Almasıq

Til biliminde hám grammatikada **almasıq** bul — atlıq yamasa atlıq sóz dizbeginiń ornına qollanılatuǵın sóz yamasa sózler toparı.

Almasıqlar dástúrli túrde sóz shaqaplarınıń biri dep esaplanǵan, biraq geypara zamanagóy teoretikler olardıń tiller arasında atqaratuǵın funkciyalarınıń hár túrliligine baylanıslı bir pútin klass quraydı dep esaplamaydı. Almasıqqa mısal retinde, inglis tilinde «you» (sen) sózin keltiriwge boladı, ol birlik te, kóplik te bola aladı. Onıń kishi túrlerine betlew hám menshiklew almasıqları, ózlik hám birgelik almasıqları, siltew almasıqları, dáneker hám soraw almasıqları hám de gúman almasıqları kiredi .

Atlıq, kelbetlik, sanlıqlardıń ornına almasıp qollanılatuǵın sózlerge **almasıq** delinedi. Almasıq atlıq, kelbetlik, sanlıqlardıń dál ataması emes. Olardıń ornın basatuǵın ekinshi bir sóz benen ataydı.  Mısalı: *Asan* zavodta jumısshı bolıp isleydi. *Ol* ózine tapsırılǵan jumıslardı artıǵı menen orınlaydı. Bul gáplerdegi *Asan* sózi ekinshi ret qaytalanbaw ushın onıń ornın basatuǵın *ol* almasıǵı qollanılıp kelgen. Asanǵa tiyisli bolǵan pikir ekinshi gápte *ol* sózine qatnaslı aytıladı.Almasıqlar kóbinese atlıqtıń ornına qollanılatuǵın bolǵanlıqtan, kóplik, seplik, tartım qosımtaları menen ózgeredi.

Almasıq sózler basqa barlıq sóz shaqaplarınan aytarlıqtay ayırmashılıqqa iye boladı. Almasıq sózlerdiń basqa sóz shaqaplarınan ayırması - olar mudamı atlıq, kelbetlik, sanlıq, ráwish, feyil sózlerdiń ornına «almasıp» jumsaladı. Qaysı sóz shaqabınıń ornına jumsalsa, almasıq sol sóz shaqabınıń grammatikalıq-semantikalıq qásiyetlerine iye boladı. Mısalı:

* *men, sen, ol, kim, ne, hesh kim, hesh nárse, ózi* hám t.b. sıyaqlı almasıqlar atlıq ornına jumsalıp, atlıq sıyaqlı grammatikalıq qásiyetlerge iye boladı; 
* *qanday, onday, bunday, sonday, hesh qanday* hám t.b. sıyaqlı almasıqlar kelbetlik ornına jumsalıp, kelbetlik sıyaqlı grammatikalıq qásiyetlerge iye boladı; 
* *qansha, neshe, sonsha hám t.b.* sıyaqlı almasıqlar muǵdar haqqında túsinikti bildirip, sanlıq ornına jumsala otırıp, sanlıq sıyaqlı grammatikalıq qásiyetlerge iye boladı; 
* *onda, bunda, sonda, anda, usında, qayda, hesh qayda, hesh qashan, qalay, qáytip* sıyaqlı almasıqlar ráwish sózlerdiń ornına jumsalıp, ráwish sıyaqlı grammtikalıq qásiyetlerge iye boladı.

Almasıq sózlerdiń ózleri almastırılatuǵın sózler menen qatara teńdey jumsalatuǵınlıǵı sebepli ayırım ádebiyatlarda olardı «orınbasar sózler», sóz shaqaplarınıń ekinshi parallel sisteması dep ataydı.

«Almasıq» sóziniń kelbetlik forması «pronominal» bolıp tabıladı. Pronominal sóz - bul almasıq sıyaqlı xızmet etetuǵın sóz yamasa sóz dizbegi.

## Teoriya

### Almasıq hám pro-forma
Almasıq — bul sózler kategoriyası. Pro-forma — bul funkciyalıq sózdiń yamasa ańlatpanıń bir túri bolıp, onıń mánisi kontekstten anıqlanatuǵın basqa sózdiń, sóz dizbeginiń, gáp bóleginiń yamasa gáptiń ornına qollanıladı (olar menen birdey mazmundı ańlatadı). Inglis tilinde almasıqlar kóbinese pro-formalar retinde xızmet etedi, biraq pro-forma bolmaǵan almasıqlar hám almasıq bolmaǵan pro-formalar da bar.

### Grammatika
Almasıqlar (antōnymía) b.e.sh II ásirge tiyisli, grek grammatikasına arnalǵan hám Dionisiy Trakskiyge tiyisli dep esaplanǵan «Grammatika óneri» traktatında segiz sóz shaqabınıń biri retinde berilgen. Ol jerde almasıq «atlıqtıń ornına qollanılatuǵın hám betke tiyisli sóz shaqabı» dep táriyiplengen. Almasıqlar latın grammatikasında da (latınsha pronomen, inglis tilindegi atama da (orta francuz tili arqalı) usı sózden kelip shıqqan) hám solay etip, ulıwma Evropa dástúrinde sóz shaqabı retinde qarastırılıp kelgen.

Kóplegen hár túrli sintaksislik rollerge baylanıslı, zamanagóy grammatikalıq usıllarında almasıqlardıń bir pútin sóz shaqabı bolıw itimallıǵı az.

## Túrleri
Qaraqalpaq tilinde almasıqlar mánisi hám grammatikalıq ózgesheligine qaray 8 túrge bólinedi:

# **Betlik almasıǵı** (men, sen, ol, biz, siz).
# **Ózlik almasıǵı** (óz).
# **Siltew almasıǵı** (bul, sol, usı, ol, áne, mine t.b.).
# **Soraw almasıǵı** (kim, ne, kimniń, neniń qaysı, qanday).
# **Belgilew almasıǵı** (hárkim, hár nárse, hárqanday, hárqaysı, hárbir t.b.).
# **Jámlew almasıǵı** (barlıǵı, hámmesi, bári, jámi, bárshe, pútkil t.b.).
# **Belgisizlik almasıǵı** (állekim, állene, álle nárse, állenebir, bazıbir, geybir t.b.).
# **Bolımsızlıq almasıǵı** (heshkim, hesh nárse, heshbir, heshqashan, heshqanday, heshteme).

### Betlik almasıǵı
*Men, sen, ol, biz, siz* sózleri betlik almasıǵın bildirip, úsh bette, birlik, kóplik sanlarda qollanıladı. Sorawları: *kim?, kimler?, neler?*

1-bet: *men, biz (bizler)* sóylewshi adamdı bildiredi. Mısalı: *Men* kinoǵa bardım. *Bizler* oynadıq.

2-bet: *sen, siz (sizler)* tıńlawshı adamdı bildiredi. Mısalı: *Sen* kitaptı oqı. *Sizler* tıńlań.

3-bet: *ol (olar)* sóylewshi menen tıńlawshıdan basqa adamlar hám basqa da zatlardı bildiredi. Mısalı: *Ol* súwret saldı. *Olar* qosıq ayttı. Sorawı: *kim?, kimler?* Qoylar qoldan jem jegen qulınday úyirsek edi, olar kóre sala máńırastı. (Ó.X.)

Sıpayı sóylewde *men, sen* almasıqlarınıń ornına *biz, siz*, almasıqları qollanıladı. Betlik almasıqlarına *-lar/- ler* kóplik qosımtaları jalǵanadı. Kóplik qosımta *ol* almasıǵına jalǵanǵanda, túbirdegi *l* háribi túsip qalıp jazıladı: *ol+lar—o-lar*. Betlik almasıqları seplik qosımtaları menen túrlenedi.

**Betlik almasıǵınıń sepleniwi**

Bul kestede qara hárip penen jazılǵan sózlerge seplik qosımtalarınıń jalǵanıwı menen ózgeris kirgen iyelik sepliginde túbirdegi *n, l* háribi túsip jazıladı. Al, barıs sepliginde tek dáslepki háribi ǵana saqlanıp, tabıs sepliginde I-II bette túbir-den *n*, al III bette *l* háribi túsip qalıp jazılǵan. III bettegi shıǵıs, orın sepliklerinde túbirdegi *l* háribi *n* háribine ózgerip qollanılǵan.

Betlik almasıqlarına -*nıki/-niki, -dıki/-diki* tartım qosımtaları jalǵanadı. Bul qosımtalar *men, sen, ol* almasıqlarına jalǵanǵanda, sóz túbirindegi *n, l* háripleri túsip qaladı: *meniki, seniki, onıki, bizlerdiki, sizlerdiki, olardiki* t.b. Eger  *-nıki/-niki* qosımtaları *biz, siz* betlik almasıqlarına jalǵansa, qosımtanıń birinshi  háribi túsip qalıp aytıladı hám solay jazıladı: *biziki, siziki*. *-nıki/-niki* qosımtaları jalǵanǵan betlik almasıqlar menshiklilik máni ańlatadı: kitap *meniki*, dápter *seniki*, kóylek *onıki* hám t.b.

### Ózlik almasıǵı
Zatlardı hám basqa da nárselerdi anıqlap, tastıyıqlap kórsetetuǵın *óz* sózine ózlik almasıǵı delinedi. Ózlik almasıǵı ataw formasında qollanılǵanda, kóbinese tartımlanǵan atlıqlardıń aldında keledi hám sol sózdiń anıqlawıshı xızmetin atqaradı. Ózlik almasıǵı kóplik, tartım, seplik qosımtaları menen úsh bette túrlenedi, seplenedi. Mısalı: *Ózimmen, ózimseń, ózi, ózlerimiz, ózlerińiz, ózleri.* Ózlik almasıǵı seplik qosımtaları menen seplengende, tartım jalǵawlı túrinde qollanıladı. Ózlik almasıǵı betlik almasıǵı menen dizbeklesip te qollanıladı. Bunday jaǵdayda ózlik almasıǵı tartım jalǵawlı keledi de, kóbinese ataw seplikte turadı: *men ózim, sen óziń, ol ózi, biz ózimiz, siz ózińiz, ol ózi*.

Ózlik almasıǵınıń sepleniw úlgisi:

### Siltew almasıǵı
Zatlardı, adamlardı siltep kórsetiw ushın qollanılǵan almasıqlarǵa **siltew almasıǵı** delinedi. Siltew almasıǵı mánisinde *bul, sol, usı, ol, áne, mine, mınaw, ana, anaw* t.b. sózler qollanıladı.

Siltew almasıqları siltep kórsetiletuǵın zatlardıń aldında qollanılıp, *qaysı?, qáne?* sorawlarına juwap beredi. Mısalı: Atızımızda ashılıp atırǵan paxtalar kóp. *Bul* paxtalar birneshe mıń tonnalardı quraydı. *Áne*, sulıw kórinisli awıllar. Siltew almasıqları kóplik, tartım, betlik hám seplik qosımtaları menen túrlengende, zatlıq máni bildiredi. Siltew almasıqlarınan *áne, mine, ánekey, minekey* sıyaqlı túrleri kóplik, seplik qosımtaları menen túrlenbeydi.

Siltew almasıqları juplasıp qollanılǵanda aralarına defis qoyılıp jazıladı. Mısalı: *anaw-mınaw, anaǵanmınaǵan, oǵan-buǵan, onı-bunı* hám t.b.

**Siltew almasıǵınıń sepleniw úlgisi:** 

Bul sepleniwde qara hárip penen jazılǵanlar seplik qosımtaları qosılıp túbiri ózgerip kelgen. Bunda bul, sol sózleri ataw sepliginen basqa sepliktiń hámmesinde túbiri qısqarıp qollanılǵan. Al, usı sózler barıs sepliginde kelgende, seplik qosımta túbirdegi sońǵı sestiń qısqarıwına baylanıslı *-ǵan* túrinde jalǵanadı.

### Soraw almasıǵı
Adam, zat, belgi, orın, waqıt haqqında sorawlı máni bildiretuǵın almasıqlarǵa **soraw almasıǵı** delinedi. Soraw almasıqların *kim, ne, qanday, qaysı, qayda, qashan, qansha, qalay, neshe, neshinshi* t.b. sıyaqlı sózler bildiredi. Soraw almasıqları atlıq, kelbetlik sanlıq, ráwishlerdiń ornına qollanıladı. *Kim, ne* soraw almasıqları kóplik, tartım, betlik hám seplik qosımtaları menen túrlenedi.

**Soraw almasıqlarınıń tartımlanıwı** 

**Soraw almasıqlarınıń sepleniwi**

Soraw almasıqlarınan *kim, ne, qanday, qansha, qaysı, qalay* sıyaqlı túrleri ózleriniń sorawlıq mánisinen uzaqlasıp, gápte grammatikalıq qatnas almasıqlarınıń mánisin bildirip te keledi. Bul jaǵdayda soraw almasıqları, kóbinese qospa gáptiń quramındaǵı jay gáplerdi óz ara baylanıstıradı. Qospa gáptiń quramındaǵı ekinshi jay gápte (bas gápte) qatnas almasıǵına qatnasıqlı sózler qollanıladı. Mısalı: *Kim* islemese, *sol* jemeydi. *Ne* ekseń, *sonı* orasań. *(Naqıl)* Hákim *qayda* jumsasa, ol *sonda* isleydi. *(B.B.)* Asaw Araldıń minezi *qanday* ójet bolsa, qoynındaǵı balıqlarınıń óris ózgertiwi de *sonday* qubılmalı. *([[Karamatdin Sultanov|K.S]].)*

