Istanbul

**Istanbul** — Túrkiyadaǵı eń iri qala bolıp, mámlekettiń ekonomikalıq, mádeniy hám tariyxıy orayın quraydı. 15 millionnan aslam xalıq jasaytuǵın bul jerde Túrkiya xalqınıń 18 procenti jasaydı. Istanbul xalıq sanı boyınsha Evropa hám jáhándegi eń iri qalalar qatarına kiredi. Ol eki kontinentte jaylasqan qala bolıp, xalqınıń úshten eki bólegi Evropada, qalǵan bólegi Aziyada jasaydı. Istanbul Túrkiyanıń arqa-batısında, Mramor teńizi hám Qara teńiz aralıǵında dúnyanıń eń kóp suw aǵatuǵın jollarınan biri — Bosfor dáryasında jaylasqan. Onıń maydanı 5 461 kvadrat kilometr (2 109 mi²) bolıp, Istanbul provinciyası menen tutasqan.

Házirgi waqıtta Istanbul degen at penen belgili bolǵan qala tariyxtaǵı eń áhmiyetli qalalardıń birine aylandı. Vizantiyanıń (Byzantium) tiykarı b.e.sh. VII ásirde grek kolonistleri tárepinen Sarayburnu murınında salınǵan bolıwı múmkin. B.e. 330-jılı Konstantinopol retinde jańadan qurılǵannan keyin, derlik 16 ásir dawamında ol úsh imperiyanıń paytaxtı boldı: Rim imperiyası (keyinirek Vizantiya imperiyası retinde belgili, 330–1204 hám 1261–1453), Latın imperiyası (1204–1261) hám Osmanlı imperiyası (1453–1922). Ol Rim hám Vizantiya dáwirlerinde xristianlıqtıń rawajlanıwında úlken rol oynadı, al 1453-jılı osmanlılar qalanı iyelep, onı islam tayanıshına hám sońǵı xalifalıqtıń orayına aylandırdı. Túrkiya Respublikası óz paytaxtın Ankarada shólkemlestirgenine qaramastan, saraylar hám imperatorlıq meshitleri ele de Istanbul tóbeliklerinde qalanıń burınǵı oraylıq rolin eske salıp turadı. Istanbuldıń tariyxıy orayı YUNESKOnıń Pútkil dúnya júzlik miyrasları dizimine kirgizilgen.

Istanbuldıń tariyxıy Jipek jolı boyındaǵı strategiyalıq jaylasıwı, Evropa hám Batıs Aziyaǵa baratuǵın temir jol tarmaqları hám de Qara teńiz benen Orta jer teńizi arasındaǵı birden-bir teńiz jolı hár qıylı xalıqtıń qáliplesiwine járdem berdi, biraq 1923-jılı Respublika shólkemlestirilgennen sonra bul kórsetkish biraz tómenledi. Urıslar aralıǵı dáwirinde jańa paytaxt tańlawında shette qalǵan bolsa da, qala sonnan beri óziniń burınǵı áhmiyetin qayta tikledi. 1950-jıllardan qalada xalıq on ese kóbeydi, sebebi pútkil Anatoliyadan migrantlar metropolǵa jıynaldı hám qala shegaraları olardı jaylastırıw ushın keńeydi. Istanbuldaǵı Túrkiya puqaralarınıń kópshiligi etnikalıq túrkler, al etnikalıq kúrdler bolsa, eń úlken etnikalıq azshılıqtı quraydı. XX ásirdiń ayaǵında kórkem óner festivalları shólkemlestirildi, al infrastrukturanı jaqsılaw nátiyjesinde quramalı transport tarmaǵı júzege keldi.

Alfa dárejesindegi global qala dep esaplanatuǵın Istanbul Túrkiya ekonomikasınıń derlik otız payızın quraydı. Istanbul-Izmit aymaǵı Túrkiyanıń tiykarǵı sanaat aymaqlarınıń biri bolıp tabıladı. 2024-jılı Euromonitor International Istanbuldı dúnyadaǵı eń kóp sayaxatshı baratuǵın ekinshi qala dep taptı. Istanbulda eki xalıqaralıq aeroport, bir neshe port hám kóplegen universitetler bar. Ol dúnyadaǵı eń kúshli 100 ilim hám texnologiya klasterleri qatarına kiredi. Qala Túrkiya futbolınıń hám ulıwma sporttıń úlken bólimin ózinde jámlegen bolıp, onda «Galatasaray», «Fenerbahçe» hám «Beşiktaş» sıyaqlı klublar bar. Istanbul Arqa Anatoliya jarılısına (fay sızıǵına) jaqın jaylasqanlıǵı ushın jer silkiniwlerine qarsı qáwipli aymaq sanaladı.

