open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abduraxmanov Maxmud

**Nabi Qayumovich Abduraxmanov** (1958. 7. 11, Tashkent) — rejissyor, Ózbekstan Respublikası kórkem-óner ǵayratkeri (2005). Ózbekstanda xızmet kórsetken artist (1994). Tashkent teatr hám súwretshilik kórkem óneri institutın tamamlaǵan (1980). «Jas gvardiya» teatrında rejissyor (1980-88). 1988-jıl «Dard» teatr-studiyasın quradı. 1991-jıldan Ózbekstan Jaslar teatrı kórkem basshısı hám bas rejissyorı. A. teatrda tereń mánilik hám áyne waqıtta logikalıqqa jóneltirilgen ayrıqsha spektakllar saxnalastırdı: «Zoʻraki tabib» (Molyer), «Malikai Turandot» (K.Gocsi), «Iblis ayol» (P.Merime), «Ekvus» (Sheffer), «Gugurt tutgan qizcha» (Andersen), «Tevye sutchi» (Sh. Aleyxem), «Umar Xayyom yulduzlari» (T.Zulfiqorov, 1998, «Jıldıń eń jaqsı spektakli» dep bahalaǵan), «Xolstomer» (L.Tolstoy), «Ato etilgan muhabbat tariqati» (Nawayınıń «Lison-ut-tayr» dástanı tiykarında; «Jıldıń eń jaqsı rejissyorlıq jumısı» nominaciyası boyınsha «Ofarin» sıylıǵın alǵan) hám basqa.
Abdurazzaqov Abduraxman

**Abdurazzaqov Abduraxman** (1952. 6. 8, Bekobod) — Ózbekstan Qaharmanı (2003). Miynet iskerligin 1969 -jıldan Ózbekstan metallurgiya zavodı remontlaw xojalıǵı cexında ápiwayı jumısshılıqtan baslaǵan. Marten cexında polat quyıwshı (1970-77), 1977-jıldan elektrda polat eritiw cexı operatorı. Kárxanada jáhán talaplarına sáykes keletuǵın polat eritiw texnologiyasın engiziwde miynet ónimliligin arttırıw, ónim sapasın jaqsılaw boyınsha racionalizatorlıq usınısların kirgizgen, nátiyjede cexta hár ayda 30 mıń t ornına 40 mıń t. dan artıq metall eritpe alınıwǵa erisildi. Abdurazzaqov óz miynet iskerligi dawamında kóplegen shákirtler tayarladı.
Abu Bakr Hamid Shashiy

**Abu Bakr Hamid Shashiy**, Abu Bakr Muxammed ibn Ali ibn Hamid Shashiy (1007, Shosh — 1092, Hirot) — imam, oqımıslı, shofi'iylik shayqı. Óz jurtında diniy ilimdi Abu Bakr as-Sanjiydan úyrengen. Tariyxshı Abu Sad Samaniydıń jazıwınsha, Abu Bakr Hamid Shashiy onıń babası Imam Abulmuzaffar Samaniydıń Marvdaǵı ashablarınan bolǵan, taqıwa, dárwish, mudamı ilim menen shuǵıllanǵan. Diniy ilimde «imam» dárejesine jetisken. Ǵazna sultanı onı sarayǵa usınıs etken. Bul jerde alım shańaraq qurıp, bala -shaǵalı bolǵan hám de shıǵarmalar jazǵan. Keyininen Nizomulmulk onı Hiratqa shaqırǵan. Hiratdaǵı«Nizomiya» medresesinde oqıtıwshılıq qılǵan. Bul jerde ol Mansur al-Qaǵaziy, jerlesi Haysam ibn Kulayb Shashiyden hádis ilimin úyrengen.
Bahram Avazov

**Bahram Beknazarovich Avazov** (1970. 3. 1, Ǵuzor rayonı ) — gúresshi, xalıqaralıq kólemdegi sport ustası (1998), «Ózbekstan maqtanıshı» (2003). Avazov gúrestiń 81, 90&nbsp;kg hám tolıq salmaq qatlamlarında Ózbekstan (1991- 2001), Aziya (2001, Tashkent) hám jáhán (2000, Antalya; 2001, Budapesht) chempionı. Tolıq salmaq qatlamında xalıqaralıq jarıslar (1996, Shahrisabz; 1998; Xiywa) hám Alpamıs oyınları (1998, Termiz) jeńimpazı. A. Qarsı pedagogika institutın tamamlaǵan (1991), sol institutda úlken oqıtıwshı (1991-2003), Ózbekstan Balalar sportın rawajlandırıw fondı Qashqadárya wálayat filialı direktorı (2003-jıldan ).
Aǵıtay Adilov

**Aǵıtay Ádilov** (1941-jıl 10-fevral Taxtakópir rayonında tuwılǵan— 2012-jıl 14-avgust Taxtakópir rayonında qaytıs bolǵan) — awıl xojalıǵı óndirisi novatorı, usta diyqan, Ózbekstan Qaharmanı (2005). Ózbekstanda xızmet kórsetken awıl xojalıǵı jumısshısı (1992), Qaraqalpaqstan Respublikasında xızmet kórsetken ekonomist (1976). Tashkent xalıq xojalıǵı institutın pitirgen. 
## Miynet jolı
Taxtakópir rayonı «Qońıratkól» mámleket xojalıǵında bas esapshı (1970-1976), «Taxtakópir» mámleketlik xojalıǵı direktorı (1977-1993), 1993-jıldan «Taxtakópir» shirket xojalıǵı baslıǵı bolıp jumıs islegen. Adilov basshılıq etken jıllarda xojalıq respublikada rentabelligi joqarı, ekonomikalıq quwatlı xojalıqlardan birine aylandı, xojalıqtıń mashina-traktor parki eń zamanagóy texnika menen támiyinlendi, salı, biyday, paxtadan joqarı ónim jetistiriwge eristi, social-materiallıq oraylar, xojalıq xızmet kórsetiw shaqapshaları, un, gúrish cexları, gerbish zavodı hám basqalar qurıldı. 

Adilov 12-shaqırıq Ózbekstan Respublikası Joqarǵı Keńsouesinde (1990-1994), 1-shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesinde, 2-shaqırıq Ózbekstan Respublikası Joqarǵı Májlisinde deputat bolǵan. 2005-jıldan Ózbekstan Respublikası Joqarǵı Májlisi Senatı aǵzası, 3-shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatı. 1998-jılda «Shuxrat» medalı, 2003-jılda «El-jurt húrmeti» ordeni menen sıylıqlanǵan.
Taxtakópir qalasında Adilov húrmetine qoyılǵan kóshe bar — «Aǵıtay Adilov kóshesi». Bul kóshe atı, rayonda onıń miyneti hám abırayın eske alıp abaylap saqlanbaqta.

2024-jılı Taxtakópirde «Aǵıtay Adilov» atı menen atalǵan jergilikli shańaraqlıq jer maydanı tańlaw tiykarında sociallıq-ekonomikalıq joybarlarǵa ajıratılǵan. Bul bolsa onıń atı menen baylanıslı jer turaqlılıǵınıń dawam etiwinen derek beredi.

## Derekler

## Sırtqı derekler
* Aǵıtay Ádilov tuwralı qazaqsha telekórsetiw
Mannon Azizov

**Mannon Azizovich Azizov** (1913. 1. 5, Tashkent — 1987. 17. 10) — ximik alım. Ózbekstanda xızmet kórsetken pán ǵayratkeri (1964). Ózbekstanda xızmet kórsetken oylap tabıwshı (1961). Ximiya pánleri doktorı (1968), professor (1960 ). Orta Aziya universitetin tamamlaǵan (1937). Tashkent farmacevtika institutında assistent (1937-44), kafedra baslıǵı (1944-57), rektor (195770), laboratoriya basshısı (1970-78). Tiykarǵı ilimiy jumısları bioaktiv koordinacion birikpeler ximiyasına tiyisli. A. basshılıǵında mikroelementlerdiń túrli bioaktiv elementlar menen birgeliktegi 500 ge jaqın kompleks birikpesi sintez qılınǵan. Koamid, feramid, kobalt 30 hám kupir preparatları medicina ámeliyatına engizilgen. Tashkent farmacevtika institutında Mannon Azizov atındaǵı stipendiya engizilgen.
Gúlxatiysha Ayımbetova

**Gúlxatiysha Aymanovna Ayımbetova** (1961. 24. 12, Taxtakópir rayonı ) - qosıqshı, Qaraqalpaqstan (1999 ) hám Ózbekstan (2000) xalıq artisti. J. Shamuratov atındaǵı Nókis mámleketlik kórkem óner bilim jurtın tamamlaǵan (1983). 1980-81-jılları Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleket filarmoniyası janındaǵı « Ayqulash» ansambli, 1981-jıldan « Ámiw tolqını» ansamblinde qosıqshı. Shıńǵırlaytuǵın, keń diapazonlı, jaǵımlı dawısqa iye. Repertuarınan qaraqalpaq xalıq qosıqları (« Muwsa sen yarı», « Nazlınıń», « Jaqsıraq», « Ne bilsin» hám basqalar ), qaraqalpaq kompozitorları dóretpeleri (« Keń dala», « Ata mákan» N. Muxammeddinov; « Watan», « Ana topıraǵım», « Ózbekstan», Q. Xilalov hám basqalar ) orın alǵan. A. dıń kópshilik qosıqları Qaraqalpaq radiosi fonotekası hám gramplas-tinkesı (« Gúlxatiysha Ayımbetova atqaradı», 1982 hám basqalar ) ǵa jazıp alınǵan.
Tabulatura

**Tabulatura** (latınsha: tabula — taxta, keste) — nota jazıwınıń dáslepki formalarınan. Tabulatura arnawlı bir muzıka ásbabına mólsherlengen bolıp, ol jaǵdayda muzıka shıǵarması keste formasında, muzıkalıq dawıslar bolsa háripler, nomerler hám basqa arnawlı belgiler járdeminde ańlatıladı. Bul jazıw ádetde perdeli torlı ásbaplar ushın qollanıladı.

Musulman Shıǵısı muzıka ilminde tabulatura X ásirden málim. Farabiy, Safiuddin al-Urmaviy, Ash-Sheraziyler ushın, Kámal Xorezmiy tanbur perdelerine maslastırılǵan tabulaturalardı jaratqan. Evropada XIV-XVIII-ásirlerde qollanılıp úyrenilgen, lyutnya, klavir sıyaqlı asbaplar ushın mólsherlengen.

## Derekler
ÓzME,Birinshi tom,Tashkent, 2000-jıl
Táwekelxan

Táwekel, Táwekelxan, Tawekqul sultan (? — 1598) - Qazaq xanlıǵı xanı(1582—1598). Shıǵayxannıń balası.

1581—82 jıllarda Abdullaxon II sarayında xızmet etken. Táwekel hám ákesi Shıǵayxan AbdullaxonnıńTashkent hám Turkstannıń shayboniylerden bolǵan hákimi Babaxan (Baba sultan ) ǵa hám geypara qazaq sultanlarına qarsı gúresinde úlken járdem bergen. Sol xızmetleri sebepli 1575-jıl Shıǵayxanǵa Xo'jend wálayatı Tarxan yamasa suyurg'al jol menende berilgen. Barakallakent wálayatı Táwekelge sıy etilgen (1582). Biraq xannıń oǵan salıstırǵanda mámilesi jamanlasqanınan gmanlı bolıp Sahrası Qıpshaqqa qaytqan. Ǵárezsiz bolıw ushın Monǵolstan hám Buxara xanlıǵı menen gúres alıp barǵan. Abdullaxanǵa qarsı gúreste járdem bergeni ushın Babaxan Yassi hám Sabron wálayatların oǵan suyurǵal qılıp bergen. Táwekel Arqa Turkistandaǵı Shalısh hám Turfan wálayatlarınıń ishki jumıslarına aralasqan, bul wálayatlar hákimi onıń kórsetpesi menen tayınlanǵan. Rossiya menen dos sıpatında baylanıs ornatıwǵa háreket etken. Rossiya Orta Aziya xanlıqları menen ózara kelisiwlerde Tawekelden dáldalshı retinde paydalanıwǵa hám de Táwekel menen Iran shaxı Abbas I ortasında Buxara xanlıǵına qarsı birlesiw shártnaması dúziliwi ushın kóp urınǵan. 1594-jıl yanvarda patsha húkimeti Táwekelge áskeriy járdem beriwdi wáde etken. 1595-jıl may-iyuldaTáwekel janında Velyamin Stepanov basshılıǵındaǵı orıs elshileri bolǵan. Abdullaxon jáne onıń balası Abdulmo'minxan óliminen keyin Táwekel Mawarawnaxrdı iyelewge urınǵan. Úkesi Jumısımxon menen aldın Tashkentti, keyninen Samarqandttı iyelep, Buxaraǵa júrgen. Buxara qasındaǵı urısta awır jaradar bolıp Tashkentke qaytqan hám sol jerde kóz jumǵan.

## Derekler
ÓzME,Birinshi tom,Tashkent, 2000-jıl
Abulqazıxan

**Abulqazıxan Muxammed Batırxan** (18-á.) — manǵıtlar qáwimi dáwirinde Buxaranıń rásmiy xanı (1758—85). Manǵıtlar qáwiminiń tiykarshısı Muxammed Raximxan kútilmegende qaytıs bolǵannan keyin (1758-jıl 24-mart ), marhum xannıń ul perzentleri bolmaǵanlıǵı ushın Buxara xanıǵı taxtına dáslep onıń jasóspirim aqlıǵı Fazıl tóre otırǵızılǵan. Muxammed Raximxannıń
aǵasınıń ulı Muxammed Daniyalbiy bolsa jańa xanǵa atalıq etip tayınlanǵan. Biraq Fazılxan tez arada taxttan túsirilip, onıń ornına A. Buxara xanı dep daǵazalanǵan.
A. óziniń xanlıq dáwirinde mámleket jumıslarına ulıwma aralaspaǵan. Ol tek rásmiy hújjetlerge óz mórin basıw hám óz atınan teńge shıǵarıw menen sheklengen.

## Derekler
Tólegen Xojamyarov

"Tavallo" (laqapı ; tiykarǵı atı Tólegen Xójamyorov) (1883 - Tashkent, Rossiya imperiyasi — 1937-jıl 10 -noyabr, Tashkent, ÓzSSR, SSSR) — turkstanlıq bilimparwar shayır, publitsist. Jadidshilik háreketi wákili.
## Balalıǵı hám iskerligi
Tavallo 1883-jıl Tashkenttiń Kókcha dahasida, Obi Nazir máhellesinde Xójamyor Jiyenbayev shańaraǵında tuwılǵan. Aldın eski mektepte sawat shıǵarǵan, keyin Beglerbegi medresesinde hám orıs-tuzem mektebinde oqıǵan [1].
1900-jıl 17 jasında buyım sawdası menen shuǵıllanatuǵın atasınıń másláháti menen Prjevalsk qalasına barıp, Usmanbek SawaplıJonboyev degen kisiniń qolında prikazchik bolıp islegen. 1909 -jıl atasınıń óliminen keyin Tashkentke qaytıp, qala sawda zavodlarınan birinde jumıs jurgiziwshilik etken[1].
## Shańaraǵı
Tavallo Sholpan atlı áyelge úylengen, olar Baslıq, Sanabar atlı eki qız hám Maqsud, Mahmud atlı eki ul perzent kóredi[1].
Publisistik iskerligi:
Ózbek hám parsı ádebiyatı klassikleriniń shıǵarmaların sonıń menen birge, arab hám parsı tillerin úyrengen. 1905-jıldan «Turkiston wálayatınıń gazeti», «Sadoi Ferǵana», «Taraqqiy» sıyaqlı gazeta hám jurnallarında qosıq hám maqalaları menen úzliksiz qatnasqan. 1910 -jıllardan waqıtlı baspasózde «Tavallo» laqabı menen qosıq hám maqalaları basıla baslaǵan. 1914-jıl 30 -avgustda Munavvarqari, Abdulla Avloniy, M. Patshaxójayev, Husanxója Akexója balası (jazıwshı Said Ahmadning ákesi), Saidabdulla Saidkarim balası Saidazimboyev, Kámalbek Narbekov (ulıwma 12 kisi) lar menen birgelikte Tashkentte «Baspa» uyımın dúzip, kitap shıǵarıwdı jolǵa qoyǵan. 1915-jılda bolsa Avloniylar ǵayratı menen dúzilgen «Turan» jámiyetinde iskerlik kórsete baslaǵan. 1918-1919 -jıllarda Tashkenttiń daslep Eski qala, keyin Jańa qala ijroiya komitetleriniń aǵzası bolǵan. Keyinirek túrli xojalıq jumıslarında islegen.
## Dóretiwshiligi
Tavallo dóretiwshi retinde qáliplesiwinde Tashkent kórkem ádebiyatqa baylanıslı ortalıǵınıń roli úlken bolǵan. Oǵan Sayrmlıq shayır Yusuf Saryomiy ustazlıq etken. Laqabdı da oǵan Yusuf Saryomiy bergen.
Tavallo qosıqlarında millet hám watan túsinikleri keń orın iyelegen («Járdem etpek kúni jetti sıza Turan xalqı…»). «Gúlleniw-ul Islam» (1916 ) qosıqlar kompleksi onıń turmıslıq dáwirinde baspadan shıǵarılǵan. Jıynaqǵa 70 dana qosıq kiritilgen. Dóretpe turkshilik, islamshılıq ruwxında salmaq hám sesler uyǵınlıǵı dástúriy - aruzda. Bul jıynaq 1993-jılı professor Begali Qosimov tárepinen sózbashı hám túsindirmeler menen qayta baspa etildi.
## Ólimi
Tavallo 1937-jıl 14-avgustda Tavallo «Turan», «Kebiroyi islam» «Ittihodi taraqqiy», «Milliy ittihod», «Milliy ǵárezsizlik» shólkemleriniń aǵzası, «Millionerning balası», „she'rlarida mılletshillik ideyaların ilgeri súrgenlıqta ayıplanıp tutqınǵa alınadı. 1937-jıl 10 -noyabrde NKvD qasındaǵı úshlik hukimi menen atıp taslanǵan. 1968-jıl 18-oktyabrde oqlangan.