### Belgilew almasıǵı
Qanday da bir betti (adamdı), zat yamasa belgini basqalarınan ajıratıp, belgilep kórsetetuǵın almasıqlarǵa **belgilew almasıǵı** delinedi. Belgilew almasıqları *hár* sóziniń *kim, qanday, qaysı, qashan* t.b. soraw almasıqları hám bir sóziniń aldınan qosılıp jazılıw arqalı jasaladı: *hárkim, hárqanday, hárqaysı, hárqashan, hárbir* t.b. *Hár* sózi atlıq sózler menen dizbeklesip kelgende, sol sózlerge birikpey bólek jazıladı: *hár adam, hár nárse* t.b.

Belgilew almasıqları zatlardı daralap, belgilep kórsetiw ushın qollanıladı. *Hárkim, hárqaysı, hár nárse* almasıqları atlıq sózlerdiń ornına almasadı. Mısalı:

# *Hárkim* óz miyneti menen dańqqa bólenedi. 
# Ol *hár nársege* qızıǵıp qarap tur.

**Belgilew almasıǵınıń tartımlanıwı**

**Belgilew almasıǵınıń sepleniwi**

*Hárqanday, hárbir* almasıqları kelbetlikler sıyaqlı atlıq sózlerdiń aldında kelip, anıqlawıshlıq xızmet atqaradı. Mısalı: *Hárqanday* buyımlar jaydıń ishin bezep tur. Bul ullı iske *hárbir* adam óz úlesin qosadı.*Hárkim, hárqaysı, hár nárse* almasıqları atlıq sózlerdiń ornına qollanılatuǵın bolǵanlıqtan, tartım, seplik qosımtaları menen túrlenedi. Mısallar:

# Qıyal alıp qashadı, hár nárselerdi oylatadı. Hárqaysısımız bir quwısqa tıǵıldıq. (I.Y.) 
# Usı kóldiń ózi Aytekege hárqanday sıylıqtan artıq boldı. (Ó.A.) 
# Awılǵa qala kórki kirgen. Hárbir úyde, hárbir kóshede elektr shıraǵı, radio tochka bar. («E.Q.») 
# Olardıń hárqaysısı kúnine 5-6 tonnadan paxta terip júr. Merwert suwlı Altınkóldiń hawası hárbir dártke dárman eken, Qońırat. (I.Y.) 
# Hárkimniń qádirdan anası ózine jaqsı. (G.I.)

### Jámlew almasıǵı
Zatlardı, belgi hám qubılıslardı jıynaqlap, jámlep kórsetetuǵın almasıqlarǵa **jámlew almasıǵı** delinedi. Jámlew almasıqları *barlıq, bári, jámi, hámme, gúllán, pútkil, pútin, tamamı* sózleri arqalı bildiriledi. Mısalı: Bizler sonda jumısqa *hámmeden* burın keletuǵın edik. *Pútkil* dalanıń ústine mehriban hám kewilli tınıshlıq ornap turdı. Endigiden bılay *barlıq* iste de bir adamday bolamız. *([[Shıńǵız Aytmatov|Sh.A]].)* Jámlew almasıqları atlıqlardıń ornına qollanılǵanda, seplik hám tartım qosımtaları menen túrlenedi.

**Jámlew almasıǵınıń sepleniwi**

**Jámlew almasıǵınıń tartımlanıwı**

Jámlew almasıqları gápte baslawısh, tolıqlawısh, anıqlawısh hám birgelkili aǵzalı gáplerde ulıwmalastırıwshı sóz xızmetin atqaradı. Mısalı:

* *Barlıq* oqıwshılar mektepke jıynaldı. (anıqlawısh). 
* Ol *bárine* inandı. (tolıqlawısh). 
* *Hámmeńiz* meni tıńlań. (baslawısh) 
* Digirman tartıw, suw ákeliw, kúl shıǵarıw, kir juwıw — *hámmesi* Aysánemniń belgili xızmetleri boldı. (ulıwmalastırıwshı sóz).

**Mısallar:**

# Qazınıń aldında barlıǵın da ayttım. *([[Aytbay Bekimbetov|A.Bek]].)*
# Bul sózdi bári de maqullamaqta. 
# Báriniń sóz tıńlaǵısı kelip tur.

