Ráwish

**Ráwish** — bul kóbinese feyildi, kelbetlikti, basqa ráwishti, anıqlawıshtı, gáptiń bólegin, predlogtı yamasa pútin bir gápti ózgertetuǵın sóz yamasa sóz dizbegi. Ráwish, kóbinese is-hárekettiń, belgi yamasa zattıń belgisin bildirip keledi. Is-hárekettiń belgisin bildirip kelgende, feyiller menen baylanısadı. Mısalı: *Búgin ol erte* keldi. *Tez* sóyledi. Ráwishler ózi qatnaslı sózler menen formasın ózgertpesten baylanısıp, ózgermeytuǵın sóz shaqabı toparına kiredi. Ráwish gápte, kóbinese pısıqlawısh xızmetin atqaradı.

Ráwishler dástúrli túrde sóz shaqaplarınıń biri dep esaplanadı. Házirgi lingvistler «ráwish» termini hár qıylı sintaksislik minez-qulıqqa iye bolǵan, biraq basqa kategoriyalarǵa (atlıq, kelbetlik, predlog hám t.b.) sáykes kelmeytuǵın sózlerdi klassifikaciyalaw ushın qollanılatuǵın «barlıǵın qamtıytuǵın» kategoriya túrine aylanǵanın atap ótedi.

## Funkciyaları
Inglis tilindegi «adverb» sózi (francuz tili arqalı) latın tilindegi «adverbium» sózinen kelip shıqqan, ol «ad-» ('ǵa/ge'), «verbum» ('sóz', 'feyil') hám atlıq jasawshı «-ium» qosımtasınan dúzilgen. Bul termin ráwishlerdiń tiykarǵı funkciyası feyillerdi yamasa feyillik sóz dizbeklerin ózgertiw ekenin ańlatadı. Solay etip qollanılǵan ráwish feyil yamasa feyillik sóz dizbegi ańlatqan is-hárekettiń usılı, ornı, waqtı, jiyiligi, anıqlıǵı yamasa basqa jaǵdayları haqqında informaciya beriwi múmkin.

Atlıq sózler zattı, kelbetlik sózler zattıń belgisin (qásiyetin), feyil sózler zattıń is háreketin bildirse, ráwish sózler belginiń belgisin, qásiyettiń qásiyetin, yamasa is hárekettiń belgisin, qásiyetin ańlatadı. Solay etip ráwish sózler kelbetlikke, feyil sózge baylanısadı. Mısalı, *«úlken qala»* degen kelbetlik sóz zattıń qásiyetin, *«bala oqıdı»* degen feyil sóz qıymılın, is-háreketti bildirse, *«oǵada úlken qala»* desek, ráwish sóz */oǵada/* belginiń *(úlken)* belgisin ańlatadı; *«tez oqıdı»* desek, ráwish sóz /tez/hárekettiń */oqıdı*/ belgisin bildiredi. Kórinip turǵanınday, belgini bildiriwi jaǵınan ráwish sózler kelbetlik sóz shaqabına júdá usaydı.

Ráwish sózler kelbetlik hám feyilden jasalǵan gáp aǵzaları menen baylanısa otırıp, gápte pısıqılawısh xızmetin atqaradı. Ráwishlerdiń taǵı bir ayrıqshalıq belgisi: olar túrlene bermeydi hám soǵan sáykes olarda hár qıylı grammatikalıq kategoriyalar bola bermeydi. Sapalıq ráwishlerde ǵana kelbetlik sózlerge usaǵan dáreje kategoriyası boladı. Mısalı: e*rte-erterek-oǵada erte, kesh-keshirek-júdá kesh, jıldam-jıldamıraq- oǵırı jıldam* hám t.b.

Biraz tillerde ráwish sózler kelbetliklerge júdá jaqın bolıp, ayırım ráwishler kelbetlik sóz shaqabınıń gápte pısıqlawısh bolatuǵın ayrıqsha bir túri retinde sanalıwı múmkin. Biraq kópshilik tillerde ráwish sózler óz aldına sóz shaqabı sıpatında qaraladı.

## Jasalıwı hám salıstırıw
Inglis tilinde háreket usılın bildiretuǵın ráwishleri (qalay? degen sorawǵa juwap beretuǵın) kóbinese kelbetliklerge -ly qosımtasın qosıw arqalı jasaladı, biraq kelbetlik penen birdey formadaǵı ráwishler (mısalı, tez aydaw (drive fast), áste aydaw (drive slow) hám jaqsılap aydaw (drive friendly) sıyaqlı) sáykes kelbetlik penen birdey formaǵa iye. Basqa tillerde de kelbetliklerden ráwishlerdi jasawdıń uqsas usılları bar (mısalı, francuz tili -ment qosımtasın qollanadı), yamasa nemec hám golland tillerindegi sıyaqlı kelbetlikler ushın da, ráwishler ushın da birdey forma qollanıladı, bul jerde, mısalı, sáykes túrde schnell yamasa snel kontekstke baylanıslı «tez» (kelbetlik) yamasa «tez» (ráwish) mánisin ańlatadı. Biraq, basqa kóplegen ráwishler kelbetliklerge bunday baylanısqa iye emes; olar basqa sózlerden yamasa sóz dizbeklerinen kelip shıǵıwı múmkin, yamasa jeke morfemalar bolıwı múmkin. Inglis tilindegi bunday ráwishlerge mısallar: here (bul jerde), there (ol jerde), together (birge), yesterday (keshe), aboard (bortta), very (júdá), almost (derlik) hám t.b.

### Ráwishtiń qosımtalar arqalı jasalıwı
Qaraqalpaq tilinde atlıq, kelbetlik, sanlıq, almasıq hám ráwishtiń ózine ráwish jasawshı qosımtalar jalǵanıp dórendi ráwishler jasaladı:

# **-sha/-she** qosımtası atlıq, kelbetlik, almasıq hám ráwishlerge jalǵanıp, dórendi ráwishlerdi jasaydı: *orıssha, awızsha, jańasha, qısqasha, tómendegishe, házirshe, sonsha, ómirinshe* t.b.
# **-lay/-ley** qosımtası atlıq, kelbetlik, almasıqtan ráwish jasaydı: *zatlay, kókley, solay* t.b.
# **-lap/-lep** qosımtası muǵdar, sın ráwishleri hám waqıtlıq, awırlıq ólshew birliklerin bildiretuǵın atlıqlardan ráwish jasaydı: *azlap, kóplep,* ástelep, jayawlap, piyadalap, uzaqlap, jaqınlap, alıslap, aylap, jıllap, tonnalap, gramlap t.b.
# Dórendi ráwishler waqıt, orın mánili atlıqlarǵa *barıs, shıǵıs, orın* sepliginiń qosımtaları jalǵanıwı arqalı da jasaladı. Bul qosımtalar ózleriniń dáslepki mánisinen pútkilley uzaqlasıp, sol sózlerden ajıratıwǵa bolmaytuǵın dárejede qáliplesip ketken. Mısalı: *qısta, jazda keshte, túnde, báhárde, uzaqtan, uzaqta, uzaqqa, azanda, kúnde, jılda* t.b.

### Sózlerdiń qosılıwı arqalı jasalıwı
Ráwishler sózlerdiń qosılıwı arqalı da jasaladı. Sózlerdiń qosılısıw usılı qospa ráwishlerdi jasaydı. Sózlerdiń qosılıwı arqalı ráwishler tómendegishe jasaladı.

# Ráwishler eki sózdiń birigiwi arqalı jasaladı. Mısalı: *búgin (shıǵısı: bul kún), bıyıl (shıǵısı: bul jıl), baspúkil, birotala, jayparaxat, biraz, bilegóre, eleberin, birtalay* t.b.
# Eki ráwishtiń hám basqa da ráwishlik máni beriwshi sózlerdiń juplasıwınan jasaladı. Mısalı: *búgin-erteń, tez-tez, az-azdan, óz-ózinen, tez-tez- den, áste-áste, erteli-kesh, kúni-túni, qattı-qattı, birim-birim, qolma-qol, betpe-bet, anda-sanda, aratura, kóre-sala* t.b.
# Sózlerdiń dizbeklesip keliwi arqalı jasaladı:

* *bul, sol, ol, hár* almasıqları menen basqa atawısh sózlerdiń dizbeklesiwi arqalı: *bul jerde, bul waqta, sol jaqta, ana jerde, hár jerde, sol zamatta, sol gezde, ol jaqta, hámme jaq* t.b.;
* belgisizlik máni beriwshi *bir* sózi menen atawısh sózlerdiń dizbeklesiwi arqalı: *bir waqta, bir gezde, bir jola, bir saparı, bir jaqqa* t.b.;
* bolımsızlıq máni beriwshi *hesh* sózi menen atawısh sózlerdiń dizbeklesiwi arqalı: *hesh waqta, hesh jaqqa, hesh jerde, hesh jaqta* t.b.;
* eki ráwishtiń hám basqa da ráwish penen atawısh sózlerdiń dizbeklesiwi arqalı: *tez kúnde, kún uzaqqa, kúni keshe, kúni búgin, tań erteń, tez arada, kún ara, uzaq kúnge* t.b.

## «Barlıǵın qamtıytuǵın» kategoriya retinde
Ráwishler dástúrli inglis tili grammatikasında sóz shaqabı dep esaplanadı hám házirgi waqıtqa shekem mekteplerde oqıtılatuǵın hám de sózliklerde qollanılatuǵın grammatikada sóz shaqabı retinde kirgizilgen. Degen menen, házirgi waqıttaǵı grammatikler dástúrli túrde ráwishler dep toparlastırılǵan sózlerdiń bir qatar hár túrli wazıypalardı atqaratuǵınlıǵın moyınlaydı. Ayırımlar ráwishlerdi basqa sóz shaqaplarınıń birine de kirmeytuǵın barlıq sózlerdi óz ishine alatuǵın «barlıǵın qamtıytuǵın» kategoriya dep sıpatlaydı.

Sózlerdi klasslarǵa bóliwdiń logikalıq usılı belgili bir kontekstte qaysı sózlerdiń qollanıwǵa bolatuǵının anıqlawǵa tiykarlanadı. Mısalı, grammatikalıq durıs gáp dúziw ushın tómendegi shablonǵa qoyıwǵa bolatuǵın sózdiń birden-bir túri bul — atlıq:

: _____ qızıl. (Mısalı, «Shlyapa qızıl».)

Bul usıl qollanılǵanda, ráwishlerdiń bir neshe hár qıylı kategoriyalarǵa bólinetuǵının kóriwge boladı. Mısalı, ayırım ráwishler pútin bir gápti anıqlaw ushın qollanılıwı múmkin, al basqaları bolsa bunı isley almaydı. Hátte gápti anıqlawshı ráwish basqa funkciyalarǵa iye bolǵan jaǵdayda da, onıń mánisi kóbinese birdey bolmaydı. Mısalı, «Ol tábiyiy túrde tuwdı» (She gave birth naturally) hám «Álbette, ol tuwdı» (Naturally, she gave birth) gáplerinde «tábiyiy» (naturally) sózi hár qıylı mánislerge iye: birinshi gápte, feyildi ózgertiwshi ráwish retinde, ol «tábiyiy jol menen» degen mánisti ańlatadı, al ekinshi gápte, gápti anıqlawshı ráwish retinde, ol «álbette» yamasa «sózsiz» degenge uqsas mánisti bildiredi.

Júdá (very) sıyaqlı sózler taǵı bir mısal bola aladı. «Perri júdá tez» (Perry is very fast) gápi grammatikalıq jaqtan durıs, biraq «Perri júdá jarısta jeńdi» (Perry very won the race) degen durıs emes. Bul sózler kelbetliklerdi anıqlay aladı, biraq feyillerdi anıqlay almaydı. Ekinshi tárepten, bul jerde (here) hám sol jerde (there) sıyaqlı sózler bar, olar kelbetliklerdi anıqlay almaydı. «Shulıq sol jerde jaqsı kórinedi» (The sock looks good there) grammatikalıq jaqtan durıs, biraq «Bul sol jerde sulıw shulıq» (It is a there beautiful sock) degen durıs emes. Kóplegen ráwishlerdiń bul funkciyalardıń birewinen kóbireginde qollanıla alıwı bul máseleni qıyınlastıradı hám bir ráwishtiń haqıyqatında da hár qıylı funkciyalardı atqaratuǵın eki yamasa onnan da kóp sóz ekenin aytıw shamadan tıs talqılaw bolıp kórinewi múmkin. Biraq, bul ayırmashılıq paydalı bolıwı múmkin, ásirese, hár qıylı funkciyalarında hár qıylı mánislerge iye bolǵan «naturally» (tábiyiy) sıyaqlı ráwishlerdi esapqa alǵanda. Rodni Xaddlston sóz benen leksika-grammatikalıq sózdiń arasındaǵı ayırmashılıqtı ajıratadı.

Grammatikler inglis tilindegi «not» sıyaqlı bolımsız janapayların kategoriyalawda qıyınshılıqqa ushıraydı. Dástúrli túrde ráwish retinde kórsetilgenine qaramastan, bul sóz grammatikalıq jaqtan basqa hesh qanday sózge uqsamaydı hám onı, itimal óz aldına jeke klassqa jaylastırıw kerek.

## Dúzilisine qaray túrleri
Qaraqalpaq tilinde ráwishler dúzilisine qaray **jay ráwish** hám **qospa ráwish** bolıp ekige bólinedi.

### Jay ráwishler
Dara bir sózden bolǵan ráwishke **jay ráwish** delinedi. Mısalı: **keshe** keldim, **házir** shıǵıp ketti. Jay ráwishler quramına qaray ***túbir*** hám ***dórendi ráwish*** bolıp ekige bólinedi.

Tek túbir sóz túrindegi ráwishlerge **tiykar** yamasa **túbir ráwish** delinedi: *erte, kesh, kóp, burın*.Tiykar ráwishlerdiń kópshiligi salıstırıw dáreje qosımtaları menen ózgeredi. Mısalı: *tez—tezirek, jıldam—jıldamıraq, az—azlaw, kóp—kóplew* t.b.

Sóz jasawshı qosımtalar arqalı jasalǵan ráwishlerge **dórendi ráwish** delinedi. Dórendi ráwishler túbir hám qosımtalarǵa bólinedi: *túrkmen-she, jańasha, usı-lay, jas-lay, kók-ley* t. b.

Ańlatıw: keyin, soń, burın, beri, bılay t.b. sıyaqlı ráwishler gápte qollanılıwına qaray ataw hám seplik qosımtalı sózlerge dizbeklesip, tirkewish bolıp ta keledi. Al, olar ráwishlik mánide kelgende, óz aldına dara mánili sóz retinde qollanıladı. Mısalı: Salıstırıń: 1. Ol keyin (ráwish) keldi. 2. Ol bizlerden keyin (tirkewish) qayttı.

### Qospa ráwishler
Eki yamasa birneshe sózlerdiń birigiw, qosılısıw hám juplasıwınan jasalǵan ráwishlerge **qospa ráwish** delinedi. Qospa ráwishler: búgin, tez arada, tez-tezden . Qospa ráwishler tómendegishe jazıladı:

# Mánisi hám aytılıwı jaǵınan birigip jazıladı. Mısalı: *búgin* (bul kún), *bilqastan* (bil qastan emes), *bilegóre* (bile kóre emes) t.b.
# Mánisi hám aytılıwı jaǵınan dizbekli qospa ráwishler bólek jazıladı. Mısalı: *kúni keshe, tań azanda, hár waqıtta, óz ara* t.b.
# Eki sózdiń juplasıwınan jasalǵan qospa ráwishler defis arqalı jazıladı. Mısalı: *kúni-túni, kem-kemnen, anda-sanda, azanlı-kesh* t.b.

## Dárejeleri hám olardıń jazılıwı
Qaraqalpaq tilinde ráwishler dáreje kórsetkishlerine iye boladı. Mısalı: *burın — burın-ıraq, keyin — keyin-irek, júdá tez, oǵırı joqarı, dım uzaq, jap-jaqın* t.b. Ráwishtiń dárejeleri is-hárekettiń belgisin basqa bir is-háreket belgisi menen salıstırıp, onıń isleniwiniń artıq ya kemligin kórsetedi.

Ráwishtiń dárejeleri **jay dáreje, salıstırıw dáreje** hám **arttırıw dáreje** bolıp úshke bólinedi.

1.Ráwishtiń **jay dárejesi** túbir hám dórendi túbir ráwishleri arqalı bildiriledi. Mısalı: *burın, erte, soń, tez, az* t.b. Bizler olardan *burın* keldik. Qoylar azanda *erte* jayılıp ketti. (*Ó.X*.)

Ráwishtiń jay dárejesi túbir formasında qollanıladı. Ol salıstırıw jasalıwınıń tiykarı boladı.

2.Ráwishtiń **salıstırıw dárejesi** tiykar ráwishke -ıraq/-irek (-raq/-rek), -law/-lew qosımtalarınıń jalǵanıwı arqalı jasaladı. Mısalı: *azıraq, kóbirek, burınıraq, keshirek, kóplew, alıslaw* t.b.

Ráwishtiń dáreje jasawshı qosımtaları tómendegishe jazıladı: a) sózdiń sońǵı sesi dawıssızǵa pitse, **-ıraq/-irek**, al dawıslıǵa pitse, **-raq/-rek** túrinde jalǵanadı hám jazıladı. Mısalı: *burınıraq, jaqınıraq, basqasharaq, erterek* t.b.

b) sózdiń sońǵı buwını juwan bolsa, **-raq, -ıraq**, **-law** juwan túrinde, al jińishke bolsa, **-irek/ -rek, -lew** túrinde jalǵanadı. Mısalı: *jıldamıraq, aldıraq, joqarılaw, keshirek, keshlew* t.b.

3. Ráwishtiń arttırıw dárejesi júdá, dım, oǵada, kútá, oǵırı t.b. janapaylıq xızmettegi kúsheytiw ráwishleriniń tiykar ráwishlerdiń aldınan dizbeklesiwi arqalı jasaladı. Mısalı: *júdá erte, oǵırı kesh, dım áste, oǵada kóp* t.b.

Ráwishtiń arttırıw dáreje kórsetkishi dizbekli qospa ráwishler sıyaqlı bólek jazıladı: *oǵırı tez, júdá shaqqan, dım joqarı* t.b.

## Mánisine qaray túrleri
Qaraqalpaq tilinde ráwish is-háreket hám belgini sıpatlaw mánilerine qaray **waqıt** ráwishi, **orın** ráwishi, **sın** ráwishi, **muǵdardáreje** ráwishi, **sebep** ráwishi, **maqset** ráwishi sıyaqlı 6 túrge bólinedi.

### Waqıt ráwishi
Waqıt ráwishi is-hárekettiń isleniw waqtın bildirip, **qashan?, qashannan beri?** degen sorawlarǵa juwap beredi. Mısalı: *Azanda* jumısqa ketti. *Búgin* sabaqqa jaqsı tayarlandım. Ol *soń* keldi. *Házirshe* usı jerde turamız. *Túnde* qar jawdı.

Waqıt ráwishiniń mánisin tómendegi sózler bildiredi: *búgin, házir, keshe, kúndiz, túnde, báhárde, mudamı, bárqulla, bayaǵıda, keshqurın, ilgeride, áwele, eń áwele, burın, keyin, ertede, erteńine, kelesi kúni, udayı, kúnde, anda-sanda, tez kúnde, qısı-jazı, jaz boyı* t.b.

### Orın ráwishi
Orın ráwishi is-hárekettiń isleniw ornın bildiredi. Orın ráwishleri *qayda?, qayerde?, qayerden?,qayerge?* t.b. sorawlarǵa juwap beredi. Mısalı: Awıl *artta* qaldı. *Alısta* jıltıldap ot kórinedi. Mashina *alǵa* zımırap baratır. Bizler *sol jerde* dem alamız. *Tum-tustan* basqa da adamlar kele basladı. Orın ráwishi mánisindegi sózler: *tómende, joqarıda, sonda, artta, keyinde, usı jerde, usında, ústinde, hár jerde, uzaqta, tómen, aldına,hesh jerde, hesh jaqta, bir jaqqa, tum-tustan, tum-tusqa, ján-jaqtan, ári-beri, armanda* t.b.

### Sın ráwishi
Sın ráwishi is-hárekettiń qalay islengenin bildirip, *qalay?, qáytip?, qalayınsha?* sorawlarına juwap beredi. Sın ráwishleriniń mánisin: *tez, áste, dárhal, dárriw, zorǵa, zordan, ábden, birden, ásten, erkin, jay, birge, yadtan, jaslay, kókley, ózinshe, orıssha, awızsha, tez-tez, ústi-ústine, kem-kemnen, ile-shala, kóplep-kómeklep, qattı-qattı, kesesine, uzınına, shalqasına, emin-erkin* t.b. ráwishler bildiredi. Mısalı: Adamlar joldan ersili-qarsılı ótip tur. Ekinshi kúni oqıw ádettegishe baslandı. Hawa rayı ábden buzıldı.

### Muǵdar-dáreje ráwishi
Muǵdar-dáreje ráwishi is-hárekettiń muǵdarın, belgi yamasa zattıń artıq-kemlik dárejesin bildiredi. Muǵdar-dáreje ráwishleri qansha? qalay? qanshadan? degen sorawlarǵa juwap beredi. Mısalı: Ol *az* sóyleydi, *kóp* tıńlaydı. Suwdan shóbi mallarǵa *júdá* juǵımlı. *(“E.Q.”)* Onıń túri *azıraq* ózgergen edi. Bul soraw Qıdırbaydı *taǵı* oylandırdı. *(J.S.)* Sabırbay *bir talay* irkilip qaldı. *(N.D.)* Muǵdar-dáreje mánisindegi sózler: *kóp, az, azıraq, ádewir, onsha, ómirinshe, qayta, qaytaqayta, qaytadan, jáne, taǵı, birtalay, mol, kem, artıǵıraq, zıyat, zıyatıraq, zárre, sál, sál-kem, azmaz, azǵantay* t.b.

### Sebep ráwishi
Is-hárekettiń isleniw ya islenbew sebebin bildiretuǵın ráwishke sebep ráwishi delinedi. Sebep ráwishi ne sebep?, ne sebepli?, ne sebepten?, nege? degen sorawlarǵa juwap beredi. Sebep ráwishiniń mánisin ilajsız, ilajsızdan, biykar, bosqa t.b. sózler bildiredi. Mısalı: *Men aldınnan biykarǵa alıppan ǵoy*. *(Ó.A.)*

### Maqset ráwishi
Is-hárekettiń isleniw maqsetin bildiretuǵın ráwishke maqset ráwishi delinedi. Olar nege?, ne maqset penen?, qanday maqset penen? degen sorawlarına juwap beredi. Maqset ráwishiniń mánisin arnap, *ádeyi, jorta, jortaǵa, jay, jaysha, esheyin, tegin, qastan, bilqastan, qasaqana* t.b. sózler bildiredi. Mısalı: Ol xattı úyine arnap jazıptı.

### Sinonim ráwishler
Ráwishler, tiykarınan, is-háreket hám belginiń belgisin bildiretuǵın sóz shaqabı. Al, belginiń belgisin bildirip kelgende, tiykarǵı mánini salıstırıp yamasa kúsheytip kórsetedi, tiykarǵı mánige tásirlilik, kórkemlik tús beredi.

Bunday ózgesheliklerdiń bildiriliwinde sinonim ráwishler stillik qural xızmetin atqaradı.Sırtqı kórinisi hár túrli, mánileri bir-birine jaqın ráwishlerge sinonim ráwishler delinedi.Ráwishtiń sinonimlik qatarları tildiń kórkemliligin, ıqshamlılıǵın arttıradı. Mısalı: Ol *shaqqan-shaqqan* júrdi degen gáptegi *shaqqan-shaqqan* sózin teksttiń sońǵı gáplerinde qaytalamay, soǵan mániles, ekinshi bir sinonimlik qatarlardı qollanıwǵa boladı: *tez-tez* júrdi, *jıldam-jıldam* júrdi, *shalt-shalt* júrdi t.b.

Sinonim ráwishlerdi barlıq jaǵdayda da biriniń ornına birin almastırıp qollanıwǵa bolmaydı. Mısalı: Ósimliklerdiń bul túri Ústúrtte *júdá (kútá) keń* taralǵan dep aytıwǵa boladı da, al *eń (dım) keń* dep aytıw stillik jaqtan uyqasımlı bolmaydı. Sonlıqtan, sinonim ráwishlerdi qollanıwda tekst mazmunına qarap, sheberlik penen paydalanıw kerek.

### Antonim ráwishler
Mánileri bir-birine qarama-qarsı bolǵan ráwishlerge antonim ráwishler delinedi. Antonim ráwishler: *joqarı—tómen, erte—kesh, arman—berman, uzaq—jaqın, az—kóp, tez—áste, azlap—kóplep, azlaw—kóplew, kúndiz—túnde* t.b. Ráwishlerdiń hámme túri antonimlik mánide qollanıla bermeydi. Is-hárekettiń waqıt, orın, sın, muǵdar dárejesin bildiretuǵın ráwishler antonimlik mánide qollanıladı. Mısalı: *búgin—erteń, joqarı— tómen, alǵa—artqa, biyikte—páste (orın); tez—áste, jıldam—aqırın (sın)* t.b. Mánileri qarama-qarsı bolǵan *erteli-kesh, azlı-kópli, arman-berman, ári-beri, anda-mında, azanlı-kesh* t.b. juplasıp qollanılǵan ráwishler antonimlik qatarlardı dúze almaydı. Onday ráwishler antonimlik mánidegi jup ráwish boladı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__