## Derekler
ÓzME,Birinshi tom, Tashkent,2000-jıl
Abdulǵaffarxan

**Abdulǵaffarxan** (1890-1988) — pushtunlar ǵárezsizlik háreketiniń basshısı. 1919-jıl «Aljumani islohi al-Afǵoni» milletshillik shólkemin, 1930-jıl bolsa «Pushtun jirǵa» partiyasın basqargan. Bul partiya Hindstan milliy kongressi hám «qizil kóylekliler» otryadları menen bir qatarda turǵan. 1947-jıl basqa pushtun milletshilleri menen birge pushtunlar jasaytuǵın rayonlar8dıń ózinen-ózi basqarıw hám Pushtunstandı dúziw haqqındaǵı milletshillik ruwxındaǵı uranlardı ilgeri súrgen. Pakistan júzege keliwi menen húkimetke qarsı oppoziciyada turıp Xalıq partiyası (1948-jıl júzege kelgen), keyininen Pakistan Milliy xalıq partiyası shólkemlestiriwshilerinen hám basshılarınan biri bolǵan.

## Derekler
Ferǵana wálayat quwırshaq teatrı

**[[Ferǵana]] wálayat quwırshaq teatrı** — 1993-jıl shólkemlestitilgen. Dáslep (1989-jıl dekabrden) teatr studiyası retinde iskerlik kórsetken, 1993-jıl 1-marttan házirgi at penen ataladı. "Quwırshaq teatrınıń artistleri tamashası" (Ǵayratiy) spektaklı menen ashılǵan. Dosullo Hakimov, Mayram Ashurova, Muhammadsoli Yusupovlar teatrdıń dáslepki dóretiwshilerinen. Keyinirek "Sırlı sandıq" (O. Tolipov), "Ǵaroyib poyga" (Spiranskiy) sıyaqlı spektakller menen óz poziciyasın bekkemledi. Italo Kalvinanıń "Úsh apelsin" shıǵarması tiykarında H. Hakimov scenariyi boyınsha saxnalastırılǵan spektakl Respublika quwırshaq teatrları 4 festivali (Ándijan, 1993-jıl ) nda "Eń jaqsı muzıkalı spektakl" nominaciyasına, 1995-jıl 5 festival (Tashkent) da *"Jabayı úyrek"* spektaklı **"Eń jaqsı spektakl"** sıylıǵına iye bolǵan. Sol spektakldi jaratqanlar (rej. H. Hakimov, S. Sedukin — súwretshi, R. Litvin — kompozitor, N. Maslova — aktrisa) "Eń jaqsı rejissura", "Eń jaqsı súwretshi", "Eń jaqsı muzıka", "Eń jaqsı hayal roli" nominaciyaları jeńimpazı bolǵan. Nawayı hám Fizuliy poeziyasi tiykarında saxnalastırılǵan "Layli hám Májnun" muzıkalıq spektaklı teatrdıń sońǵı jıllardaǵı jemisi bolıp tabıladı. Teatrdıń kórkem basshısı — Dosullo Hakimov, bas súwretshi — Maba Abdumalikov.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Ferǵana haqıyqatı

**Ferǵana haqıyqatı** — Ferǵana wálayatı hákimliginiń sociallıq-siyasiy gazetası. 1917-jıl oktyabrden Qoqan qalasında «**El bayraǵı»** atı menen basılıp shıǵa baslaǵan. Keyinirek «**Miynet bayraǵı»** (1918-22), «**Ferǵana»** (1922-26), «**Jańa Ferǵana»** (1926-32), «**Kommuna»** (1932-90 ), «**Altın oypatlıq»** (1991-93) atları menen shıqqan; 1993-jıl noyabrden házirgi atta. Óz waqıtında gazetanıń iskerlik kórsetiwine Akmal Ikromov, Nazir Tórequlov sıyaqlı respublika ǵayratkerleri jaqınnan járdem bergen. Gazetanıń keń tarqalıp barıwında Hamza Hakimzoda Niyoziy, Sofizoda, Abdulla Qadiriy, Sobir Abdulla, Abdulla Qahhor, Usmon Nosir, Sharıf Rizo, Naim Sayd, Sharıf Murtazin, Tólegen Saatov, Muhiddin Xayrullayev, Hasan Izzatiy sıyaqlı jazıwshı hám jurnalistlerdiń xızmeti úlken bolǵan. Keyinirek olardıń jumısın A.Mirzayev, A.Hamdam, J.Mashrabiy, Sh.Toshmatov, Yu.Karimov, H.Qodirov, A.Qambarov, A.Olım, V. Muzaffarov sıyaqlı jurnalistler dawam ettirgen. Oxunjon Hakimov, Muhammadjon Xayrullayev, Abdukarim Nabixojayev, Yoldosh Sulaymon, Malika Mirzayeva, Sanat Mahmudova, Abdujabbor Husanov, Komil Jora, Alisher Ibodinov, Muhabbat Ibrohimova, Abdujalil Bobojonov, Mahfuza Usmonovalardıń gazeta dóretiwshileriniń 3-áwladı dew múmkin. Gazetaǵa túrli jıllarda B.Soliyev, A.Zohiriy, Q.Sorokin, M.Miroqilov, Naim Sayd, Lutfulla Olimiy, Akmal Polat, Ahmad Yodgorov, Abdulla Mirzayev, Adxam Hamdam, Doniyor Ergashev, Ahmadali Xójayevlar redaktorlıq etken.

*1993-jılı noyabr*den «F.H.» hám «**Ферганская правда»** gazetalarınıń redakciyaları birlestirilgen. «F.H.» hám «**Ферганская правда»** gazetaları wálayat xalqınıń respublika, wálayat hám dúnya kóleminde júz berip atırǵan jańalıqlardan, aǵartıwshılıq islerinen xabardar etiw hám olardı watanǵa muhabbat ruwxında tárbiyalawǵa, reformalardı tereńlestiriw, xalıq párawanlıǵı hám turmıs dárejesin asırıw, tınısh-tatıw hám awızbirshilikti bekkemlew jumıslarına tartıwǵa múnásip úles qosıp kelmekte. Usı waqıtta gaz. háptesine 2-ret 8 bette 7 mıń nusqada basıp shıǵarılmaqta. Bas redaktorı: *Fotih Azimov* (2002-jıl sentyabrden).

## Derekler

ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Uilyam Alfred Fauler

Fauler Uilyam Alfred (**1911.9.8**, Pittsburg — 1995) — amerikalıq fizik. AQSh milliy FA aǵzası**(1956)**. Ogayo universiteti(1933) hám Kaliforniya texnologiyalıq institutın**(1936)** tamamlaǵan. Sol institutta **1936-jıl**dan islegen. Ilimiy jumısları: yadro fizikası, yadro astrofizikasi hám kosmologiyaǵa tiyisli. Quyashtıń neytrino aǵımın esaplaǵan hám olardı qamtıp alıw tezligin anıqlaǵan. Kosmosta ximiyalıq elementlerdiń payda bolıw teoriyasın jaratqan. Nobel sıylıǵı laureatatı**(1983)**.

## Derekler
* ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Fauna

**Fauna** (*latınsha* *fauna* — orman hám dalalar qudayı, rim mifologiyasında haywanlar padası qáwenderi) — arnawlı bir aymaqta yamasa akvatoriyada jasawshı haywan túrleri kompleksi. Fauna haywanlardıń túrli toparınan quralǵan bolıp, qandayda bir aymaq faunistik kompleksiniń tariyxıy rawajlanıwı processinde payda boladı. Tundra, tayga, orman, sahra, yarım shól, shól, pantropikalıq hám basqa faunistik kompleksler bar. Arnawlı bir Faunanı quraǵan faunistik kompleksler muǵdarı túrlishe bolıwı múmkin. Hárbir aymaqtıń óz avtoxtonları hám immigrantları bar. Fauna quramın úyreniw nátiyjesinde ondaǵı túrler baylıǵı anıqlanadı. Soǵan kóre, pútkil Jer sharı yamasa onıń ayırım aymaqları faunistik rayonlastırıladı.

Fanda Fauna túrli sistemalıq kategoriyalardaǵı (Mıs, qandayda bir aymaqtaǵı qus Faunası, qońızlar Faunası hám t.b.), málim dáwirge tiyisli (Mıs, miotsen dáwiri Faunası hám basqalar) yamasa málim geologiyalıq qatlamǵa tiyisli haywanlardı ańlatıw ushın «Fauna» termininen paydalanıladı. Haywanat dúnyasınıń sistemalıq quramı tuwrısındaǵı iri shıǵarmalarda «Fauna» dep ataladı (Mıs, Ózbekstan Faunası hám basqalar).

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Faxriya

**Faxriya**— arab, parsı hám túrkiy poeziyasındaǵı janr túrlerinen biri; shayır tárepinen óz dóretiwshiligi, uqıbı hám pazıyletlerin mektep jazılǵan qosıq, shayırdıń óz dóretiwshiligi menen maqtanısh etip aytqan sózleri. Faxriyanıń dáslepki gózzal úlgilerin arab poeziyasında, atap aytqanda, al-Mutanabbiy **(X-ásir)** dóretiwshiliginde, ózbek poeziyasında bolsa **XV-ásir** shayırları dóretiwshiliginde ushıratıw múmkin. Faxriya kishi lirikalıq qosıq (Mıs, ǵázzel) larda bir báytten, úlken kólemli dóretpeler (Mıs, táriyp, dástan) de bir neshe báytten ibarat boladı. Áne sonday báytler qatnasqan yamasa pútkilley sonday báytlerden ibarat bolǵan dóretpeler ǵázzeli Faxriya táriypi F. dep te ataladı. Faxriyada shayır óz dóretiwshiligin basqa bir shayır dóretiwshiligine, zárúrli bir waqıya hádiyse yamasa obiektke kishipeyillik, giperbolalıq yamasa astarlap sóylew tárizinde salıstıradı.

Mıs, Uluǵek xan bilur Lutfiy kalomin,
Ki, rangin she'ri Salmondin qolishmas.
**(Lutfiy)**

Navaiy nazm aro tiǵi zabonin óyla surdiki,
Pichoq topmas uyottin uzni óldurmoqqa Sakkokiy.
**([[Nawayı]])**

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Faciya (geologiya)

**Fatsiya** (*latınsha facies* — **kórinis, tús**) (geologiyada) — shógindi taw jınısları kompleksi, payda bolıw shárayatların xarakteristikalaytuǵın arnawlı bir litologikalıq hám mineralogiyalıq ózgesheliklerge iye. Payda bolıw shárayatlarına kóre teńiz, qurǵaqlıq hám aralıq F. lariga bólinedi. F. dıń iri birdey tipli komplekslerin kesimde formatsiyalarga birlesedi. "F." terminin pánge **XIX-ásir**de shveycariyalıq geolog A.Gresli kirgizgen. Ol fatsial ózgerislerdiń kelip shıǵıwın taw jınıslarınıń payda bolıw shárayatlarındaǵı parqı menen baylanıstırdı hám olardı házirgi zaman teńiz túbinde gúzetiliwi múmkin bolǵan ózgerisler menen salıstıradı, olardı gruppalap, toplanıw shárayatına qaray ***litoral*** hám ***pelagial fatsiyalar*** lar dep ataydı.

Fin geologı **P.Eskola** bolsa metamorfik jınıslarǵa tiyisli *"metamorfizm fatsiyası"* túsinigin kirgizdi. **1933-jıl** **L.V.Pustovalov** jınıslardıń payda bolıw processinde payda bolǵan birdey geoximiyalıq belgilerge iye qatlam hám qatlam svitasın ańlatatuǵın "qazılma geoximiyalıq F." túsinigin usınıs etti. "Geoximiyalıq F." termini neft payda bolıwında tiykar bolǵan organikalıq elementtiń toplanıwında zárúrli áhmiyetke iye shógindi payda bolıw hám diagenez ortalıǵınıń geoximiyalıq ózgesheliklerin kórsetedi. Sol sebepli bul termin neftshi geologlar arasında keń qollanıladı.

Amerikalıq geologlar (**F.Pettijon, L.Sloos, U.Krumbeyn**) "litologik F. lar" (yamasa litofatsiyalar) túsinigin kirgizedi; bul túsinik arnawlı bir orındaǵı stratigrafikalıq gorizont jınıslarınıń litologik quramın ańlatadı (Mıs, qum F. sı, saz F. sı); jınıslardıń mineralogiyalıq quramı, strukturası yamasa teksturasına kóre ajıratılıwı da sol túsinikke kiredi.

"Biologiyalıq F.lar" (biofatsiyalar) da bolıp, organizm qaldıqlarına tıykarlanıp tiklengen qazılma biotsenozlar bolıp tabıladı (Mıs, marjanpolip Fatsiya, graptolit F. hám basqalar). Fatsiyalardı tariyxıy geologmyanıń bólimi — Fatsiyalar haqqındaǵı táliymatta úyreniledi. Jer tariyxınıń áyyemgi dáwirleri ushın bul shárayatlardı rekonstrukciya etiw usılları bolsa, fatsial analiz dep ataladı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Fasciyalar

**Fasciyalar** (*latınsha* **fascia** — *baylaw*) — hárbir muskuldı qorshap turatuǵın biriktiriwshi toqımadan ibarat perde. Adam hám haywanlardıń aǵzaları, nerv, qan tamırların qorshap, muskullar ushın fassial qap payda etedi. Tayanısh hám tropik wazıypalardı atqaradı. **Fasciya**lar bir muskuldı ekinshi muskuldan ajıratıp, hár qaysı muskuldıń bólek qısqarıwın támiyinleydi. **Fasciya**lar, ádette, qabat-qabat muskullardı qorshap turadı.

Sol sebepli olar jaylasqan ornına qaray tereń, orta hám maydan yamasa teri astı **fasciya**larına ajıratıladı. Maydan yamasa teri astı Fasciyaları teri astı may qabatında jaylasıp, adamlarda qol, ayaq alaqan terisiniń astında, bastıń shashlı bóliminde aponevrozlardı payda etedi. **Fasciya**lar qan tamırları hám nervlerge bay. **Fasciya** medicina ámeliyatında úlken áhmiyetke iye.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Fatalizm

**Fatalizm** — ( — «táǵdirge tiyisli») — hámme waqıyalardıń ázelden belgilep qoyılǵanlıǵı haqqındaǵı táliymat; abstrakt táǵdirge (áyyemgi stoicizm), "mańlayǵa jazılǵan" taǵdiri ázelge (islam hám basqa dinler) iseniw. Fatalizm zat hám hádiyselerdiń rawajlanıwı, sonday-aq, insannıń turmısı hám aldınnan belgilengenligi hám sonlıqtan, jańa múmkinshiliklerdiń payda bolıwın biykar etedi.

Filosofiya tariyxında fatalizmdi shıdamlılıq erkinligi qanday sheshilgenligine qarap **3** tiykarǵı **túrge** ajıratıw múmkin:

***mifologiyalıq fatalizm*** — kúsh aqıldan sırtta, "qarańǵı táǵdir" dep qaraydı;
***teologiyalıq fatalizm*** — táǵdir qudaydıń qúdiretine baylanıslı, insan tuwılıwınan aldın onıń kim bolıwı, neler islewi mańlayına jazıp qoyılǵan delinedi. Bul teoriya kalomnint eń zárúrli isenimlerinen esaplanadı, ol kalvinizm hám yansenizmda óziniń izbe-iz táriyplewin tapqan;
***racionalistlik fatalizm*** (mexanistikalıq determinizm menen qosılıwshı) — kútilmegen jaǵdaydı hám insannıń shıdamlılıǵın ázeliy táǵdirdiń zárúr shárti dep qaraydı.

Onıń wákilleri (pifagorshılar, **Demokrit, Nicshe** hám basqalar) dóńgelek aylanıwdıń arnawlı bir sheńberinde waqıyalar tolıq tákirarlanıwın aytıp ótedi.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Shiyrin Xalmuratova

**Shiyrin Xalmuratova** — qaraqalpaq xalıq shayırı. «On segizinshi báhár», «Súyikli adamlar», «Búlbil qosıǵı menen oyanaman» toplamlarınıń avtorı. Onıń qosıqları 1974-jılda «Qaraqalpaqstan» baspasınan shıǵarılǵan qaraqalpaq shayırlarınıń «Ámiw qosıqları» toplamına kiritilgen.

## Iskerligi
1949-jılı 11-oktyabrde Tashkent qalasında mámleketlik ǵayratker Ótesh Xalmurat ulı (tiykarınan Shımbaylı oqımıslı insanlardıń biri, partiya xızmetkeri) shańaraǵında tuwılǵan. Ol balalıǵınan minez-qulqı menen ata-anası, doslarınıń dıqqat-itibarına túsken.

Orta mektepti pitirgennen soń, Nókis mámleketlik pedagogika institutınıń táriyx-filologiya fakultetinde oqıǵan.

Onıń dáslepki qosıqlar toplamı institutta 1-kursda oqıp júrgen waqtında «On segizinshi báhár» atlı toplamı baspadan shıqqan. Shayırdıń dáslepki qosıqlarına belgili qaraqalpaq kompozitorları A. Sultanov, X. Turdiqulovlar muzıka jaratıp, saqnada T. Doshumova, S. Mambetova, I. Rafiqovalar tárepinen atqarılǵan.

Shiyrin Xalmuratovanıń dóretiwshilik úlgileri ózbek, ázerbayjan, daǵıstan, qırǵız, qazaq hám Baltik boyı xalıqlarınıń tillerine awdarmalanǵan.

Ol «Bilim» hám «Kitap súygishler» jámiyetlerinde, uzaq jıllar dawamında «Qaraqalpaqstan keńesi» gazetasında jeke xabarshısı bolıp islegen.

## Jeke ómiri
Jazıwshı, shayır, awdarmashı Uzaqbay Pirjanovtıń ómirlik joldası.

Balaları: Lira Pirjanova, Gozal Pirjanova, Erpolat Pirjanov, Aysultan Pirjanova hám Muxtar Pirjanov. Aqlıqları Nádirabegim, Shahrizada, Babur, Tumaris, Alpamıs.

## Ólimi
Shiyrin Xalmuratova 2013-jıń 6-martta qaytıs bolǵan.

## Kitapları
1. Эзийз адамлар: [Косыклар], Нокис: Каракалпакстан, 1984, 76 s.

2. Бүлбил сести таңда оятар мени, Тошкент: Zilol buloq, 2020, 212 s.

## Shıǵarmaları

1. «On segizinshi báhár», qosıqlar toplamı. «Qaraqalpaqstan». 1969-jıl 42 b.

2. Bobom gullari (gúrriń, Lira Pirjanovanıń qaraqalpaq tilinen awdarması) «Jańa ádebiyat» jurnalı saytı. 2021-jıl 31-oktyabr.

3. Azizlar: Sheʼrlar / Shirin Xalmuratova. Nókis: Qaraqalpaqstan, 1984-jıl 73 b.

4. Búlbil sesti tańda oyatar meni. Tashkent: Zilol bulaq, 2020-jıl.

## Derekler
Qazılma kómir

**QAZÍLMA KÓMIR** - Qattı jaǵıdaydaǵı janıwshı paydalı qazılma shógindi taw jınısları arasında qatlam kórinisinde jatadı. Quramında organikalıq mineral qospalar hám ıǵallıq 50% ge shekem boladı. Qazılma kómir paydalı qazılmalardıń eń kóp tarqalǵan túrlerinen biri. Jer sharınıń barlıq materiklarında ushraydı hám házirgi waqitta 3000 nan artıq kómir kánleri bar. Reńi qońırdan  qaraǵa shekem boladı. Qazılma kómir energetikalıq shiyki ónimniń tiykarǵı túrlerinen biri, onıń dúnya boyınsha janar may energetika balansındaǵı úlesi 30-35% ti quraydı. Qazılma kómirden sanaattıń túrli tarawlarında: elektrenergiya, metallurgiya ushın koks islep shıǵarıwda, energetikalıq maqsetlerde, ximiyalıq qayta islew jolı menen hár qıylı (300 den artıq ) ónim alıwda paydalanıladı. Qazılma kómirden germaniy, galiy ajıratıp alınadı. Tiykarǵı komponenti — organikalıq elementtiń quramına kóre, Qazılma kómir 3 genetikalıq gruppaǵa bólinedi: gumolitler (qońır kómir, taskómir hám antratsit), sapropelitler hám saprogumolitler. Kóbirek ushraytuǵınları gumolitler bolıp, qurǵaqlıqdaǵı ósimlikler qaldıqlarınan payda boladı. Olar kóbirek batpaqlıq, qoltıq, laguna hám dushshı suwlı háwizlerde payda boladı.Toplanıp qalǵan ósimlik qaldıqları bioximiyalıq bólekleniwi nátiyjesinde torfga aylanadı, bunda suwlı ortalıqtıń ximiyalıq quramı hám suwlılıǵı zárúrli tásir kórsetedi. Sapropelitlardıń kóp kulli túrleri janıwshı slanetslar dep ataladı. Qazılma kómirde minerallı qosımshalar deregi bolıp, kómir payda etiwshi ósimliklerdiń organikalıq emes strukturalıq bólimleri, torf payda bolǵan jerge suw hám samal járdeminde keltirilgen terrigen materiallar, sonıń menen birge torflarda cirkulyatsiya payda  etiwshi suw qospalarınan ajralıp shıǵıwshı minerallı jańa tuwındılar bolıwı múmkin. Mineral qospalardıń quramı - kvarts, gilli minerallar, karbonatlar hám  Fe, Ca, K dan ibarat. Torflardıń ústin qaplaytuǵın jınıslar payda bolıwı menen torf payda bolıw procesi toqtaydı. Salıstırmalı joqarı bolmaǵan temperatura hám basımda payda bolǵan diagenetik (tiǵızlanıw, shógindilerdiń degidratsiyası, gáz ajralıp shıǵıwı ) hám tikleniw xarakterine iye bolǵan bioximiyalıq processler torflardıń qońır kómirge aylanıwına sebep boladı. Joqarı temperatura hám basımnıń uzaq múddetli tásiri nátiyjesinde qońır kómirler taskómirge, olar bolsa, antratsitlarǵa aylanadı (qazılma qońır kómir, Taskómir, Antratsit). Kómir payda bolıw procesi regional geologik processlerden biri bolıp, barlıq kontinentlerdiń aymaqlarında baqlanadı. Kómirli formatsiyalardıń úziliksiz tarqalıw maydanı bir neshe km² den júz mıń km² ge shekem, qalıńlıǵı  10 m den bir neshe km ge shekem, olardaǵı qatlamlar sanı 100 ge shekem jetedi. Iri masshtabdaǵı kómirleniw procesi platformalı aymaqlarǵa tuwrı keledi.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Gulistan Annaklıcheva

**Gúlistan Ahmedovna Annaklichyeva** (Qaraqalpaqstan, Ózbekstan SSR, SSSR, 1948-jıl)  — ózbek jurnalisti, jazıwshısı, shayırası, awdarmashısı hám siyasatshısı, Qaraqalpaqstan xalıq shayırası, «Qaraqalpaqstan tańı» (russha «Рассвет Каракалпакстана») hám «Qaraqalpaq ádebiyatı» (russha «Каракалпакская литература») gazetalarınıń bas redaktorı, Ózbekstan Respublikası Oliy Májilisi senatorı.

## Ómiri
Gúlistan Ahmedovna 1948-jılda tuwılǵan. Tórtkúl qalasındaǵı 11-sanlı orta mektepti, 1973-jılda Tashkent Mámleketlik universitetiniń jurnalistika fakultetin tamamlaǵan. Keyin ol Ukraina Kommunistlik partiyası Oraylıq Komiteti qasındaǵı Joqarı partiya mektebinde oqıǵan.

2015-jıl yanvar ayınan baslap Gúlistan Ahmedovna Ózbekstan Respublikası Oliy Májilisi aǵzası (senatorı), 2018-jıldan baslap Ózbekstan Respublikası Oliy Majilisi Senatınıń Byudjet hám ekonomikalıq reformalar komitetiniń aǵzası, «Qaraqalpaqstan tańı» gazetasınıń bas redaktorı bolıp islegen. 2020-jıldan Ózbekstan Respublikası Oliy Májilisi Senatınıń Qorǵaw hám qawipsizlik máseleleri komiteti aǵzası, «Qaraqalpaq ádebiyatı» gazetasınıń bas redaktorı lawazımlarında óz iskerligin júrgizgen.

## Dóretiwshiligi
40 qa jaqın poeziyalıq hám prozalıq kitapları, qosıqları, gúrrińleri, ocherkleri baspadan shıqqan. 2002-jılda Gúlistan Ahmedovna «Jáhán xalıqları kórkem-óneri» awqamı keńesi qararı menen «Jáhán xalıqları kórkem-óneri laureatı» menen sıylıqlanǵan. Shayıranıń saylandı shıǵarmaları 2002-jılda Turkiyadaǵı qosıqlar almanaxında, 2004-jılda Germaniyadaǵı Shıǵıs shayırları qosıqlar toplamı-almanaxında, 2010-jılda bolsa onıń publicistikalıq dóretpeleri hám qosıqları Moskvadaǵı «Dúnya xalıqlarınıń jaratılıwı» gazetasında jarıq kórgen.

Gúlistan Ahmedovna Aleksandr Blok, Anna Ahmatova qosıqların ózbek tilinen qaraqalpaq tiline, qaraqalpaq tilinen ózbek tiline awdarmalaǵan.

## Sıylıqları
* 2002-jıl — Moskvadaǵı «Jáhán xalıqları kórkem óneri» awqamı basqarıwı qararı menen «Jáhán xalıqları kórkem óneri laureatı» menen sıylıqlanǵan.

## Derekler
Abatbay Daniyarov

**Abatbay Saparbayevich Daniyarov** (1987-jıl 7-avgust, Nókis) — inglis tili oqıtıwshısı, mámleketlik isker hám siyasatshı. Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi baslıǵınıń orınbasarı. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarı Keńesi deputatı.

## Ómiri
1987-jıl 7-avgustta Qaraqalpaqstan Respublikası Nókis qalasında tuwılǵan. 2008-jıl Nókis mámleketlik pedagogika institutın pitkergen. Inglis tili oqıtıwshısı.

Miynet iskerligin Kamolot jaslar sociallıq háreketi Qaraqalpaqstan Keńesinde jetekshi qánige lawazımında islewden baslaǵan. Bul shólkemde birneshe jıllar dawamında túrli lawazımlarda jumıs islegen. 2022-jıldan baslap Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi baslıǵınıń jaslar siyasatı, sociallıq rawajlandırıw hám ruwxıylıq isler boyınsha orınbasarı lawazımında iskerligin baslaǵan.

2023-jıl 26-iyulda Nókis qalası hákimi etip saylanǵan.

2016-jılda «Shuhrat» medaliı, 2021-jılda «Doslıq» ordeni menen sıylıqlanǵan.

## Jáne qarań

* Alisher Sadullaev
* Dilnazaxon Kattaxonova
* Jamshid Xojayev (pedagog)
* Behzod Toxtamurodov
* Qabuljon Ahmedov
* Mehrinaz Abbosova

## Derekler
Geosistema

**Geosistema**

**Geosistema** (tábiyiy aymaqlıq kompleksler, landshaftlar) óz ara baylanısta bolǵan biotikalıq hám abiotikalıq komponentlerdiń, sonday-aq, mákanda salıstırmalı túrde sheklengen hám bir pútin sistema bolǵan komplekslerdiń birikpesi

Kategoriya:Geografiya
Ekosistema

Ekosistemalar — bul tiri ozrganizmler hám olardıń jasaw orınları toplamı bolıp, olar óz ara tásirlesip, bir púrinlikti paysa etedi

## Derekler
Allaniyaz Qaharman (Nókis qalası)

**Allaniyaz Qaharman (Nókis qalası)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına tiyisli máhálle. Nókis qalası quramına kiredi.

## Derekler
Faeton

**Faeton** (grekshe phaeton — grek mifologiyasındaǵı Quyash qudayı, yaǵnıy Geliostıń balası Faeton atınan), foytun — 1) tóbesi (qasnaqı) ashılatuǵın at qosılǵan arba; 2) jeńil avtomobil sebeti; tóbe (qasnaq) bólimi ańsat ashılatuǵın, 2 yamasa 3 qatar otırǵıshlı, 2 yamasa 4 qapılı boladı. Qasnaǵı jumsaq material (brezent, sintetikalıq gezleme) dan islenip, taqlanatuǵın skeletke tartıladı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Feba (Saturn)

**Feba** — Saturn planetasınıń 7 joldaslarınan biri. Diametri 220 km, planetadan ortasha uzaqlıǵı 12 mln. 954 mıń km. Saturn átirapın 550 sutkada aylanıp shıǵadı. Febanı 1898-jıl amerikalı astronom U.Pikkering oylap tapqan. Feba planeta átirapında onıń aylanıwına keri jaǵına háreketlenedi (Planetalardıń joldaslarına qarań).

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Federal tergew byurosı

**Federal tekseriwler byurosı** ***(FTB)*** (inglisshe: Federal Bureau of Investigation; qısqartpası: FBI) — AQSh ta federal nızamlar buzılıwların tekseretuǵın shólkem. 1908-jılda dúzilgen. Rezidenciyası Vashington qalasında jaylasqan. Shólkemlestirilgen jinayatshılıq, terrorizm, náshebent elementler sawdası, hámel jinayatları, zorlıq jaǵdaylarına, AQSh aymaǵında basqa mámleketler razvedkalarına qarsı gúres FTB iskerliginiń zárúrli baǵdarları bolıp tabıladı. Byuronıń mámleket shtatları paytaxtlarında, iri qalalarda 60 qa jaqın bólimi, 500 den artıq jergilikli bólimleri, ayırım mámleketlerde bolsa baylanıs postları bar. FTB da 24 mıńǵa jaqın xizmetker, atap aytqanda, 10 mıńǵa jaqın arnawlı agent xizmet etedi. Byuro basshısın AQSh prezidenti tayınlaydı, AQSh Kongressi tastıyıqlaydı.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Bawırsaq

**Bawırsaq** — qamırdan tayarlap mayda pisiriletuǵın tamaq. Bawırsaq túrli orınlarda hár túrlı tayarlanadı. Tashkent jáne onıń átiraplarında: elengen biyday unınan suw, sút, máyek, qumsheker hám may salıp quwırılǵan qamır pilta etiledi, pıshaq penen ǵozaday hám odan úlkenlew etip kesip, qızǵan mayda tap qızarǵansha quwırıladı. Ferǵana oypatlıǵında hám Buxarada suw menen sutke aralastırılǵan qamırdı oqlawda jayıp, tórtmúyush formasında kesip mayda quwırıladı.