### Bolımsızlıq almasıǵı
Qollanılıwı jaǵınan bolımsızlıq máni bildiretuǵın almasıqlarǵa **bolımsızlıq almasıǵı** delinedi. Bolımsızlıq almasıqları *hesh* sózi menen soraw almasıǵınıń hám basqa da belgisizlik mánidegi sózlerdiń qosılıwınan jasaladı: *heshkim, heshqanday, heshqaysı, heshqashan, heshqayda, heshbir, heshteme, heshteńe*: Awılda *heshkim* jumıssız júrgen joq. *Heshqaysısı* ujıbatlı *heshteńe* ayta almadı. (*[[Tólepbergen Qayıpbergenov|T.Q]].*) *Hesh* sózi atlıq sózler menen dizbeklesip kelgende, sol sózlerden bólek jazıladı: *hesh adam, hesh nárse* t.b. *Heshkim, heshqaysı, heshbirew, heshteme* almasıqları atlıq sózlerdiń ornına qollanılıp kelgende, tartım hám seplik qosımtaları menen túrlenedi.

**Bolımsızlıq almasıqlarınıń tartımlanıwı hám sepleniwi** 

Bolımsızlıq almasıqları gápte baslawısh, tolıqlawısh, anıqlawısh hám pısıqlawıshtıń xızmetlerin atqaradı. Mısalı:

* Dógerekte *heshkim* kórinbeydi.
* Ziyrek oqıwshılardıń *heshqaysısın* tómen oqıydı dewge bolmaydı.
* Búgin dógerekte *heshbir* jan selt etpedi.

**Mısallar:**

# Adam bende menen ashılıp sóylespeytuǵın bul kisiniń ómir súrip otırǵanlıǵın heshkim elestirmedi.
# Biraq, «bala-shaǵanı da ortalıqqa salıw» degeniń heshqanday shınlıqqa sıymaydı. 
# Saǵan heshbir suńqar pánje sala almas. *([[Ibrayım Yusupov|I.Y]].)*
# Biziń saǵan shın doslıq járdem ushın sozılǵan qolımızdı heshkim qaǵa almaydı.
# Shayqımız bir aytqanın heshqashan tákirarlamas edi.
# Heshkim heshteńe demedi. (T.Q.) 
# Biraq, ǵarrı ele jartıwlı hesh nárse úyretpedi. (Ó.A.)

### Belgisizlik almasıǵı
Zat, belgi hám sannıń belgisizligin bildiretuǵın almasıqlarǵa **belgisizlik almasıǵı** delinedi. Belgisizlik almasıqları tómendegishe jasaladı:

# *Álle* sóziniń soraw almasıqlarına qosılıp keliwinen jasaladı: *állekim, állene, állenebir, álleqashan, álleqayda* t.b.
# *Gey* sóziniń belgisizlik mánidegi *bir, birew, para* sózleri menen qosılısıwınan jasaladı: *geybir, geybirew, geypara*.
# *Bazı* sózi *bir, birew* sózleri menen qosılıwınan: *bazıbir, bazıbirew*.
# *Bir* sózi *neshe, qansha, neme, deńe, para* sózleri menen qosılısıwı arqalı jasaladı: *birqansha, birneshe, birneme, birdeńe, birpara*.

*Gey, bir* sózleri almasıqlar menen qosılıp jazıladı da, al basqa sóz shaqapları menen dizbeklesip kelgende, bólek jazıladı. Mısalı: *gey* *adamlar, gey zatlar, bir kisi, bir nárse*.

Belgisizlik almasıqlarınıń *állekim, állebirew, álle nárse, geybirew, bazıbirew, birneme* sıyaqlı zatlıq mánide qollanılatuǵın túrleri tartım hám seplik qosımtaları menen túrlenedi.

**Belgisizlik almasıǵınıń tartımlanıwı**

**Belgisizlik almasıǵınıń sepleniwi** 

**Mısallar:**

# Burın telegraf bolǵanı menen onı állekimler buzıp ketken. (M.D.) 
# Ol állene waqıtları aynalıp keldi de, má bala, mınanı tanıysań ba? — dep terezeniń kózinen búklewli bir zat uzattı. 
# Biz olardı álleqashan umıtqan edik. 
# Nawrız, uyqıńdı ash, ornıńnan tur, házir ketemiz, — dep sıbırlaǵan tanıs dawıs álleqaydan qulaǵına esitildi. 
# Geybirewler at arbasın aylanshıqlap, erturmanı menen dáskelerin taqlastırıp júr. 
# Aradan birneshe kúnler ótti. (A.B.) 
# Bolmasa, men haqqında bir nárse dedi me? (Ó.A.)
# Jotalı arıq kisi qaǵazǵa birnemelerdi jazıp otır. (K.S.)

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__