Ganga dáryası

**Ganga dáryası (Gang)** (/ˈɡændʒiːz/ GAN-jeez; Hindstanda: Ganga, /ˈɡʌŋɡɑː/ GUNG-ah; Bangladeshde: Padma, /ˈpʌdmə/PUD-mə) - Aziyadaǵı transshegaralıq dárya bolıp, Hindstan hám Bangladesh arqalı aǵadı. Uzınlıǵı 2700 km, basseyniniń maydanı 1120 mıń km², Braxmaputra menen birge 2055 mıń km², Gimalay tawlarında 4500 m den biyik jerlerden, tarmaqları Bhagirathi hám Alaknandanıń qosılıwınan baslanadı. Arqa Hindstannıń Gang tegisligi arqalı qubla hám shıǵısqa aǵıp, oń jaǵalaw tarmaǵın, Hindstannıń batıs Gimalay tawlarında da kóterilip turatuǵın Jamna hám Nepaldan bir neshe shep jaǵalaw tarmaqların aladı. Aǵıslar qosılģannan keyin, Ganga Gimalay tawlarınıń tereń qısnaqlarınan aģadı. Hind okeanınıń Bengaliya qoltıǵına quyıladı. Quyılma jerinde Braxmaputra menen qosılıp, júdá úlken (100 mıń km²,) delta payda etedi. Eń iri salaları: ońnan - Jamna, Son, Damodar, shepten - Gomati, Gagra, Gandak, Bagmati, Ghugri, Mahananda. Joqarı bólimi tawlardan, tómengi aģısı keń Hindgang tegisliginen aģıp ótedi. Ózeginiń keńligi 400-600 m, tómengi aģısında 2 km, kóp tarmaq, kanal, qaldıq ózekler bar, geyde batpaqlıqlar ushırasadı. Toyınıwı hár qıylı: biyik tawlardaǵı qar, Gimalay tawlarındaǵı muzlıq hám tómengi bólimi musson jawın-shashınlarınan suw aladı. May-sentyabr ortalarında tolıp aǵadı. Avgust-sentyabr aylarında suw qáddi 10-12 m ge, geyde 15 m ge shekem kóteriledi. Ganganıń ortasha suw sarpı 13 mıń m³/sek, quyılıw jerinde 38 mıń m³/sek. Ganga (Braxmaputra dáryası menen birge) suwlılıǵı boyınsha jer sharında Amazonka hám Kongodan keyin 3-orında turadı. Ganga okeanǵa jılına ortasha 350 mln. tonnaģa jaqın azıq-awqat alıp keledi. Quyılǵan jerinen Hardvar qalasına shekem (1450 km) keme qatnaydı. Ganganıń xojalıqtaǵı áhmiyeti júdá úlken. Ganga hám onıń átirapında Allahabad, Banoras (Varanasi), Patna, Agra, Deli, Kalkutta sıyaqlı iri qalalar jaylasadı. Ganganadan ásirese, orta aģısında suwgarıwda paydalanıladı. Ganga hindlerdiń muqaddes dáryası.

Hindstannıń Batıs Bengaliyasında oń jaǵasınan baslanatuǵın azıqlandırıwshı kanal aǵımınıń 50 procentin qublaǵa qaratıp, onı jasalma túrde Hugli dáryası menen baylanıstıradı. Ganga Bangladeshke dawam etip, onıń atı Padma dep ózgeredi.

Ganga dáryasınıń tiykarǵı ultanı Devprayag qalasında, uzınlıǵı sebepli gidrologiyada derek aǵımı bolǵan Alaknandanıń hám hind mifologiyasında derek aģımı esaplangan Bhagirathi dáryasınıń qosılıwınan baslanadı.

Ganga óz basseyninde jasaytuǵın hám kúndelikli mútájlikleri ushın oǵan tayanatuģın júz millionlaǵan adamlardıń ómir jolı esaplanadı. Pataliputra, Kannauj, Sonargaon, Dakka, Bikrampur, Kara, Munger, Kashi, Patna, Xajipur, Kanpur, Deli, Bhagalpur, Murshidabad, Baharampur, Kampilya hám Kolkata sıyaqlı kóplegen burınǵı wálayat yamasa imperiya paytaxtları óz jaģalarında jaylasqan hám bir-birine baylanısqan suw jolları menen táriyxiy jaqtan áhmiyetli bolǵan. Dáryada 140 qa jaqın balıq túrleri, 90 túrdegi amfibiyalar, sonday-aq, jer bawırlawshılar hám sút emiziwshiler, sonıń ishinde, garial hám Qubla Aziya dáryası delfini sıyaqlı joq bolıp ketiw qáwpi astındaǵı túrler ushırasadı. Hinduizmde Ganga qudayı sıpatında sıyınıladı.

## Baǵdarı

Ganga Hindstannıń Uttarakxand shtatı Garxval bólimindegi Devprayag qalasında Bhagirati hám Alaknanda dáryalarınıń qosılıwınan baslanadı. Bhagirathi hind mádeniyatı hám mifologiyasında derek bolıp, biraq Alaknanda uzınıraq hám sonıń ushın gidrologiyalıq jaqtan derek aǵısı esaplanadı. Alakandanıń bas suwları Nanda Devi, Trisul hám Kamet sıyaqlı shıńlardan qar eriwi nátiyjesinde payda boladı. Bhagirathi Gomuxtaǵı Gangotri muzlıǵınıń eteginde, 4356 m biyiklikte kóteriledi hám mifologiyalıq túrde Shivanıń ılaylı qulıplarında jasawshı dep atalǵan; simvolikalıq túrde Tapovan, bul Shivling tawınıń etegindegi efirli gózzallıq otlaǵı bolıp, onnan 5 km uzaqlıqta jaylasqan.

## Geologiyası
Hindstan yarım atawı Hind-Avstraliya plitası quramındaǵı kishi plita - Hindstan tektonikalıq plitasınıń ústinde jaylasqan. Onıń anıqlawshı geologiyalıq processleri jetpis bes million jıl burın, qubla superkontinent Gondvananıń bir bólegi sıpatında sol waqıtları qáliplespegen Hind okeanı boylap arqa-shıǵısqa qaray eliw million jıl dawam etken jıljıwdı baslaǵan waqıtta baslanǵan. Subkontinenttiń Evraziya plitası menen keyingi soqlıǵısıwı hám onıń astındaǵı subdukciya planetanıń eń biyik taw dizbekleri - Gimalay tawların payda etti.

## Gidrologiyası

Úlken shep jaģa aǵıslarına Gomti dáryası, Gagara dáryası, Gandaki dáryası hám Kosi dáryası kiredi; Úlken oń jaģa aǵıslarına Jamna dáryası, Son dáryası, Punpun hám Damodar kiredi. Ganga dáryasınıń gidrologiyası  Ganga deltası aymaǵında júdá quramalı. Nátiyjelerdiń biri dáryanıń uzınlıǵın, sarplanıwın hám izey basseyniniń ólshemin anıqlawdıń hár qıylı usılları bolıp tabıladı.

Ganga ataması Gimalay tawlarındaǵı Bhagirathi hám Alaknanda dáryalarınıń qosılıwı hám dáryanıń birinshi bóliniwi, Farakka bóget hám Hindstan-Bangladesh shegarası janındaǵı dárya ushın qollanıladı.

Ganga dáryasınıń uzınlıǵı kóbinese 2600 km den uzın, shama menen 2601 km, 2525 km yamasa 2650 km bolıwı aytıladı. Bunday jaǵdaylarda dáryanıń deregi Bhagirathi dáryasınıń deregi, Gomuxtaǵı Gangotri muzlıǵı hám onıń saǵası Bengal qoltıǵındaǵı Meghna dáryasınıń saǵası dep esaplanadı.
Geyde Ganga dáryasınıń deregi Xaritvarda jaylasqan dep esaplanadı, bul jerde Gimalay dáryasınıń bas suwları Ganga tegisligine quyıladı.

