Yanczı (dárya)

**Yanczı** yamasa **Yangzi** ( yamasa  ) — Evraziyadaǵı eń uzın hám dúnyadaǵı eń uzın úshinshi dárya. Tibet tegisligindegi Tanggula tawlarındaǵı Jari tóbesinde kóterilip, ulıwma shıǵıs baǵıtında Shıǵıs Qıtay teńizine shekem 6300&nbsp;km aǵadı. Bul dárya suw muǵdarı boyınsha dúnyada besinshi orında turadı. Onıń drenaj basseyni Qıtay jer maydanınıń besten birin quraydı, mámleket xalqınıń derlik úshten bir bólegi usı jerde jasaydı.

Yanczı Qıtay táriyxı, mádeniyatı hám ekonomikasında úlken rol oynaǵan. Dáryadan mıń jillar dawamında suw, suwǵarıw, tazalıq, transport, sanaat, shegara ótkeriw hám urıs ushın paydalanılǵan. Yanczı deltası Qıtaydaǵı jalpı ishki ónimniń 20% in payda etip, Yanczı dáryasındaǵı Úsh saylı bóget dúnyadaǵı eń iri gidroelektr stanciyası esaplanadı. 2014-jıldıń ortalarında Qıtay húkimeti dárya boyında jańa ekonomikalıq poyas jaratıw maqsetinde temir jol, avtomobil jolları hám aeroportlardan ibarat kóp qabatlı transport tarmaǵın quraytuǵının járiyaladı.

Yanczı keń kólemdegi ekosistemalar arqalı aǵıp ótedi. Bir qansha endemikalıq hám qáwip astında turgan túrler, sonıń ishinde, qıtay alligatori, tar qabırǵalı qanatsız shoshqalar jasaǵan. Sonday-aq, házirgi waqıtta joq bolıp ketken Yanczı dáryası delfini (yamasa bayji) hám qıtay balıǵı, jabayı halda joq bolıp ketken Yanczı osyortınıń jasaw ornı bolǵan. Sońǵı jılları dárya sanaattıń pataslanıwı, plastikalıq pataslanıw, awıl xojalıǵı aǵısları, ılaylanıw, suwǵarılǵan jerler hám kóllerdiń joq bolıwı sebepli máwsimlik suw tasqınların kúsheytpekte. Házirgi waqıtta dáryanıń ayırım bólimleri qorıqxana sıpatında qorǵaladı. Yunnannıń batısındaǵı tereń dáryalar arqalı aǵıp ótetuǵın Yanczi dáryasınıń joqarı bólimi YUNESKOnıń Pútkil jáhán miyrası obiektine kirgizilgen Yunnan qorıqlanatuǵın aymaqlardıń úsh parallel dáryasınıń bir bólimi esaplanadı.

## Etimologiyası

### Qıtayda
Cháng Jiāng (长江; 長江) yamasa «Uzın dárya» — Yanczıdıń mandarin tilindegi rásmiy atı. Biraq qıtaylılar dáryanıń joqarı aǵıs bólimlerin Sichuan, Yibindegi Min dáryası menen qosılıwına shekem hár qıylı atamalar menen ataydı. Jinsha («Altın qumlar») dáryası Yibinnen Yanczıdıń 2 308&nbsp;km (1 434&nbsp;mi) joqarı aǵısında Sinxaydaǵı Yusyu janında Batang dáryası menen qosılıwına, Tongtian («Aspanǵa alıp barıwshı») dáryası bolsa Yusyu den Tuotuo dáryası hám Dangqu dáryasınıń qosılıwına shekemgi 813&nbsp;km (505&nbsp;mi) bólimdi ańlatadı.

Áyyemgi qıtay tilinde Yanczı ápiwayı túrde Jiang/Kiang 江 dep atalǵan bolıp, suw radikalı ʊ menen 工 (házir gōng dep aytıladı, biraq áyyemgi qıtay tilinde *kvoŋ) gomofonın birlestirgen fono-semantikalıq qospa kelip shıqqan belgi bolǵan. Kong sózi Avstriya-Aziya tilindegi Yue sıyaqlı jergilikli xalıqlardıń sózi bolıwı múmkin. Proto-Vetnam tilindegi *krong hám Mon tilindegi krung sıyaqlı, hámmesi «dárya» mánisin ańlatadı, házirgi Vetnam dáryası hám Khmer krungı (dárya boyındaǵı qala) menen baylanıslı. Bunda tay krungı (กรุง paytaxt qalası), sanskrit tilindegi gáṅgā túbirinen alınǵan kôngkea (suw) emes.

### Angliyada
Dárya Marko Polo tárepinen Quian (江) hám Quianshui (江水) dep atalǵan hám eń dáslepki inglis kartalarında Kian yamasa Kiam sıpatında payda bolǵan. Máselen, Daczyan «Ta-Kiang» dep berilgen. «Kiean-Koo», «Kyan Kew», «Kyan-ku» hám soǵan baylanıslı atamalar Qıtay atamasın Yanczıdıń quyar jeri (江口, p Jiāngkǒu) dep, dáryanıń atı dep aljastırıwdan kelip shıqqan.

Kók dárya atı XVIII ásirde qollanıla baslaǵan. Dam Chu yamasa Minniń burınǵı atı hám Sarı dárya menen analogiyası sebepli bolıwı múmkin. Biraq, ol kóbinese anglichan tilindegi dáslepki maǵlıwmatlarda Jiang, Jiangkou yamasa Yancıziang atlarınıń «awdarması» sıpatında túsindiriledi. XVIII-XIX ásir dereklerinde júdá kóp tarqalǵan bul atama dáryanıń qıtay atamalarına hesh qanday baylanısı joq ekenligin biliwdiń artıwı hám onıń bunday ılay suw jolına qollanılıwınıń ironiyası sebepli itibardan shıǵıp ketti.

Matteo Ricchiniń 1615-jılǵı latın tilindegi esabı «Iansu» hám «Iansuchian» sıpatlamaların óz ishine alǵan. Óliminen sońǵı maǵlıwmatlardıń atamalardı Fils de la Mer («Okeannıń balası») dep awdarması ómiriniń aqırında ádebiy qıtay tilin jetik bilgen Ricci ádettegi 揚子江 emes, al 洋子江 sıpatında kirgizilgenin kórsetedi. Bunnan soń temir jollar hám Shanxay konsessiyaları onı arqa suwǵa aylandırǵan bolsa da, Yanchjou Cin dinastiyasının kópshilik bólimi ushın tómengi dáryanıń tiykarǵı portı bolǵan. Lyanczyanniń áhmiyetli duz monopoliyasın basqarıp, Yanczıdı Ullı kanal menen Pekinge baylanıstırǵan. (Sonday-aq, bul baylanıs 1344-jıldan 1850-jıllarǵa shekemgi suw tasqınları aralıǵındaǵı Xuanxe dáryasınıń tiykarǵı portlarınan birine aylandı. Bul waqıtta Xuanxe dáryası Shandunnan qublaǵa qaray aǵıp, Yanczı quyar jerinen bir neshe júz kilometr aralıqta okeanǵa quyıldı.)

1800-jılǵa kelip, Aaron Arrowsmit sıyaqlı inglis kartografları atamanıń francuz tilindegi Yan-Cze yamasa Yan-Cze Kiang usılın qabıl etken. Inglis diplomati Tomas Ueyd bunı Yan-Czi Chanǵa óziniń burınǵı belgili bolgan qıtay tilin romanlastırıwınıń bir bólegi sıpatında bergen. Yanczı hám Yanczi Kiang jazıwları 1906-jılı Shanxaydaǵı Imperator pochta konferenciyasında qabil etilgen bolıp, pochta romanlastırıwın belgilegen eki usıl arasındaǵı kelisimlerden biri. Hanyu Pinyin 1958-jılı QXR Birinshi Kongresi tárepinen qabıl etilgen, biraq 1979-jılı Amerika Qurama Shtatları hám QXR arasındaǵı diplomatiyalıq qatnasıqlardıń normallastırılıwına shekem materik Qıtaydan tısqarıdaǵı inglis tilinde keńnen qollanılmaǵan.

### Tibette
Yanczı dáryasınıń saǵası hám joqarı aǵısı Cinxaydıń etnikalıq tibet aymaqlarında jaylasqan. Tibet tilinde Tuotuo dáryasınıń saǵası Machu (Tibet. «Qızıl suw»). Tongtian — Drichu (འབྲི་ཆུ་, Bri Chú), sózbe-sóz: «Hayal yak suwi»; qıtay tiline awdarma: 直曲; pinyin: Zhíqū).

## Geografiyalıq jaylasıw ornı

Dárya Tibet tegisliginiń shıǵıs bólimindegi birneshe tarmaqlardan baslanıp, olardan ekewi ádette «derek» dep ataladı. Dástúrge muwapıq, Qıtay húkimeti derekti Tanggula tawlarındaǵı Geladandong tawınıń batısında jatqan muzlıq túbindegi Tuotuo tarmaǵı dep tán algan. Bul derek 33°25′44′′N 91°10′57′′E / 33.42889°N 91.18250°E da jaylasqan. Gidrologiyalıq jaqtan teńizden eń uzın dárya aralıǵı bolǵan Yanczı dáryasınıń tiykarǵı deregi Geladandongtan shama menen 325&nbsp;km qubla-shıǵıstaǵı Dam Qu tarmaǵınıń basındaǵı Jari tóbesinde jaylasqan. Bul derek tek XX ásirdiń aqırında tabılǵan bolıp, 32°36′14′′N 94°30′44′′E / 32.60389°N 94.51222°E hám 5,170&nbsp;m (16,960&nbsp;ft) teńiz qáddinen teńiz qáddinen azmaz qubla-shıǵısta, Yusyu prefekturasınıń Zadoy okrugindegi Chadan qalashasında jaylasqan.

## Táriyxı

### Geologiyalıq táriyxı
Táriyxıy dáwirde Sarı dáryanıń aǵısı Shandun yarım atawınıń arqa hám qubla tárepinde keń kólemde ózgergen bolsa da, Yanczı tiykarınan ózgerissiz qalǵan. 

### Erte dáwir táriyxı
Yanczı dáryası Qıtaydıń qublası hám Yaponiyanıń mádeniy kelip shıǵıwı ushın áhmiyetli. Úsh say aymaǵında insan háreketi 27 000 jıl burın tastıyıqlanǵan. Eramızdan aldınǵı 5 mıń jıllıqta tómengi Yanczı eń dáslepki gúrish jetistiriwdiń eń dáslepki qánigelerden biri bolǵan Xemudu hám Majiabang mádeniyatları menen bánt bolgan iri xalıq orayı bolǵan. Biziń eramızǵa shekemgi III mıń jıllıqqa kelip, miyrasxor Lianchju mádeniyatı Arqa Qıtay tegisligindegi Longshan xalıqlarınıń tásiriniń dáliyllerin kórsetti. Házirgi waqıtta Qıtay mádeniyatı sıpatında kóbirek ónimdarlı bolǵan Sarı dárya basseyni boylap rawajlanǵan; Tómengi Yanczi «Yue» xalqı júdá ózgeshe dástúrlerge iye bolǵan — tislerin qaralatıw, shashların qısqa kesiw, denelerine tatuirovka salıw hám bambuk toǵayları arasındaǵı kishi mákan jaylarda jasaǵan.

Oraylıq Yanczı alabında joqarı dárejedegi neolit mádeniyatları jaylasqan. Keyin ala Yanczı alabınıń Arqa Qıtay mádeniyatı tarawına integraciyalanǵan eń dáslepki bólimine aylandı. (Arqa qıtaylılar bronza dáwirinen berli bul jerde belsendi bolgan.)

### Dáryanıń joqarǵı jaǵında júziw

### Flot kemeleri

### Zamanagóy waqıyalar
Qıtay Kommunistlik partiyası baslıǵı Mao Czedun 1956- 1966-jılları Uxan qalasında óziniń salamatlıǵın kórsetiw maqsetinde reklamanı shıǵarıp, dáryada júziw menen shuǵıllanadı.

2002-jılı Daniyalı avantyurist hám teńizshi Troels Kløvedal «Nordkaperen» jámáátine qaraslı jelqomlı kemede Yanczı boylap Shanxaydan Úsh jıraw bógetine shekem júzip baradı. Kløvedal 12 jıl dawamında zárúr ruxsatnamalardı tayarlaw hám jıynaw menen shuǵıllanǵan, daniyalılar ekipajı, onıń shańaraq aǵzaları, qıtaylı dilmash hám bir neshe jergilikli teńiz ushıwshıları menen 1949-jıldan beri Yanczı boylap júzgen birinshi shet el adamı bolǵan. Onıń aylar dawamındaǵı sayaxatı 2004-jılı «Kineserne syr med lang tråd» kitabında hám DR tárepinen «Kløvedal i Kina» teleshousında hújjetlengen.

## Dárya boyındaǵı iri qalalar

* Sinxay
**Yusyu
* Sixuan
*Panszixua
** Ibin
Luchjou
*** Xejiang
* Chongqing
** Fuling
Fengdu
Wanchjou
* Xubey
** Yichan
*** Yidu
Chingzhou
** Shashi
** Shishou
* Xunan
** Yueyang
*Xubey.
*Xianning
** Uxan
** Ezhou
*Xuan-shi
*Xuanggang
* Anxuy
*Chichjou
* Jiangxi
*Czyuczyan
*Anxoy
** Anqing
** Tongling
*Wuhu
** Máanshan
* Cjansu
** Nanjing
*Yanchjou
** Chjenczyan
** Taychjou
Chanchjou
** Nantong
* Shanxay
* Enters *[[East China Sea]]*

## Jabayı haywanat dúnyası
Yanczı dáryası júdá kóp túrlerge, sonıń ishinde, endemiklerge bay. Olardıń joqarı procenti insan iskerligi tárepinen úlken qáwiplerge ushıraǵan.

### Balıqlar

2011-jılǵa kelip Yanczı basseyninen 416 balıq túri belgili bolıp, sonnan 362 túri qatań túrde duzshı suwda ushırasadı. Qalǵanları da shor yamasa duzlı suwlardan, máselen, dáryanıń saǵası yamasa Shıǵıs Qıtay teńizinen belgili. Bul onı Aziyadaǵı eń túrlerge bay dáryalardan birine hám Qıtaydaǵı eń túrlerge bay dáryalardan birine aylandırǵan ( Perl dáryasında derlik 300 balıq túri hám Sarı dáryada 160 balıq túri bar).Yanczı dáryası basseyninde 178 balıq túri endemik bolıp tabıladı. Olardıń kópshiligi dárya basseyniniń bazı bir bóliminde, ásirese joqarı aǵımında (Yichannıń joqarısında, biraq Sinxay-Tibet tegisligindegi suw basseyninen tómende) 279 túrge bay, sonnan 147 túri Yanczı endemi hám 97 túri qatań endemi (tek basseynniń usı bóliminde ushırasadı). Kerisinshe, ortasha biyikligi 4500 m den joqarı bolǵan bas suwlarında tek ǵana 14 joqarı qánigelesken túrler bar, biraq olardan 8 túri dárya endemi bolıp esaplanadı. Yanczı dáryasındaǵı eń úlken otryadlar Cypriniformes (280 túr, sonnan 150 endemik), Siluriformes (40 túr, sonnan 20 endemik), Perciformes (50 túr, sonnan 4 endemik), Tetraodontiformes (12 túr, sonnan 1 endemik) hám Osmeriformes (8 túr, sonnan 1 endemik). Basqa heshbir otryadta dáryada tórt túrden artıq hám bir endemik bar.

### Basqa haywanlar

Dáryadan kommerciyalıq paydalanıw, turizm hám pataslanıw sebepli Yanczı dáryasında iri haywanlardıń (balıqlardan tısqarı) bir qansha qáwipli túrleri ushırasadı: jińishke qabırǵalı pársiz shoshqa, bayji (Yanczı dáryası delfini), qıtay alligatori, Yanczı gigant qalqan tasbaqası hám qıtay gigant salamandrası. Bul Amerika Qurama Shtatlarınan tısqarı alligator hám padlefish túrleriniń watanı bolǵan birden-bir jer. 2010-jılı Yanczı qalasındaǵı qanatsız shoshqalardıń sanı 1000dı quraydı. 2006-jıl dekabrde Yancziı dáryası delfini funkcional jaqtan joǵalıp ketken dep járiyalandı. Dáryada alıp barılǵan keń kólemli izertlewler nátiyjesinde delfinniń jasaytuǵın jeri haqqında heshqanday belgiler tabılmadı. Biraq, 2004-jıldan beri tastıyıqlanǵan kórinisler bolmaǵanı ushın, bayji házirgi waqıtta funkcional túrde joq bolıp ketken dep esaplanadı. «Bayji jetpis million jıl burınǵı úlken áwladtıń saqlanıp qalǵan sońǵı túri hám duzshı suw delfinleriniń tek altı túrinen biri bolǵan». Yanczı dáryası delfininiń joq bolıwı tek ǵana dáryalar aymaǵında ushırasatuǵın haywan hám ósimliklerdiń kóplegen túrlerine tásir kórsetken Úsh saylı bóget qurılısınıń juwmaqlanıwı nátiyjesinde júz bergeni aytılǵan.

Yanczı alabında qurǵaqlıq sút emiziwshileriniń kóplegen túrleri ushırasadı, biraq olardıń kópshiligi dárya menen tikkeley baylanıslı emes. Úsh ayrıqsha jaǵday — yarım suwlı Evraziya suwsarı, suw kiyigi hám Per-Dawid kiyigi.

## Turizm
Yanczı dáryası boylap kruiz, «Úsh jıra» kruizi dep te atalatuǵın turistlik itibarlı ornı esaplanadı.

## Galereya

Fayl:长江源头.jpg|Yanczı dáryasınıń dástúriy deregi bolgan Tanggula tawlarınıń muzlıqları.
Fayl:Yangtze_at_First_Bridge.jpg|Tuotuo dáryası, Yanczı dáryasınıń bas aǵısı, tibet tilinde Maqu yamasa «Qızıl dárya» dep ataladı.
Fayl:1_changjiang_yangtze_aerial_pano_first_turn_shigu_2018.jpg|Yunnan qalasındaǵı Shigu (石鼓) dáryasınıń birinshi burılıwı, bunda dárya qubladan arqaǵa 180 gradusqa burıladı.
Fayl:Tiger_Leaping_Gorge.jpg|Yunnan qalasındaǵı jolbarıstıń sekiriwi.
Fayl:Hutiaoxia.jpg|Liszyan janındaǵı Jolbarıs sekiriwshi saydıń eń tar jeri Shigu dáryasınan tómende.
Fayl:Jinshajiang_River_Ravine_-_32229429768.jpg|Jinsha, «Altın qum dáryası», Yunnan.
Fayl:Qutang_Gorge_on_Changjiang.jpg|Qutan qısnaǵı Úsh qısnaqtan biri.
Fayl:Wu_Gorge_on_Yangtze.jpg|Úsh saydan biri — Wu sayı.
Fayl:Xiling_Gorge_along_Yangtze.jpg|Xiling jira, úsh jıralardan biri.
Fayl:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|Xubeydegi úsh saylı bóget, dúnyadaǵı eń iri gidroenergetika joybarı.
Fayl:Golden_Island,_on_The_Yang-Tse_River,_China_(LMS,_1869,_p.64).jpg|XIX ásirdiń ortalarındaǵı sıyaqlı Czyansudaǵı Chjenczyan janındaǵı Yanczıdaǵı Altın ataw


## Derekler

## Qosımsha oqıw ushın
* Carles, William Richard, "The Yangtse Chiang", *The Geographical Journal*, Vol. 12, No. 3 (Sep. 1898), pp.&nbsp;225–240; Published by: Blackwell Publishing on behalf of The Royal Geographical Society (with the Institute of British Geographers)
* Danielson, Eric N. 2004. *Nanjing and the Lower Yangzi, From Past to Present, The New Yangzi River Trilogy, Vol. II*. Singapore: Times Editions/Marshall Cavendish. ISBN&nbsp;.
* Danielson, Eric N. 2005. *The Three Gorges and The Upper Yangzi, From Past to Present, The New Yangzi River Trilogy, Vol. III*. Singapore: Times Editions/Marshall Cavendish. ISBN&nbsp;.
* Grover, David H. 1992 *American Merchant Ships on the Yangtze, 1920–1941*. Wesport, Conn.: Praeger Publishers.
* Van Slyke, Lyman P. 1988. *Yangtze: nature, history, and the river*. A Portable Stanford Book. ISBN&nbsp;
* Winchester, Simon. 1996. *The River at the Center of the World: A Journey Up the Yangtze and Back in Chinese Time*, Holt, Henry & Company, 1996, hardcover, ; trade paperback, Owl Publishing, 1997, ; trade paperback, St. Martins, 2004, 432 pages, 
* Plant, Cornell. *Glimpses of the Yangze Gorges*; illustrations by Ivon A. Donnelly. Kelly & Walsh, Limited, Shanghai, Hong Kong, Singapore, 1926.