## Galereya

File:Frying boorsoq.jpg|Qırǵız asxanasında peshte pisirilip atırılǵan bawırsaq
File:BaursakKZ.JPG|Qazaq bawırsaǵı
File:Kazakh Baursak.jpg|Qaymaq penen tartılǵan bawırsaq
File:İkrama hazır pişi.jpg|Túrk pişi


## Derekler
Máńgilik

**Máńgi** (arab. — sońı joq, máńgilik) — 1) turaqlı yaǵnıy qandayda bir hárekettiń bárha dawam etiwi. Máńgilik «máńgi», «máńgilik», sıyaqlı sóz atamalarınan jasalǵan. Olar «aqırı joq», «sheksiz», «sheksizlik» sıyaqlı filosofiyalıq, ilimiy túsinik hám mánislerdi ańlatadı. máńgilikke qarama-qarsı «áyyem»bolıp tabıladı. Áyyem— eń aldınǵı dáwir, jaratılısı bolmaǵan ótken zaman"; 2) Máńgi (ólimsiz) turmıs, máńgilik. Islam dini táliymatına kóre, «máńgilik» túsinigi áwele Allaǵa tiyisli bolıp tabıladı degen mánisti bildirgen. Aqiretegi jánnet hám dozaq xalqı da máńgilikke tiyisli bolıp tabıladı degen mánisti beredi.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Buwazlıq

**Buwazlıq** — urǵashı haywan organizminde hámileni alıp júriw dáwirindegi fiziologikalıq jaǵday. Bul process atalanishdan baslanıp jetik hámilemiń tuwılıwı menen tawsıladı. Buwazlıq bir hámileni hám kóp hámileli bolıwı múmkin. Buwazlıqtıń keshiwine qaray fiziologikalıq hám patologikalıq túrlerge bólinedi. Fiziologikalıq Buwazlıq ana hám hámile organizmlerinde processlerdiń normada keshiwi menen xarakterlenedi. Patologikalıq Buwazlıqta ana hám hámile organizminde fiziologikalıq processler buzıladı hám Buwazlıq múddetine jetpey tawsıladı yamasa hámile nuqsanlı tuwıladı. Siyir, biye, túye hám basqa haywanlar buwazlıǵı 5—6 aylıǵınan tósin uqalap hám tuwrı ishekke qol tıǵıp anıqlanadı. Bunda bala qattı hám qozǵalıwshań tuyiledi, emshekte shıǵırge uqsas element payda boladı. Buwazlıqtıń sońǵı dáwirinde jelin úlkenlesedi. Qoy, eshki, shoshqa, ıyt hám basqa mayda haywanlar buwazlıǵı tósin uqalap hám labratoriyada qan, sidik, sút, júnin serologik, biologiyalıq hám ximiyalıq ózgerislerdi tekseriw tiykarında anıqlanadı. Buwaz haywanlarda siklik kuyukish belgileri joǵaladı. Haywanlar juwas, ıqtıyatlı bolıp, tez júrmeydi, ıshteyi ashıladı. Buwazlıqtıń sońǵı dáwirinde haywan azıp, qarınıń oń tárepi nızamsız ózgeredi, shaqlarınıń ushı jińishkelesedi. Buwazlıqdıń jaqsı ótiwi ushın buwaz haywanlardı taza, jeńil azıq penen baǵıw, qisda suwıq suw ishkizbew kerek. Siyirlardıń tuwıwına 1, 5—2 ay qalǵanda sawıwdı toqtatıp, tiyine qalıń ultaraq salıp turıladı. Jumıs haywanları salmaqli isde isletilmeydi.[1]

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Almazar (Nókis qalası)

**Almazar (Nókis qalası)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı máhálle. Nókis qalası quramına kiredi.

## Derekler
Federatlar

**Federatlar** (latınsha foederati, foedus — shólkem) — 1) Rim imperiyası shegaralarında áskeriy xızmetti óteytuǵın varvar qáwimleri; jasaw ushın shegara aymaǵınan jer, is haqı alǵan; 2) 18-ásir aqırındaǵı Franciya revolyuciyası dáwirinde revolyuciyanı qorǵaw ushın Parijǵa jol alǵan valantyorlar; 3) Franciyada "Júz kun" dáwirinde Napoleonǵa qarsı, koalitsiya kúshlerine qarsı gúresiw ushın islengen valantyor otryadlar qatnasıwshıları; 4) 1871-jıldaǵı Parij Kommunasın qorǵaǵan Milliy gvardiya jawıngerleri.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Fevral revolyuciyası

**Fevral revolyuciyası** (1917) — Rossiyada samoderjaviyege toqtaw bergen revolyuciya. Fevral revolyuciyası áskeriy jeńilisler hám xojalıqtaǵı wayranshılıqlar menen baylanıslı túrde mámlekette ekonomikalıq hám siyasiy páseńlewdiń keskin kúsheyiwi áqibeti edi. Azıq-awqat jetispewshiligi sebepli 23-fevralda Petrogradda stixiyalı tárizde urısqa qarsı mitingler baslandı, ol jumıs taslawlar hám kórsetiwlerge, kazaklar hám policiya ortasındaǵı toqnasıwlarǵa, 24-25-fevralda bolsa jalpı jumıs taslawǵa aylanıp ketti. 26-fevralda áskerlerge qarsı sawashlar, 27-fevralda jalpı jumıs taslaw qurallı kóterilis dárejesine kóterildi, áskerler ǵalabalıq tárizde kóterilisshiler tárepine ótip basladı. Kóterilisshiler qalanıń zárúrli orınların, húkimet keńselerin iyeledi. Nikolay II taxttan keshti. Mámleket dumasınıń Waqıtsha komiteti dúzildi. Jumısshı hám soldat deputatları Soveti saylandı. Waqıtsha komitet húkimet tuzdi. 1-mart kúni Moskvada, mart ayı dawamında pútkil mámlekette jańa húkimet ornatıldı. Fevral revolyuciyası Túrkistan úlkesi musılman xalqın siyasiy tárepten oyatıwda, demokratiyalıq ózgerislerge basshılıq qılmaqshı bolǵan jańa kúshlerdiń siyasat maydanına shıǵıwında zárúrli orındı iyeledi. Jadidler júzege kelgen milliy demokratiyalıq kúshlerdiń ózegi boldı.

Olar region xalıqlarınıń rawajlanıwı hám ǵárezsizligi haqqındaǵı óz ideyaların Fevral revolyuciyası uranları menen baylanıstırıp, ózleri járiyalaǵan principlerdi ámelge asırıwǵa aktiv kiristi. Tashkentte "Shorai Islam" 1917-jıl 14-mart) shólkemi dúzilip, Túrkistan aǵartıwshılarınıń kópshiligi onıń átirapında birlesti. Bunnan tısqarı, Tashkentte Jumısshı deputatları Soveti (1917-jıl 2-mart) de dúzilgen edi.

Túrkistan úlkesi general gubernatorı hám Túrkistan áskeriy okrugi komandiri general Kuropatkin, onıń járdemshisi general Yerofeyev, okrug shtabınıń baslıǵı general Sivere óz wazıypalarınan shetlestirilip, 31-martta úy qamaǵına taslandı. Waqıtsha húkimet tárepinen 1917-jıl 7-avgustta Túrkistan úlkesin basqarıw ushın 9 adamnan ibarat Túrkistan komiteti (baslıǵı — kadet N.N.Shchepkin) dúzildi. Sonıń menen birge, Pútkil Túrkistan musılmanlarınıń I qurıltayı (1917-jıl 17-21-aprel) da Túrkistan úlkesi musılmanları Oraylıq Keńesi (Kraymussovet) de dúzilip, barlıq milliy jámiyetler, shólkemler hám birlespeler birlestirildi. 1917-jıl báhárde Buxara ámirligi hám Xiywa xanlıǵında da siyasiy jaǵday keskinlesti.