## Aǵısı
Farakka bógetinde Ganga dáryasınıń aǵıwı (1998-jıl 1-yanvardan 2023-jıl 31-dekabrge shekemgi dáwir):

## Táriyxı

### Bronza hám temir dáwiri (b.e.sh. 3300-200-jıllar)
Hind alabı civilizaciyasınıń jetilisken basqıshında Ganga qala turmısınıń tiykarģı orayı bolmaǵan, sebebi úlken mákan jaylar Hind dáryası basseyninde toplanǵan. Biraq, klimat ózgeriwi hám Sarasvati dáryasınıń qurıwı sebepli b.e.sh 1900-jıllarda xalıqtıń áste-aqırın shıģısqa, ıǵallıraq bolgan Hind-Gang tegisligine qaray kóshiwi baslanǵan. Bul dáwir bronza dáwiri urbanizminen "Ganga mádeniyatı"na ótiw dáwiri bolıp, boyalgan kúlreń buyımlar (PGW) mákan jayları menen xarakterlenedi..

Veda dáwiriniń aqırına kelip, Ganga dáryası Qubla Aziyanıń oraylıq muqaddes geografiyasına aylandı. Dárya Maxajanapadlardıń, ásirese, Magadxanıń kóteriliwine járdem bergen. Dárya Mauriya imperiyası ushın áhmiyetli sawda arteriyası wazıypasın atqarǵan. Pataliputra (házirgi Patna) qalası dárya boyındaǵı sawdanı qadaǵalaw ushın Gang hám Son dáryalarınıń qosılıw jerinde shólkemlestirilgen.

Evropa sayaxatshılarınan birinshi bolıp grek elshisi Megasfen (b.e.sh. 350-290-jıllar) Ganga dáryasın tilge alǵan. Ol óziniń "Hindika" shıǵarmasında bir neshe márte: "Hindstanda úlken dáryalar hám kemeler qatnaytuǵın dáryalar kóp, olar arqa shegara boylap sozılǵan tawlardan baslanıp, tegis mámleketti kesip ótedi. Olardıń kópshiligi bir-biri menen birleskennen keyin Ganga dep atalıwshı dáryaǵa quyıladı. Házir bul dárya óziniń baslanıwında 30 stadiy keńlikte bolıp, arqadan qublaǵa qaray aǵadı. Hám de óz suwların okeanǵa quyıp, eń úlken kólemdegi pillerden ibarat úlken kúshke iye bolǵan Gangariday mámleketiniń shıǵıs shegarasın payda etedi" (Diodor II.37).

### Klassikalıq hám orta ásirler (b.e.sh. 200-1500)
Bul dáwirde Ganga qudayı Ganga sıpatında tán alınıp, zıyarat etiw hám Varanasi hám Haridvar sıyaqlı qalalardı rawajlandırıw orayına aylanǵan.
Shıǵıs deltasında Pala imperiyası (VIII-XII ásirler) Ganga dáryasınan Qubla-shıǵıs Aziya menen teńiz sawdası ushın paydalanǵan. Keyingi Sena dinastiyası Bengaliyada dáryanıń muqaddesligin jáne de bekkemlep, dárya átirapında oraylasqan "kulinizm" sociallıq strukturasın dúzdi.

Deli sultanlıǵı dúziliwi menen Ganga hám strategiyalıq tosıq, hám logistika koridorı wazıypasın atqardı. Dárya sultanlıqtıń arqa-batıstan monǵollardıń basqınshılıqlarına qarsı tábiyiy qorǵanıw wazıypasın atqarǵan. "Doab" (Gang hám Jamna aralıǵındaǵı ónimdarlı jer) ústinen qadaǵalaw Deli sultanları ushın salıq túsiminiń (Iqtá) tiykarǵı deregi boldı.

Gang suwpı áwliyeler hám sawdagerlerdiń Bengaliya awıllarına tereń kirip barıwına jol ashtı. Ganga dáryası boyında jaylasqan Gauza qalası orta ásirdegi iri metropoliya hám Bengaliya sultanlıǵınıń paytaxtı sıpatında belgili bolǵan.

### Házirgi zaman (1500-jıldan házirgi kúnge shekem)
Táriyxıy jaqtan Ganga deltanıń batıs bóliminen Xugli-Bagirati kanalı arqalı aǵıp ótken. Biraq, shama menen XVI ásirden baslap Bengaliya basseyniniń úlken tektonikalıq qıyalıǵı dáryanıń tiykarģı kóleminiń shıģısqa Padma dáryası kanalına ótiwine sebep boldı. Bul ózgeris shıǵıs deltanı jasartıp, awıl xojalıǵınıń keńeyiwine hám jańa qala oraylarınıń kóteriliwine járdem berdi. 

Diyqanshılıqtıń keńeyiwi subtropikalıq togaylardıń sistemalı túrde tazalanıwına alıp keldi. Baburdıń jazıwlarına qaraǵanda, karkidonlar hám jabayı piller XVI ásirdiń ózinde-aq Ganga preriyalarında tarqalǵan.

XIX ásirdiń 40-jıllarına kelip, Britaniyanıń "Ost-Indiya" kompaniyası dáryanı birinshi ret keń kólemde "basqarıw"dı basladı. Ganga kanalı (1854) misli kórilmegen intervenciya bolıp, suwdı suwǵarıw ushın tartıw ushın 500 milden artıq aralıqqa sozıldı. Ol aymaqlıq ashlıqtı jumsartqan bolsa da, dáryanıń tábiyǵıy suw basıw dáwirlerin hám suw dárejesin túp-tiykarınan ózgertti.

Radkliff liniyası Gang-Braxmaputra deltasın bóldi, Hindstanda Batıs Bengaliya hám Shıǵıs Pakistanda Shıǵıs Bengaliya qaldı. Bul jaǵadaǵı huqıqlarǵa baylanıslı dárhal qıyınshılıqlar tuwdırdı. 1971-jılı Bangladeshti azat etiw urısınan keyin Ganga Hindstan hám Bangladeshtiń transmilliy dáryasına aylandı.

Hindstan tárepinen Kalkutta portınan suwdı shıǵarıw ushın Farakka bógetiniń qurılısı (1975) Bangladeshte suw jetispewshiligi hám shorlanıw boyınsha úlken qáweterlerge alıp keldi. Bunıń nátiyjesinde 1996-jılı qurǵaq máwsimde aǵıstı tártipke salıwǵa qaratılǵan 30 jıllıq Ganga suw bólisiw shártnaması dúzildi. Shártnama shártleri quramalı, biraq, tiykarında, eger Farakkadaǵı Ganga aǵısı 2 000 m³/s (71 000 kub/s) dan az bolsa, Hindstan hám Bangladesh hár biri on kúnlik aylanısta keminde 1 000 m³/s (35 000 kub/s) suw aladı. Biraq, bir jıldıń ishinde Farakkadaǵı aǵıs táriyxıy ortasha kórsetkishten júdá tómen dárejege túsip, suwdı kepillikli bólistiriwdi ámelge asırıw múmkin bolmadı. 1997-jıl mart ayında Bangladeshtegi Ganga dáryasınıń aǵısı eń tómen dárejege túsip, 180 m³/s (6,400 kub fut/s) boldı. Keyingi jıllarda qurǵaq máwsim aǵımları normal dárejege qaytqan, biraq mashqalanı sheshiw boyınsha háreketler dawam etpekte.

## Derekler