open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Frederik II (Daniya patshası)

**Frederik II** (; 1534-jıl 1-iyul, Xaderslev — 1588-jıl 4-aprel, Slagelse) — 1559-jıl 1-yanvardan Daniya hám Norvegiya patshası, Oldenburglar dinastiyasınan.

## Húkimdarlıqqa shekemgi jıllar

1542-jılı ákesiniń mámleket keńesi menen uzaq sóylesiwlerinen keyin pútkil Daniya taxt miyrasxorı sıpatında Frederikke ant berdi. 1548-jılı ol birinshi hám sońǵı márte barǵan Norvegiya da oǵan ant etti. Ol ákesiniń tiri waqtında da Shlezvig-Golshteynniń miyrasxor gercogı etip saylanbadı.

Frederik mámleket keńesiniń talabı boyınsha Daniyada tárbiyalanǵan. Ol ózi menen birge tárbiyalanıp atırǵan qatar-qurbıları arasında ádewir kewilli hám erkin turmıs keshirdi. Onı aldın ala mámleket islerine baǵıshlay basladı; ol mámleket keńesiniń májilislerine qatnastı, shirkew, universitet hám basqalar menen rásmiy baylanıslarǵa kiristi.

1557-jılı ol Germaniyaǵa barıp, nemec knyazleri, dvoryanları hám áskeriy adamları menen doslıq baylanısların ornatadı; sońınan olardıń kópshiligin Daniyaǵa óz xizmetine shaqırıp aladı. Ákesinen parıqlı túrde ol áskeriy ideyalardıń tárepdarı edi hám jaslayınan nemec áskerleri menen dos boldı. Ol taxtqa otırǵannan keyin kóp ótpey birinshi jenisti qolǵa kirgizdi hám 1559-jıldıń jazında Ditmarshendi basıp aldı.

## Húkimdarlıqtıń birinshi yarımı
1559-jıl Kristian III qaytis bolip, Frederik Daniya hám Norvegiya patshası boldi. Jas patshadan dáslep ayrıqsha patshalıq dárejesin kútiwge bolar edi; biraq onıń batır, salamat hám keń peyil tábiyatında oylanıwshılıq, sabır-taqat hám bekkem jigerlilik jetispeytuǵın edi; bul pazıyletlerdiń jetispewshiligi tek belgili dárejede keńesgóylerdi saylaw hám awır jaǵdaylarda olardıń basshılıǵına boysınıw sheberligi menen toltırılatuǵın edi. Ditmarshen menen urıs, Baltik boyı aymaqlarınıń siyasiy qatnasıqlarına aralasıw, arqadaǵı úsh mámleketti birlestiriwge háreket etken hám Shveciya menen qanlı urısqa alıp kelgen eski yunionistlik siyasattıń qayta tikleniwi — Frederik patshalıǵınıń birinshi bólimindegi tiykarǵı waqıyalar usılar edi.

Daniya húkimdarlıǵı dáwirinde qatnasqan tiykarǵı áskeriy kelispewshilik 1563-1570-jıllardaǵı Arqa jeti jıllıq urıs edi. Frederik óziniń ájaǵası patsha Erik XIV basqarıp turǵan Shveciyanı basıp alıwga áwmetsiz urinip kórdi. Kelispewshilik Skandinaviyanıń ayırım aymaqları Shved hám Norvegiya áskeriy xızmetkerleri tárepinen pútkilley qıyratılǵan júdá qıyın urısqa aylanıp ketti. Patsha óz armiyasın sawashqa alıp shıqtı, biraq onshama nátiyje bolmadı, aq súyekler menen qatnasıqları jamanlastı. Biraq, Shveciyadaǵı tolqınlanıwlar hám Daniyanı basqarıwda talantlı mámleket ǵayratkeri Peder Okseniń qatnasıwı jaǵdaydı jaqsılaw imkanın berdi. Urıs Daniyaǵa «betin saqlap qalıw» imkaniyatın bergen status-kvoni tiklew menen juwmaqlandı, biraq Daniya áskeriy kúshiniń sheklengenligin de kórsetti.
Muxammed al-Xorezmiy atındaǵı qánigelestirilgen mektep Nókis filialı

**Muxammed al-Xorezmiy atındaǵı qánigelestirilgen mektep Nókis filialı** — Nókis qalasında jaylasqan bolıp, 2023-jıldan Qánigelestirilgen bilimlendiriw mákemeleri agentligi quramında iskerlik júritip kelmekte.

## Qolaylıqları
Mektep 504 oqıwshıǵa mólsherlengen bolıp, óz jataqxanasına iye. Oqıwshılar 5-klastan baslap test sınaqları arqalı qabıllanadı. Informatika, matematika, fizika, inglis tili pánleri tereńlestirilgen halda úyretiledi. Bilimlendiriw qaraqalpaq hám ózbek tillerinde alıp barılmaqta. 

Mektep haqqında kúndelikli jańalıqlar rásmiy telegram kanalı  hám instagram blogında járiyalanıp barıladı.

## Galereya

File:Mektep1.jpg
File:Mektep2.jpg
File:Mektep3.jpg
File:Mektep4.jpg


## Derekler
Konfucizm

**Konfucizm** — Qıtaydaǵı ádep-ikramlılıq hám siyasıy táliymat; eń tásirli tiykarǵı 3 filosofiyalıq-diniy aǵımlardan biri (daocizm hám buddizm menen birge). Konfuciy tiykar salǵan. Konfuciydiń dáslepki dawamshıları — Men-szi (Mek Ke — eramızǵa shekemgi 371—289), Ven-szi (eramızǵa shekemgi 6-ásir), Xan Fey-szi (eramızǵa shekemgi 233 jıl v.e.), keyingi dáwirde Chjen (6-ásir), Xan Yuy (768—824) h.t.b.
 
Konfuciy táliymatında insanıylıq (jen), ádep qaǵıydaları (li), pazıylet (de) túsinigi áhmiyetli rol oynaydı. Insanıylıq túsinigine kóre, adamlar etikalıq hám sociallıq múnasibetlerde jası ullı, abıroylı adamlardı húrmet etiwi hám patshaǵa sadıq bolıwı kerek. Ádep qaǵıydaları túsinigine kóre, ádep penen joqarı pazıyletler qáliplesedi, jámiyetde ádillik húkim súredi hám rawajlanadı. Wazıypanı orınlaw arqalı insan kámillikge erisedi. Onıń negizinde «sen óziń nege erisiwdi qáleseń, oǵan basqalardıń erisiwine kómekles», «sen  neni arzu qılmasań, onı basqalarǵa da ráwa kórme» siyaqlı turmıslıq principler turadı. «Ullı táliymat» hám «Ortalıq haqqında táliymat» degen shıǵarmalardı Konfuciy jazǵan dep shamalanadı. Bul kitaplarǵa kóre, adamlardıń birgelikte aqılǵa muwapıq jasaw tártibiniń áhmiyetli shártin ápiwayı hám ullı 5 pazıylet quraydı: danalıq, insanıylıq; sadıqlıq; úlkenlerdi húrmetlew; Bul pazıyletler ózine hám basqalarǵa hadallıqtı hám joqarı húrmetti ańlatadı. 

Konfuciydiń aytıwınsha, nızam insan máplerine xızmet etiwi kerek. Nızam ózgeriwi menen insan iskerliginde de ózgerisler júz beredi. Konfucizmde jámiyet basqarıwına úlken itibar berilip, oǵan kóre, jámiyetti kereginen artıq, ápiwayı nızamlar menen toltırıp jibermew kerek. Qıtayda ásirler dawamında Konfucizmniń túrli mektepleri júzege kelgen. Olardıń ortasında keskin gúresler bolǵan. 

Konfuciy eramızdıń I ásirinde mámleketlik táliymatqa aylandı, IX ásirde buddizm, XXI ásirde daocizm ústinen tolıq jeńiske eristi. Buǵan, ásirese, Sun dáwirinde  (960—1279) neokonfucizm rawajlanǵanlıǵı sebepli erisildi.

## Derekler
Shiva

**Shiva** — Hinduiy dininde Mexriban, Múriwbetli quday, sonıńday-aq apatshılıq perishtesi.

Shiva sanskrit tilinde  शिव, śiva – qaraqalpaq tilinde mexriban, múriwbetli Braxma hám Vishnu menen birge ilahiy úshlik, yaǵnıy trimurtidi quraytuǵın Quday sıpatlarınan biri. Eki túrli bolmısqa iye: bir tárepten, tazalawshı wayranshılıq, ekinshi tárepten, urıs qáwenderi. Bir kúni ol 10 000 danıshpan-rishidiń qasına barsa, olar oǵan qarsı jolbarıstı jiberedi, Shiva onı jeńip, terisinen jamılıp aladı. Rishiler jılandı jibergende, onnan moynına marjan qılıp taǵıp aladı. Rishiler pákene adamdı jiberse, onıń ústine minip ayaq-oyınǵa túsedi hám sonnan keyin rishiler oǵan iyman keltiredi. Quday hám perishteler amrita tayarlaw ushın Vasuki(Shesha) jılanınan paydalanıp atırǵanda, sharshaǵan jılan dúnyanı joq qılıp jiberiwi múmkin bolǵan záhar shıǵarıp jiberedi. Dúnyanı saqlap qalıw ushın Shiva záhardi jutadı hám denesi kók túsge enedi.