## Ataması

Qalanıń bizge málim bolǵan birinshi atı — *[[Vizantiya]]* (, ). Bul at oǵan b.e.sh. 657-jılları megaralı kolonistler tárepinen tiykarı salınǵan waqıtta berilgen. Megaralı kolonistler qalanıń tiykarın salıwshı dep quday Poseydon hám nimfa Keroessanıń ulı Vizasqa barıp taqalatuǵın tikkeley shajarasın kórsetken. Zamanagóy qazıw jumısları Vizantiya atı tolıq qala bolıp qáliplesiwden aldınǵı jergilikli Frakiyalı xalqınıń mákan-jayların sáwlelendiriwi múmkin degen boljamdı ortaǵa qoydı. Konstantinopol (; ) latınsha  atınan kelip shıqqan bolıp, b.e. 324-jılı qalanı qayta tiklegen Rim imperatorı Ullı Konstantin húrmetine qoyılǵan. Konstantin dáslep qalanı Jańa Rim (; ; ) dep ataǵan. Konstantinopol 1930-jıllarǵa shekem Batısta qalanıń eń keń tarqalǵan atı bolıp qaldı, soń Túrkiya húkimeti shet tillerinde *Istanbul* atamasın qollanıwdı talap ete basladı.  () hám  — Osmanlı imperiyası dáwirinde gezek penen qollanılǵan atamalar boldı.

 (  yamasa awızeki tilde ) atı, ádette, Orta ásirler grek tilindegi  (, ) birikpesinen kelip shıqqan dep esaplanadı, bul sózbe-sóz «qalaǵa» degen máni bildiredi hám jergilikli grekler Konstantinopolǵa sonday dep murájat etken. Bul onıń átiraptaǵı birden-bir iri qala sıpatındaǵı statusın kórsetedi. Konstantinopolardıń Osmanlılar dúnyasındaǵı áhmiyeti onıń osmanlı túrk tilinde «Abadanlıq dárwazası» mánisin bildiretuǵın  () laqabı menen de kórinetuǵın edi. Basqa bir kózqarastıń kórsetiwinshe, bul at dáslepki hám úshinshi buwınlarınıń túsip qalıwı nátiyjesinde tikkeley «Konstantinopol» atınan kelip shıqqan. Evliya Çelebi sıyaqlı XVII ásirdiń ayırım osmanlı derekleri onı óz dáwiriniń keń tarqalǵan túrkshe atı retinde táriypleydi; XVII ásirdiń ayaǵı menen XVIII ásirdiń ayaǵı aralıǵında ol rásmiy qollanıwda da bolǵan.  () sóziniń teńgelerde dáslepki qollanılıwı 1730-jılı sultan Mahmud I dáwirine tuwra keledi. Zamanagóy túrk tilinde bul at noqatlı İ háripi menen  dep jazıladı, sebebi Túrk álippesinde noqatlı hám noqatsız I háripleri ajıratıladı. Inglis tilinde urgı birinshi yamasa aqırǵı buwınǵa túsedi, al túrk tilinde bolsa ekinshi buwınǵa túsedi. Qaladan bolǵan adamdı  (kóplishe ) dep ataydı; inglis tilinde bolsa «Istanbulite» ataması qollanıladı.

## Klimatı
Klimatı subtropikalıq Jer Orta teńiz klimatı, yanvarda temparatura +5°C, avgustta +25,6°C, ortasha jıllıq jawın muǵdarı 633 mm.

## Tariyxı
Istanbulǵa b.e.sh. 660-jılda Vizantiya qalası bolıp tiykar salınǵan. 330-jıldan Rim Imperatorı Konstantin atı menen *Konstantinopol* dep atalǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler