiykarlaytuǵın. Kanada da Amerika modeline ámel etedi, eger onıń jıl gruppaları atları klasstan keyin nomer qoyıladı : Mısalı, Qospa Shtatlardaǵı «Birinshi klass» emes, Kanada da «1-klass». Bul termin izertlew ádebiyatında keń tarqalǵan .

Kanada da tálim federal juwapkershilik emes, bálkim wálayat juwapkerligi bar. Mısal ushın, Ontario provinsiyasında oqıwshılardıń jumısshı kúshine yamasa orta bilim beriwden keyingi tálimge kiriwine járdem beriw ushın mólsherlengen «13-klass» ta bar edi, biraq ol 2003-jılda toqtatılǵan.

Dúnyanıń kópshilik bólimlerinde baslawısh tálim májburiy tálimniń birinshi basqıshı bolıp, ádette tólewsiz ámelge asırıladı, lekin pullı ǵárezsiz mekteplerde de oqıwları múmkin. «Klass mektep» termini AQShta qollanıladı .

*Baslawısh mektep* ataması fransuzsha (*école primaire)*sózinen alınǵan bolıp, ol birinshi márte 1802-jılda inglisshe teksti isletilingen. Ullı Britaniyada 1944-jılǵa shekem«Baslawısh mektepler»de oqıtılıp kelingen.

### Baslawısh mektepler

* Basqarıw mektepleri dep te atalatuǵın baslawısh mektepler birinshi ret Angliya hám Uelsde 1870-jılda Forster nızamı tárepinen islengen. Bul mekteplerdiń kópshiligi 1944-jıldaǵı Bilimlendiriw haqqındaǵı nızamda tariyxıy shártlesiwden keyin 1940 -jıllardıń aqırında baslawısh mekteplerge aynalǵan. Baslawısh mektep (AQSh): birinshi ret 1647-jılda Massachusets qoltıǵı koloniyasında kóterilgen. Búgingi kúnde shama menen 92 858 baslawısh mektep (68 173 mámleketlik, 24 685 menshikli) bar. Qospa Shtatlarda baslawısh mektepler ádette 5 jastan 11 jasqa deyingi oqıwshılar qabıl etilgen. 1965-jıldaǵı Baslawısh hám orta bilim beriw haqqndaǵı nızam baslawısh hám orta bilim beriwdi finanslıq támiyinlew ushın mólsherlengen.
* Yaponiyada baslawısh mektepler dáslepki márte 1875-jılda islengen. Yaponiyada baslawısh mektep oqıwshılarınıń jası 6 jastan 12 jasqa shekem boladı, sonnan keyin oqıwshılar orta mektepte oqıydı.

## Derekler
Citrus ósimlikler

**Sitrus ósimlikler** — rutalar tuqımlası toparınıń sitrus toparına kiriwshi hárdayım jasıl bolıp turıwshı miyweli terekler. Apelsin, mandarin, greypfrut, limon, bergamot, sitron, sheddok, bigaradiya hám basqa 30ǵa jaqın túri bar. Arqa Qıtaydan Avstraliyaǵa shekem,Jer Orta teńizi jaǵalawlarınan Evropaǵa tarqalǵan. Ózbekstanda baǵshılıq,júzimgershilik hám vinoshılıq ilimiy izertlew institutı,Tashkent wáláyatı Qibray rayonı hám basqa arnawlı xojalıqlarda jetilistiriledi. Sitrus ósimlikler puta sıyaqlı hám pást terek siyaqlı bárshe organlarında xosh iyisli efir mayı bar. Gúlleri japıraq astında jaylasqan, xosh iyisli, sırttan hám ózinen shańlanadı.Miywesi ishteyli, parxez hám dárilik sıpatqa iye, túrli vitaminler hám limon kislotasına bay. Mısal ushın limon hám apelsinde 60 mg % s vitamini, 600-700 mg % R vitamini bar. Miywe forması domalaq , máyek tárizli, ashıq sarı,toq sarı segmentlerge de bólingen. Quramında pektin,karotin, qant,S,V,R vitaminleri bar. Miyweleri jańalıǵında jelinedi.,konservalar, hám basqa da hár túrli ónimler islenedi. Japıraǵınan hám paqalınan efir mayı alınadı. Sitrus ósimlikler japsar etilip hám qálemshelerden kóbeyedi. Egilgeninen soń 3-4 jıldan ónim bere baslaydıı. 20-60 jıl átirapında joqarı onim alınadı.

## Derekler
Dubin (Qostanay wálayatı)

**Dubin** (qazaqsha:Дубин) — Qazaqstannıń Qostanay wálayatı Sarıkól rayonındaǵı awıl. Sevastopol awıl okrugı quramına kiredi. KATO kodı— 396253200.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı sanı 199 adam (100 er adam hám 99 hayal) edi. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 181 adam (92 er adam hám 89 hayal) jasaǵan..

## Derekler
Barvinov (Qostanay wálayatı)

**Barvinov** (qazaqsha: Barvinov)— Qazaqstan Qostanay wálayatı Sarıkól rayonına qaraslı awıl. Barvinov awıl aymaǵı hákimshilik orayı. Rayon orayı Sarıkól awılınan 17&nbsp;km arqa-shıǵısta jaylasqan. KATO kodı — 396233100.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 1886 adam (998 er adam hám 888 hayal adam) edi. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına qaraǵanda, awılda 1400 adam (692 er adam hám 708 hayal adam) jasaǵan.

## Geografiyası
Buǵay kóli awıldan 2&nbsp;km qubla-shıǵısta jaylasqan.

## Derekler
Taraqlı

**Taraqlı**  — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Qońırat rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Karamatdin Sultanov

**Karamatdin Sultanov** (Караматдин Султанов; 1924-jıl 9-may, Aqdárya awılı, Moynaq rayonı — 1989-jıl, Nókis) — Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı (1973). Ol qaraqalpaq ádebiyatında roman janrınıń rawajlanıwına úlken úles qosqan kózge kóringen prozaiklerden biri.

## Iskerligi
Jazıwshı óziniń miynet jolın jurnalistika tarawınan basladı. 1949–1951-jılları «Qızıl Qaraqalpaqstan» (házirgi Erkin Qaraqalpaqstan) hám «Jas leninshi» (házirgi Jetkinshek) gazetalarında isledi. Onıń dáslepki dóretpeleri tap usı jıllardan baslap baspasóz betlerinde járiyalandı.

## Dóretiwshiligi
Karamatdin Sultanov ádebiyatqa dáslep shayır hám gúrrińshi sıpatında kirip keldi. Onıń «Meniń doslarım» (1956), «Awıllaslarım» (1960), «Altın dáwir samalı» (1959) hám «Dáwir qosıǵı» (1972) sıyaqlı gúrrińler hám qosıqlar toplamlarında qaraqalpaq xalqınıń turmısı, miynet adamlarınıń keshirmeleri kórkem sáwlelengen.

### Romanları
Jazıwshı 1962-jılı óziniń eń belgili shıǵarmalarından biri bolǵan «Aqdárya» romanın jazdı. Bul shıǵarma qaraqalpaq ádebiyatı rawajında úlken waqıya boldı hám ózbek (1967) hám rus (1974) tillerine awdarıldı. 

Sonday-aq, onıń 1971-jılı járiyalanǵan «Ájiniyaz» tariyxıy romanı qaraqalpaq klassik shayırı Ájiniyaz Qosıbay ulına baǵıshlanǵan eń dáslepki iri prozalıq dóretpelerdiń biri esaplanadı. Jazıwshı bul shıǵarmasında shayırdıń ómiri hám táǵdirin tariyxıy waqıyalar menen baylanıstırıp sheber ashıp bergen.

## Miynetleri
* «Meniń doslarım» (1956) — gúrrińler toplamı;
* «Aqdárya» (1962) — roman;
* «Ájiniyaz» (1971) — tariyxıy roman;
* «Kekseler gúrrińleri» (1972);
* «Ótken kúnler» (1973).

## Sıylıqları
* 1973 — Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı;
* 1986 — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Mámleketlik sıylıǵınıń laureatı.

## Derekler
Xorezm (Qońırat rayonı)

**Xorezm(Qońırat rayonı)**  — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Qońırat rayonı quramına kiredi.

## Derekler
Begjap

**Begjap** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı awıl. Shomanay rayonı quramına kiredi.

## Tariyxı
Begjap Awıl puqaralar jıyını (burınǵı Tashkent sovxoz) 1966-jılı Shomanay rayonında dúzilgen. Tashkent diyxan puqaralar jıyını hám 7 bólimnen ibarat. **Axun awılı** (Engels), **Kóksuw** (Eliw jılıq), **Berdibay awıl** (Leninabat), **Qarabaylı**, **Aqterek**, **Nurjan awıl** (Kirov), **Alpıs jıllıq** bólimlerinen quralǵan. 2018-jılı Qarabaylı bólimi Mákan puqaralar jıyın bolıp ajralıp shıqtı.

## Derekler
Qaǵaz

**Qaǵaz** vodorod baylanıw menen birgelesken sellyuloza talshıqlarınan ibarat juqa material. Aǵash, paxta yaki qaǵazdı qayta islew jolı menen alınadı.

**Qaǵaz** — tiykarınan, ósimlik talshıqlarınan tayarlanatuǵın juqa material. Túrli túrdegi terek aǵashı hám bir jıllıq ósimlik sellyulozası hámde aǵash massasınan islenedi. Qaǵaz massasına ósimlik talshıqlarınan tısqarı túrli qosımsha (toldırǵısh)lar,mas, aq tús beretuǵın,túbi, sıypaq qılatuǵın, boyaw alıw ózgeshelikti jaqsılaytuǵın mineral materiallar(kaolin,talk hám basqalar); sıyanı jaqtırmaytuǵın yakı qaǵazdı puxta yakı óz qılatuǵın jelimlewshi materiallar(kani-fol jelimi, kraxmal, smola h.t.b); boyaǵıshlar, ximiyalıq talshıqlar hám basqa qosıladı.

## Derekler
Mayak (Qostanay wálayatı)

**Mayak** (qazaqsha: Mayak) — Qazaqstanıń Qostanay wálayatı Sarıkoʻl rayonına qarasliı awıl. Mayak awılı okrugınıń hákimshilik orayı hám jalǵız xalıq punktı. KATO kodı — 396249100.

## xalqi
1999-jılda awıl xalqı1409 adam (687 erkek hám 722hayal ) edi. 2009-jılǵı xalqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarǵa kóre,awılda 954 adam (485 er adam ham 469 hayal ) jasaǵan..
Stress

## Pán hám medicina

* Stress (biologiya), organizmniń stress faktorına, mısalı, átirap -ortalıq jaǵdayına munasábeti
* Stress (mexanika ), úzliksiz materialdıń qońsılas bólekleri bir-birine tásir etetuǵın ishki kúshler
* Oksidleniw stressi, erkin radikallarınıń proporcional emesligi
* Psixologiyalıq stress, zorıǵıw hám basım sezimi
** Kásiplik stress, jumıs penen baylanıslı stress
* Xirurgiya stressi, xirurgiya zıyan alıwına sistemalı juwap

## Arts, entertainment, and media

### Muzıka

#### Gruppalar hám muzıkashılar

* Stress (Braziliya toparı ), Braziliyanıń salmaqli metal toparı
* Stress (ingliz toparı ), ingliz rok toparı
* Stress (pop-rok toparı ), 1980-jıllardıń baslarında San-Diegodagi melodik rok toparı
* Stress (muzıkashı ) (1977-jılda tuwılǵan ), Shveytsariyadan kelgen hip-hop qosıqshısı
* Stress (rekord prodyuseri) (1979-jılda tuwılǵan ), Can Canatanning kórkem atı, shved muzıkashısı hám prodyuseri

#### Albomlar

*
* Stress (Anonim albom), 1997-jıl 
* Stress (Daddy Freddy albomi), 1991-jıl 
* Stress (Stress albomi), Braziliyalıq
* Stress toparınıń óz atındaǵı albomi
* Stress: The Extinction Agenda, Organized Konfusion tárepinen 1994-jıl albomi

#### Qosıqlar

#### Muzıka texnikası

* Stress (muzıka ), málim bir notaǵa yamasa notalar kompleksine qaratılǵan pát túri

### Basqa kórkem óner, oyın-kúlki hám ǵalaba xabar quralları

* 
* "Stress" (The Unit), The Unit teleseriallarınıń epizodı.

* Stress (shrift), shrifttiń ózgeriwsheń keńligi
* Stress (filologiya ), sóz degi buwınǵa yamasa sóz dizbegi yamasa gáp degi sózge salıstırǵanda salıstırmalı pát yamasa pát

## Sonıń menen birge qarang

* Stressti óz ishine alǵan bas betlı barlıq betler
* Atap ótiw (anıqlaw )
* Stress jarılıwı (anıqlaw )
* Stress intensivligi (anıqlıq)
* Stress tensori (anıqlaw )
* Stress testi (anıqlaw )
* Krizis (anıqlıq )
Murat (awıl)

**Murat** () — Qazaqstan Respublikasınıń shıǵıs tárepindegi Abay wálayatındaǵı awıl. Jańasemey rayonı Irtish awıl okrugı quramına kiredi. KATO kodı — 632845200.

## Xalqı
1999-jılda xalqı 318 adam (158 er adam hám hayal) edi. 2009-jılǵı xalqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına qaraǵanda, awılda 373 adam (189 er adam hám 184 hayal) jasaǵan.

## Derekler
Tashkent City

**Tashkent-City** («*Tashkent City» xalıq aralıq biznes orayı, «Tashkent City»* *IBC*) – Tashkent qalasında qurılıp atırǵan biznes orayı. Shayxantaxur rayonında, Alisher Nawayı shax kóshesi, Almazar hám Furxat kósheleri jáne de Islam Karimov shax kósheleri aralıǵında jaylasqan.

## Derekler
Salıstırmalı psixologiya

**Salıstırmalı psixologiya** — psixologiya tarawı. Psixikanıń filogenetik (kelip shıǵıw), ontogenetik (insan ómirine tiyisli) halatlar hám olardıń formaların izertleydi. Salıstırmalı psixologiyada haywanlar psixologiyası adamlardiki menen salıstırlanadı, olardıń minez-qulqındaǵı uqsaslıqlar hám ayırmashılıqlardıń sebepleri tekseriledi, háreketleniwshi biologiyalıq hám tábiyiy, belgiler anıqlanadı. Zoopsixologiya salıstırmalı psixologiyanıń tiykarǵı bólimi (strukturalıq bólimi) nen ibarat bolıp, ol túrli gruppalarǵa, túrlerge tiyisli haywanatlar, janıwarlar psixikasın, olardıń háreketlerin úyrenedi.

**Etologiya**-biologiyalıq hám psixologiyalıq iskerlik tarawları qarısmasınan ibarat bolıp, haywanlardıń háreketindegi tuwma belgiler, mexanizmler insandiki menen ulıwmalıq negizge iye ekenligin úyreniwshi taraw. Salıstırmalı psixologiya insanda ańnıń júzege keliwi menen baylanıslı bolǵan psixologiyalıq mashqalalardı qorshap aladı. Sonday-aq, ol insan háreketiniń biologik, social, turmısta arttırılǵan iskerlikti izertlewshi psixologiyalıq tarmaǵı. Insanda miynet iskerliginiń júzege keliwi hám rawajlanıwı, jámiyettiń rawajlanıwı, adamlar arasında óz-ara múnásibet quralı sıpatında sóylewdiń payda bolıwı social psixologiyalıq faktorlar, shárt-sharayatında túrkimin shólkemestiredi. Insanda ańnıń payda bolıwı, rawajlanıwı hám ózin ózi ańlawın anıqlawshı psixologiyalıq faktorlardı esapqa alıw, bala kamalatı tuwrısındaǵı nızamlıqlarǵa tiykarlanıw salıstırmalı analizdiń jemisi bolıp esaplanadı.

## Derekler
Filipp

**Filipp**

* Filipp II (Philippos), (mil. al. 382 —

336), Shıǵısta Faylaqus — Makedoniya
patshası (mil. ald. 359 j.dan).

* Filipp Arab (Philippus Arabs. 249) — Rim

imperatori (244 j.dan). Imperator Gordian
(II ni óltirip taxttı iyelegen).

* Filipp Kirkorov Filipp Bedrosovich Kirkorov (30-aprel 1967-

jıl , Varna ) — -sovet , rus estrada
qosıqshısı. 

* Philipp Lahm (aytılıwı: Filipp Lam; 1983 -jıl

11-noyabr de Munhen de tuwılǵan) — nemis
futbolshısı, u Bavariya Munhen futbol klubı aǵzası.
Tashkent medicina akademiyası

**Tashkent medicinaliq akademiyası** — Respublikada joqarı tájiriybeli medicina kadrların tayarlaytuǵın jetekshi joqarı oqıw jurtı esaplanadı. Ózbekistan Respublikası Ministırler Makemesinıń 2005-yil 29-iyuldaǵı 178-qararı menen Tashkent qalasında 1- hám 2-Tashkent mámleket medicinalıq institutları negizinde (Tashkent birinshi medivina institutı, Tashkent ekinshi medicina institutı) shólkemlestirilgen Akademiyalıq joqarı tájiriybeli medicina kadrların tayarlaw sapasın asırıw, oqıw procesin shólkemlestiriwdiń zamanagóy talaplarına mas keletuǵın zárúr oqıw hám materiallıq texnika bazasın jaratıw, aldınǵı tálim texnologiyalarin keń járiyalaw tiykarında jańa mazmun menen bayıtıw,bolajaq qánigelerdiń tálimi olar tárepinen anıq dawalaw ámeliyatı tájiriybelerin iyelew menen tıǵız baylanıslı alıp barılıwın táminlew maqsetinde dúzilgen. Akademiyada 5 (dawalaw, medicinalıq-pedagogika, medicina-profilaktika, joqarı hámshiraliq jumısı hám tájiriybe almasıw) fakultetleri, 58 kafedra, aspirantura, oraylıq ilimiy izertlew hám oraylıq klinik labaratoriya, 2200 orınlı klinika, ilimiy medicinalıq axbarat bólimi, muzey, akademik litsey, kitapxana (800 mıńnan ziyat dóretpe), baspa, baspaxana bar. Házirgi kúnde 9000 nan artıq student, sonıńday, magistratura jónelisinde 40 qánige boyınsha 600 den artıq rezident taʼlim aladı. Tashkent qalasındaǵı iri emlewxanalar klinik bazalarǵa iye.

Tashkent medicinalıq akademiyası Oraylıq Áziyada medicinalıq qánigelerdi tayarlaytuǵın eń iri joqarı tálim ornı esaplanadı.
Túrkstan

**Túrkstan** — Aziyanıń batısta Kaspiy teńizi, arqada Sibir, shıǵısta Gobi shóli hám qublada Iran, Awǵanstan, Pakistan hám Tibet arasında jaylasqan bóleginiń tariyxıy ataması esaplanadı. Túrkstanda, tiykarınan, túrkiy xalıqlar, sonday-aq rus hám tájik-parsı azshılıqları jasaydı. Ol tariyxıy jaqtan Rossiya imperiyasına hám Sovet Awqamına tiyisli bolǵan Batıs Túrkstanǵa hám Qıtaydıń bir bólegin quraytuǵın Shıǵıs Túrkstanǵa (ya Tarim háwizi/Qubla Sinczyan yamasa pútkil Sinczyan-Uyǵır avtonomiyalıq rayonı menen sáykeslendiriledi) bólinedi.

## Derekler
Vesyoliy Podol(Qostanay wálayatı)

**Vesyoliy Podol (qazaqsha : Veseliy Podol) — Qazaqstannıń Qostanay wálayatı Sarıkól rayonına qaraslı awıl. veseleopodolskiy awıl okrugınıń basqarıw orayı. Rayon orayı Sarıkól awılınan 35 kilometr arqa-shıǵısta jaylasqan.** KATO kodı — 396235100.

1999-jılda awıl xalqı sanı 1328 adam (654 er adam hám 674 hayal) edi . 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 1068 adam (510 er hám 558 hayal) jasaǵan.

## Derekler
Germaniya bilimlendiriw sisteması

**Germaniyada bilimlendiriw** birinshi orında , bólek nemis shtatları (), moynında, federal hakimiyat kishi ról oynaydı. Bir jastan altı jasqa shekem bolǵan barlıq balalar ushın ıqtıyarlı balalar baqshası(balalar baqshası) bilim beriledi, odan keyin mektepke barıw májbúriy. Ulıwma alǵanda, Germaniya oqıw sawatqanlıǵı, matematika hám tábiyiy pánler boyınsha OECDnıń eń jaqsı koʻrsetkishlerge iye mámleketlerden biri bolıp, PISA bahalaw testinde oqıwshlardıń ortasha balı 515 bolıp, OECD ortasha 497 baldan talay joqarı esaplanadı.

 Germaniyada kemrek básekige shıdamlı sistema ámeldegi, bunıń nátiyjesinde studentler ortasında qorqıtıw dárejesi tomen hám áwmetsizlikden qorqpaydı, biraq Qubla Koreya sıyaqlı OECD mámleketlerge salıstırǵanda ózine isenim hám ulıwma baxıt dárejesi joqarı.

 Bunnan tısqarı, Germaniya ekonomikalıq sheriklik hám sheriklik shólkeminiń 76 mámleketi ishinde 3-orındı iyelep, social-ekonmikaliq tárepten ústin bolǵan studentler arasında oqıw boyınsha eń joqarı koʻrsetkishlerden birine iye. Bul Germaniya OECD mámleketleri arasında eń joqarı maǵlumatlı jumısshi kúshin iyelewge alıp keledi. Insan huqıqların ólshew ǵayratı Germaniya bilim alıw huqıqı ushın múmkin bolǵan paydanıń 75,4 procentke olardıń dáramat dárejesine erisip atırǵanın anıqlaydı.

Tálim sistemasi Germaniya boylap parq etedi, sebebi hárbir shtat () tálim sistemasın ózi sheshedi. Biraq, kópshilik balalar birinshi náwbette  baradı (baslanǵısh yaki baslanǵısh mektep) 4 jıl dawamında 6 jastan 9 jasqa shekem. Germaniyada orta bilim beriw eki bólimge bólinedi,tómen hám joqarı. Germaniyadaǵı tómen orta bilim beriw shaxslarǵa tiykarǵı ulıwma tálimdi úyretiw hám olardı joqarı orta bilim beriwge tayarlaw ushın mólsherlengen. Joqarı orta taʼlim dárejesinde Germaniyada hár qıylı kásiplik programmalar ámelde . Nemis orta tálimi bes túrdegi mektepti óz ishine aladi.  studentlerin joqarı tálimge tayarlaw ushın mólsherlengen hám  12 yaki 13-klasstan keyin juwmaqlawshı imtixanın juwmaqlaydı.

2005-jıldan 2018-jılǵa shekem G8 dep atalıwshi mektep reforması  usınıs etedi. Reforma balalar ushın bilim dárejesine joqarı talapları arqalı áwmetsizlikke ushradı hám 2019-jılda G9ǵa aylantırıldi. Tek bir neshe G8 modeli menen qalǵan. Balalar ádette  baradı 10 jastan 18 jasqa shekem  orta klass oqıwshıları ushın keńrek itibarǵa iye hám juwmaqlawshı imtixandı  menen juwmaqlaydı. 10-klasstan keyin;  oqıwshılardı kásp-óner bilimge tayarlaydı hám juwmaqlawshı imtixandı  menen tamamlaydı , 9-klasstan keyin hám  10-klasstan keyin 10-dárejeniń eki túri bar: biri 10b túri dep atalatuǵın joqarı dáreje hám 10a túri dep ataladı; tek joqarı dárejedegi 10b túri  alıp keliwi múmkin hám bul juwmaqlawshı imtixan  menen tamamlanadı.  erisiwdiń bul jańa jolı kásp-ónerge baǵdarlangan orta mektepte 1981-jılda nizam menen ózgertildi - bir jıllıq ilimiy tájrıybe múddeti menen.Jańa qaǵıydalarǵa kiritilgen ózgerislerdiń bir jıllıq saralaw dáwirinde oqıwshılar nızamda belgilengen tálim múddetin orınlaw ushın 10-klassta dawam ettiriwi múmkin edi. 1982-jildan keyin joqarıda aytıp ótilgendey, jańa jol májbúriy edi.
## Derekler
Ostrovnoye (Qostanay wálayatı)

**Ostrovnoye** (qazaqsha: Островное) — Qazaqstan Respublikasınıń Qostanay wálayatı Sarıkól rayonındaǵı awıl. Sorochinskiy awıl okrugi quramına kiredi. KATO kodi — 396255400.

1999-jılda xalıq sanı 360 adam (173 er hám 187 hayal) edi . 2009 -jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 244 adam (115 er adam hám 129 hayal) jasaǵan.

## Manbalar
Berezyovka (Altay rayonı)

**Berezovka** ( qazaqsha: Березовка — Qazaqstannıń Shıǵıs Qazaqstan wálayatıZyryanov rayonına qaraslı awıl . Novo-Buxtarma qalasha basqarması quramına kiredi. KATO kodı —634835300.

## Geografik jaylasıwı
Berezovka rayonı Ust-Kamenogorsktan 92 km shıǵısta hám Zyryanovsktan 92 km batısta jaylasqan.

## Tariyxı
Berezovka 1763-jılda Buxtarma qorǵanı jaqınında Irtish sızıǵınıń kazak redutı sıpatında qurılǵan.

## Xalqı
1999-jılda qawıl xalqı sanı 355 adamnan ibarat (174 er hám 181 hayal)edi. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 91 adam (46 er hám 45 hayal) jasaǵan.

## Sırtqı siltemeler

* Rudniy Altay tariyxı boyınsha maqalalar. — Ust-Kamenogorsk, 1970, 193 b.

## Derekler
Qorjımbay

**Qorjımbay** (qazaqsha: Qorjımbay, 200?-jılǵa shekem — Berezovka) — Qazaqstan Respublikasınıń Almatı wálayatı, Yeskeldı rayonındaǵı awıl. Qaynarlı awıl awqam quramına kiredi. Qarabulaq awılınan shama menen 28&nbsp;km arqa-shıǵısta jaylasqan. KATO kodı — 196443300.

## Xalqı
1999-jılı awıl xalqı 233 adamdı (132 er adam hám 101 hayal adam) quraǵan. 2009-jılǵı xalqın dizimge alıw maǵlıwmatlarına kóre, awılda 288 adam (148 er adam hám140 hayal adam) jasaǵan.

## Derekler
Tashkent mámleketlik yuridika universiteti

**Tashkent mámleketlik yuridik universiteti** — Ózbekistandaǵi mámleketlik joqarı oqıw jurtı hám yuridik pán oraylarınan biri.

Universitet Oʻzbekistannıń yuridik pánler hám yuridik tálim milliy oraylarınan biri sıpatında aytıp ótilgen jetekshi joqarı tálım ornı esaplanadı. Onıń ataq abıroy-itibarı respublikadan sırtta hám keń tarqalǵan. Universitet quramına 16 qánıgelik hám 3 uluwma tálim kafedraları Yurist kadrlar tájiriybelerin asırıw orayı, Huquqbuzarlıqlar profilaktikası hám jámáát qáwipsizligi salasında yuridik kadrlardı tayarlaw hám qayta tayarlaw boyınsha qánigelestirilgen filial hámde akademik litsey kiredi. Universitet, sonıńday, Adliya wázirliginiń oqiw orınları tizimine kiritilgen 14 yuridik kollej (texnikumlar) iskerligi boyınsha usıllıq baslıq hám muwapıqlastırıw islerin alıp baradı.
Apanov (Qostanay wálayatı)

**Apanov** (qazaqsha: Apanov — Qazaqstannıń Qostanay wálayatı Taranov rayonındaǵı awıl. Pavlovskıy awıl aymaq quramına kiredı. KATO kodı — 396463200.

## Geografıyası
Ol rayon orayınan, Taranovskoye awılınan 56&nbsp;km qubla-shıǵısta jaylasqan.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 787 adam (383 er adam hám 404 hayal adam) bolǵan. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw malıwmatlarına kóre, awılda 575 adam (288 er adam hám 287 hayal adam) jasaǵan.

2015-jıl 1-yanvar jaǵdayına kóre awıl xalqı 540 adamdı quraǵan.

## Derekler
Chapaev (Qostanay wálayatı)

**Chapaev** () — Qazaqstannıń Qostanay wálayatı Sarıkól rayonına qaraslı awıl. Komsomolsk awıl aymaq quramına kiredı. KATO kodı — 396239400.

## Xalqı
1999-jılda awıl xalqı 216 adam (115 er adam hám 101 hayal adam) edi. 2009-jılǵı xalıqtı dizimge alıw malıwmatlarına kóre, awılda 156 adam (85 er adam hám 71 hayal adam) jasaǵan.

## Derekler