Shivanıń vahanası(minip júretuǵın jániwarı) – Nandin atlı buǵa, qorshawı – pramatxa (hayal dáw)lar. Atları: Blotanatx – ápiwayılar qáwenderi. Maxeshvara – jaratıwshı. Nataradja – ayaq oyın qáwenderi. Nilagriva – eń ko`k. Maxadeva – ullı táńri. Shiva dúnya qarama-qarsılıqların sáwlelendiriwshi táńri bolıp, soǵan muwapıq eki qıyapaǵa iye: Shiva Rudra – mehriban, jaqsı qıyapa hám Shiva Bxayrava – jawınger, jawız qıyapa.
Ber hám juwır

**Ber hám juwır**, sonday-aq **diywal pası, bir-eki** yamasa **ber-de-ket** dep te ataladı, futbolda jiyi qollanılatuǵın taktika hám sheberlik bolıp tabıladı. Ol toptı tez komandalasqa berip, qadaǵalawshı qorǵawshıdan ótip juwırıp, qaytarılǵan pastı alıwdı óz ishine aladı. Bul oyınshılardıń poziciyaları hám juwapkershiligi turaqsız bolǵan jaǵdayda toptı tezlik penen jıljıtıwdıń nátiyjeli usılı ekenin dálilledi.

Onı 1949-jıldan baslap Angliya futbol klubı Tottenxem Xotspurdıń sol waqıttaǵı menedjeri bolǵan Artur Rou tárepinen oylap tabılǵan hám rawajlandırılǵan. Bul jańa hám ózgeshe stildi ámelge asırıp, Tottenxem óziniń birinshi liga titulın ańsat uttı. 1951-jılı olar Birinshi Divizion Chempionatın uttı hám 1906-jılı Liverpul hám 1932-jılı Evertonnan keyin - izbe-iz máwsimlerde Ekinshi hám Birinshi divizionlardı utqan úshinshi komanda boldı.

## Kelip shıǵıwı
«Ber hám juwır» oyın stili birinshi ret Artur Rou tárepinen Tottenxem Xotspurda rawajlandırılǵan. Roudıń ózi oǵan xızmet etken Spurs menedjeri Piter Makuilyamǵa tez pas beriw stilindegi oyındı úyretkeni ushın minnetdarshılıq bildirgen, sonnan keyin Rou onı «ber hám juwır»ǵa keńeytken.  Makuilyamnıń topqa iyelik etiwge tiykarlanǵan bul oyın stili shotlandiyalı oyınshılarǵa barıp taqaladı, olar 1872-jılı Angliyaǵa qarsı birinshi futbol xalıqaralıq matchında dribling hám hújim etiwdiń ornına toptı qolda uslap turıw ideyasın birinshi bolıp oylap tapqan.

Roudan tısqarı, Makuilyam Bill Nikolson hám Vik Bakingem sıyaqlı basqa Spurs oyınshılarına da topqa iyelik etiwge tiykarlanǵan pas beriw oyının úyretken. Keyin Bakingem Barselona hám Ayakstı basqarıwǵa barǵanda bul pas ber-hám-jıljı stilin jetkizgen, ol jerde bul Total Futboldıń rawajlanıwına tásir etken.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Djainizm

**Djainizm** — 1)Hindstanda tarqalǵan dinlerden biri (derlik 3 mln adam sıyınadı.) Eramızǵa shekemgi 6-ásirde payda bolǵan. Ráwayatlarǵa kóre, Djainizm ásirden-ásirge 24 ustaz-payǵambar arqalı jetip kelgen. Bulardıń eń sońǵısı Jinna (yaǵnıy jeńimpaz, dinniń atı usı sózden alınǵan) hám Maxavira laqabın alǵan Vardhamana bolıp, ol usı din tiykarshısı esaplanadı. Djainizm áyyemde hind jámiyetindegi jawıngerler(kshatriy) menen ruwxanıy – braxmanlar ortasındaǵı sociallıq qarama-qarsılıqlardıń keskinlesiwi nátiyjesinde júzege kelgen. Bazı izertlewshilerdiń pikirinshe, djainizm buddizmniń bir mázxabı. Djainizm buddizm sıyaqlı braxmanizmniń quramalı úrp-ádetlerine hám sırtqı formasına qarsı shıǵadı. Vedalardıń muqaddesligin, qurbanlıq qılıwın, ruwxanıyler hám qudaylardıń insan taǵdirine sheshiwshi tásirin inkar etedi. Djainlar óz jámáatına kiriw ushın barlıq varna (kasta)daǵı erkek hám hayallarǵa jol ashtı. Djainizmde tiykarǵı orındı jan haqqındaǵı táliymat iyeleydi. Buǵan ko`re, insan janı barlıq qılmısları ushın juwapker, sebebi bul qılmıslar karma nızamı tiykarında júz beredi, karma nızamı tándi jan menen baylanıstıradı, insandı jerdegi jerdegi islerge shınjırlap qoyadı hám onıń keyingi qayta tuwılıwların belgilep beredi. Adamlar «óz janın ózi qutqarıwı», «qayta tuwılıwlardan azat bolıwı» múmkin. Buǵan erisiw ushın Jinnaǵa sıyınıw, onın táliymatına iseniw, Jinna belgilegen ádep-ikramlılıq normalarına ámel etiw kerek. Djainizmde ádep-ikramlılıq kámillikge erisiwdiń hám karma nızamınan qutılıwdın birden bir jolı zohidlik jolı esaplanadı. Djainlar monaxlar (zohid-monaxlar) hám puqaralar (sawda-sútxorlıq penen shuǵıllanıwshılar)ǵa bólinedi. Djainizm táreptarları házirgi kúnde tiykarınan bankirler, sútxorlar, sarroflar hám zergerlerden ibarat. Olar jondorlar menen sawda-satıq qıladı, basqa kommerciyalıq isler menen shuǵıllanadı; 2) filosofiyalıq táliymatlardan biri. Eramızǵa shekemgi 2–1 ásirlerde djainizm dini tiykarında qáliplesken. Djainizm filosofiyasınıń tiykarǵı deregi «Jayna sutra» («Jayna aforizmleri») bolıp esaplanadı. Djainizm filosofiyasına tattvalar – mánisler haqqındaǵı táliymat tiykar etip alınǵan. Eki tiykarǵı tattva bolıp, biri – mazmunı sana bolǵan ruwx (jiva), ekinshisi – ruwx bolmaǵan hámme nárse (ajiva). Ruwx bolmaǵan nárse (materiya) seziw, esitiw, iyis, reń hám dám sıpatlarına iye. Ol jaratılmaǵan, bası hám aqırı joq, belgili bir halatqa iye bolıwı hám ózgeriwi múmkin. Zat daǵal nárse bolıp, insan aǵzaları seziletuǵın yamasa karmaǵa uqsap názik bolıwı múmkin. Zattıń bólekshesi – atom, ol keńisliktiń tek bir noqatın iyeleydi, awırlıqǵa iye, úlken tezlik penen háreketlene aladı. Djainizm filosofiyasında eki máhal filosofiyası bar: ruwxtıń áyne halatda birlesken waqıtı hám ruwxtıń sol berilgen halatda birlesken múddeti (yaki ómir muǵdarı, basqa halatǵa ótiw ushın áyne sonday ómirde jasaw zárúrligi).

Djainizmniń ádep-ikramlılıq táliymatı jalǵız shaxeniń ózine qaratılǵan. Insan tek ózin azat etiwi múmkin; basqa adamǵa járdem beriw ulıwma bolmaǵan hám ilajı joq nárse. Djainizmniń filosofiyalıq sisteması házirgi waqıtqa shekem derlik alǵashqı kóriniste saqlanǵan.
 
## Derekler
Willem-Alexander

**Willem-Alexander Claus George Ferdinand** (ˈʋɪləm aːlɛkˈsɑndər; talaffuzi: *Villem-Aleksandr Klaus Jorj Ferdinand*; 27-aprel 1967-jıl) – 2013-jıldan berli Niderlandiya patshası. 

Niderlandlar malikasi Beatrix hám diplomat Klaus van Amsbergtıń tuńǵısh perzenti. 1980-jıldıń 30-aprel kúni mámleket shahzadası etip tayınlandı hám 2013-jılda Beatrix taxttan wáz keshkennen keyin, onıń ornına patsha boldı. 

Willem-Alexander hám onıń eki inileri — Yohan Frizo (1968—2013) hám Konstantin (1969) Drakensteyn sarayında ósedi. 

Ol Niderlandiyada mektepte oqip, universitetti Leiden qalasında Leiden universitetinde tariyx fakultetinde (1987-1993) oqıydı. 

2002-jılda Maxima Zorreguieta Cerruti menen turmIs qurǵan ha'm oladrıń u'sh qızları bar: Katarina-Amalia, (2003-jılda tuwılǵan), Alexia (2005-jılda tuwılǵan) hám Ariane (2007-jılda tuwılǵan).

Tórt tilde sóyley aladı: inglis, nemis, ispan hám ana tili - niderland tilinde.
Figma

**Figma** — interfeys dizaynı ushın birge islesiwge arnalǵan veb-qosımsha bolıp, macOS hám Windows operaciyalıq sistemaları ushın qosımsha funkciyaları bar. Figmanıń funkcionallıq jıynaǵı paydalanıwshı interfeysi hám paydalanıwshı tájiriybesin dizaynlawǵa baǵdarlanǵan bolıp, real waqıt rejiminde birge islesiwge ayrıqsha itibar qaratadı, vektorlıq grafika redaktorı hám prototiplew qurallarınıń keń toplamın paydalanadı. Android hám iOS ushın Figma mobil qosımshası mobil hám planshet qurılmalarında Figma prototiplerin real waqıt rejiminde kóriw hám olar menen islesiw múmkinshiligin beredi.

**Funkciyaları**

Figma paydalanıwshılarǵa úsh túrli rejimde dizayn jaratıw múmkinshiligin beredi: dizayn rejimi, prototip rejimi hám baǵdarlamashı rejimi.

* **Dizayn rejimi** paydalanıwshılarǵa figuralar, freymler hám komponentler sızıw, stillerdi qollanıw hám qatlamlardı ózgertiw arqalı kanvastı shólkemlestiriw múmkinshiligin beredi.
* **Prototip rejimi** freymler hám ekranlar arasında interaktiv aǵımlar jaratadı, solay etip paydalanıwshılar UX tekseriw, navigaciyanı simulyaciyalaw ushın freymlerdi baylanıstırıw hám «Basqanda» yamasa «Ústinde turǵanda» sıyaqlı óz-ara tásirlerdi ornatıw múmkinshiligine iye boladı. 
* **Baǵdarlamashı rejimi** yamasa dev rejimi paydalanıwshılarǵa kod úzindilerin tekseriw, eksport ushın belgilengen aktivlerdi júklep alıw, ózgeriwshiler hám tokenlerdi kóriw, sonday-aq ólshemlerdi ańsat kóriw múmkinshiligin beredi.
Bul qurallardıń barlıǵı birigip, paydalanıwshılarǵa veb-baǵdarlamalardı islep shıǵıw sıyaqlı maqsetler ushın interaktiv dizaynlar jaratıwǵa múmkinshilik beredi.

2025-jıldıń may ayında Figma Config 2025 konferenciyasında Figma kompaniyası Figma Sites beta-versiyasın járiyaladı. Bul funkciya dizaynerlerge óz dizaynların tikkeley vebke járiyalaw múmkinshiligin beredi.
## Derekler
Muńlıq-Zarlıq dástanı

**«Muńlıq-Zarlıq» dástanı**nıń Káram jıraw Naǵıymov variantın jırawdıń ózi jazıp tapsırǵan. Eki ulıwma dápterge jazılǵan qoljazba kólemi 381 betten, 8000 qosıq qatardan ibarat. Qoljazba fondında bunnan basqa dástannıń 1976-jılı jazılǵan Esbergen Mırzanov variantı da bar. Dástannıń mazmunı kúndelikli turmıslıq jaǵdaylar menen bayıtılǵanı, mazmunı jaǵınan basqa da turmıslıq dástanlarǵa («Sháryar» hám t.b.) waqıyalarǵa uqsas. Biraq Káram jırawdıń jeke improvizatorlıq sheberligi dástandı ádewir kórkemlik dárejege kótergen.

## Derekler
Leiden

**Leiden** (/ˈlaɪdən/ LY-dən; ; ) Niderlandiyanıń Qubla Gollandiya wálayatınıń qala hám munisipaliteti. Leiden munisipaliteti xalqı 127,046 adamnan ibarat (31-yanvar 2023). Góne Rayn dáryasınıń boyında, Niderlandiya paytaxtı Amsterdamnan 40km uzaqta jaylasqan.

## Galereya

Fayl:Morspoort-Leiden.jpg
Fayl:Leiden,_de_Zijlpoort_RM25667_foto7_2017-06-11_12.46.jpg
Fayl:Leiden_at_night_Maresingel.jpg
Fayl:Leiden-Windmill-DeValk.JPG
Fayl:Cultuurhuis_Sijthoff_Doezastraat_1-B,_2311_GZ_Leiden.jpg


## Derekler
Adres programmalastırıw tili

**Adres programmalastırıw tili** (, ) — dúnyadaǵı birinshi joqarı dárejeli programmalastırıw tilleriniń biri bolıp tabıladı. Ol 1955-jılı Katerina Yushchenko tárepinen jaratılǵan. Atap aytqanda, Adres programmalastırıw tili kórsetkishlerge uqsas bolǵan janapay adreslewge hám eń joqarı dárejeli adreslerge múmkinshilik berdi.

Fortran hám ALGOL 60 tillerinen ózgesheligi, APL (Adres Programmalastırıw Tili) janapay adreslewdi hám joqarı dárejeli adreslewdi qollap-quwatladı. Janapay adreslew — bul basqa programmalastırıw tillerinde ádewir keyin payda bolǵan mexanizm (1964-jılı – PL/1 tilinde).

Adres tili Sovet Awqamında islep shıǵarılǵan birinshi hám ekinshi áwladtaǵı barlıq kompyuterlerde qollanıldı. Adres tili Kiyev, M-20, Dnipro, Ural, Promin hám Minsk kompyuterleriniń arxitekturasına tásir etti. Adres programmalastırıw tili 1950–60-jılları tek ǵana ekonomikalıq máselelerdi sheshiw ushın qollanıldı, sonıń ishinde aviaciya, kosmostı izertlew, mashina qurılısı hám áskeriy kompleks tarawlarında – atap aytqanda, ushıp baratırǵan ballistikalıq raketalardıń traektoriyasın esaplaw ushın qollanıldı.[4] Adres programmalastırıw tiliniń implementaciyaları shama menen 20 jıl dawamında qollanıldı. APL haqqında kitap 1963-jılı Ukrainada basıp shıǵarıldı hám ol 1974-jılı Franciyada awdarılıp, baspadan shıǵarıldı.

Adres tili tek ǵana Sovet Awqamınıń hám basqa socialistlik ellerdiń ekonomikalıq rawajlanıwına emes, al pútkil dúnyadaǵı informaciyalıq texnologiyalarına hám programmalastırıwǵa da tásir etti. APL tárepinen usınılǵan hám ámelge asırılǵan ideyalar menen qurallar programmalastırıw menen baylanıslı kóplegen tarawlarda, mısalı, abstrakt maǵlıwmat túrleri, obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw, funkcional programmalastırıw, logikalıq programmalastırıw, maǵlıwmatlar bazaları hám jasalma intellektte ushırasadı.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Apple (programmalastırıw tili)

**Apple** — bul General Motors Izertlew Laboratoriyaları tárepinen ózleriniń Control Data Corporation STAR-100 superkompyuteri ushın jaratılǵan PL/I dialekt programmalastırıw tili.

Apple tolıq PL/I-dıń bir bólimi bolıp tabıladı, biraq ol Associativ Programmalastırıw Tili (APL – APL (programmalastırıw tili) menen shatastırmaw kerek)  menen integraciyalasıw ushın keńeytilgen.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__
Bozjigit dástanı

**«Bozjigit» dástanı**n 1939-jılı S.Máwlenov, Sh.Xojaniyazovlar xalıq jırawı Qurbanbay Tájibaevtan jazıp alǵan (P-432 №164776). Dástan qaraqalpaq folklorı kóp tomlıǵınıń XV tomında (1686-j.) járiyalanǵan. Mazmunı jaǵınan liro-epikalıq dástanlar toparına kiredi. Biraq Bozjigittiń óz ashıǵınıń qolına erisiw jolındaǵı shekken mashaqatları qaharmanlıq syujetlerdi esletedi. Dástanda eki ashıqtıń bir-birine bolǵan múnásebetleri bir neshe mártebe sınalǵannan keyin de olardıń jolında tosqınlıqlar kúsheyip waqıyalardıń shiylesiwi barısında tragediyalıq halat júzege keledi hám dástan Bozjigit penen Sahıpjamaldıń ólimi menen juwmaqlanadı. Dástan shıǵıs xalıqlardıń maqtanıshı bolǵan «Zuhra-Tayır», «Láyli-Májnún» sıyaqlı iri liro-epikalıq dástanlardıń mazmunları menen sıbaylas keledi.

## Derekler
Bozaman dástanı

**«Bozaman» dástanı** XX ásirdiń otızınshı jıllarındaǵı xalıq dúrdanalarınıń záberdes jıynawshıları Shámshet Xojaniyazov, Sádirbay Máwlenovlar tárepinen 1939-jılı xalıq jırawı Qurbanbay Tájibaevtan jazılıp alınǵan (P-116, №1139). Dástan burın járiyalanbaǵan.

## Derekler
Meńliqal dástanı

**«Meńliqal» dástanı** — xalıq jırawı Qurbanbay Tájibaevtiń repertuarınan orın alǵan. Onı shayır Máten Seytniyazov 1956-jılı jazıp alıp, ÓzR IA QB fundamental kitapxanasınıń qoljazbalar fondına tapsırǵan (P-288, 88203). Kólemi 1600 qatar qosıq hám qara sózlerden ibarat. Dástan 1956-jılı «Qaraqalpaq ádebiyatı hám iskusstvosı» («Ámiwdárya») jurnalında járiyalanǵan. Keyin usı variant 1988-jılı qaraqalpaq folklorı kóp tomlıǵınıń XXIII tomına engizilgen. Tematikalıq jaqtan turmıslıq dástanlar qatarınan orın aladı. Ádalatsızlıqqa, teńsizlikke qarsı gúres ideyası ápiwayı puqaralardıń aldındaǵı qıyınshılıqları jeńiwi ushın umtılǵan háreketleri menen bayan etiledi. Dástan kórkemlik jaqtan da ádewir jetiskenliklerge iye. Onda xalıqlıq dóretiwshilik  usıllar, orınlı aytılǵan ushırma sózler, naqıl-maqallar sheber paydalanıladı.

## Derekler
Áwez úylengen dástanı

**«Áwez úylengen» dástanı** —  «Góruǵlı» ciklindegi dástanlar quramınan orın aladı. Dástan 1960-jılı J.Ábdikarimov tárepinen baqsı Narbay Koshekenovtan jazıp alınǵan (R-114, №36805). Dástandaǵı qaharmanlıq obrazlar tereń lirizm menen bayıtılǵan. Onda tiykarınan ata menen perzent arasındaǵı óz-ara munásibet, atalıq wazıypa, perzentlik parız motivlerin sáwlelendiriw basshılıqqa alınǵan. Dástanda ar-namıstı ardaqlaw, hújdandı húrmetlew, milliy úrp-ádet, dástúrlerge bolǵan sadıqlıq, el-xalıq isenimin aqlaw jolındaǵı qaharmanlıq háreketler bas ideya etip belgilengen. Dástan 1986-jılı qaraqalpaq folklorı kóp tomlıǵın XV-tomında birinshi ret jarıyalanǵan.

## Derekler
Qırmandáli dástanı

**«Qırmandáli» dástanı** — 1961-jılı xojelishi baqsı Bekmurat Jumaniyazovtan ilimiy xızmetker Ó. Erpolatov tárepinen jazıp alınǵan (R-93, №40721). Usı variant tiykarında tayarlanǵan kitapsha 1963-jılı «Qaraqalpaqstan» baspasında basılıp shıqtı. Dástan ekinshi ret qaraqalpaq folklorı kóp tomlıǵınıń XV-tomında 1986-jılı jarıyalandı. Dástanıń bas qaharmanı Qırmandáli hayal-qızlar obrazı epikalıq ideyalastırılǵan ózgeshelikleri menen ajıralıp turadı. Qırmandáli aqıllı, sulıw, shayır, sózge sheshen, pázende bolıwı menen sheklenbey, naǵız palwan, batır qız sıpatında da kórinedi. Qız sázendeshilik-aytıs ónerinde de, gúresip kúsh sınasıw jarıslarında da aldına adam salmaytuǵın jeńilmes qaharman obraz dárejesinde sáwlelenip, qaraqalpaq xalqınıń hayal-qızlar haqqındaǵı túsinikleriniń jemisli nátiyjelerin sáwlelendiredi.

## Derekler
69 (jınısıy qatnasıq pozası)

**69 poziciyası** — jınısıy poziciyanıń bir túri bolıp, bunda sherikler jınısıy organların bir-biriniń awzına keletuǵınday etip tuwrılap, bir waqıttıń ózinde oral jınısıy qatnasıq isleytuǵın jınısıy qatnasıq poziciyasınıń túri. Sonday etip, sherikler 69 sanındaǵı 6 hám 9 cifrları sıyaqlı bir-birine qarama-qarsı turadı. Bul poziciya hár qıylı jınıs kombinaciyaları ushın qollanılıwı múmkin.

Bul at francuzsha «soixante-neuf» sóziniń awdarması bolıp, geyde tikkeley inglis tilinde de qollanıladı. Bir waqıttıń ózinde eki sherik te jınısıy qozǵalıwdı hám oral sezimlerin basınan keshire alıwı, sonıń menen birge bul tek ózıne itibar qaratıwǵa tırısatuǵınlardıń dıqqatın jaqsı oral jınıısy qatnasıqtan alıslatıwı múmkin. Bul poziciya, hátte, boyları bir-birine uqsamaytuǵın sherikler ushın da ersi túyiliwi múmkin.

## Tariyxı

Áyyemgi Qıtay belgisi Yin hám Yang (erkek hám hayal) menen bul poziciya uqsaslıqtı kórsetiwi múmkin. Francuz tilindegi «soixante-neuf» (69) ataması 1790-jıllarda Franciyada baspadan shıqqan, Francuz revolyuciyasının dáslepki basshılarınan biri Matmazel Théroigne de Méricourtqa baǵıshlanǵan «Prostitutkalar katexizmi» shıǵarmasında tilge alınǵan.

69dıń birinshi ashıq kórinisi Myunxen muzeyinde (Deucches Museum) jaylasqan áyyemgi may lampasında er adamnıń ústinde jatqan hayal kórinisinde súwretlengen bolıp, bul lampanıń birinshi imitaciyası doktor Gaston Vorbergtiń «Die Erotik der Antiken in Kleinkunst und Ceramik» (Myunxen, 1921) portfelinde islengen. Doktor Vorberg bul shıǵarma Rim dáwirine tiyisli ekenligin atap ótken.

Sonday-aq, Hindstannıń Mumbay qalası janındaǵı Elefanta atawında jaylasqan induizm ibadatxanasınan tabılǵan. Bul dóretpe tik turǵan erkek hám onıń iyinlerinen ayaqları menen asılıp turǵan hayaldıń esteligi bolıp esaplanadı.

Kama Sutra bul jınısıy poziciyanı basqa at penen bolsa da aytıp ótedi: «Erkek hám hayal keri tártipte, yaǵnıy birewiniń bası ekinshisiniń ayaǵına qaray sozılıp hám [awız] kongresi bolsa, bul «ǵarǵa kongresi» dep ataladı».

## Usıl
69 poziciyasınıń túrlerine óz ara islengen anilingus hám barmaqlar arqalı islengen anus yamasa vaginanıń penetrasiyası da kiredi. Sonday-aq, 69 sheriklerdiń janbasına jatıwı menen salıstırmalı ráwishte qolaylı túrde qollanıw múmkin.

Bul poziciyada sherikler bir waqıttıń ózinde jınısıy qozǵalıwdı basınan keshirse de, ózin qanaatlandırıwǵa umtılıp atırǵan sherik ushın bul jaǵday itibarsız bolıwı múmkin. Bir-birine jaqın bolmaǵan boy ólshemlerine iye sherikler ushın bul poziciya qolaysız bolıwı múmkin.

## Qosımsha qarań
* Kunnilingus
* Fellatio
* Erotikalıq laktaciya
* Anilingus

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

*
Árep Rayxan dástanı

**«Árep Rayxan» dástanı** — 1960-jılı folklorlıq ekspediciya waqtında Qońırat rayonında belgili baqsı Narbay Qoshekenovtan J. Ábdikarimov tárepinen jazıp alınǵan (P-114,№36805). «Árep Rayxan» «Góruǵlı» dástanınıń belgili shaqaplarınıń biri. Ol qaraqalpaq folklorı kóp tomlıǵınıń XV-tomında M.Nizamatdinovtıń tayarlawı menen 1986-jılı birinshi ret járiyalanǵan. Dástanda lirikalıq hám qaharmanlıq motivler aralas paydalanǵanı menen, qaharmanlıq mazmun basım dárejede sáwlelengen. Dástan, ulıwma «Góruǵlı» dúrkimindegi dástanlar til ózgesheligi jaǵınan XІX-XX ásirdiń basındaǵı kitabıy dástanlardıń tiline jaqın keledi. Bul tábiyiy qubılıs. Sebebi «Góruǵlı» dástanı shaqaplarınıń barlıǵı derlik baqsılar, qıssaxanlar tárepinen atqarılıp, til ózgeshelikleriniń saqlanıwına úlken tásir jasaǵan. Dástan túrkiy tilles xalıqlar ortalıǵındaǵı mádeniy-ádebiy baylanıslardıń nátiyjeliligin tastıyıqlawshı áhmiyetke iye.

## Derekler
Qurbanbek batır dástanı

**«Qurbanbek batır» dástanı** ataqlı jıraw Qıyas Qayratdinovtan 1961-jılı Q. Ábdijamilov tárepinen jazıp alınǵan. Óz gezeginde Qıyas jıraw bul dástandı 1923-jılı Dabıl jırawdan úyrenip, keyin ala tolıqtırıp jırlaǵan eken. Kólemi qoljazbada jámi 186 betten ibarat. Burın járiyalanbaǵan. Qoljazbalar fondında dástannıń Qurbanbay jıraw Tájibaev variantı da saqlanbaqta, ol «Qaraqalpaq folklorı»nıń 21-tomında járiyalanǵan. Dástan qaharmanlıq xarakterdegi mazmunǵa iye bolıp, Qurbanbektiń óz eline bolǵan sadıqlıǵın, dushpanlarǵa qarsı kórsetken mártligin súwretleydi.

## Derekler
Qaraman dástanı

**«Qaraman» dastanı** — 1963-jılı Qıyas jırawdan Qabıleke Abdujamılov tórteninip jazıp alǵan. Dástan qoljazba fondında «Qaramanlı qamtı» ataması menen saqlanadı. Dástan «Qaraqalpaq folklorı» kóp tomlıǵınıń 19-tomında 1989-jılı járiyalanǵan. Lekin onda ózgertilip, alıp taslanǵan tekstler barshılıǵı. Dástan óziniń kórkemligin, til baylıǵı jaǵınan puqta, jetiliskesken dastanlar qatardan orın aladı.

## Derekler
Ay qulash

**Ay qulash** — qaraqalpaq  oyını.

## Oyınnıń tártibi
Oyınshılar eki tárepke bólinedi. Hár bir tárep bir-birine qarama-qarsı turıp biriniń qollarınan biri uslap shınjır bolıp turadı, eki táreptiń arasındaǵı ashıqlıq 10-15 m bolıwı kerek. Birinshi táreptiń oń basında turǵan oyınshı, juwırıp kelip qarsılaslarınıń shınjırın úzip ótiwi kerek, shınjırdı úzip atsa eki oyınshıda tutqınǵa aladı. Eger úze almasa ózi tutqında qaladı.

## Oyınnıń qaǵıydası

# Shınjırdı tek kókirek penen úzip ótiwi kerek.
# Qattı dúgip ótiwge bolmaydı.

## Derekler
Er Qosay dástanı

**«Er Qosay» dástanı**nıń Qurbanbay jıraw variantı 1938-jılı Sádirbay Máwlenov hám Shámshet Xojaniyazov tárepinen jazıp alınǵan.  Házir dástannıń latın hám kirill grafikasındaǵı eki tekstti ÓzRIAQB qoljazbalar fondında saqlanadı. Bul eki tekst te tekstologiyalıq jaqtan bir-birinen ayırmashılıqqa iye emes. Latın grafikasındaǵı tekst 121 betten (P-138 No37424), kirill grafikasındaǵı-117 betten (P-138 No1089) ibarat. Dastannıń bul variantı 1987-jılı «Qaraqalqap folklorı» kóp tomlıǵınıń 17=tomında baspadan shıǵarıldı. Bul qaraqalpaq qaharmanlıq dástanlarınıń ishinde belgili dárejede óz aldına salmaǵı bar, xalıqtıń ótmishtegi tariyxınıń túrli tárepleriniń úrp-ádetlerin, turmısın sáwlelendiretuǵın dástanlardıń biri bolıp esaplanadı.

## Derekler
Qız palwan dástanı

**«Qız palwan» dástanı** — (atqarıwshısı Qıyas Qayratdinov) 1973-jılı Jalǵasbay Xoshniyazov tárepinen jazıp alınǵan hám ol ÓzRIAQB fundamentallıq kitapxanasınıń qoljazbalar fondında saqlanadı. 20 tomlıq «Qaraqalpaq folklorı»nda saqlanadı 1989-jılı baspadan shıqqan. Bul hayal qızlardıń mártligi doslıq-tatıwlıq sáwlelengen xalıqlıq dástan.

## Derekler
Izzet qız dástanı

**«Izzet qız» dástanı** 1936-jılı Shımbay rayonı «Keńes» awılında jasawshı Bekmurat jıraw Elmurza ulınan ilimiy xızmetker B. Sayıpnazarov jazıp alǵan . Qoljazba latın imlasında yarımı qızıl sıya, yarımı qara sıya menen jazılǵan. Tekstlerdi oqıw oǵada qıyın, asıǵıs jazılǵan. Soǵan qaramastan, uzaq waqıt dawmındaǵı umıtılıslardan soń qoljazba qayta tiklengen.

## Derekler
Ótesh batır dástanı

**«Ótesh batır» dástanı** dep atalǵan shıǵarma XIX ásir sońı—XX ásir basında bolıp ótken waqıyalar haqqında bóretilgen. Dástan qaharmanları da haqıyqatında tariyxta bolǵan tulǵalar. Dástannıń bas qaharmanı Ótesh batırdıń zamanlasları onı táriplep, xalıq qorǵawshısınıń kózi tirisinde-aq qanshama ańızlar, qosıqlar shıǵaradı. Sol dóretpeler awızdan-awızǵa kóship, jurtshılıq arasına keńnen tarqalıp ketedi. Xalıq ishinen shıqqan shayırtábiyat adamlar onı taǵı da tolıqtırıp jırlap, bayıtıp barǵan, onı dástan xalqına Baltaq shayır ismi menen belgili bolǵan sóz sheberi.

Baltaq shayır (Baltabay Yuldashev) ózi balalıǵında esitken Ótesh batır tuwralı tariyxtan gúrrińler menen qosıqlardı yadlap, oǵan óziniń dóretken Qanlıkól aymaǵınıń ótmishi jónindegi hádiyselerdi de qosıp, jańa nusqanı júzege shıǵaradı, onıń tarqalıwshısı da ózi boladı. ÓzR, IA, QB ilimiy xızmetkerleriniń sorawı boyınsha Baltaq shayır ózi ashqarǵan «Ótesh batır» dástanın 1985-jılı ilimiy kitapxananıń qoljazbalar fonında tapsırǵan.

Dástanlardıń gezektegi tomların baspaǵa tayarlawda Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan Bólimi Qaraqalpaq gumanitar ilimler ilimiy-izertlew institutınıń ilimiy xızmetkerleri: filologiya ilimleriniń kandidatları A.Alniyazov, J.Xoshniyazov, P.Nájimov, Q.Bekbergenov, ilimiy xızmetkerler: A.Idrisov, T.Qanaatov, A.Qalenderova, kompyuter operatorları B.Seytbekova, Z.Amanbaevalar qatnastı.

## Derekler
Gúl-Sániwar dástanı

**«Gúl-Sániwar» dástanı** — xalıq arasına qoljazba túrinde tarqalıp, kóbinese qıssaxanlar tárepinen atqarılıp kelgen dóretpelerdiń biri. Dástan ráwiyler (násiyatlawshılar) tárepinen bayanlanǵan xalıq ráwiyatları  tiykarında júzege kelgen. Izertlewshi T. Aytanovtıń maǵlıwmatlarına qaraǵanda, dástannıń dáslepki jazba variantlarınıń biri XVIII ásirde jasaǵan qaraqalpaq shayırı Shaydayı kólemine tiyisli bolǵan. Shaydayı nusqası baqsılar hám qıssaxanlar atqarıwında ǵalabalasın, xalıq arasında belgili dárejede tarqalǵan. Dástannıń qoljazba túrindegi túpnusqası Iyshanqala ulamaların quwdalaw dáwirinde joq etilgen. «Gúl-Sániwar» dástanınıń «Qaraqalpaq folklorı»nıń 100 tomlıǵındaǵı nusqası Q. Abiybullaev tárepinen Aytbay Baltabay ulınan jazıp alınǵan hám ÓzR IA QB fundamental kitapxanasınıń qoljazbalar fondında  saqlanıp kelmekte. Bunnan tısqarı, dástannıń M. Seydametovtan jazıp alınǵan kólemi kishi nusqası da bar. Dástannıń bayanlanıw stilinde kitabıy til elementleri ayqın bayqalıp turadı. Bul onıń jazba túrde dóretilgenine hám onıń til-stiliniń saqlanıwında qıssaxanlardıń úlesi úlken bolǵanlıǵına dálil boladı.

## Derekler
Ilimxan dástanı

**«Ilimxan» dástanı** — 1957-jılı ataqlı Qurbanbay jırawdan M. Seyitniyazov jazıp alǵan. Burın járiyalanbaǵan. Dástan qıyalıy, erteklik syujetlerge bay bolıp, ilim-bilim iyelew, alǵan bilimlerdi jaqsılıq, iygilik jolında paydalanıw ideyaları sóz etiledi.

## Derekler
Ashıq-Nájep dástanı

**«Ashıq-Nájep» dástanı**nıń Qarajan baqsı Qabulov variantı 1960-jılı Qabıl Maqsetov tárepinen jazıp alınǵan. Házir bul variant jalǵız nusqa sıpatında ÓzR IA QB kitapxanasınıń qoljazbalar fondında saqlawlı. 1986-jılı qaraqalpaq folklorınıń kóp tomlıǵında Q. Maqsetov, A. Álimovlar tárepinen tayarlanıp járiyalanǵan. 

Dástan mazmunı jaǵınan liro-epikalıq dástanlar qatarına kiredi. Ondaǵı waqıyalardıń barlıǵı derlik saz hám sáwbettiń járdeminde qáliplesedi, rawajlanadı hám óz sheshimlerin tabadı. Xalqımızdıń ruwqıy hám materiallıq mádeniyatınıń óz-ara jupkerleskendegi sán-saltanatın, tásirsheńligin sáwlelendiretuǵın epizodalar menen syujetlerge oǵada bay. Saz ásbaplarına, sóz qádirine bolǵan xalıqlıq húrmet-ıqlastıń úlgileri ayrıqsha kózge taslanadı.

## Derekler
Sayatxan-Hámire dástanı

**«Sayatxan-Hámire» dástanı**nıń kóp tomlıqqa engizilgen variantı Juman baqsı Tóreevten 1962-jılı onıń balası Jańabay Jumanov tárepinen jazılıp alınǵan hám OzR IA QB fundamental kitapxanasınıń qol jazbalar fondına tapsırılǵan. Juman baqsı ataqlı Musa baqsınıń shágirti bolǵan hám dástannıń mazmunındaǵı ózgesheliklerdi, atqarılıw sheberlik usılların óz ustazınan puxta úyrenip alıwǵa erisken.

## Derekler
Qurbanbek qaharmanlıq dástanı

Qurbanbek qaharmanlıq dástanı

**"Qurbanbek" dástanınıń Qurbanbay jıraw Tájibaev variantı** S.Máwlenov hám Sh.Xojaniyazov tárepinen 1938-jılı Tórtkúlde jazıp alınģan. ÓzRIAKB qoljazbalar fondında arab hám latın grafikasındaģı nusqalar saqlanbaqta (№1124 , №1122). Dástan "**Qaraqalpaq folklorı"** kóp tomlıģınıń 9 tomında járiyalanģan. Dástannıń **Qıyas jıraw** variantı da bar. Dástan qaxarmanlıq xarakterdegi mazmunģa iye bolıp, Qurbanbektiń óz eline bolģan sadıqlıģın, dushpanlarģa qarsı gúrestegi mártligin súwretleydi.
Máspatsha dástani

= Máspatsha dástani =

#### Máspatsha dastaninin hazirgi waqitqa shekem jetip keliwi
Máspatsha dástani XVII hám XVIII ásirlerde dóregen hám bir putin adebiy estelik bolip qaliplesken xaliq miyraslaridan biri bolip esaplanadi. Bul dástannin usi kúnge shekem "OzSSR" Ilimler Akademiyasi Qaraqalpaqstan filiallinin ilimiy kitapxanasinin qoljazba fondinda 4 varianti bar. Birinshi jazba varianti 1934-jili Taxtakópir  rayoninin 9-awil sovetine qarasli "Tenge shashqan"  degen jerinde turatugin Tóre jiraw Begman ulinan K.Ayimbetov tarepinen jazip alingan. Ekinshi varianti 1938-jili Taxtakópir rayoninin 7-awilinin "Komsamal" kolxozinin (hazirgi "Frunze" savxozi) ağzasi Abdimurat jiraw Arzimbet ulinan S.Máwlenov ham Sh.Xojaniyazov tárepinen jazip alingan. Bul variant 1939-jili "Adebiy almanax" jurnalinin birinshi ham ekinshi sanlarinda ham 1940-jili Tórtkul qalasinda Qaraqalpaq Mamleket Baspasi tárepinen oz aldina kitap bolip basilip shiqqan. 1956-jili A.Karimov tarepinan Qiyas jiraw Qayratdinovtan úshinshi variant jazip alingan. Aqirği tórtinshi variant 1960-jili Qayipnazar jiraw Qalimbet ulinan A.Aliyev penen jirawdin balasi Xojabay Qayipnazarovlar tarepinen jazip alingan. "Máspatsha" dástaninin qolda bar variantlarinin ideyasi, syujeti ham mazmuni tárepinen olar arasinda ayta qalarliqtay ózgeshelik joq. Dástandi Qaraqalpaq Mámleketlik kitapxanalaridan yákide elektron kitabin https://t.me/dretk kanalidan 9-13 toplam, 57-66 toplami yáki de X tom-Máspatsha dástani kitaplarin tawa alasiz.

Máspatsha dástani
#### Máspatsha dástani qaharmanlari
Bas qaharmanlar Máspatsha hám de Ayparsha bolip sanaladi. Keyingi darejedegi qaharmanlar Ábdikerim bay, Hayarbaba , Babaxan, Orazali, Alańğasar dáw , Qalmaq bolip sanaladi.  Dástanda qaharmanlardin obrazin 2 ge boliwimiz mumkin : Unamli hám de Unamsiz obrazlar dep. Unamli obrazga : Máspatsha ham de Ayparshani. Unamsiz obrazga : Babaxan ham de  Hayarbabani.  Bul obrazlardi biz dástan barisinda derlik kop ushratamiz. 

#### Dástan syujeti
Erte zamanlarda xaliqqa danqi shiqqan , qoli hámme jerge jetken, abiroyli Ábdikerim bay dunyağa keledi. Jasi 40 qa kelsede biyperzent boladi. Perzent dárkar bolip, xaliqti jiynap qayir-saqawatliq islep, xaliqqa as berip, ğarrilardin duwasin aladi. Jasi ulkenlerdiń duwalari qabil Ábdikerim baydin hayali hámiledar boladi. Hayali jolbarstin juregin jewin Ábdikerim bayga aytadi. Ábdikerim bay balasi ushun jolbarstin juregin awlap keledi. Aradan jillar otip Máspatsha dunyağa keledi. Dunyağa kelip waqitlar otkennen keyin Máspatsha Ayparshaga ashiq bolip qaladi. Ayparsha ushin tasti talqan qilip, qalmaq penen urista jenilip qaladi. Jáne de Máspatsha Alańğasar menen da Ayparsha ushin gúresedi.
Gúlistan dástanı

"**Gúlistan" dástanı (**atqarıwshı Qıyas Jıraw Qayratdinov) 1973-jılı Jalģas Xoshniyazov tárepinen jazıp alınģan hám ol **ÓZRIAKB** fundamental kitapxanasınıń qoljazbalar fondında saqlanadı. 20 tomlıq **"Qaraqalpaq folklorı"**nda 1989-jılı baspadan shıqqan. Dástanda *hayal-qızlardıń batırlıq, aqıllılıq, danalıq islerine* ayrıqsha itibar berilgen. Onda mifologiyalıq, fastastikalıq waqıyalar basım orındı iyeleydi.
Xanqaplı sırǵa

**Xalqalı (xalqaplı) sırǵa** — hayal-qızlardıń qulaǵına taǵatuǵın eki sırǵanı tutastırıp turatuǵın shıtaqlı yaki shınjırı bar taǵınshaq buyımı. Bul taǵınshaq taǵılǵanda eki sırǵası qulaqqa taǵılıp al shıtaqları xalqası alqımnıń astınan sheńber tárizde ótip eki sırǵanı biri-biri menen biriktiredi. 

Xalqalı sırǵa birikpe (komplekt) taǵınshaq dep te ataladı. Bul taǵınshaqtı xalıq tilinde xalqa sırǵa //xalqalı sırǵa dep ataydı. Ol qaraqalpaq hayal-qızlarınıń milliy taǵınshaqlarınıń biri bolıp esaplanadı. Mısalı:
Mákali qızdı kelbetli tulıǵa,
Qulaqqa taqqanı xalqalı sırǵa.
(T.Jumamuratov)


## Qollanılıwı
Xalqa arab tilinen kirgen sóz bolıp a) saqıyna b) qursaw d)sheńber degen mánilerdi bildiredi. Túrkiy tillerde xalqa sózi bir neshe mánilerdi jumsaladı. Máselen ózbek tilinde xakqa doira shaqlida etib jasalǵan buyım, qazaq tilinde alqa moyınǵa gewdege sán ushın taǵatuǵın eshekey, tatar tilinde  alqa qolaq yomashaǵına taǵaturǵan asılma bezeniw aybere sırǵa mánisinde jumsalǵan, túrkmen tilinde gúlaqxalqa hayal-qızlardıń qulapına taǵatuǵın bezeniw zatı, qırǵız tilinde alqa 1) dariwshilerdiń aylanıp jurip zikir salıwdı 2) sırǵa jergilikli tilde bir qatar taqqan monshaq al qaraqalpaq tili dialektinde xaqa saqıyna júzik mánisinde jumsalǵan.

## Derekler

Seytnazarova.I,Zairova.X. «Qaraqalpaq tilindegi taǵinshaq atamaları». —Nókis: Qaraqalpaqstan baspası, 2020. -19-bet, -51-bet, 52-bet.
Qoshqar (oyın)

**Qoshqar** — qaraqalpaq balalar oyınları.

## Tayarlıq
Oyınǵa qatnasıwshılar arasınan «Ata qoshqar» menen «Mástan kempir» saylanadı, qalǵanları qazı boladı.

## Oyınnıń mazmunı
Balalar sanına qaray bir topar eki toparǵa bólinedi. Qashqarlar birinshi belimnen biri usıp, qatarǵa turadı. «Mástan kempir» qolına tamǵa alıp kelip «Ata Qoshqardı» sezse alandı radı. Sonday maqset — bir «qazı» sorap alıp qalıw. Biraq oǵan qoshqar kónbeydi. Mástan kempir endi kúshke minedi. Júykeni uslaydı degennen «Qoshqar» ońǵa, solǵa burılıp qozılar dı uslap, ine aparıp qamap qoyadı.

## Shárti
# Balalardıń birewi qolın jibergeni qoysa oyındı toqtattay xanım.
# Qozı nı uslaǵanda qoldan shıǵarıp alıwǵa bolmaydı.

## Metodikalıq kórsetpeler
Oyınlardı óz betinshe oyınlastırıp, oyınǵa qatnasıwshı balalardıń barlıǵın aktiv qatnasıwǵa tartıw kerek. Bir topar daǵı olardıń arasında eshkendey talaq bolmauı kerek. Oyınshılardıń sezim menen tazalıqqa túse biliwleri kerek. Oyın qattı baqlanadı.

## Pedagogikalıq tásiri
Háreket birligin arttırıp kóplik penen bolıwǵa, awız birlikli bolıwǵa, doslıqqa tárbiyalaydı.

## Derekler
Aydama top

** Aydama top** (ańǵalaq)''' — qaraqalpaq  oyını.

## Oyınnıń tártibi
Oyınshılar 7–9 baladan ibarat bolıp, һár bіr oyınshıda bіr-bіrewden (aǵash tayaq) bolıwı kerek. Dóńgelek etіp shuqanaq qazılıp dál ortasında oshaq qazıladı. Shuqanaqlar bіr-bіrіnen 1,5–2 m aralıqta bolıwı shart. Oyındı kim bіrіnshі baslaw máselesіn sheshú úshіn oyınshılar oyındı baslaw sızıǵında turıp tayaqların basınan asırıp artqa qaray taslaydı. Kimniń tayaǵı eń astına qalsa, bolmasa taslanıw sızıǵına jaqın tusse, sol oyınshı top aydawshı boladı. Oyındı baslawshı oyındı baslaw sızıǵında turıp toptı oraydaǵı shuqanaqqa túsirıwı kerek, qalǵan oyınshılar toptı qaǵıp turadı. Oyın top orayǵa túsken waqıtta ǵana tamam boladı һám jáne qaytadan baslanadı.

## Derekler
Yusup mergen dástanı

**«Yusup mergen» dástanın** 1958-jılı xalıq jırawı Qurbanbay Tájibaevtan Artıq Ábdireymov jazıp alǵan. Dástan házir jalǵız qoljazba nusqada ÓzR, IA, QB fundamental kitapxanasınıń qoljazbalar fondında saqlanadı. Jazıp alıwshınıń maǵlıwmatına qaraǵanda, jırawdıń biytaplıǵına baylanıslı dástan tamamlanbay qalǵan.

Dástanlardıń gezektegi tomların baspaǵa tayarlawda Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan Bólimi N.Dáwqaraev atındaģi Til hám ádebiyat institutınıń ilimiy xızmetkerleri: filologiya ilimleriniń kandidatları J.Xoshniyazov, A. Alnıyazov, P.Nájimov, Q.Bekbergenovlar qatnastı.

## Derekler
Qanshayım dástanı

**«Qanshayım» dástanı**nınıń (atqarıwshı Qurbanbay jıraw Tájibaev) 1955-jılı Qabıl Maqsetov tárepinen jazıp alınǵan nusqası ÓzRIAQB fundamental kitapxanasınıń qoljazbalar fondında saqlanbaqta (R-106, №33706). Dástannıń usı waqıtqa shekem járiyalanıp kelingen nusqası jazıwshı Óserbay Xojaniyazov tárepinen jazıp alınǵan hám ol dáslep 1957-jılı, keyin «Qaraqalpaq folklorı» kóp tomlıģınıń 20 tomında jarıq kórgen. Qoljazbası joq. Dástannıń bul eki nusqasında azı-kem ózgeshelikler bar. Qurbanbay jıraw Tájibaevtıń dóretiwshilik dástúrleri tiykarında payda bolǵan bul dástannıń mazmunlıq, kórkemlik ózgeshelikleri folklorlıq úlgilerge tán usıllar menen bayıtılǵan.

## Derekler
Er-Ziywar dástanı

**«Er Ziywar» dastanı** — 1941, 1953 ham 1958-jılları jıraw Qurbanbay Tajibaevtan Sayıpnazar Beknazarov, Genjemurat Esemuratovlar tárepinen jazıp alınǵan. Házir onıń tórt variantı ÓzR IA KKB fundamental kitapxanasınıń qoljazbalar fondında (R-140, № 86076, 71) saqlawlı. Usı qoljazbalar tiykarında dastan birinshi ret G.Esemuratovtıń tayarlawında 1958-jılı járiyalandı. Keyin bul dástan Q.Maqsetov, G.Esemuratov, Á.Qojıqbaevlardıń tayarlawında qaraqalpaq folklorı kal tomlıǵınıń ІX tomına kirgizildi. Dástandı usı basılımǵa tayarlaw barısında burınǵı baspalarda sol dáwir talaplarına qayshı keledi dep tusirilip kaldırılǵan.

## Derekler
Áwezxan dástanı

**«Áwezxan» dástanı** — xojelishi Allayar Sadimovtan 1966-jılı Keńesbay Satullaev tárepinen jazıp alınǵan (R-206, №61051). «Áwezxan» «Góruǵlı» ciklindegi dástanlardıń eń elewlileriniń biri. Onıń qıssaxan Saparpiyaz Xábiypnazarov variantı 1986-jılı qaraqalpaq folklorı kóp tomlıǵınıń XV-tomında jarıq kórdi. Házirgi tayarlanǵan variant hesh jerde járiyalanbaǵan. Dástan «Goruǵlı» ciklindegi baska dástanlarday qaharmanlıq motivlerge tiykarlanǵan. Áwezxan dástanda adamǵa pitiwi mumkin bolǵan batırlıqtıń, mártliktiń, sulıwlıqtıń, hasıl pazıyletlerdin ulgisi dárejesinde korinedi. Onıń óz watanına sadıklıǵı, onı kózdiń qarashıǵınday asırawǵa tayyar turıwı, óz elin-jurtın azat hám abadan makanǵa aylandırıwı dástannıń ideyalıq hám kórkemlilik nátiyjelerin támiyileydi.

## Derekler
Aylanba dúrre

**Aylanba dúrre** — qaraqalpaq  oyını.

## Oyınnıń tártibi
Oyın toparǵa bólinbeydi. Oyınshılar qolların bellerine tayanıp, araları eki metr jerde aylanıp turadı. Oyınshılardan bir oyınshı olarǵa bildirmey qolına oramal (sharshı) alıp turıp, birewiniń  artına taslap qashıp  ketedi. Sharshı (oramal) qoyılǵan oyınshı  oramaldı burılıp, alıp, tez juwırıp, qoyǵan oyınshıǵa jetip, sharshını (oramaldı) tiygiziwi kerek. Oramal qoyǵan  oyınshı oyınshılardı eki ret aylanıp qashadı, onnan keyin óziniń ornına kelip turadı.

## Derekler
Pıshıq quyrıq

**Pıshıq quyrıq** — qaraqalpaq oyını.

## Oyınnıń tártibi
Úlken dóngelek sheńber sızılıp, oyınshı balalar biriniń keyinnen biri dizilisip qolları menen aldındaǵı balalardıń belinen uslap turadı. Bir oyınshı olardıń aldına kelip eń keyingi oyınshıǵa qolın tiygizse, sol oyınshını ózine qosıp aladı. Uslawshı oyınshı ońǵa hám shepke tez hareket jasap, aldaw hareketlerin qollanıwǵa ruxsat etiledi. Egerde burılıw hareketleri, waqtında qolları jazdırılıp ketken oyınshılardıń barlıǵı ekinshi tárepke qosıladı.

## Derekler
Intramammarlıq jınıslıq qatnas

**Intramammarlıq jınısıy qatnasıq** — erkektiń jınısıy aǵzasınıń hayaldıń kókiregi arasına qoyılıp stimullanıw arqalı ámelge asırıladı. AIV juǵıw qáwpi júdá tómen bolǵan jınısıy qatnasıq túri. Klifford Allen tárepinen awıtqıw dep kórsetilgen bul qatnas túri, Freyd tárepinen normal shegara ishinde táriyiplengen. Erkekler menen birge hayallarda da orgazmge alıp keliwi múmkin.

## Ámelge asırıw
Erekciya halındaǵı penis hayaldıń kókiregi arasına qoyıladı hám iyterip baslanadı. Qosımsha retinde hayal da kókiregin joqarı-tómen qozǵaw arqalı qatnastı basqara aladı. Intramammarlıq jınısıy qatnasıq erkek ejakulaciyaǵa jetkeninshe dawam etiwi múmkin.

## Qosımsha qarań
* Jınısıy qatnasıq pozaları
* Erotikalıq laktaciya
* Súykeliw arqalı jınısıy qatnasıq
* Kama Sutra

## Derekler
Qıtay kalendarı

**Qıtay kalendarı** (yamasa **áyyemgi Qıtay kalendarı**) — bul Qıtayda áyyemnen berli qollanılıp kiyatırgan ay-quyash kalendarı bolıp, ol Aziya regionındaǵı basqa xalıqlarga da úlken tásir kórsetken. Bul kalendar Koreya, Yaponiya, Vyetnam, Mongoliya hám basqa mámleketler mádeniyatında da qollanilgan.

Qıtay kalendarı ay háreketi (ay fazaları) hám quyash jılın birlestirgen bolıp, bir jılda 12 yamasa 13 ay boladı. Eger jıl quyash jılı menen sáykes kelmese, kalendarǵa qosımsha ay (闰月, rùnyuè) qosıladı. Hár bir ay ádette 29 yamasa 30 kúnnen ibarat boladı. Jıldıń baslanıwı bolsa grigorian kalendarı boyınsha yanvar aqırı — fevral ortasına tuwrı keledi hám bul sánede Qıtay jańa jılı (Chunjie 春节) belgilenedi.

## Tariyxı hám paydalanılıwı
Qıtay kalendarı úsh mıń jıldan artıq waqıt dawamında paydalanılǵan. Onıń dáslepki formaları biziń eramızǵa shekemgi II mıń jıllıqqa tiyisli esaplanadı. Bul kalendar **12 jıllıq haywan burjı** sisteması menen belgili. Hár bir jil belgili bir haywan atı menen ataladı: tıshqan, sıyır, jolbaris, qoyan, áydarha, jilan, at, qoy, maymıl, qoraz, iyt hám shoshqa.

Bunnan tısqarı, kalendarda **bes** **stixiya** (element) — metall, suw, agash, ot, jer hám de yin-yang filosofiyası áhmiyetli orın tutadı. Bul sistemalar áyyemgi Qıtay medicinası, pal kórsetiw óneri hám astrologiyasında keń qollanıladı.

## Ózgeshelikleri
* Ay-quyash kalendarı bolıp, ay fazaları hám quyash háreketi esapqa alınadı;
* Hár jılı jańa ayda (Jańa ay fazasında) baslanadı;
* Grigorian kalendarı menen sánelerde parıq qıladı, sonıń ushın hár jılı Qıtay jana jılı basqa sánege tuwrı keledi;
* Kalendar tiykarında Qıtay jańa jılı, Áyyemgi ruwxlar kúni (Qingming), Altın gúz bayramı sıyaqlı dástúriy bayramlar belgilenedi.

## Házirgi kúnde
Házirgi Qıtayda rásmiy kalendar sipatında Grigorian kalendarı qollanıladı. Biraq Qıtay kalendarı elege shekem dástúriy bayramlar, pal ashıw, neke sánesin belgilew hám basqa da mádeniy maqsetlerde aktiv qollanıladı.

Bul kalendar Aziya regionında, ásirese Shıǵıs xalıqları arasında tereń tariyxıy áhmietke ie hám olardıń mádeniy miyrasınıń ajıralmas bólegi esaplanadı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Xan talasıw

**Xan talasıw** — qaraqalpaq  oyını.

## Oyınnıń tártibi
Tórt bala taza, ashıq jerge ortalarınan orın qaldırıp, bir-birine qarama-qarsı otıradı. Oyın baslawshı bala bir qısım asıqtı ortaǵa shashıp juberedi. Ekinshi bala shashılǵan asıqtiń arasınan bir asıqtı tańlap alıp xan saylaydı. Oyındı baslaǵan birinshi bala xannan basqa asıqlardıń alshı túskenin alshıǵa, tayesin, tayege pógin pógine, shógin shóginine ara qashıqlıǵınıń  jaqınlıǵına qaray kórsetkish barmaǵı menen iyterip urıp  bir-birine tiygizedi. Tiygizse tiygen bir asıqtı ózi aladı. Alǵan asıqların har bala oyınnıń aqırına shekem saqlaydı. Usılay etip kim kóp asıq jıynasa, sol bala jeńiske erisken boladı. Ílaqtırǵan asıǵın gózlegen asıǵına tiygize almasa yamasa basqa asıqqa tiygizse, ásirese xan dep belgilengen asıqqa tiygizip alsa, basqa bala oyındı dawam ettiredi. Ílaqtırǵan asıqları xanǵa tiyip ketse, onda oyınǵa qatnasıwshı balalar tumlı-tustan talasıp, asıqtı bólisip aladı. Kim kóp asıq alsa, sol jeńiske erisken bolıp esaplanadı.

## Derekler
Qarabek dástanı

**«Qarabek» dástanı** — 1960-jılı atqarıwshısı Qurbanbay Sámenbetovtan professor Qabıl Maqsetov tárepinen jazıp alınǵan. Bul xalıqlıq dóretpe ÓzR IA KB kitapxanasınıń qoljazbalar fondında saqlanbaqta (R-468, No176411). Burın baspada járiyalanbaǵan jeke alternativ dástanlardıń biri. Bul erteklik syujetlik tiykarǵı orın iyeleydi. Qaharmanlardıń arzıw-maqsetlerin ámelge asırıw jolındaǵı qıyınshılıqlarǵa tótepki beriwi tábiyiy emes kúshlerdiń járdemi menen ámelge asatuǵın ertek-dástanlar qatarınan orın aladı. Waqıyalardıń qızıqlı, ıqsham xalıq sóylew tiliniń úlgileri sheber hám orınlı paydalanılǵan.

## Derekler
Malikai Zuxriya dástanı

**«Malikai Zuxriya» dástanı** — qıssaxanlıq jolı menen atqarılıp kelgen dóretpeler qatarına kiredi. Bul dástannıń usı basılımǵa jiberilip atırǵan arabsha imlasındaǵı nusqası (R-317. No 98352) burın járiyalanbaǵan, avtorı yaki atqarıwshısı haqqında maǵlıwmatlar joq. Qoljazbanı arab imlasınan kirill imlasına ilimiy xızmetker A.R. Idrisov kóshirip, baspaǵa tayarladı. Qoljazbalar fondında bul nusqadan basqa 1961-jılı A. Baltabaevtan Kamal Abibullaev tárepinen jazıp alınǵan puskayet (R-317, No77464) saqlanbaqta. Mazmunı jaǵınan lirikalıq (ashıqlıq) ruwxı dástanlar qatarınan orın aladı. Ondaǵı waqıyalardı bayanlaw usılları kitabıy-jazba dástanlarǵa tán bolǵan qos ashıq-mashıqlardıń bir-birine bolǵan sezimlerin táriyplewden ibarat. Syujetli scenariylerde, shıǵarmalarda, est usıllarınıń úlgileri, milliy úrp-ádet hám salt-dástúrlerimiz haqqındaǵı maǵlıwmatlar jiyi paydalanılǵan.

## Derekler