open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Buwın únlesligi

Buwın úlesligi

Sózler juwan buwınlardan da, jińishke buwınlardan da 
jasala beredi. Mısalı: a-dam-lar, te-mir-shi.Eger sózlerdiń aqırǵı buwını juwan bolsa, oǵan 
qosılatuǵın qosımtalar da juwan, aqırǵı buwını 
jińishke bolsa, qosımtalar da jińishke bolıp keledi: 
a-ǵash-lar-dıń, gúl-ler-diń.
Sózdiń keyingi buwınınıń juwan-jińishkeligine 
qaray soǵan sáykes qosımtalardıń da juwan yàki 
jińishke bolıp jalǵanıp keliwine buwın únlesligi
dep ataladı. Mısalı: bala-lar, erik-ler, tal-lar-dıń,balıq-shı-lıq, etik-shi-lik.
Biraq, -kesh, -paz, -xor, -xana, -ger qosımtaları 
buwın únlesligi qaǵıydasına baǵınbaydı. Olar sózdiń 
túbiri juwan buwınlı bolsa da, jińishke buwınlı 
bolsa da birdey jalǵana beredi. Mısalı: paxta-kesh,
óner-paz, xızmet-ker.
Sózdiń aqırı nk, ks, kt, rk, st qosarlı dawıssızlarına pitken sózlerge jińishke buwınlı qosımtalar jalǵanadı. Mısalı: bank-ke, tank-ti, boks-ten, tekst-ti, punkt-ke, park-tiń
Litota

Litota (Grek sózi litates — keńislik) — súwretlewdiń 
túri sıpatında xalıqtıń awızeki dóretpesinde sonday-aq 
jazba ádebiyatta kópten beri bar. Litota giperbolaǵa 
qarama-qarsı súwretlew. Eger de giperbola súwretleytuǵın 
hádiyseni úlkeytip berse, litota hádden tıs kishireytip 
súwretleydi. Mısalı:
Atları bar ırǵayday,
Moyınları quwrayday,
Qarajannıń kózine,
Kórinedi-aw, sol bala,
Qus urǵan qara torǵayday.
(«Alpamıs» dástanınan)
Mámleket formalarınıń áhmiyeti

**Mámleket formaları** - degende, mámlekettiń basqarıw, 

aymaqlıq dúzilisi hám siyasiy tártibi jaǵınan qanday formalarǵa

bóliniwi túsiniledi. 

**Basqarıw forması -** degende mámleket hákimiyatı, onıń basqarmaların, xalıq penen óz ara qatnasıqları xalıqtıń usı basqarmalardı qáliplestiriwde qatnasıw dárejesi túsiniledi.
Avtoxor ósimlikler

Miywe hám tuqımlardı óziniń kúshi menen tarqatatuǵın ósimliklerge *avtoxor ósimlikler* delinedi. Buǵan xna, kópshilik sobıqlı ósimlikler, burshaq, iyttúynek (oq atar), gerangúl sıyaqlılar mısal boladı.
Internet tariyxi

Internet tariyxı.
Ózgerip hám rawajlanıp turıwshı dúnya yaki jámiyet haqqındaǵı hár túrli kórinistegi úlken kólemli informaciyalar dúnyanıń derlik barlıq mámleketlerinde jıynalıp barmaqta. Bul maǵlıwmatlardan paydalanıw zamanagóy xabar texnologiyası qurallarısız úlken qárejet hám waqıt talap etedi. Bunday mashqalalar Internet (inglis tilindegi interconnected network sóziniń qısqartılıwı, mánisi Xalıq aralıq kompyuter tarmaǵı)tiń shólkemlestiriliwi menen sheshildi.Internet dáslep birneshe áskeriy izertlewshilik orayları ortasında 
xabar resurslarınan birgelikte paydalanıw maqsetinde jaratıldı. Buǵan XX ásirdiń 70-jıllarınıń baslarında AQSh Qorǵanıw Ministrligi 
tárepinen islep shıǵılǵan ARPANet baylanıs tarmaǵı tiykar bolǵan.ARPANet — buzılǵan baylanıs buwınların avtomatikalıq túrde aylanıp 
ótiwge hám tarmaqtaǵı kompyuterlerdiń maǵlıwmat almasıwına imkan beriwshi qurılma esaplanadı.Birinshi márte 1969-jılı 29-oktyabrdeiske túsirilgen ARPANet tarmaǵında aralıq qashıqlıq 640&nbsp;km bolǵan Los-Anjeles universiteti menen Stenford izertlew orayı arasında tek ǵana 2 minut dawamında 
informaciya almasılǵan. Dáslep bul tarmaq qupıya bolıp esaplanǵan. Keyin ala bul tarmaqqa AQShtıń basqa universitet, kolledj hám 
shólkemleri de baylanısqan. 1973-jılı transatlantik telefon kabeli ótkerilgennen keyin ARPANet tarmaǵına Evropanıń oqıw orınları 
hám shólkemleri jalǵanadı. Solay etip, bul tarmaq Internet tarmaǵına aylandı.
Internet tarmaǵı heshbir shólkemge baǵınbaydı,lekin mámleketler, 
ilimiy hám bilimlendiriw mákemeleri,kommerciyalıq strukturaları hám millionlap jeke insanlar tárepinen qarjılandırıldı. Tarmaq usınıs etilgen bolonterlar (qálewshiler) tárepinen shólkemlestirilgen «Internet arxitekturası boyınsha keńes» tárepinen basqarıladı.
Ǵawasha

**Ǵawasha** — oq tamır sistemalı ósimlik. Ol tamır sisteması arqalı suw hám onda erigen mineral duzlardı tınımsız sorıp aladı hám paqalǵa jiberedi. Al, paqal óz náwbetinde onı tútiksheleri arqalı japıraqlarǵa ótkeredi.
Ses únlesligi

Sózler bir-biri menen óz ara ses arqalı da
únlesip keledi. Mısalı: báhárde, kitaptı sózlerin 
alsaq, bundaǵı báhár sóziniń sońǵı sesi (r) únli 
bolǵanlıqtan, oǵan qosılǵan qosımta da únli sesten (d) baslanǵan. Al, kitàp sózindegi keyingi ses 
(p) únsiz bolǵanı ushın oǵan qosılǵan qosımta da 
únsiz sesten (t) baslanǵan.Sózlerdegi seslerdiń bir-birine tásir etip únlesiwine ses únlesligi delinedi.
Seslerdiń únlesiwi sóz dizbeginiń hám birikken 
sózlerdiń aralıǵındaǵı qońsılàs seslerdiń aytılıwında da boladı. Mısalı: Qurbangúl, on bes sózleri aytılıwda Qurbangúl, on bes túrinde aytıladı.
Qospa sózler

Qaraqalpaqlar tilindegi sózler dizbeklesip (jol qáde,
temir jol), birigip (tasbaqa, bilezik), juplasıp (ata-
ana, bes-altı) qısqarıp (AQSh, medkolledj) hám de
tákirarlanıp (mıń-mıń, pada-pada) jasaladı. Bul
sózlerdiń barlıǵı birneshe sózlerden quralǵanı menen
qospalı bir mánisti ańlata beredi. Bunday sózler
qospa sózler dep ataladı.
Qospa sózler qaraqalpaq tilinde sóz qosılıwı
arqalı jasaladı.Onıń bes túri bar: 1. Birikken
sóz 2. Birikpegen sóz 3. Jup sóz 4. Qısqarǵan
sóz 5. Tákirar sóz
Monarxiya

**Monarxiya** — grekshe sóz bolıp, jeke hákimlik mánisin bildiredi. Bunda mámleket basshısı monarx esaplanadı. Monarxiyaning 2 túri ámeldegi: tolıq (absolyut ) monarxiya, bunda monarxning tolıq hákimiyattı chekleytuǵın qandaydabir mámleket organı bolmaydı ; konstituciyalıq M., bunda monarx hákimiyat konstitutsiya tiykarında ámel etetuǵın arnawlı bir kepillikli organ menen sheklengen boladı, yaǵnıy nızamshılıqtı parlament, atqarıw hákimiyatın húkimet júrgizedi. Ayırım mámleketlerde mámleket baslıǵı áyne waqıtta liniy baslıq da esaplanadı.
Ekologiyalıq faktor

Ósimliklerdiń tirishiligi sırtqı ortalıq penen úzliksiz baylanısqan. Sırtqı ortalıqtıń ósimliktiń tirishilik iskerligine tásir etiwshi ayırım quramlıq bólimi *[[ekologiya]]lıq faktor* dep ataladı.
Adırlar

**Adırlar** Ózbekstan aymaǵınıń teńiz betinen 500-1200 m ge shekem bolǵan orınlar. Adırlardıń topıraǵı shólge qaraǵanda ónimdarlı,
ósimliklerdiń vegetaciya dáwri birqansha uzaq dawam etedi. Bul aymaqta mádeniy eginler jasalma suwǵarıladı yamasa suwǵarılmaytuǵın eginler egiledi. Adır ósimlikleriniń kópshiligi shım payda etip ósedi. Bul qásiyet topıraqtı suw,
órt, samal eroziyasınan saqlaydı. Adırlarda mıńjapıraq, andız, eremurus, lalaqızǵaldaq,
qozıqulaq, aqquwray, marmarak, kekire sıyaqlı ósimlikler ósedi.Adırlarda kemiriwshilerden: tıshqan, alaman tıshqan, balpaq tıshqan; tuyaqlılardan:aqquyrıq, kiyik; jer
bawırlawshılardan: jılanlardıń bir neshe túrleri
ushıraydı. Shólge tán bolǵan bazı túrler (shól tasbaqası, kesirtke, sarı jılan, sarı balpaq tıshqan, eshkemer hám basqalar) adırdıń tómengi bóliminde de jasaydı. Adırdıń bálent jerinde quslardan búrkit, mıqıy, qırǵıy,
baltajutar, jılanbúrkit, úki, bayıwlı, bódene, keklik, poshshatorǵay ushıraydı.
Birikpegen sózler

Yeki yamasa wonnan da ko’p so’zlerdin’ dizbek-
lesip, bir ma’ni an’lati’p keliwinen jasalg’an so’zler
birikpegen so’zler dep ataladi’.
Birikpegen so’zler bir-birinen bo’lek jazi’ladi’, biraq
barli’g’i’ bir ma’nini an’lata beredi. Mi’sali’: Ózbekstan Qaharmani’, qaraqalpaq tili, sabaq kestesi,
Yerkinbay Quti’baev, ja’ha’n chempioni’, temir jol
stanciyasi’, «Jetkinshek» gazetasi’, biyday ren’.
Federativ mámleket

**Federativ mámleket** — bir neshe mamleketlerdiń birlesiwinen 

payda bolǵan quramalı, awqamlas mámleket.
Den Braun

**Den Braun** (1964-jıl 22-iyunda AQShtıń Nyu-Xempshirda shtat.) — amerikalıq jazıwshı, jurnalist, qosıqshı. Ol matematika professorı Richard (Dik) Braun hám qosıqshı Konstans (Konni) Braun shańaraǵında tuwılǵan. Danning singlisi valeri (1968-jılda tuwılǵan ) hám ájaǵası Gregori (Greg) (1974-jılda tuwılǵan), kompozitor.

Braun 1982-jılda pensiyaǵa shıqqanǵa shekem ákesi matematikadan sabaq bergen, sabaqlıqlar hám qóllanbalar jazǵan Fillips Ekseter akademiyasın tamamlaǵan. Braunnıń anası hám ákesi qosıqshılar bolǵan, anası da shirkewde organizator bolıp xızmet etken. Shańaraq Qospa Shtatlar episkop shirkewine tiyisli edi. Den Braun akademiyada jeke mektepti tamamlaǵan hám oqıwdı tamamlaǵannan keyin Amherst kolledjine oqıwǵa kirdi hám ol jerda Psi Upsilon studentler birlespesiniń aktiv aǵzası edi. Braun 1986-jılda oqıwdı tamamlaǵan hám óziniń aqırǵı jılın Ispaniyada Sevilya universitetinde ótkergen hám kórkem óner tariyxın úyrengen.

Kolledjdi tamamlaǵannan keyin, Den Braun qosıq avtorı, muzıkashı hám atqarıwshı retinde muzıka salasındaǵı karerası aldı. Braun óz jazıwlarınıń bir neshe diskların shıǵardı. 1991-jılda ol Gollivudga kóship ótti hám ol jerda Beverli-Xillz tayarlıq mektepte oqıtıwshılıq etti.

1993-jılda Den Braun shańaraǵı menen Nyu-Xempshirga qaytıp keldi hám Fillips Ekseter akademiyasında inglis tili hám Linkoln Akerman mektepte ispan tilinen sabaq bere basladı.

## Derekler

* Кокс С. Взламывая код да Винчи. Путеводитель по лабиринтам тайн Дэна Брауна. М., 2005; 
* Курбатов В. И. Код Дэна Брауна. М.; Ростов н/Д., 2006; 
* Ньюман Ш. Подлинная история «Кода да Винчи». М., 2005
* Graham A. T. The Dan Brown enigma: the biography of the world's greatest thriller writer. L., 2014.
Ósimlikler sistematikası

Ósimliklerdi bir-birine jaqınlastırıwshı belgilerdiń uqsaslıq dárejesine qarap ósimlikler dúnyasın belgili bir tártipke — sistemaǵa salıw *ósimlikler sistematikası* dep ataladı.
Jup sózler

eki so’zdin’ juplasi’wi’nan jasalg’an so’zler jup so’zler dep àtàlàdi’. Jup so’zler uluwmalasti’ri’w ma’nisinde qollani’ladi’. Mi’sàli’: yel-xàli’q, qàzàn-tàbàq, ko’rpe-to’sek, ku’ni-tu’ni.

Jup so’zler defis arqali’ jazi’ladi’. olar to’mende-
gishe jàsàlàdi’:
# yeki bo’legi de mà’nige iye jup so’zler: qazan-
tabaq, aqi’l-woy, ga’p-so’z, bastan-ayaq, ko’z-qulaq, keli-kelsap, dos-dushpan, woyaq-buyaq;
# bir bo’legi mà’nige iye bolmag’an jup so’zler:
qon’si’-qoba, jo’n-josaq, was-wayran;
# yeki bo’legi de mà’nige iye bolmag’an jup
so’zler: ara-tura, men’-zen’, la’m-lim, pi’t-shi’t;
Jup so’zler geyde u’sh so’zdin’ juplasi’wi’nan da
jasaladi’: bir-yeki-u’sh, gelle-bas-si’yraq.
Birikken sózler

Yeki yamasa birneshe so’zlerdin’ birigip, bir ma’nini
an’lati’p keliwinen jasalg’an so’zler birikken so’zler
dep ataladi’. Birikken so’zler birikken tu’rinde qosi’li’p
jazi’ladi’. Mi’sali’: Kegeyli (kegey-eli), videokamera (video-
kamera), jani’war (jani’ bar), Qolǵap (qol qap).
Qarsılas dáneker

Birgelikli aǵzalar yamasa jay gáplerdi bir-birine baylanıstıratuǵın dánekerlerge qarsılas dánekerler dep ataladı. Qarsılas dánekerleriniń xızmetin biraq, lekin, al, mánileri óz ara qarama-qarsı bolǵan birgelkili aǵzalar yamasa jay gáplerdi bir-birine baylanıstıratuǵın dánekerlerge qarsılas dánekerler dep ataladı. Qarsılas dánekerleriniń xızmetin biraq, lekin, al,sonda da, sóytse de, degen menen dánekerleri atqaradı. Jazıwda qarsılas dánekerlerden aldın útir qoyıladı.

## Derekler
Oǵuznama

Oǵuznama yaki Ógiz xan haqqındaǵı dástan negizinen 
oǵuzlardıń IX— X ásirdegi Aral teńizi menen Kaspiy 
teńizi aralıǵındagı Kongar pecheneg birlespeleri tiykarında 
payda bolǵan. Bul jaǵınan qaraǵanda qaraqalpaqlardıń 
ótmish tariyxı menen birqansha jaqınlasıp baradı. Sol 
dáwirdegi tariyxıy dereklerge súyensek, oǵuzlar pechenegler 
menen birikken. Sońınan Kiev rusı knyazları menen 
aralasıp, Don dáryasınıń boylarına jaylasqan. Bul biziń 
babalarımız bolǵan «Qara bórikliler»di eske túsiredi. 
Biraq sol nárseni eske alıw kerek, ol waqıtları oǵuz hám 
qıpshaq uǵımları keń maǵanada edi. Sonıń ushın da ol 
Orta Aziya, Qazaqstan hám Kavkazdıń birneshe túrk tilles 
xalıqların payda etti. Al qara bórikliler bolsa, sol oǵuzqıpshaq taypasınıń tek bir bólegi gána edi. Sonlıqtan da, 
biziń mádeniy tariyxımızdıń tórkini sıpatında kórindi. Usı 
tiykardan qaraǵanda «Oǵuznama» barlıq túrk tilles xalıqlar 
ádebiyatına ortaq shıǵarma bolıp esaplanadı. 
«Oǵuznama»nı qosıq penen yaki qara sóz benen jazıl-
ǵan dástan dep bahalaw múmkin. Onıń jazılıw forması 
qara sóz bolǵanı menen sózlerdiń sırtqı uyqasları, ırǵaqları 
oǵada sheberlik penen berilgen. Soǵan qaray otırıp, onı 
poeziya dep te ataw múmkin. «Oǵuznama» tiykarınan 12 
baptan ibarat bolıp, hárbir bapta Oǵuz batırdıń qaharmanlıqları sóz etiledi.
Oǵuz batır haqqında Túrk tilles xalıqlar arasında kóp 
ǵana ańızlar taralǵan. Olardın bárin de tariyxıy jaqtan 
tuwrı jazılǵan dep qarawǵa bolmaydı. Biraq olardıń 
ayırımları tariyxıy waqıyalar menen sabaqlas bolıp, keyingi 
waqıtları xatqa túsken. Negizinen túrkiy xalıqlarınıń kelip 
shıǵıw waqıyaları menen baylanıslı. Shıgárma til ózgesheligi jaǵınan «Qorqıt ata» jırına oǵada jaqın turadı. 
Biraq dástandı bayanlaw usılı Orxon-Enisey jazıwların 
eske túsiredi. Mısalı: «Bolsın dedi olar, onıń sıqılı 
usınday. Endi bunnan soń súyinish taptı. Ótken kúnlerden bir kúni Ay qaǵan tolǵattı, kóz jarıp ul bala tuwdı.
Túr

**Túr** — barlıq organları bir-birine uqsas belgili bir maydanda ushırasatuǵın ósimlik toparların óz ishine aladı.
Konfederaciya

***Konfederaciya*** (latınsha — awqam, birlespe) —suvereniteti hám ǵárezsizligin saqlap qalǵan jaǵdayda qanday da bir maqsetke erisiw ushın birlesken mámleket awqamı.
Qasharman top

**Qasharman**

«Qasharman» – Qaraqalpaq balalarının’ háreketli oyınlarının’ biri. Bul oyın tárep-tárep bolıp oynaladi. Ta’repler ózlerine sárdar saylap aladı.Oynawshılar «atıwshı» ha’m «jeliwshi» bolıp bo’linedi. Ta’repler o’zlerine ku’shli balalardı tartıp alıw ushın bir-birine jasırın laqaplar qoyadı. Bul laqaplar «Arislan», «Jolbarıs», «Qaplan», «Qasqır», «Sırtlan», «Túlki» hám t.b. bolıp ataladı. Sárdarlar óz-ara kelisken halda «men qasqırdı alaman», dese endi birewi «mag’an jolbarıs kerek» dep, laqap iyelerin ten’dey bólisip aladı. Eger bir jaǵı kem bolıp qalsa, qarsı táreptiń eń kishkene balasın «jartı jan» dep bahalap, kelesi az tárepke qosadı.
«Atıwshı tárep» oyınnıń baslanǵan jerinde top atıw ushın turadı. «Jeliwshi tárep» keńislikke tarqalısıp, toptıń atılıwın paylap turadi. Top atılǵan waqıtta jeliwshiler toptı qaqshıp alsa hám qarsı táreptiń oyınshısına Toptı urıp tiygizse, bular «atıwshı» boladı. Oyında tek jeliwshi bolıp qalsa, utılg’an bolıp sanaladı. Toptı tayaq penen urǵan bala toptı alıslatıp jiberip, qarsılası toptı alǵan halda márrege barıp kelse, birden «úsh daw» ala aladi’. Topti’ ata sali’p ma’rrege jetip, izine qayta almay sheriginin’ top ati’wi’ ja’rdeminde kelse, «bir daw» iyelegen boladi’.
Balalardi’n’ márrege jetiw ushın juwıratuǵı ornı «qasharman» dep ataladı. Oyınshılar bunda qasharmannan márrege, márreden qasharmanǵa qashqan balanı top penen urıwı tiyis. Top tiygen bala ornında turıp qaladı, al tez baǵdardı ózgerte alsa, qarsılasın top penen urıp úlgeriwi múmkin. Oyınbarısında shalt háreket islegen balalar bir tárep bolıp basım kelse, solar utıs iyesi bolıp esaplanadı. Qasharman oyını balalardı shaqqan, epshil, háeketsheń bolıwǵa úyretedi.
Dáneker

**Dáneker** — gáptegi birgelkili aǵzalardı hám qospa gáptiń quramındaǵı jay gáplerdi óz ara bir-biri menen baylanıstıratuǵın kómekshi sózler. Dánekerler morfologiyalıq qurılısına qaray dara hám qospa dáneker bolıp bólinedi. Dara túrde qollanılatuǵın dánekerler: hám, jáne, taǵı,menen (penen, benen), da, de, ta, te, al, ya, yaki, yamasa, gáhi, geyde, sebebi, sonlıqtan, óytkeni, biraq, lekin, eger. Qospa túrde qollanılatuǵın dánekerler: jáne de, taǵıda, hám de, biraq ta, nege deseń, degen menen, sol sebepli, ya bolmasa, yaki bolmasa, sonda da, eger de,sol ushın, sonıń ushın, birde, birese, gáde t.b. Qospa dánekerlerdiń birde, birese, gáde túrleri birigip jazıladı da, qalǵanları bólek jazıladı. Gáptiń quramında biraq, lekin, sebebi, sonlıqtan,óytkeni, sol sebepli, sonıń ushın dánekerleriniń aldına útir qoyıladı. Sonday-aq, hám, da, de, jáne, gá, gáhi,ya, yaki t.b. dánekerler tákirarlanıp kelgende de, birgelkili aǵzalardıń arasına útir qoyıladı.Dánekerler grammatikalıq mánisi hám baylanıstırıwshılıq xızmetine qaray, dizbeklewshi hám baǵındırıwshı dáneker bolıp ekige bólinedi.

## Dánekerlik xızmettegi sózler
Geypara soraw almasıqları hám dep, dese, degenshe kómekshi sózleri dánekerlik xızmette qollanıladı. Olar túpkilikli dánekerler sıyaqlı qospa gáp quramındaǵı jay gáplerdi bir-biri menen hár túrli mánilerde baylanıstıradı. Dánekerlik xızmettegi sózler mınalar:
# Qansha-sonsha, qanday-sonday, qalay-solay, qanshelli-sonshelli, qanshama-sonshama, qayda-sonda, qaydan-sonnan t.b. Bul juplasıp kelgen sózlerdiń birinshi sıńarları dáslepki jay gápte qollanıladı da, sońǵı sıńarı ekinshi jay gápte keledi. Mısalı: 1. Balıq qansha mol bolsa, aqsha sonsha kóp boladı. (As.M.) 2. Aldınǵı arba qaydan júrse, sońǵı arba da sonnan júredi. (Naqıl) Birinshi gáptiń jay gápleri qansha-sonsha sózleri arqalı salıstırıwshılıq mánide, ekinshi gáptegi qaydan-sonnan sózleri jay gáplerdi orın mánisinde baylanıstıradı.
# Dep, dese, degenshe kómekshi sózleri dánekerlik xızmette kelgende, kóbinese sebep, maqset, waqıt, shárt baǵınıńqılı qospa quramındaǵı jay gáplerdi baylanıstırıw ushın qollanıladı.Mısalı: 1.  Ol saǵan barmayman dese, Begjan kúsh kórsetip barıwǵa zorlaydı. (Ó.  A.) 2. Ondatra qaqpandı súyrep ketpesin dep, ol ernektegi qamısqa qaqpandı muqıyatlap baylap qoydı. (K. S.)

## Awıspalı dáneker
Birgelkili aǵzalardı yamasa jay gáplerdi awıspalı má-nide baylanıstıratuǵın dánekerlerge awıspalı dánekerler delinedi. Awıspalı dánekerlerdiń xızmetin ya, yaki, yamasa,bolmasa, ya bolmasa, yaki bolmasa, ne, álle, meylidánekerleri atqaradı. Awıspalı dánekerler birgelkili aǵzalardıń hárbiri menen tákirarlanıp kelgende, awıspalı dánekerlerdiń aldınan útir qoyılıp jazıladı. Mısalı: Ol meniń xatımdı sirá oqımaǵanday, ya gáp qozǵamaydı, ya juwap bermeydi.
Demokratiya

**Demokratiya** () — mámleket basqarıwınıń bir túri bolıp, onda siyasiy hákimiyat xalıqqa yaki mámleket xalqına beriledi. Demokratiyanıń minimalistlik anıqlaması boyınsha, basqarıwshılar jarıslı saylawlar arqalı saylanadı, al keńirek yamasa maksimalistlik anıqlamalar demokratiyanı jarıslı saylawlardan tısqarı puqaralıq erkinlikleri hám insan huqıqları kepillikleri menen baylanıstıradı.

Tikkeley demokratiyada xalıq nızamshılıqtı másláhátlesiw hám sheshiwde tikkeley wákillikke iye. Wákillik demokratiyasında basqarıwshı hámeldarlardı saylaw arqalı xalıq tańlaydı. «Xalıq» atamasınıń anıqlaması hám olar arasında hákimiyattı bólisiw yamasa olar tárepinen wákillik beriw usılları hár qıylı mámleketlerde waqıt ótiwi menen hám hár qıylı dárejede ózgergen. Demokratiyanıń ózgesheliklerine kóbinese jıynalıw, birlesiw, jeke múlk, din hám sóz erkinligi, puqaralıq, basqarıwshılardıń razılıǵı, saylaw huqıqları, jasaw hám erkinlik huqıqınan húkimettiń tiykarsız ayırıwınan erkinlik, azshılıqlar huqıqları kiredi.

Demokratiya túsinigi waqıt ótiwi menen biraz ózgerdi. Tariyx boyınsha jámáátler qararların xalıq jıynalısı arqalı qabıl etetuǵın tikkeley demokratiyanıń dálillerin ushıratıw múmkin. Búgingi kúnde demokratiyanıń ústem forması wákillik demokratiyası bolıp esaplanadı, bunda puqaralar óz atınan basqarıw ushın mámleket xızmetkerlerin saylaydı, máselen, parlament yamasa prezidentlik demokratiyasında. Liberal demokratiyanıń keń tarqalǵan variantında kópshiliktiń wákillikleri wákillik demokratiyası sheńberinde ámelge asırıladı, biraq konstituciya hám joqarǵı sud kópshilikti shekleydi hám azshılıqtı qorǵaydı, ádette, sóz erkinligi yamasa birlespeler erkinligi sıyaqlı barlıq individual huqıqlardan paydalanıwdı támiyinlew arqalı.

## Tariyxı

Demokratiyalık jıynalıslar adamzat túri sıyaqlı eski hám adamzat tariyxı boyınsha ushırasadı, biraq on toǵızınshı ásirge shekem demokratiyaǵa, tiykarınan, qarsı bolǵan iri siyasiy ǵayratkerler boldı. Respublika teoriyalıları demokratiyanı kishi kólem menen baylanıstırdı: siyasiy birliklerdiń kólemi ósken sayın, húkimettiń despotizmge aylanıw itimalı artıp bardı. Sonıń menen birge mayda siyasiy birlikler basıp alıwǵa mútáj edi. «Respublika kishi bolsa, sırtqı kúsh tárepinen, úlken bolsa, ishki kemshilikten wayran boladı», dep jazǵan edi Monteske. Djon Xopkins universitetiniń siyasattanıwshısı Deniel Dyudniniń pikirinshe, úlken kólemi hám óz ara tıyıq hám teń salmaqlılıq sisteması menen Amerika Qurama Shtatlarınıń jaratılıwı eki tárepleme kólem mashqalalarınıń sheshimi boldı. Demokratiya formaları dúnyadaǵı bir-biri menen baylanısta bolmaǵan jámiyetlerde organikalıq túrde payda boldı.

## Derekler
Tuwıs

Tuwıs — bir-birine jaqın túrlerden quralǵan.
Ilimde ósimliklerdi qos (eki) at penen — túr hám tuwıstıń atları menen ataw (binar nomenklatura) qabıl etilgen. Túrdi eki at penen atawdı birinshi bolıp shved tábiyat izertlewshisi Karl Linney (1707—1778) ilimge kirgizgen. Mısalı, sarımsaq 
piyaz yamasa anzur piyazındaǵı sarımsaq hám anzur sózleri túrge tiyisli, piyaz sózi bolsa tuwısqa tiyisli atlar bolıp, bul usı túrlerdiń piyaz tuwısına tiyisli ekenligin bildiredi.
Quda túsiw

Qudalar eki-úsh jası úlken bolıp, quda tusiwi ushın qızdıń úyine keledi. Bunnan aldın ala xabar tarqap qızdıń ata-anası da ózleriniń bir-eki jası úlkenin aldırıp qoyadı. 

Qudalarǵa arnayı qazan keterip, kutedi. Eki táreptiń jası úlkenleri qudasha haqqında sóylesedi. Tamır jańalawǵa kelisilgennen keyin nan sındırısadı. Bir-birine oń bolsın aytadı. Nan sındırısıw eki táreptiń esabınan putin jup nan qolga alınıp, dáslep, qızdı sorap kelgen qudalarǵa usınıs etiledi. Olar jası úlkeninen baslap, gezek penen jup-juptan nan qosa sındırıp awız tiygennen keyin, nan qız tàreptegi qudalarǵa usınıladı.

Usılay etip, eki jasqa baxıt tilep, pátiya qıladı, qızdıń uzatılatuǵın sárshembisi belgilenedi. Burında 
«sárshembi— sátli kún» dep qız uzatıw tek ǵana sárshembi kúnine belgilengen.
Xoja Axmet Yasawiy

Orta Aziyadaǵı sufizm táliymatınıń eń kózge kóringen wákillerinen biri Xoja Axmet Yassawiy Túrkiy xalıqlar arasınan 
shıqqan belgili danıshpanlardan biri. Ol 1105-jılı tuwılǵan dep esaplansa, al ólgen jılı námálim. Xoja Axmettiń Yassawiy atanıwı negizi Yassi qalasınıń tariyxı menen baylanıslı. Sebebi, Yassi Sırdáryà boyındaǵı eń eski qala bolıp, X ásirden baslap Túrkístan bolıp ózgergen. Yassawiy júdá ulama afam bolıp, ol Qur'an tafsifin pútkil Túrkiy dúnyasına tanıtqan adam. Sonıń ushın da, «Mekkede-Muhammed, Túrkstanda — Xoja Axmet» — dep atalǵan. Hátte Ámir Temúrdıń ózi de bul ullı Háziret 
aldında bas iyip, onıń qábirine úlken maqbara qurǵızǵan. 
Bul maqbara házir de bar. Muhammed payǵambar óliminen keyin, basqa sahabalar musılman dinine de ayırım ózgerisler kirite baslaǵan. Dindi mámleketlik basqarıw menen pútkilley aralastırıp jibergen. Usınday jaǵdaylarǵa baylanıslı ómirde ayırım narazılıqlar payda bolǵan. Din iyeleri: «Bul dúnyadaǵı biybastaqlıqlardı tek o dúnyada ǵana jazalaydı»,—degen sheshimge kelgen. Usınday sebepler menen sufizm táliymatı kelip shıqqan. Lekin, sufizm táliymatınıń tiykarı, tárki dúnyashılıq emes edı. Sebebi, sufistler sap musılmanshılıqtı, onıń qaǵıydaların buzbawdı úgitleydi. Qur'an súrelerine ámel 
etiwdi ótindi. Biraq xalıqtıń sawatsızlıǵınan paydalanıp, ayırım hákimlık toparlar ózlerine paydalı bolǵan ózgerisler kirgizdi. Sufizm sonday adalatsızlıqlarǵa qarsı narazılıq tiykarındà kelip shıqtı. Xoja Axmet Yassawiy tap usı dáwirde jasadı. Ol Qur'an táliymatın tereń iyelegen talantlı ulama bolǵanı ushın da, bul táliymattı pak halında Túrkiy dúnyasına tanıstırǵandı abzal kórdi. Sonıń ushın ol, óziniń shayırlıq sheberligin de Islam dúnyasına baǵıshladı.
Mámleket organı

**Mámleket organı** — nızamǵa muwapıq ráwishte óz sistemasına, sociallıq turmıs tıńbelgili bir tarawın basqarıw boyınsha 

anıq belgilengen wákilliklerge iye bolǵan mámleket basqarması yaki 

mákeme.
Túpkilikli tirkewish

Túpkilikli tirkewishler ataw, barıs, shıǵıs sepliklerindegi atawısh hám atawıshlıq xızmettegi sózler menen dizbeklesip qollanıladı.1.Ataw sepligindegi sózler menen ushın, sayın,arqalı, menen (penen, benen), haqqında, tuwralı,boyınsha, kibi, sıyaqlı, tárizli, sebepli tirkewishleri qollanılıp, sol sózlerge qatnaslı orın, waqıt, sebep, zatlıqhám t.b. mánilerdi bildiredi. M ı s a l ı : 1. Kanaldıń boyındaǵı jol menen birewler kiyatır. 2. Jumıs kún sayınqızdı. (J.  A.) 3. Ayxan ákesi tuwralı kúnde oylanatuǵın 
edi. (T.Q.)2. Barıs sepligindegi sózler menen taman, deyin,sheyin, shekem, salım t.b. tirkewishler qollanılıp, orın, waqıt hám muǵdar, qarsılıqlı mánilerdi bildiredi. M ı s a l ı : 1. Mashina jerdiń astın otız metr tereńlikkedeyin qazadı. 2. Keshke salım ayırım adamlar shegin bolıp úylerine qaytıwǵa beyimlesken. (J. Sh.) 3. Keshketaman xalıq toparlasıp teńqurbıları menen gúrrińlesip atır. (J. Sh.) 4. Keleshek ómiri jóninde ekewi kóp waqıtqa shekem sóylesip jattı. (M.D.) 3. Shıǵıs sepligindegi sózler menen góri, aslam t.b. tirkewishler qollanılıp, waqıt, salıstırıw hám kúsheytiwshilik mánilerdi ańlatadı. Mı s a l ı : 1. Ármanda ólgennen góri gúresip ólgen jaqsı. (J.A.) 2.  El ishinen mıńnan aslam nóker jıynap qayttı.
Puqaralıq jámiyet

**Puqaralıq jámiyeti —** kámil puqaralardan, yaǵnıy úzliksiz  

baylanısta bolǵan hám de ádep-ikramlılıq, huqıqıy hám siyasıy maǵlumatlarǵa iye adamlardan ibarat bolǵan jámiyet
Rim imperiyası

Rim Imperiyası (latınsha: Imperium Romanum Orientale, Romania, grekshe: Βασιλεία Ῥωμαίων, Ῥωμανία) — áyyemgi Rim mámleketshiligi rawajlanıwındaǵı post-respublikalıq dáwir bolıp, onıń ózine say ózgesheligi Evropa hám
Jer orta teńizindegi avtokratik basqarıw forması hám iri aymaqlıq múlk edi. Tariyxta Jer orta teńiziniń pútkil qırǵaǵına iyelii qılǵan jalǵız mánleket. Rim imperiyasınıń shıǵıs bólegi Konstantinopolda jáne 977-jıldan — 1453-jılǵa shekem bar bolǵan. Rim imperiyasınıń aldınǵı mámleketi bolǵan Rim Respublikası bir qatar puqaralıq urısları hám siyasıy kelispewshiliklerde turaqsızlanǵan. B.e.sh 1-ásirdiń ortalarında Yuliy Cezar ulıwmalıq diktator qılıp tayınlanǵan hám keyin b.e.sh 44-jılda óltirilgen. Puqaralıq urısları hám sud processleri dawam etti hám b.e.sh 31-jılda Actium Mark Antoni hám Kleopatra ústinen jeńiske erisken Oktaviannıń jeńisi menen juwmaqlandı. Keyingi jılı Oktavian Ptolemey Mısırın basıp aldı, b.e.sh IV ásirde Makedoniyalıq Aleksandrdıń jawlap alıwı menen baslanǵan ellinistikalıq dáwirdi tamamladı. Sonnan keyin Oktaviannıń kúshi biykar boldı hám b.e.sh 27-jılda Rim Senatı oǵan birinshi márte Rim imperatorı ataǵın berdi.

## Derekler

## Ádebiyatlar

## Sırtqı siltemeler

## Qosımsha qarań
Abakus

**Abakus** — bul áyyemgi Grek hám Rim xalqı arasında, sonday-aq, orta ásirlerde Evropa mámleketlerindegi esaplaw taxtası (esaplaw quralı).
Aksioma

**Aksioma** (yamasa **postulat**; **axioma**) — óz-ózinen ayqınlıǵı sebebli dálillew talap etpeytuǵın; dálillewsiz qabıl etiletuǵın pikir, tastıyıqlaw.

## Derekler
Analitikalıq geometriya

**Analitikalıq geometriya** (*analytic geometry*; *аналитическая геометрия*) — matematikanıń geometriyalıq denelerdi algebra hám koordinatalar usılı járdeminde úyreniwshi bólimi, tar mánide bolsa — birinshi hám ekinshi tártipli iymek sızıqlar hám betlikler teoriyası; algebralıq geometriya.

## Derekler
Arifmetika

**Arifmetika ( arithmetic; арифметика)** — matematikanıń pútin hám racional sanlar qásiyetleri, sonday-aq, olar ústinde orınlanatuǵın ámellerdi úyreniwshi bólimi.
## Derekler
Árebek

**Árebek** - murınǵa taǵılatuǵın bezeniw buyımı, altın hám gúmisten domalaq kóriniste islenedi, bir shetinde ildiretuǵın ilmegi boladı. Aylanba kórinisli jerine iri, mayda noqatlar, marjan monshaq dizip ótkeriledi, jińishke sım bir neshe qatar aynaldırıp oraladı. Sol sımnıń qaptalına úsh múyeshli noqatqa 3 dana feruza qas ornatılǵan. Júdá qádirli bezeniw buyımı.

"Piste murınıńda tilla árebek". 

Ájiniyaz Qosıbay ulı.

Árebek termini murınǵa taǵatuǵın halqa degen mánisti ańlatadı. Bunı zergerlerimiz altınnan, gúmisten jasaydı. Qaraqalpaq árebekleri basqa xalıqlar árebeklerinen ajıralıp turadı.

Orenburg general gubernatorlıǵınıń rásmiy elshisi M. Galkin:
"Júz kelbeti qırǵız hayal-qızlarınan gózzallıraq bolıp, dımaǵına (murnına) halqa (árebek) taǵadı",
dep qaraqalpaq hayal-qızlarına sıpatlama bergen. 

Riza Kuli Mırza 1874-jılı Shımbayǵa kelgende: "Olardıń dımaǵındaǵı halqa kelbetlerin buzıp turadı", - dep jazǵan.

Árebek, ásirese, XIX ásirdiń aqırlarında házirgi Qaraqalpaqstannıń arqa regionlarında keń tarqalǵan.

1930-jıllarǵa kelip, hátteki, awıllıq jerdegi hayal-qızlarda árebek taǵıwdı toqtatqan.

1950-jıllarǵa kelip, árebekti sırǵa esabında taǵa baslaǵan. Bul taǵınshaq haqqında XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatında kóplep ushırasadı.
Ashamaylı

**Ashamaylı** — qaraqlpaq ruwı

Ashamaylılar-qaraqalpaq qońıratları shúllik bólimi quramındaǵı 8 ruwdıń biri. Basqa ruwlarınıń atları joqarıda aytıldı. Ashamaylı qońıratları on úsh tiyrege bólinedi:
# Saqıw;
# Qaraxoja;
# Jalańayaq;
# Ayıllı;
# Qabasan;
# Túrkmenqara;
# Japar;
# Sarı;
# Abız;
# Aqay;
# Pańqara;
# Úsh bas;
# Qurama.

Endi, ashamaylılarǵa qaytayıq. Xiyўa xanlıǵınıń sońǵı demlerinde, yaǵnıy 1873-jılı ashamaylılar — 500 úyli, uyǵırlar — 250-300 úyli bolǵan. Bul, shúllik qońıratlarınıń hár altınshısı — ashamaylılar, jawınǵır qońıratlarınıń hár 5-6-sı — uyǵırlar bolǵan degen sóz. Sonday-aq, 1912-1913-jılları ótkerilgen jan esapta, Shımbay uezdi boyınsha, Náwpir bolıslıǵında-bir júz on jeti úyli, Tallıq bolıslıǵında -163 úyli, Jańabazar bolıslıǵında — 29 úyli, jámi-309 úyli, 1885-janı bar ashamaylılar dizimge alınǵan. Ashamaylı tiyrelerinen-qabasan menen úsh bastan basqası kóshelerge bólinbeydi.

Qabasan tiyresi:
# Aqnazar
# Jansarı
# Ótemis
# Esen
# Tampısh kósheleri.

Al úsh bas tiyresinen jaman degen kóshe taraydı.
Tamdı rayonı

**Tamdı rayonı** - Nawayı wálayatına qaraslı rayon. Tamdı hákimshilik aymaǵı 1920-jılı Túrkistan Respublikasınıń Ámiwdárya bólimi quramında dúzilgen. 1921-jıldan Ámiwdárya bóliminiń Tórtkúl okrugine kirgen. 1928-jılǵa shekem Qońırat okrugine qaraǵan. 1928-jılı okruglardıń tarqatılıwına baylanıslı Tamdı aymaǵı tikkeley wálayat (Qaraqalpaq erikli wálayatı) qaramaǵındaǵı rayon sıpatında qayta dúzilip, orayı bolıp Mıńbulaq mákanı belgilengen. Tamdı rayonı dáslepki waqıtta bes awıllıq hákimshilikten ibarat bolǵan. Bul awıllıq hákimshilikler bolıslıqlarǵa baǵınǵan. Sońınan rayon orayı Tamdıbulaq mákanına kóshirilgen.

Tamdı rayonı 1943-jıldan (ўaqıtsha jayılım esabında) Buxara wálayatına qaratıladı. 1982-jılı Nawayı wálayatınıń dúziliwi menen jańa hákimshilik aymaqqa qaraydı. 1988-1992 jılları dáslep, Samarqand, sońıra Buxara wálayatı quramına qosıladı. 1992-jıldan baslap qaytadan Nawayı wálayatı quramında.

Rayonnıń tiykarǵı xalqın qaraqalpaqlar menen qazaqlar quraydı. Túpkilikli xalqı qaraqalpaqlar. Házirgi waqıtta xalıqtıń 60 payızǵa jaqını qazaq milleti wákilleri, 35 payızdan aslamı qaraqalpaqlar, qalǵanı basqa da milletler. Rayondaǵı oqıw-tárbiya isleri qazaq, qaraqalpaq, ózbek hám orıs tillerinde alıp barıladı. Tamdı rayonına «Tamdıbulaq», «J.Balıymanov», «Ayaqqudıq», «Keregetaw», «Keriz», «Birlik» shirket xojalıqları qaraydı. Xalqınıń tiykarǵı kún-kóris tirishiligi mal sharўashılıǵı bolıp esaplanadı.
Murap

**Murap - mirab**
MURAP - Arna, japlardaǵı suwlardı bólistiriwshi, qazıwdı uyımlastırıwshı hám basqarıp, baqlap barıwshı hámeldar. Ayırım muraplardıń bul isler menen hesh qatnası bolmay, xızmet ornı joqarı bolǵanlıqtan xannıń basqa hár qıylı tapsırmaların orınlap kelgen, sol islerdi basqarǵan. Mısalı: TOǴAY MURAP, ÁWEZ MURAPlar usınday hár túrli xızmetlerdi basqarıp kelgen.

XIX ásirdiń II yarımında qaraqalpaqlarda XUDAYBERGEN, ÓTEP, XALNIYAZ, DOSIM, ABDISAHAT, ORAZ, ERMAN, SABIR, DÁWLETIYAR degen muraplar bolǵan. Qaraqalpaq [oń jaǵalıq] Rossiyaǵa qosılǵannan keyin bul hámeldi ARIQ AQSAQAL [VODNIY ChINOVNIK] dep júritken.

## Dárekler:
M. Nızanov Qaraqalpaqlar

## Derekler
Shúyit (qaraqalpaq ruwları)

**Shúyitler** – qaraqalpaq mańǵıtlarınıń sarı tay toparına kiretuǵın 11 ruwdıń biri. Arshan, janlıq, toqmańǵıt, arsarı, tazjallıq, jamansha, esebiy, tamǵalı, tońmoyın hám temir xoja mańǵıtları menen birge. Berdaq shayırdıń "Shejire" poemasındaǵı ańızda aytılıwınsha, Shıńǵıs xan taxtqa minerde arbaǵa zárurlik payda bolıp, Mayqı biy basshılıǵındaǵı qaraqalpaq ruwları jámlesip, arba jasaydı. Bir arısın (dóńgelek) - qońıratlar, ekinshisin - mańǵıtlar jasap, qalǵan aǵashların jasawdı-qalǵan ruwlarǵa bólip beredi hám onda shúyitlerdiń úlesi tuwralı bılay delinedi. "Shunda qańlı usta boldı,
 Qagıb soǵıb arba qıldı,
 Shúyit hám shuyini saldı, Shunnan shúyit bolǵan ekan" (97-99 kupletler) Qaraqalpaq shúyitleriniń bir awılı "Nókis-Bozataw" jolınıń ǵırra jaǵasında, Kegeyli rayonına qaraslı "Abat" APJ aymaǵındaǵı "Dáw terek"tiń átirapın jaylaǵan. Belgili shayır hám awdarmashı, Ózbekstan Lenin komsomolı sıylıǵı laureatı U.Xojanazarov usı awılda tuwılıp-ósken. Shayır aǵamız erterekte awdarmashı sıpatında qaraqalpaq oqıwshılarına rus klassik shayırı M.YU.Lermontovtıń "Demon" poemasın awdarmalap bergen bolsa, "Qádimgi awıl áńgimesi" poemasında "on bes shańaraqlı" shúyitler awılı mısalında ótken ásirdiń 70-jıllarındaǵı qaraqalpaq etnoawılındaǵı turmıslıq kórinislerdi ashıp beredi. Qaraqalpaq shúyitleriniń jáne de bir awılı-usı rayonnıń "Aqtuba" APJ aymaǵında, jamansha hám qataǵanlar menen birge "Qara sıyraq jap", Kegeyli kanalı boyındaǵı, "Boz kól" awılın jaylaǵan. Bul-belgili mámleketlik ǵayratker, tariyx ilimleriniń kandidatı Orınbay Qunnazarovtıń tuwıp-ósken jeri. Tanımadıńız-ba, tanıstırıp óteyin. Orınbay aǵa Moskvadaǵı Jámiyetlik Ilimler Akademiyasın pitkerip, sem'yası menen uzaq jıllar dawamında Tashkentte jasadı hám Sh. Rashidovtıń zamanında Ózbekstan Kompartiyası Oraylıq Komiteti apparatında juwaplı xızmette isledi. I.Usmanxojaevtiń zamanında elge qaytıp keldi. Shımbay raykomı hám Nókis gorkomına birinshi sekretar', oblsovprof. Baslıǵı bolıp isledi. Hátte K.Salıkov jumıstan ketip, ornına S.Niyetullaev saylanǵan partiya konferenciyasında oppozicioner delegatlar tárepinen al'ternativ kandidatura etip usınıldı. Onıń menen jeterli dawıs ala almay qaldı.
Ádep

**Ádep-ikramlılıq** — adamnıń jamiyettegi minez-qulqın tártipke salatuǵın talap hám qaǵıydalar jıyındısı
Huqıq norması

**Huqıq norması** - mámleket tárepinen belgilenetuǵın, kepillenetuǵın hám  qorǵalatuǵın hámme ushın májbúriy ádep-ikramlıq qaǵıydası
Sankciya

**Sankciya** — latın tilinen alınǵan bolıp, «májbúriy shara» degen mánisti bildiredi. Sankciya kontekstke baylanıslı túrde ruxsat yamasa sheklew bolıwı múmkin, sebebi sóz avto-antonim esaplanadı.

Sankciyalarǵa tómendegiler kiredi:

## Húkimet hám nızam
* Sankciya (huqıq) — sudlar tárepinen qollanılatuǵın sankciyalar (nızam), jazalar
* Ekonomikalıq sankciyalar, ádette, sawdanı qadaǵan etiw, ayırım tarawlar menen shekleniwi múmkin (mısalı, qural-jaraq) yamasa ayırım shetletilgen jaǵdaylarda (awqat hám dári-dármaq sıyaqlı), máselen,
** Iranǵa qarsı sankciyalar
** Arqa Koreyaǵa qarsı sankciyalar
* Xalıqaralıq sankciyalar — mámleket yamasa mámleketler toparı tárepinen basqa mámleket yamasa shaxs(lar) ǵa qarsı olardıń minez-qulqın ózgertiw maqsetinde qabıl etilgen májbúrlew ilajları
** Rossiya-Ukraina urısı dáwirindegi xalıqaralıq sankciyalar
* Pragmatikalıq sankciya — tariyxtan suverenniń baslı áhmiyetke iye bolǵan hám tiykarǵı nızam kúshine iye bolǵan saltanatlı párman.

## Televidenie epizodları
* «Sankciya», ''Freezing'' 1-máwsim, 7-epizod (2011)
* «Sankciyalar», ''Gangsta'' 5-epizod (2015)
* «Sankciya», ''V: The Series'' 5-epizod (1984)

## Basqalar
* Sankciyalar — sociallıq qadaǵalaw mexanizmi
* Sport federaciyaları yamasa sankciya beriwshi organ.

## Qosımsha qarań
* Rossiya qatnasındaǵı sankciyalar
* Sankciyalanǵan at — mifologiyada arnawlı at
*
Rizoid

Ulotriks denesi shınjır tárizli dizilgen bir qıylı kletkalardan turadı. Ol shaqalanbaydı. Onıń suw astındaǵı zatlarǵa birikken kletkası rizoid dep ataladı.
Spirogira

Háwizlerde, izeykeshlerde hám aqpaytuǵın suwlarda kóp ushırasatuǵın suw otlarınan biri *spirogira* bolıp esaplanadı. 
Spirogira jipleri shaqalanbaǵan hám iri cilindr sıyaqlı kletkalardan dúzilgen bolıp, ol hesh nársege jabıspay, suwda erkin túrde qalqıp turadı.
Dala qırıqbuwını

**Dala qırıqbuwını** tamırpaqallı kóp jıllıq shóp ósimligi bolıp, dárya, kanal hám jap boylarındaǵı ıǵallı jerlerde, izeykeshlerdiń jaǵasında, bulaqlardıń átirapında ósedi. Onıń paqalı, shaqaları kóp qırlı hám buwınlarǵa bólingen. Sonıń ushın da oǵan qırıqbuwın dep at berilgen.
Huqıq

**Huqıq** — mámleket tárepinen ornatılǵan hám ol tárepinen qorǵalatúgan hámme ushın májbúriy bolǵan ádep-ikramlılıq qaǵıydalarınıń dizimi.
Kól

Кóllеr qurǵaqlıq bеtindе jеr ústindеgi hа’m jеr аstı suwlаrı 

аǵıp túsеtuǵın shuqırlıqlаr кóp. ánе sоndаy tа’biyiy shuqırlıqlаrdа 

tоplаnıp qаlǵаn suwǵа кól dеlinеdi. Кóllеr tеńizlеrdеn pаrıqlаnıp, 

океаnlаr mеnеn tutаspаǵаn bоlаdı. Кóllеrdе suw dа’ryаlаrdаǵıdаy 

аrnаǵа аqpаydı.

Jеr júzindе кóllеr júdа’ кóp. Yeń úlкеn кól Каspiy kóli. Pútкil 

mаydаnı 376 mıń кm2

tı qurаydı. Yeń tеrеń кól — Baykal. 

Теrеńligi 1620 m. Orta Aziyayеń úlкеn кól — Аrаl tеńizi. 

Hа’zirgi wаqıttа Aral teńizisuwı qurıp, mаydаnı а’dеwir кishirеyip qаlǵаn.

Кól suwı tоltırǵаn shuqırlıqlаr hа’r qıylı jоl mеnеn, кóbinеsе Jеr 

qаbıǵınıń а’stе-аqırın pа’sеyiwinеn pаydа bоlаdı. Jеr qаbıǵınıń 

jаrılıwınаn dа кóbinеsе uzın sоzılǵаn shuqırlıqlаr júzеgе кеlеdi. 

Bundаy shuqırlıqlаr suwǵа tоlıp pаydа bоlǵаn кóllеr tекtоniкаlıq 

кóllеr dеlinеdi. ıssı kól hám Bаyкаl кóllеri sоndаy кóllеrdеn 

yеsаplаnаdı.

Таw dа’ryаlаrı аlаplаrındа tеrеń bógеt кóllеri ushırаsаdı. olаr 

tаwlаr qulаp, аlаptı tоsıp qаlıwdаn júzеgе кеlеdi. Pаmir tаwlаrındаǵı 

Sаrеz кóli sоlаy pаydа bоlǵаn. Теgisliкtеgi dа’ryаlаr iyrек аrnаlаrdа 

аǵаtuǵın wоrınlаrdа yеsкi аrnаlаr suwǵа tоlıp qаlıp, аrnа кóllеr

pаydа bоlаdı.
Súnnetlew

Sùnnetletiw. Sùnnetke otırǵızıw VII-V|I àsirlerde Arab ellerinen shıǵıp pu’tkil musılman jurtına taraǵan. Sùnnetletiw musılmanlardıń belgisi bolıp sanalǵan. Er balanı sùnnetlew 5,7 yamasa 9 jasında bolǵan.Balanı qansha tez sùnnetke otırǵızsa sonsha awırsınbay tez jazılıp ketetuǵın bolg’an. Sùnnetletiw kòbinese jazda yamasa gùz aylarında balanıń denesine ta’sir etpesin degen uǵım menen islengen. Sùnnetletiw 
ushın balanı sheshindirip, àkesi yamasa aǵaları qol-ayaǵın qattı uslap,shash tàrezi sùnnetleytuǵın bolǵan.Bir eki, ùsh, tòrt, bes 
Tàshibay ushın kes dep aylandırıp otırıp, o’tkir pıshaq penen terini kesip alıp, qandı 
toqtatıw ushın tànge kùl saladı,qurım kiyizdi otqa kùydirip sonıń kùlin basadı. Shash tàrezshige balanı sùnnetke otırǵızǵanı ushın 
qoy, eshki yamasa kòylek, kostyum-shalbar, aqsha beredi. Sùnnet toyı kùni aǵayın tuwısqanları, qońsı-qobaları, dos-yaranları súnnetke otırǵan 
balaǵa kewlinen shıqqan zatların beredi .Mısalı ha’r qıylı oyınshıqlar, kòylek bergen. Sùnnetke otırǵızıw birinshiden musılmanshılıqtıń belgisi bolsa, ekinshiden balanıń er jetkenliginiń
gúwası bolǵan.
World Wide Web

**WWW (World Wide Web)** — hár qıylı kórinis hám formadaǵı informaciya dereklerin birlestirgen túrde jeke informaciya dúnyasınan paydalanıw imkaniyatı 1992 — 93-jıllarda xabar texnologiyasınıń rawajlanıwı sebepli súwretlew hám sesli informaciyalardı alıs aralıqlardan qısqa waqıtta jetkerip beriwdiń sonday imkaniyatı jaratıldı, ol World Wide Web dep atalǵan. World Wide Web (mánisi: xalıq aralıq órmekshitorı) tiń jaratılıwına 1989-jıl Shvecariyadaǵı Evropa Yadrolıq Izertlewler Keńesiniń joybarı tiykar boldı. Bul joybardıń maqseti Internette informaciya tarqatıwdıń nátiyjeli usılların izlew hám onıń aqıbetlerin baqlawdan ibarat edi. Búgingi kúnde World Wide Web Internettiń eń tez rawajlanıp atırǵan tarawlarınan biri bolıp qaldı. World Wide Web multimedia (multimedia — súwret hám tekstli informaciyanı sesli hám hárekettegi kórinislerden ibarat informaciya menen birlestiriw texnologiyası) imkaniyatlarǵa iye bolǵanı ushın paydalanıwshılar itibarın júdá tez tartadı.

## Tariyxı

## Derekler
Izlep tabıw sistemaları

**Izlep tabıw sistemaları** — tawsılmas informaciya deregi. Informaciyalar Internette millionlap web-betlerde saqlanadı. Bizge kerekli informaciya saqlanatuǵın web-betlerin tabıw ushın onıń Internetdegi adresin biliw zárúr. Lekin internet saat sayın jańa informaciyalar menen bayıp baradı. Sonday-aq,ayırım(gónergen)informaciyalar Internet tarmaǵınan alıp taslanadı. Internetdegi kóp paydalanılatuǵın web-betler adresleri arnawlı maǵlıwmatnamalarda basıp shıǵarıladı. Lekin olardan tolıq informaciya alıp bolmaydı. Sebebi, Internetdegi barlıq web-betleriniń adreslerin shıǵarıw ushın júdá úlken kólemdegi kitap kerek boladı. Bul kitaptı basıp shıǵarıw tamam bolmastan Internetdegi birqansha adreslerdiń ózgeriwi anıq. Bul mashqala arnawlı Izlep tabıw sistemalarınıń jaratılıwı menen ańsat sheshildi.Izlep tabıw sisteması — arnawlı web-beti bolıp, internet tarmaǵınan kerekli informaciyanı izlep tabıw ushın xızmet etedi.Házirgi kúnge kelip onlaǵan izlep tabıw sistemaları jaratılǵan. Olardan kóp qollanılatuǵınları sıpatında Google, Rambler, Aport, yahoolardı keltiriw múmkin. Hárbir izlep tabıw sisteması Internet tarmaǵında óz adresine iye. Mısalı, joqarıda sanap ótilgen izlep tabıw sistemaları sáykes túrde www.rambler.ru, www.yandex.ru, www.aport.com hám www.google.uz adreslerine iye. Ózbekistanda da WWW.UZ milliy informaciya-izlew sisteması 2006-jıldıń oktyabr ayında UZINFOCOM kompuyter hám informaciya texnologiyaların rawajlandırıw hám ámelge asırıw orayı tárepinen iske túsirilgen edi. Usı dáwir ishinde milliy informaciya izlew sisteması elektron xızmetler, texnologiyalıq qolaylıqlar hám funkciyalar nátiyjesinde internet paydalanıwshıları ortasında en jaydırıldı. 2015-jıldıń 11-fevral kúni Milliy informaciya izlew sistemasınıń jańa túri iske túsirildi. Milliy informaciya-izlew sisteması interfeysi ózbek hám rus tillerinde dúzilgen.

## Tariyxı

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

*  at Curlie
Tropik toǵaylar

Tropik toǵaylar túrler sanı kópligi menen ajıralıp turadı. Bul toǵaylardı temperatura hám jıllıq jawın muǵdarı joqarı dárejede bolǵan, ósimliklerdiń ósiwi hám rawajlanıwı ushın barlıq sharayat jeterli bolǵan aymaqlarda(Túslik Amerika arqası, Oraylıq Amerika, Arqa Afrika, Hind hám Tınısh okeandaǵı atawlar) ushıratıw mumkin.Ortasha jıllıq jawın muǵdarı 2000-2500 mm. Ósimlik túrleri de júdá kóp.Terekler yarus boylap tıǵız jaylasqan. Tamırları topıraqqa jetip barmaytuǵın,tereklerde ósetuǵın epifitler, tamırı topıraqlarda bolıp, ózi tereklerge shırmasıp olardıń eń joqarı bólimlerine jetip barıwshı lianalar kóp ushıraydı. Tropik
toǵaylar haywan túrlerine bay bolıp, sút emiziwshiler (maymıllar, jalqawlar),quslar (totı, kolibri), jer bawırlawshılar, jer suw haywanları hám shıbın shirkeylerdi kóp ushıratıw múmkin.Tropikalıq toǵaylarda qatarma-qatar ósiwshi bir túrge tiyisli ósimliklerdi
ushıratıw qıyın. Ádette bul toǵaylarda hár qıylı túrge tiyisli ósimlikler birge ósedi.
Házirgi kúnde toǵay biogeocenozları keskin azayıp barmaqta. Bul bolsa óz náwbetinde biosferaǵa sezilerli tásir kórsetedi.
Otlaqlar

Otlaqlar – ósimlikleri tiykarınan shóplerden ibarat ekosistemalar. Bul ekosistemada ósiwshi ósimlikler jeterli dárejede ıǵallılıqtı talap qıladı. Otlaqlar ıǵallılıq jeterli dárejede bolǵan aymaqlar: pás tegislikler, dárya jaǵasındaǵı jerlerdi óz ishine aladı. Bunnan basqa taw otlaqları – alp otlaqları, jaylawlar bar.Bul biogeocenozlarda tiykarınan masaqlı hám basqa gúlli ósimlikler ósedi.Haywanlar arasında shıbın-shirkeyler kóp ushıraydı. Otlaqlardan sharwashılıq hám pishen orıw maqsetinde paydalanıladı. Házirgi kúnde tegislik hám otlaq-
lardıń kóp bólimi mádeniy ósimlikler jetistiriw, qalalar hám sanaat kárxanaların qurıw sebepli ózlestirilgen.
Sahralar

Sahralar klimatı júdá qurǵaq, kúnleri ıssı, túnleri bolsa suwıq ekosistema. Olar jawıngershilik muǵdarınıń azlıgı, temperatura hám jaqtılıq dárejesi niń joqarılıǵı menen xarakterlenedi. Kserofitler shóp ósimlikler, azǵana putalar, efemerler kóp ushıraydı. Haywanlardan hár qıylı kemiriwshiler (qoyan-
lar, balpaq tıshqanlar); tuyaqlı haywanlar (qulan, kiyik, antilopa), jırtqıshlar(qasqır hám sahra túlkisi), kóplegen jer bawırlawshılar, órmekshi tárizliler,shıbın-shirkeyler ushıraydı. Olardan kópshiligi túnde aktiv boladı. Shóllerdiń ayırım bólimleri insan tárepinen áwıl xojalıǵında paydalanıw maqsetlerinde ózlestirilgen, bul jerlerge basqa orınlardan suw jetkeriledi yamasa jer astı suwlarınan paydalanıladı.
Tegislikler

Tegislikler. Klimatı máwsimler dawamında ózgerip turadı, qıs temperaturası 0°C dan tómen. Tiykarınan shópler, az ǵana puta hám terekler
ósedi. Haywanlar arasında tuyaqlı haywanlardan bizon, antilopa, sayǵaq,kenguru, jirafa, zebra, aq nosoroglar; mayda sút emiziwshilerden qoyanlar,balpaq tıshqanlar, tıshqanlar; jırtqıshlardan qasqır, jolbarıs, qaplan, gepard,
giyena iytleri jáne túrli quslar ushıraydı.
Biosfera

## Biosfera túsinigi
Biosfera dárejesi planetamızdaǵı barlıq tiri organizmler hám olardıń jasaw ortalıǵın qamrap alǵan pútin sistema esaplanadı. Jerde tirishiliktiń payda bolıwı hám rawajlanıwı biosfera quramı hám strukturasınıń qáliplesiwine alıp keledi. Ekologiyalıq kóz qarastan biosfera Jer planetasındaǵı barlıq ekosistemalardı birlestiretuǵın, toqtawsız zatlar hám energiya almasıwı júz beretuǵın global ekosistema. «Tirishilik qabıǵı» haqqında dáslepki pikirler J.B. Lamark atı menen baylanıslı. Biosfera ataması birinshi bolıp pánge 1875-jılı avstriyalıq alım Eduard Zyuss tárepinen kiritilgen. Akademik V.I. Vernadskiy biosfera haqqında táliymattı jaratqan. Bul táliymatqa tiykarlanıp, biosfera — tábiyattaǵı barlıq tiri organizmler hám olardıń qaldıqları, atmosfera, gidrosfera litosferanıń tiri organizmler jasaytuǵın yamasa tirishilik iskerligi izlerine iye bólimlerdi óz ishine aladı. Biosferanı úyreniw geologiyalıq proceste tirishiliktiń hám tiri zattıń áhmiyetin túsinip jetiwge sebep boldı. Jerdiń házirgi kórinisi, onıń atmosferası, shógindi jınıslar, landshaftlardıń barlıǵı tiri organizmler tirishilik iskerliginiń nátiyjesi. V.I.Vernadskiy: «Biosfera geologiyalıq hám biologiyalıq rawajlanıwdıń jáne biogen hám zatlardıń óz ara tásiri nátiyjesi», dep tastıyıqlaǵan. Biosfera bir tárepten tiri organizmlerdiń jasaw ortalıǵı bolsa, ekinshi tárepten bolsa tiri organizmlerdiń tirishilik iskerligi ónimi.Jer planetasınıń jaǵdayı kóp jaqtan onda jasap atırǵan tiri organizmler tirishilik iskerligi menen baylanıslı. Tiri organizmler tárepinen ámelge asırılatuǵın zat hám energiya almasıwı Jer planetası jaǵdayınıń turaqlılıǵın támiyinlewshi faktor esaplanadı. V.I. Vernadskiy biosfera payda bolıwında insan iskerliginiń ornın óz aldına aytıp ótken.
Qorıqxana

**Qorıqxana** – qurǵaqlıq betindegi aymaq yamasa suw háwizi, onıń shegarasında barlıq tábiyat baylıǵı – ósimlikler, haywanlar, topıraq hám t.b tolıq hám ómirlik xojalıq iskerliginen shıǵarıp alınadı hám mámleket qorǵawı astında boladı. Qorıqxanalarda tek ilimiy izertlew jumısları alıp barıladı.Ayırım qorıqxanalar biosferaǵa tiyisli dep járiyalanǵan. Olarda hárbir tábiyǵıy aymaqlar ushın ózine tán bolǵan biogeocenozlar saqlanadı.
Jırtqıshlılıq

Jırtqıshlılıq («jırtqısh — olja») — túrler aralıq biotikalıq qatnas túri bolıp,
bir populyaciya individleri basqa populyaciya individleri ushın azıq wazıypasın óteydi.
«Jırtqısh — olja» qatnasları tuwrıdan tuwrı olja qatnasları bolıp, olja túr ushın zıyanlı, jırtqısh túr ushın paydalı bolıp esaplanadı. Ádette haywanlar menen azıqlanatuǵın haywanlar jırtqıshlar dep ataladı. Otxor haywanlar
jırtqısh dep esaplanbasa da, haywan hám ósimlikler ortasındaǵı azıqlıq qatnasları «jırtqısh — olja» qatnasına júdá uqsas boladı.Jırtqıshlıq qatnaslarınıń jáne bir kórinisi — kannibalizm (túr ishindegi
jırtqıshlıq), jáne bir túrge kiriwshi organizmlerdiń bir-birlerin jep qoyıwı bolıp esaplanadı. Mısalı qaraqurttıń urǵashıları tuqımlanǵannan keyin erkeklerin
jep qoysa, balxash alabuǵa balıǵı óziniń máyeginen shıqqan mayda balıqshalardı jep qoyadı.Jırtqıshlar tiykarınan awırıw, ázzi individlerdi óltirip, populyaciya geno-
fondın tazalawshı sanitarlar wazıypasın orınlaydı. Nátiyjede populyaciyanıń
salamat, jasaw ortalıǵına kóbirek beyimlesken individleri jasap qaladı, populyaciyanıń genofondın jaqsılaydı.Topıraqtıń quramında azottıń az bolıwı, topıraqtıń beti bárqulla suw menen juwılıp turılatuǵın jerlerde ósetuǵın ósimliklerdiń azotqa bolǵan tala-
bı evolyuciya procesinde belgili bir ózgerisler keltirip shıǵarǵan. Ósimliklerde shıbın -shirkeylerdi tutıw ushın maslamanıń payda bolıwı nátiyjesinde shıbın-shirkey jewshi ósimlikler kelip shıǵadı.