Buxarada 1917-jıl aprel kórgizbesi boldı hám Xiywada Idorai mashrutiya (1917-jıl 5-aprel) dúzildi. Jas buxaralılar hám jas xiywalılar bul xanlıqlar aymaǵında demokratiyalıq reformalar ushın gúresti.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Tavoshı

"Tavoshı"(monǵolsha — esapshı ) — XII-XIX -ásirlerde Orta Aziya, Xorasan hám Iranda húkimdardıń párman hám tapsırmaların tiyisli jaylarǵa asıǵıslıq penen jetkiziwshi joqarı áskeriy lawazımlı, shaxs. Tavoshı moynına áskeriy júris joybarlastırılǵanda rayon hám wálayatlardan, baǵınıńqılı jurtlardan hǵkimdar pármanında belgilengen muǵdarda azıq-túlik, otlaw, ot-shóp, qural-sayman hám ásker jıynaw, áskeriy turar jayǵa jıynalǵan lashkerlerdi kórikke tayarlaw, júriw sıyaqlıda, dem alıw hám ań qılıw ushın áskerdi qolay mánzillerge jaylastırıw, dushpan rezidenciyaına jaqın kelgennen soń, onı qamal etiwshi bólimlerdi zárúr hám qolay jerlerge jaylastırıw, áskerlerdiń ulıwma jaǵdayın qadaǵalaw etip turıw, ayıpkerler hám tutqınlardıń jazaǵa tartılıwınan húkimdardı xabardar qılıw, qamal qáwipi tuwılǵanda dógerek átiraptaǵı xalıqtı qorǵaw yamasa qorǵanǵa kóshirip kelip jaylastırıw sıyaqlı wazıypalar júkletilgen. Tavoshı sonıń menen birge, saray hámeldarları jumısların da qadaǵalaw astına alǵan. Saray saqshıları jatıw tavoshı tárepinen turaqlı qadaǵalawda bolǵan. tavoshı óz wazıypasına kóre, Samaniyler, Gáznawiyler hám Seljukiyler saltanatıda ámeldegi bolǵan oriz hám de naqıb lawazımlarına muwapıq kelgen. Buxara xanlıǵında áskeriy wázir — naqıbqa áskerdi jaylastırıw, qural-sayman menen támiyinlew, áskeriy háreketler waqtında lashkerdiń aldıńǵı, avangard, oń qanat, sol qanat hám oraylıq bólimleri hám de buqqı daǵı jaǵdaydan xabarlı bolıw juwapkershiligi júkletilgen. Xiywa xanlıǵıda tavoshı lawazımınıń zárúrli rólge iyeligi tariyxıy dóretpeler hám arxiv hújjetlerinde óz sawleleniwin tapqan.

## Derekler
ÓzME,Birinshi tom,Tashkent, 2000-jıl
Tavr tawları

"Tavr tawları", Toros (túrkshe Toros'lar) — Turkiyanıń qubla bólegindegi taw sisteması. Orta teńiz jaǵası boylap shama menen 1000 km ge sozılǵan. Kishi Aziya hám Arqa Tavr tawlılarınıń qublasındaǵı dizbekler. Eń biyik jayı 3726 m (Temir qazıq shıńı ). Tiykarlanıp, hák taslardan, sonıń menen birge, kristallı slanets hám metamorfik jınıslardan dúzilgen. Táwir tawlarınıń orayında ayırım shıńlardıń balı 3000 m den joqarı, relyefi alp tipli, qáddinde muzlıqlardıń ızleri saqlanǵan. Batıs bóleginde karst landshaftı ushraydı. Arqa qaptal bawırları tikenli putalar ósetuǵın shól hám sahradan, qubla qaptal jeri joqarı ıǵallıqda bolǵanlıǵınan mudam jasıl toǵay hám putalıqlardan ibarat, joqarı bólegi iyne japıraqlı toǵaylar hám alp otlawları menen oralǵan. Tavr tawların Dajla, Frot dáryaları kesip ótedi. Milliy baǵlar islengen.

## Derekler
ÓzME,Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Gúlzar (Nókis qalası)

**Gúlzar (Nókis qalası)** — Qaraqalpaqstan Respublikasına qaraslı máhálle. Nókis qalası quramına kiredi.

## Derekler
Federaciya

**Federaciya** (sońǵı latınsha : foederātiō — shólkem, awqam) — 1) mámleket dúzilisi forması; yuridikalıq tárepten arnawlı bir siyasiy ǵárezsizligi bolǵan mámleket strukturalarınan quralǵan quramalı awqam. Federativ mámleketti quraytuǵın mámleket strukturaları (shtatlar, úlke, kontonlar) federaciya subiektleri esaplanadı hám óz basqarıw aymaqlıq bóliniwleri boladı. Federaciyada birden-bir konstituciya, birden-bir awqam (federal) mámleket hákimiyatı shólkemleri boladı, birden-bir puqaralıq, pul birligi hám qalalar ámel etedi. Unitar mámleketten ayrıqsha túrde federaciya húkimet joqarı shólkemleriniń 2 sistemasına — federal organlar hám federaciya aǵzalarınıń tiyisli shólkemlerine iye boladı. Federal organlar mámlekettiń hámme aymaǵında óz kepillik hám wazıypaların ámelge asıradı. Federaciyanı quraytuǵın mámleket strukturaları shın mániste mámleket esaplanbaydı.

Olar suverenitetke, awqamnan bir tárepleme shıǵıw huqıqına iye bolmaydı, yuridikalıq tárepten xalıq aralıq munásibetlerde qatnasıw huqıqınan shetletilgen bolıp tabıladı. Awqam konstituciya yamasa nızamları buzılǵan táǵdirde oraylıq húkimet federaciya subiektine salıstırǵanda májbúrlew ilajların kóriw huqıqına iye. Federaciyanıń eń zárúr belgilerinen biri — federal parlamenttiń 2 palatalı strukturası bolıp tabıladı. Ádette, federatsiya aǵzalarınıń óz ǵárezsiz Konstituciyası boladı. Milliy (til) faktordıń áhmiyetine qaray federaciya dúzilisin belgilewde aymaqlıq negizdegi federatsiya (AQSh, Avstraliya, Avstriya, GFR, Argentina, Venesuela, Braziliya, Meksika), milliy negizdegi federaciya (India, Belgiya, Nigeriya, Pakistan) hám aralas milliy aymaqlıq negizdegi federaciya (Rossiya Federaciyası, Shveysariya, Kanada) ayrıqshalanadı. Konstituciyalıq huqıq teoriyasında, sonıń menen birge, geyde konstituciyalıq federatsiya (AQSh, Kanada, Braziliya), konstituciyalıq shártnamalıq federatsiya (Rossiya Federaciyası) hám shártnamalıq federatsiya (Shveycariya, Birlesken Tanzaniya Respublikası, BAA), oraylasqan (India, bul jerde bir shtattan basqa shtatlar óz Konstitusiyası hám puqaralıǵına iye emes) hám oraylaspaǵan federaciya (AQSh, GFR, Shveysariya) ortasındaǵı ayırmashılıq kórsetip ótiledi.

Jáhánde 21 federativ mámleket bar (2005); xalıq aralıq yamasa milliy jámiyetlik shólkemi (Xalıq aralıq shaxmat Federaciyası).

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl
Feldmarshal

**Feldmarshal** () — ayırım mámleket armiyalarındaǵı joqarı áskeriy ataq. 1-márte XVI-ásirde Avstriyada, XVII-ásirde Prussiyada engizilgen. Rossiyada 1699-jılda general feldmarshal ataǵı engizilip, 1917-jılda biykar etilgen. Feldmarshal ataqlı áskeriy hám mámleket ǵayratkerleri, imperator shańaraǵı wákilleri hám de ayırım sırt el áskeriy ǵayratkerlerine berilgen. Feldmarshal ataǵı Ullı Britaniya hám basqa ayırım mámleketlerde saqlanǵan.

## Derekler
Felzit

**Felzit** (nemisshe felsit) — ashqıltım effuziv jınıslardıń mayda danalı massası bolıp, kaliyli dala shpati (ortoklaz) hám kvars, geyde ashqıltım plagioklaz jáne de toq reńli minerallar (piroksen, biotit hám basqalar) dan quralǵan. Ximiyalıq quramı boyınsha F. datsittan (SiO2 massası boyınsha 68%) riolitǵa shekem (72-75%) ózgerip turadı. Tıǵızlıǵı 2,2-2,4 g/sm3. Diagenez hám baslanǵısh metamorfizm processinde vulkan shiyshesiniń qayta kristallanıwınan payda boladı. Paleotip jınıslar (kvarslı porfir, keratofir, ortofir) ushın mas bolıp tabıladı. Geyde "F". termini taw jınısları atamasında ushıraydı (Mıs, felzodacit, felzofir). F. joqarı sapalı kislotaǵa shıdamlı material retinde isletiledi. Kánleri Arqa Kavkaz, Zakarpatye, Vengriya, Germaniya hám basqalar da bar.

## Derekler
ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl