12-oyınshı (futbol)

**12-oyınshı** yamasa **12-adam** ‒ bul on bir adamnan ibarat kóp sport túrlerinde, ásirese associaciyalıq futbolda komanda ıqlasbentlerine berilgen ulıwma termin. Kópshilik futbol ligaları oyın maydanında bir waqıtta hárbir komanda ushın maksimum on bir oyınshıǵa ruqsat bergenlikten, komanda ıqlasbentlerin 12-shi oyınshı dep ataw olardıń oyında potencial járdemshi hám áhmiyetli roli bar ekenligin ańlatadı.

Íqlasbentlerdiń bolıwı komandalardıń oyınına itibarǵa ılayıq tásir etiwi múmkin, bul úy maydanı artıqmashılıǵınıń bir elementi bolıp tabıladı. Atap aytqanda, úy komandasınıń ıqlasbentleri óz komandasın dawıslap qollap-quwatlap, jeńiske umtılıwǵa shaqıradı. Solay etip, bul ıqlasbentler óz komandasın ruwxlandırıw úmitinde; yamasa qarsılas komandanıń toptı iyelep turǵan waqtında olardı alańlatıw, ruwxın túsiriw yaki aljastırıw ushın; yamasa tóreshini komandaǵa paydalı sheshim qabıl etiwge kóndiriw ushın jiyi qattı sesler shıǵaradı yaki uranlar aytadı. Dawıslap baqırıw, qosıq aytıw, ısqırıw, ayaq tepsiniw, qol shappatlaw hám hár túrli basqa usıllar arqalı shıǵarıladı.

Kanada futbolında, ádette hárbir komandadan 12 oyınshı bir waqıtta maydanda boladı hám ıqlasbentlerge 13-shi adam degen termin jiyi qollanıladı. Usıǵan uqsas, Avstraliya qaǵıydaları boyınsha futbolda 18 oyınshı maydanda boladı hám ıqlasbentler kóbinese 19-shı adam dep ataladı. Biraq, basketbolda, maydanshada bes oyınshı bolǵanda, altınshı adam termini ádette energiyalı almastırıwshı oyınshıǵa qollanıladı. Usıǵan uqsas, regbi-7de, hár komandadan jeti oyınshı maydanda bolǵanda, «segizinshi adam» ıqlasbentlerge qollanılmaydı, óytkeni bul termin regbi-yunionda segizinshi hújimshini ańlatadı. Krikette on ekinshi adam termini ayrıqsha basqa mániste qollanıladı, ol oyın barısında maydanshadaǵı komanda aǵzası jaraqat alǵanda onıń ornına shıǵatuǵın birinshi almastırıwshı oyınshını ańlatadı.

## Tariyxı

«On ekinshi adam» termininiń birinshi jazılǵan qollanılıwı 1900-jıldıń sentyabr ayında Minnesota universiteti tárepinen basılıp shıǵarılǵan jurnal bolıp, onda «on ekinshi adamnıń komandaǵa sırlı tásiri, ıqlasbent» haqqında aytılǵan. Keyinirek, 1912-jıldıń noyabr ayında Ayova universitetiniń (sol waqıtta Ayova Shtatı universiteti dep atalǵan) pitkeriwshi studentleri ushın shıǵarılatuǵın The Iowa Alumnus basılımında E. A. MakGouen Ayova hám Illinoys universiteti arasındaǵı 1903-jılǵı oyındı súwretlegen. Óziniń «On ekinshi oyınshı» atlı maqalasında MakGouen bılay dep jazǵan: «On bir adam qolınan kelgenniń hámmesin isledi; biraq komandadaǵı on ekinshi adam (sadıq ruwxlı Ayova ıqlasbenti) eski S.U.I. ushın oyındı jeńdi».

1922-jılǵı Diksi Klassik keyinirek «12-shi adam haqqındaǵı gúrriń» dep atalǵan waqıyanıń ornı boldı. Bul futbol oyınında jetekshi orındaǵı Centre College hám Texas Awıl xojalıǵı hám Mexanikalıq Kolledji (keyinirek Texas A&M dep atalǵan) qatnastı. Oyın waqtında A&M treneri Dana X. Bibli taǵı bir jaraqatlanıw onı oyınǵa jiberiw ushın basqa arqa qatar oyınshısınan ayıratuǵınlıǵın bildi. Bibli tribunadan ekinshi kurs studenti basketbolshısı E. King Gilldi tómenge shaqırıp, almastırıwshı sıpatında tayar turıwın buyırdı. Gill komandası oǵan mútáj bolǵan jaǵdayda, maydan shetіnde formada tayar turdı.

Jeke adamlar arasında jergilikli ǵalaba xabar quralları tárepinen óz komandasınıń «On ekinshi adamı» dep ataldı. 1930-jılı Oak Kliff (Dallas) orta mektebiniń direktorı V. X. Adamson jergilikli xabarshı tárepinen mektepniń Amerika futbolı komandasınıń «On ekinshi adamı» dep ataldı, óytkeni ol oyınshılarǵa oyın aldınan ruwxlandırıwshı sózler sóyleytuǵın edi. Sol sıyaqlı, geypara jıllıq jarıslarda eki komandanıń da ıqlasbentleri 12-shi adam sıpatında súwretlengen.

1935-jılı 56,000 ıqlasbent qatnasqan Prinston-Dartmut oyınında qar hám suwıqqa qaramastan, tamashagóy Mayk Mesko dáslep tribunadan ornınan ketip, Dartmuttıń qorǵanıw sızıǵına qosılǵanı xabarlandı hám jergilikli gazetada «Dartmuttıń On ekinshi adamı» dep ataldı, biraq keyinirek onıń Mesko emes, al Nyu-Djersi shtatınıń Krenford qalasınan Djordj Larsen ekenligi anıqlandı.

## Amerika futbolında qollanılıwı

Bul termin hár túrli Amerika futbol komandaları, sonıń ishinde Minnesota universiteti, Ayova universiteti, Beylor universiteti, Dartmut Kolledji, Simmons Kolledji, Texas A&M hám NFL komandalarınan Sietl Sixoks, Grin Bey Pekers, Buffalo Bills, Denver Bronkos, Vashington Kommanders, Indianapolis Kolts, Mayami Dolfins hám Chikago Bers tárepinen óz ıqlasbentlerine silteme beriw ushın marketing ámeliyatlarında qollanılǵan. Bers házirgi waqıtta «4-shi faza» sóz dizbegin qollanadı (dáslepki úsh faza hújim, qorǵanıw hám arnawlı komandalar bolıp tabıladı), al Sixoks házirgi waqıtta «12ler» sóz dizbegin qollanadı.

### 12-shi Adam Klubları
Qurama Shtatlardaǵı kópshilik joqarı mektepler ózleriniń járdemshi, qollap-quwatlawshı yamasa ıqlasbent klublarında 12-shi adam leksikasın ózine qosadı. Bunday «12-shi Adam Klublarına» mısal sıpatında Dana Xills Dolfins, Vashington Penters, Richvud Nayts, Daymond Bar Bremas, Ferfild Felkons, hám Brentvud Bryuins kiredi.

Milletleraralıq Jeńil Atletika Associaciyasınıń Kempbellsvill universitetiniń Taygers komandasınıń da 12-shi Adam Klubı bar.

### Buffalo Bills

1992-jıl 12-dekabrde (12/12/1992) Milliy Futbol Ligasınıń Buffalo Bills komandası ózleriniń 12-shi Adamın Xaygmark stadionınıń ishinde jaylasqan Buffalo Bills Dárwazamanlar Diywalına jetinshi bolıp kirgizdi. Olardıń ıqlasbentleri komandanıń 90-jıllar basındaǵı Super Boul ushın ayqasları waqtındaǵı sadıq qollap-quwatlawı sebepli kirgizildi, bul dárwazaman Djim Kelli hám onıń №12 formasın kiyiwine tuwra keldi. 2008-jılı Bills komandası jaqında qaytıs bolǵan Buffaloda tuwılǵan hám ómir boyı ıqlasbent bolǵan Tim Rasserttiń húrmetine ózleriniń «12-shi Adam Dańq alleyası»n «Tim Rassert Plazası» dep ózgertti. Komanda házirgi waqıtta da óz ıqlasbentlerin «12-shi Adam» dep atap kelmekte, olardıń ǵárezsiz, xalıqaralıq ıqlasbent klubları «Bills Bekers Chapters» dep ataladı. Bills komandasınıń Texas A&M universiteti menen «12-shi Adam» terminin qollanıw boyınsha licenziyalıq kelisimi bar.

### Indianapolis Kolts
NFL komandası Indianapolis Kolts ıqlasbentleri 12-shi Adam sıpatında belgili bolǵan. Kolts 1996-jıl 23-sentyabrde, Indiana shtatınıń Indianapolis qalasında 13 máwsim oyın ótkergennen soń, Húrmet Júzigin shólkemlestirdi. 2007-jılı Kolts ózleriniń 12-shi Adamın komandanıń Húrmet Júzigine altınshı bolıp kirgizdi, ol waqıtta RCA Doum stadionınıń ishki fasad bóleginde jaylasqan edi. Húrmet Júzigi házirgi waqıtta komandanıń úy maydanshası bolǵan Lukas Oyl stadionın qorshap turıptı. Shólkem sonday-aq «Oyınnıń 12-shi Adam Íqlasbenti» ataǵın beredi. 2015-jıl 12-noyabrde Texas A&M komandanıń bul terminin qollanıwına baylanıslı Koltsqa qarsı sudqa arız etkenligin járiyaladı. 2016-jıl 17-fevralda bul sud isi sheshildi, Kolts Húrmet Júziginen bul sóz dizbegin alıp taslawǵa hám sawda belgisi retinde dizimnen ótken bul sóz dizbegin basqa hár qanday qollanıwdı dárriw toqtatıwǵa kelisti.

### Sietl Sixoks
Sietl Sixoks 1984-jıl 15-dekabrde óz ıqlasbentleriniń húrmetine 12-sanlı formanı máńgilikke saqlawǵa aldı. 2003-jılı Sixoks házirgi Lyumen Fild stadionınıń qubla sektor ushına úlken flagshtok ornattı hám ıqlasbentlerdiń húrmetine ústinde 12 sanı bar úlken bayraqtı kóteriw dástúrin basladı, bul ıqlasbentlerdiń biri 12-sanlı formanı kiygen burınǵı Sixoks dárwazamanı Sem Etkins. Ádette, oyın aldınan ótkeriletuǵın ilajlarda jergili kliment yamasa máwsimlik bilet iyesi bayraqtı kóteredi. Keyingi jıllarda Sixoks pley-off oyınlarına shıqqanda Sietl boylap, sonıń ishinde Speys Nidl imaratınıń ústinde de 12-shi Adam bayraqları kórinip turdı. 2014-jılı Boing kompaniyası Boeing 747-8 júk samolyotın arnawlı Sixoks reńlerine boyap, quyrıǵında 12 sanın súwretledi hám sońınan onı Shıǵıs Vashington ústinen 12 sanın jazǵan traektoriya boyınsha ushırdı. Sixoks Super Boul XLVIII ushın maydanǵa shıqqanda, komanda dástúri boyınsha komandanıń 12-shi Adam bayraǵın kóterip shıqqan yarım qorǵawshı Xit Farvell basshılıǵında kirdi. 2016-jıl may ayında alpinist Devid Liano Gonsales Everest shıńında 12-shi Adam bayraǵın kórsetti.

Sixokstıń 12-shi Adamı sport waqıyasında eń qattı tamashagóyler shawqımı boyınsha Ginness Dúnya Rekordın eki márte ornattı. Birinshi ret 2013-jıldıń 15-sentyabrinde San-Francisko 49ers qarsı oyında 136.6 dB dárejesin dizimge aldı. Ekinshi ret 2013-jıldıń 2-dekabrinde Nyu-Orlean Seynts qarsı Dúyshembi Keshki Futbol oyınında 137.6 dB gúwildi menen jańa rekord ornattı. 2016-jılı Sixoks penen Texas A&M arasında dúzilgen kelisim boyınsha, Sixoks óz ıqlasbentlerin «12-shi Adam» dep atawdan derlik bas tarttı hám onıń ornına «12-ler» yamasa 12 Íqlasbent terminlerin qollanıp atır.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__