open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Audi

**Audi AG** ([ˈɑʊdɪ], latın tilinen audi  —  «tıńlaw») — volkswagen toparı quramına kiretuǵın nemis avtomobil kompaniyası. Audi brendi astında avtomobiller óndiriske qánigelesken. Bas ofisi Ingolshtadt qalasında (Germaniya ) jaylasqan. Uranı — vorsprung durch Technik (nemec tilinen — «Texnologiya arqalı rawajlanıw»). 2016 -jılda islep shıǵarıw kólemi derlik 1 903 259 avtomobildi quradı.

## Tariyxı
Audining házirgi kórinisi, DKW, Horch, Audi hám Wanderer brendlari astında avtomobil hám mototsikl islep shıǵaratuǵın tórtew kompaniyanıń qosılıwı nátiyjesinde payda bolǵan. Auto Union kompaniyası miyrasxorı esaplanadı. Ózgertiwler nátiyjesinde tek Audi sawda belgisi saqlanıp qaldı. Wanderer brendi birinshi avtomobilin 1913-jılda islep shıǵarǵan. Avgust Xorch 1899-jılda óziniń birinshi jeke kárxanasın (Horch & Co.) quradı hám kreditorlar onı biznesten alıp taslagach, 1909-jılda birinshi avtomobilin islep shıǵarǵan. Nemis tilinen awdarma etilgen Horch — «tıńlaw» degen mánisti ańlatadı. Jańa brend ushın at tańlawda, Avgusttıń biznes seriklerinen birewiniń balası tiykarlawshiniń famılıyasın latın tiline awdarmalawdı usınıs etdi, yaǵnıy Audi — audire fe'lining ekinshi shaxsınıń imperativ forması (latın tilinen awdarma etilgen — «tıńlań»). 1921-jıldan kompaniya tabısqa erise basladı. Bıyılǵı jılı shep qolda isleytuǵın birinshi nemis mashinası islep shıǵarılǵan. Buǵan deyin kompaniya tek dvigateller hám suspenziyalar islep shıǵarıw menen shuǵıllanǵan bolsa, keleside ol paydalanıw qolaylıgiga itibar qarata basladı. 1928-jılda kompaniyanı DKW mototsikl óndiriwshisi satıp aldı hám 1931-jılda old dóngelekli DKW F1 atı menen dáslepki avtomobilin islep shıǵardı. Buǵan 1929-jılda baslanǵan jáhán ekonomikalıq daǵdarısı járdem berdi. Gáp sonda, úlken dvigatel kólemine iye bolǵan avtomobiller ulıwma pul jetiwmasligi sebepli talaptı toqtatdi. Keyin Audi basshısı old dóngelekli ıqsham avtomobildi islep shıǵıwdı buyırdı.
Volvo

**Volvo Cars** ( Shveciya ; **Volvo** atı menen belgili) Shveciyaning kóp túrdegi sánatli avtomobiller óndiriwshisi bolıp, bas rezidenciyası Gothenburg, Torslanda qalasında jaylasqan. Kompaniya SUv, yukxonali avtomobiller hám sedanlar islep shıǵaradı. Kompaniyanıń tiykarǵı marketing principlerı qawipsizlik jáne onıń dizayn me'rosi bolıp tabıladı.

AB Volvo óziniń Volvo Cars 2010 -jılda tiykarǵı burınǵı konglomerati musallat mashinaları, avtobuslar hám qurılıs texnikaleri islep shıǵaratuǵın kompaniyasın Ford Motor Kompaniyasına satqanınan berli bólek islep atır. 2010-jılda finanslıq zálel kórgen Ford Volvo Cars Geely kompaniyasına satadi. Volvo Cars 2021-jılda Nasdaq Stokgolm fond birjasında ashıq dizimge alınǵan, biraq Geely ele da Volvo Cars iri iyelik huqıqın saqlap qaladı. Volvo Cars hám AB Volvo ekewi de Volvo logotipin bir-biri menen bóliw kóredi hám Volvo muzeyin basqarıwda sheriklik etedi.

2021-jıl mart ayında Volvo Cars 2030 -jılǵa kelip tolıq elektr brendiga aylanıwın járiyalaǵan edi. 2021-jıl iyun ayında bolsa Volvo Cars hám Shved akkumulyator óndiriwshisi Northvolt akkumulyator gigafabrikasidan hám akkumulyator ilimiy-izertlew orayından ibarat 50/50 qospa kárxana shólkemlestiriw niyetin ommaga jarıyaladı. 2021-jıl dekabr ayında akkumulyator ilimiy-izertlew orayı Gyotborgda jay alıwı málim boldı. 2022-jıl fevral ayında bolsa buǵan sáykes tárzde, bul jay yaǵnıy Gyoteburg akkumulyator gigafabrikasining jaylasıwı retinde de tańlandı. 2021 hám 2022-jıllar dawamında Volvo Cars Skövde hám Zhangjiakoudagi gibrid dvigatellerdi izertlew hám islep shıǵarıw múmkinshiliklerin Geely menen qospa kárxanada Aurobay formasına ótkerdi.

Volvo Cars Polestar dıń 49, 5% hám Lynk & Co dıń 30% aksiyalarına iyelik etedi.

## Derekler
Kanoe

**Kanoe** (,  — «qayıq» sózinen; Karib teńizi hinduları tilinen ózlestirilgen) — túrli xalıqlardıń shúyge ornatılmaytuǵın eskek penen basqarılatuǵın kishi ólshemli qayıqları (kemeleri) ushın universal at. Bunday qayıqtı (kemeni) basqarıwdıń ózine tán ózgesheligi eskek esiw usılında bolıp — ol kepshege uqsas bir gúrekli eskek(ler) járdeminde ámelge asırıladı. Kanoe qayıǵında eskek esiwshi(ler) qayıqtıń túbine bir dizelep yamasa arnawlı otırǵıshta otıradı.

## Etimologiya
«Kanoe» termini kóbinese oyıp islengen hám ásirese Arqa Amerika hindularınıń karkaslı qayıqlarına qarata qollanıladı. Ásirese qayıń tereginiń qabıǵı menen oralǵan karkaslı qayıqlar kópshilikke belgili. Sonday bolsa da ayırım qáwimler olardı qaplawda qaraǵay, xikori, lipa, shırsha kibi aǵashlar qabıǵınan yamasa haywan terisinen paydalanǵan. Túrli qáwimlerdiń kanoe qayıqları da ózleriniń pishinleri hám dúzilis ózgeshelikleri menen ajıralıp turǵan, sonıń menen birge, óz atlarına da iye bolǵan. Mısalı, ojibve hinduları olardı *jiman*, al eger qayıń tereginiń qabıǵınan islengen bolsa, onda *wigwas'idjiman* dep ataydı.

Házirde kanoe qayıqları dúnya júzine belgili. Biraq kóbinese olar dástúriy formasın saqlaǵan halda, zamanagóy materiallardan islep shıǵarıladı. Zamanagóy islep shıǵarıwshılar olardı orawda aǵash taxtay, paner, arnawlı shúberek yamasa sintetik plyonka kibi materiallardan paydalanbaqta. Qosımsha aytıw kerek, búgingi kúnde tolıǵı menen alyuminiy yamasa plastmassadan tayarlanǵan túrleri, hátteki úplep isiriletuǵın kanoe qayıqları da bar.

## Derekler
Renault

**Renault Group** — 1899 - jılda islengen fransuz avtomobil korporatsiyasi. Kompaniyanıń bas rezidenciyası Parij qasındaǵı Bulon-Bilyankur qalasında jaylasqan. Renault-Nissan-Mitsubishi alyansining bir bólegi.

Renault korporatsiyasi 1898-jıl 25-fevralda Société Renault Frères atı menen Lui Renault jáne onıń úkeleri Marsel hám Fernand tárepinen islengen. Lui jaqtı hám ǵajarlı jas injener edi, ol atasınıń toqımashılıq firmasında islep atirǵan waqıtta biznes kónlikpelerin asırǵan ájaǵaları menen sheriklik etiwden aldın bir neshe prototiplarni islep shıqqan hám qurǵan. Lui dizayn hám islep shıǵarıw ushın juwapker bolǵanında, Marsel hám Fernand biznesti basqargan.

## Tariyxı
Renaultning birinshi avtomobili Renault voiturette 1 Cv 1898-jıl 24-dekabrde sınaqtan ótkerilgennen keyin Lui atasınıń dosına sotilgan.

1903-jılda Renault óz dvigatellerin islep shıǵarıwdı basladı, bunnan aldın ol olardı De Dion-Boutondan satıp alǵan. Birinshi iri sawda 1905-jılda Société des Automobiles de Place taksiler parkini jaratıw ushın Renault AG1 avtomobillerin satıp alǵanında júz boldı. Keyinirek bul mashinalar Birinshi jáhán urısı waqtında frantsuz áskerleri tárepinen áskerlerdi tasıwda paydalanılǵan hám olarǵa «Taxi de la Marne» laqapın bergen. 1907-jılǵa kelip, London hám Parij taksileriniń zárúrli bólegi Renault tárepinen islep shıǵarılǵan. Renault, sonıń menen birge, 1907-1908-jıllarda Nyu-Yorkda eń kóp sotilgan shet el brend edi. 1908-jılda kompaniya 3575 avtomobil islep shıǵardı hám mámleket degi eń iri avtomobil óndiriwshisine aylandı.
Shamshetdin Ábdinazimov

**Shamshetdin Ábdinazimov** *(Шамшетдин Әбдиназмов; [[1961|1961-jıl]] [[21-avgust]], [[Bozataw rayonı]])* — qaraqalpaq lingvisti. Filologiya ilimleriniń doktorı (2001).

## Ómiri hám miynet jolı
1961-jılı 21-avgustta Bozataw rayonında tuwıldı. 1979-1984-jılları NMU filologiya fakultetiniń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı bóliminde oqıdı. 1984-1986-jılları Bozataw rayonlıq atqarıw komitetinde dáslep instruktor, keyninen ulıwma bólim baslıǵı bolıp isledi. 1986-1990-jılları QMU janındaǵı aspiranturanıń sırttan oqıw bóliminde oqıdı. 1987-jıldıń yanvarınan baslap QMUǵa jumısqa ótti. 1999-jıldıń sentyabrinen mámleketlik tiller kafedrasın basqaradı.

## Ilim jolı
1992-jılı Nókiste ««Qırq qız» dástanınıń leksikalıq quramı» degen temada kandidantlıq dissertaciyasın, 2001-jılda «Berdaq shıǵarmalarınıń tili» degen temada doktorlıq dissertaciyasın jaqladı.

Sh.Abdinazimov qaraqalpaq tiliniń tariyxı, ásirese, qaraqalpaq ádebiyatı klassikleri shıǵarmalarınıń tili menen shuǵıllandı.

2015-jılı «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen ilim ǵayratkeri» ataǵın aldı.

## Miynetleri
* Leksicheskiy sostav eposa «Kırık kız» («Sorok devushek») ( N., 1992); 
* Berdaq dóretpeleriniń fonetikası.(N. 1994); 
* Berdaq hám qaraqalpaq jazba ádebiy tili.(N., 1997); 
* Qaraqalpaq til tariyxı (2008); 
* Til bilimi tariyxı (2013); 
* Sózlerim merwertdur aytılǵan hárbir...( N.,1997); 
* QARAQALPAQ TILI 10-klass ushın sabaqlıq (N., 2017) 
* E. Berdimuratov, Z. Ismaylova menen birge); 
* Qaraqalpaq tiliniń imla sózligi (N., 2017)
* M. Dáwletov, A. Dáwletova menen birgelikte); 
* QARAQALPAQ TILI 11-klass ushın sabaqlıq (N., 2018 B.);
* Qutlımuratov, Z. Ismaylova menen birge);
* Házirgi qaraqalpaq ádebiy til. Fonetika. Leksikologiya (2018);
* Qaraqalpaq ádebiy tiliniń fonetikası hám leksikologiyası. Sabaqlıq (2018) (A.Pirniyazova, S.Shınnazarova menen birgelikte);
* Lingvofolkloristika  (2018);
* Lingvopoetika (2020);
* Lingvokulturologiya (2020) .

## Ádebiyatlar
* Бекбергенов А., Пахратдинов Қ. Қарақалпақ тилин изертлеўшилер. Биобиблиографиялық очерклер. —Нөкис, «Қарақалпақстан», 2000. 52 бет, ISBN 5-8272-0196-0

## Derekler
Lada

**Lada** (IPA: [ˈladə]) AvtoVAZ korporatsiyasınıń avtomobil brendı. Kompаniya nеgіzі 1973-jılı dúzilgen. Shtаb-kvartirası Moskva. 

Kompaniyanıń Renault kompaniyasınıń quramında.

1993-1992-jıllarda Vyacheslav Zubarev tárepinen shólkemlestirilgenn "TTS" AvtoVAZ benen shártnama imzáladı. 1995-jılda Naberejnye Chelny qalasında birinshi tolıq avtomobil orayı — Lada salonı ashıldı hám avtomobil zavodınan tuwrıdan-tuwrı jetkerip beriwge shıqtı. 1995-jılda Qazan qalasında ofisi ashıldı. 1997-jılǵa shekem Chelnov jaǵası avtomobilleri aydalǵan. Keyin temir jol arqalı tasılǵan.

## Моdellerı


File:Lada Granta 2018 facelift.jpg|Lada Granta
File:Vladimir Putin driving Lada Vesta 04.jpg|Lada Vesta
File:Lada XRay Cross concept on MIAS 2016 - front view.jpg|Lada XRay
File:IzhAuto-2019-36.jpg|Lada 4x4
File:Lada Largus in Tomsk.JPG|Lada Largus
File:Lada Niva front 20080228.jpg|Lada Niva

 

## Sırtqı siltemeler
 

* Lada Rásmiy Sayt
Antananarivu

**Antananarivu** (malag. *Antananarivo*) yaki **Tananarive** (fran. *Tananarive*) — Madagaskar paytaxtı hám sol atamadaǵı provinciyanıń administrativlik orayı. Qala Madagaskar atawınıń oraylıq bóleginde, Bálent Platoda, teńiz betinen 1240-1470 metr biyiklikte jaylasqan.

Xalqı, 2021-jılǵı maǵlıwmatlarǵa kóre, 2 610 018 adam.

Antananarivu qalası temir hám avtomobil jolları kesilispesinde jaylasqan bolıp, temir jol arqalı shıǵıs jaǵıs (Tuamasina qalası ), Alautra kóli aymaǵı (Ambatundrazaka qalası) hám Anсirabe qalası menen baylanısqan. Magistral jollar paytaxttı barlıq wálayatlar menen baylanıstıradı. Antananarivuda Ivatu xalıqaralıq aeroportı da jaylasqan.

## Etimologiya
Qalaǵa XVII ásirde tiykar salınǵan. Onıń malagasiyshe atı *Antananarivo* — «mıń awıl» degen mánisti ańlatadı (*an* — prefiks, *denena* — "awıl", *arivo* — "mıń"). Qala atamasınıń gónergen forması Tananarive (fran. *Tananarive*).
Úlken Zond atawları

**Úlken Zond atawları** [1] (malay hám indon. *Kepulauan Sunda Besar*) — Qubla-Shıǵıs Aziyadaǵı atawlar toparı. Kishi Zond atawları menen birgelikte Zond arxipelagın quraydı.

Úlken Zond atawlarına (batıstan shıǵısqa qaray) tómendegiler kiredi:[2]
*Sumatra - 473 000 km²;
*Yava - 132 000 km²;
*Kalimantan (Barneo) - 743 330 km²;
*Sulavesi (Celebes) - 174, 600 km².

Indoneziyanıń tiykarǵı bólegi usı atawlarda jaylasqan. Tek ǵana Kalimantan atawınıń arqa bólegi Malayziya hám Bruney mámleketlerine tiyisli.

Úlken Zond atawları Tınısh okeanı (anıǵıraǵı onıń teńizlerinen biri bolǵan Qubla Qıtay teńizi) hám Hind okeanı ortasındaǵı shegaranı ańlatadı. Ulıwma jer maydanı 1,5 million km² hám xalqı 180 millionǵa jaqın bolǵan Úlken Zond atawları dúnyadaǵı eń úlken atawlar toparı bolıp tabıladı. Maydanı boyınsha olar tek Grenlandiyadan artta qaladı.
Bálent Plato

**Bálent Plato** (fran. *Hautes Terres de Madagascar*, *Hauts-Platoux*) — Madagaskar maydanınıń úshten bir bóleginen kóbiregin iyelegen, atawdıń orta bóleginde tóselip jatırǵan biyik tawlı (kóbinshe biyikligi 800-1000 metr) jerler. Atawdıń oraylıq hám shıǵıs aymaqlarında arqadan qublaǵa 800 kilometrge sozılǵan bul jerlerdi sayız háwizler kesip ótedi. Batısta áste qıyalaǵan tekshe kórinisindegi taw janbawırları menen (200-500 metrge shekemgi biyiklikte) tómen platolarǵa ushlasadı hám shıǵısta eki jerden keskin qulaǵan tikjarlıqlar járdeminde teńiz jaǵasındaǵı tar akkumulyativ tegislikke tutasadı. Bálent Platonıń maydanı tektonik jarıqlar arqalı bólingen vulkan dizbeklerinen ibarat: bular Caratanana, Andringitra, Ankaratra hám basqalar. Bul dizbekler arasında keń tektonik tereńlikler, sonıń ishinde kóller (Alautra hám basqalar) hám tegis allyuvial jazıqlıqlar bar. Kóplegen sóngen (tiykarınan paleogen dáwirinde aktiv bolǵan) vulkanlar, geotermal bulaqlar bar. Jer silkiniwler tez-tez júz berip turadı. Eń bálent shıńı arqada Caratanana vulkan dizbegindegi Marumukutru (2876 metr) bolıp tabıladı.

Bálent Plato qurǵaq hám salqın ıqlımlı aymaq bolıp, ortasha aylıq temperatura 13-20 °C quraydı. Ayazlı hawa-rayı qıs máwsiminde bayqaladı. Jıllıq jawın-shashın muǵdarı 1000-1500 mm. Ízǵarlı máwsim oktyabr ayınan keyingi jıldıń aprel ayına shekem sozıladı.

Bálent Platonıń shıǵıs qırları qızıl-sarı ferralitli topıraqlar, al shıǵıs janbawırlarındaǵı oypatlıqlar bolsa sarı ferralitli hám torf topıraqlardan quralǵan. Bálent Plato orayında tawlı qızıl ferrallitli topıraqlar, oylarda gidromorf toq reńli qosılǵan topıraqlar tarqalǵan.

Bálent Platonıń shıǵıs janbawırlarında turaqlı ızǵar hám máńgi jasıl subekvatorial taw toǵayları jaylasqan[1]. Bul jerler paleozoy aqırında Afrika kontinentinen bóleklenip shıqqan dep esaplanadı.

Aymaqta xalıq tıǵız jaylasqan bolıp, awızsha dereklerge qaraǵanda, Bálent Platoda XIV-XV ásirlerde Imerina mámleketi payda bolǵan hám rawajlanǵan.
Jeep

**Jeep** — Amerika avtomobil markası bolıp, házirde Stellantis kóp milletli korporatsiyasiga tiyisli. Jeep 1987-jıldan beri Chrysler quramına kiredi, Chrysler óziniń aldınǵı iyesi American Motors Corporation (AMC) den qalǵan aktivleri menen birge Jeep brendini satıp alǵan.

 
Jeepning házirgi ónim assortimenti tek sport ushın mólsherlengen transport qurallarından ibarat. Krossoverlar, joldan sırtda tolıq sáykes keletuǵın SUv hám modeller, sonday-aq bir pikap da islep shıǵaradı. Aldın Jeep assortimentine basqa pikaplar, sonıń menen birge, kishi furgonlar hám bir neshe rodsterlar bolǵan. Jeepning birpara avtomobilleri, mısalı, Grand Cherokee, sánatli SUv segmentine kiredi. Jeep 2016-jılda dúnya boylap 1,4 million dana SUv satqan, bul 2008-jıldaǵı 500 000 den sezilerli dárejede kóp, olardıń úshten eki bólegi Arqa Amerikada satılǵan. 2017-jıldıń birinshi yarımında Fiat-Chryslerning AQSHda eń kóp sotilgan brendi atınıń aldı. Bir ǵana AQShda 2400 den artıq dilerlik kompaniyaları Jeep markalı avtomobillerdi satıw ushın franchayzing huqıqına iye hám eger Jeep bólek kompaniyaǵa aylantırılsa, onıń ma`nisi 22 den 33, 5 milliard dollarǵa shekem bahalanıp atır.
Douglas Diamond

**Douglas Warren Diamond** (1953-jılda tuwılǵan ) — Merton Chikago universiteti Booth biznes mektebiniń finans boyınsha belgili professorı. Ol finanslıq dáldalshılar, finanslıq krizislar hám likvidlikni úyreniw boyınsha proffesor. Ol Amerika finans assotsiatsiyasi hám Batıs finans assotsiatsiyasining burınǵı prezidenti, Ekonometrik jámiyet, Amerika kórkem óner hám pánler akademiyası hám Amerika finans awqamı aǵzası.

Ben Bernanke hám Philip H. Dybvig menen birgelikte 2022 -jılda Ekonomika pánleri boyınsha Nobel sıylıqining teń avtorı boldı.

Diamond finanslıq krizislar hám bank operatsiyaları, atap aytqanda 1983-jılda baspa etilgen abıraylı Diamond-Dybvig modeli hám 1984-jılda baspa etilgen kepillikli monıtoringning Diamond modeli jumısları menen ataqlı bolǵan. Ol Tóbeson Reuters tárepinen «Nobel sıylıqına dawager bolıwı múmkin bolǵan izertlewshilerdiń» dizimine kiritilgen. 2016 -jılda ol CME Group — Innovciyalıq qosımshalar boyınsha MSRI sıylıqına iye boldı.

## Tálimi
1975-jılda Diamond Braun universitetin ekonomika boyınsha bakalavr dárejesin tugatdi. Keyingi jılı hám 1977-jılda Diamond 1980-jılda Yale universitetida magistrlıq hám ekonomika pánleri kandidati ilimiy dárejesin aldı.

## Is tájiriybesi
Diamond Gonkong pán hám texnologiya universiteti, MIT Sloan menejment mektep hám Bonn universitetida usınıs etilgen professor bolǵan. Bul tájiriybelerden tısqarı, Diamond Yale universitetinde sabaq bergen. Házirde Diamond Chikago universitetiniń Booth biznes mektep Merton H. Miller atındaǵı finans boyınsha belgili professorı, 1979 -jıldan beri Chikago universiteti fakulteti aǵzası.

## Maqalaları
* «Fear of fire sales, illiquidity seeking, and credit freezes» teń avtor Raghuram Rajan, The Quarterly Journal of Economics (2011-jıl may) .
* «Liquidity Risk, Liquidity Creation and Financial Fragility: A Theory of Banking», teń avtor Raghuram Rajan, Siyasiy ekonomika jurnalı (2001-jıl aprel) .
* «Monıtorıń and Reputation: The Choice Between Bank Loans and Directly Placed Dept», jurnalı (1991-jıl avgust ) .
* «Financial Intermediation and Delegated Monıtoring», Ekonomikalıq izertlewler túsindiriwi (1984-jıl iyul) .
* «Bank Runs, Deposit Insurance, and Liquidity», teń avtor Filipp Dybvig, «Siyasiy ekonomika» jurnalı (1983-jıl iyun ) .

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* chicagobooth. edu/faculty/bio. aspx? person_id=12824750080 Chikago universiteti Booth biznes mektep degi professor Diamondning veb -betsi
Land Rover

**Land Rover** — «premium» klası daǵı avtomobiller óndiriske qánigelestirilgen Britaniyanıń avtomobilsozlik kompaniyası. 2008-jıldan baslap Indiyanıń Tata Motors kompaniyası quramında.

## Tariyxı
Dáslepki Land Rover avtomobili jaratıwshıları Britaniyanıń Rover kompaniyası bas dizayneri — Moris Uilks jáne onıń úkesi, atqarıwshı director — Spenser Uilks esaplanadılar. Jańa yóltanlamas ushın prototipi retinde amerikanıń Willysdan paydalanildi. Urıstan sońǵı dáslepki jıllarda Britaniya sanaatı islep shıǵarıw resursları hám buyırtpalar jetiwmesligin basınan keshirip atırǵan salmaqli waqıtta, ekonomikanı qayta qayta tiklew ushın tiykarǵı itibar ingliz avtomobil óndirisine qaratildi. Rover kompaniyası fuqoro avtomobilleri óndiriske húkimetten ruqsat aladı hám Solixall qalasındaǵı Meteor Works jańa zavodın tolıq óz ıqtıyarına aladı. Bul shólkem mámleket ıqtıyarında bolıp, Ekinshi jáhán urısı waqtında tank hám samolyotlar islep chiqlar ushın dvigateller islep shıǵarǵan. Zavodta jańa jańa yóltanlamaslar óndiriske qarar etildi.

Moris Uilks bul joybar húkimet metallarga bolǵan qattı kvotalardı jeńillestirgenge shekem Rover kompaniyasın jasap qalıwına járdem beretuǵın ideal aralıq joba dep esaplaydı. Tez arada Moris Uilks avtomobiller ushın jańa at Land Roverni oylap tabadı.

1947-jılda bombardirovkachilar hám qiruvchilar islep shıǵarıw tes súwrette qisqaradı hám de bazalarda úlken kólemde alyuminiy toplanıp qaladı jáne bul metal polatqa salıstırǵanda arzanlaw edi. Sonıń menen birge alyuminiydiń qolaylıqları jeńil hám korroziyaga shıdamlılıǵı jol joq bolǵan orınlarda qattı sharayatlarda paydalaniletuǵın avtomobiller ushın uyqas keler edi.

1947-jıldıń kuzida dáslepki pıtken prototip «Centre Steer» payda boldı. Prototip kuzovi samolyot fyuzelajlari jasıl rangga bóyaldi. Dvigatel hám transmissiyani Roverning jeńil avtomobil modellerinen alındı. Rul ortada jaylasqan edi. Biraq, tez arada bul qarardan waz keshildi. Sebebi bul sıyaqlı avtomobildi ulıwma paydalaniletuǵın jollarda basqarıw qáwipli edi.

Land Roverning 25 tájiriybelik úlgiler jıynalǵannan keyin 1948-jıl báhárinde bolıp ótken Amsterdam kórgezmesinde kórsetildi. Bul modelge qızıǵıwshılıq kútá úlken boldı. Land Rover ájaǵa -úke Uilkslar tahmin etken sıyaqlı aralıq joba bólmadi. 1948-jılda yóltanlamaslar islep shıǵarıw muǵdarı Rover islep shıǵaratuǵın sedanlar muǵdarı menen teńlesdi, keying jıl bolsa eki ese asıp ketti.

Land Rover modeli Rover kompaniyasın turaqlı dáramat menen támiyinley baslagach, bul modeldi qarıydarlar xoxish hám talaplarına muwapıq jetilistiriw múmkinshiligi payda boldı

Áskerler, fermerler, qutqruv hám qayta qayta tiklew xızmeti hodimlari Land Roverda salmaqli islerdi orınlaw ushın kerek bolǵan ayrıqshalıqlardı taptılar. 1959 -jılda zavod liniyalaridan 25 50 000 -ne Land Rover shıqtı.

## Derekler
Veneciya

**Veneсiya** (ital. *Venezia* [veˈnɛt͡sia], ven. *Venèsia*) — Italiyanıń arqa-shıǵısındaǵı qala. Veneсiya wálayatınıń hám sol atamadaǵı provinciyaǵa teńlestirilgen aymaqlıq birliktiń administrativlik orayı. Altı dana ózin-ózi basqaratuǵın rayonlarǵa bólingen kommunanı payda etedi. Qala qáwenderi injilshi apostol Mark bolıp, onıń qaldıqları bul jerde Áwliye Mark soborında saqlanadı, usınıń sebepinen dúnyadan kóplegen xristian ziyaratshılar qalaǵa mudamı kelip turǵan.

Xalqınıń sanı 259 939 kisi (30.06.2019-jıl)[3]. Materikte (1926-jılda Mestre qalası menen birleskennen keyin) hám Adriatika teńiziniń Veneciya qoltıǵındaǵı 118 dana atawlarda jaylasqan. Teńizden kóterilgen tolqınlar sebepli gúzgi suw tasqınlarǵa beyim esaplanadı.

Iri sayaxatshılıq hám ilimiy-tálim orayı. Materikte teńiz portı hám Marko Polo xalıqaralıq aeroportı, neftti qayta islew zavodı hám basqa zavodlar bar. Veneciya karnavalınıń hám Veneciya kinofestivalınıń ótkeriliw ornı.

Qalanıń arxitekturalıq kórinisi XIV-XVI ásirlerde Veneciya Respublikasınıń gúllegen dáwirinde qáliplesken. Veneciya qoltıǵı menen birgelikte ol YuNESKOnıń Jáhán miyrasları dizimine kirgizilgen.

Áyyemgi dáwirde Veneciya aymaǵında venetler jasaǵan (qalanıń atı usınnan alınǵan). IX ásirden baslap Veneciya ataw qalası esaplanadı. Orta ásirlerde - Orta Jer teńizinde kóplegen koloniyalarǵa iye bolǵan Veneciya Respublikasınıń orayı bolǵan. Osmanlılar imperiyasınıń kúsheyiwi XVII—XVIII ásirlerde Veneciyaning tómenlewine alıp keldi; Napoleon urısları waqtında qala Avstriya biyligi astına ótti. 1866-jılda Veneciya Italiya quramına kirdi.

## Sırtqı siltemeler
Rafael Orozco Maestre

**Rafael José Orozco Maestre** (1954-jıl 24-mart — 1992-jıl 11-iyun) — vallenato muzıkasınıń kolumbiyalı qosıqshısı. Ol Kolumbiya xalıq muzıkasınıń eń iri wákilleriniń biri bolıp, akkordeonshı Israel Romero menen birgelikte Kolumbiya, Meksika hám Venesuelada júdá belgili bolǵan «Binomio de Oro de América» vallenato toparınıń tiykarın salıwshısı hám bas qosıqshısı bolǵan.

## Jeke turmısı
Rafael Orozko Maestre 1976-jıl 5-martta Barranquilladaǵı Santa-Bernardita shirkewinde Klara Elena Kabello Sarmyentoǵa úylendi. Olardıń Kelli Djoxanna, Vendi Djolanni hám Loreyn atlı úsh qızı bolǵan. Muzıkaǵa ózin baǵıshlawdan aldın Karib avtonom universitetinde biznes basqarıw boyınsha birneshe semestr oqıǵan.

## Albomları
* 1975 — **Adelante**
* 1975 — **Con emoción**
* 1977 — **Binomio de oro**
* 1977 — **Por lo alto**
* 1978 — **Enamorado como siempre**
* 1978 — **Los Elegidos**
* 1979 — **Súper vallenato**
* 1980 — **Clase aparte**
* 1980 — **De caché**
* 1981 — **5 años de oro**
* 1982 — **Festival vallenato**
* 1982 — **Fuera de serie**
* 1983 — **Mucha calidad**
* 1984 — **Somos vallenato**
* 1985 — **Superior**
* 1986 — **Binomio de oro**
* 1987 — **En concierto**
* 1988 — **Internacional**
* 1989 — **De Exportación**
* 1990 — **De fiesta con binomio de oro**
* 1991 — **De américa**
* 1991 — **Por siempre**

## Telenovella
2014-jılı Kolumbiyanıń eń iri telekanalı bolǵan Caracol TV Rafael Orozko Maestreniń ómiri haqqında «Rafael Orozko, kumir» (*Rafael Orozco, el ídolo*) dep atalǵan telenovellanı kórsete basladı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Elvallenato.com  
* Discogs
* MusicBrainz
* Allmusic
Caratanana

**Caratanana** (malag. *Tsaratanana*) — Madagaskardıń arqa aymaǵındaǵı taw dizbegi. Tawdıń bulay atalıwı oǵan jaqın jaylasqan awıldıń atı menen baylanıslı dep esaplanadı. Malagasi tilinde "cara" — **"shıraylı, jaqsı"**, "tanana" — **"awıl"** degendi ańlatadı .

## Sırtqı siltemeler
* Сайт «Словари и энциклопедии на «Академике»». // academic.ru

## Ádebiyatlar
Marumukutru

**Marumukutru** (malag. *Maromokotro*) — Madagaskar atawınıń eń bálent noqatı esaplanatuǵın sóngen vulkan qaldıǵı. Bálentligi - teńiz betinen 2876 m bolıp, atawdıń arqa bóleginde, Caratanana taw dizbeginde jaylasqan .

Vulkannıń atı **"miyweli terekler baǵı"** degen mánisti ańlatadı (malag. "maro" - "*kóp*", "mokotro" - "*salqınlatıwshı miyweli terek*"). .

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
*Picture of Maromokotro
* https://web.archive.org/web/20190914073625/http://maromokotro.com/

## Ádebiyatlar
Merinalar

**Merinalar** yaki **Merina xalqı** (malag. "merina" - *joqarıda jasaytuǵın*) — malagasilerdiń oraylıq-shıǵıs toparına tiyisli hám Antananarivu átirapındaǵı Madagaskardıń Bálent Platosında jasawshı xalıq. Ayırım dereklerde mernalar dep te atalatuǵın bul xalıq ótken zamanlarda xuva (malag. "hova" — *erkin ápiwayı adamlar*) degen atama menen de belgili bolǵan. Merinalardıń ata-babaları X ásirde Indoneziya yamasa Malayziyadan kelgen hám XIV ásirge kelip qırǵaqtan Bálent Platoǵa kóship ótken dep esaplanadı. Olar Aziyadan kelgen birinshi kóshpeliler emes edi. Merinalardıń kóship ótiwi dáwirinde Madagaskarda olarǵa uqsas basqa xalıqlar (mısalı vazimba xalqı) jasaǵan. Atawdıń ayırım basqa xalıqları da Aziyalı túbirlerge iye (mısalı becileu hám becimisaraka xalıqları). Merinalardıń awılları tóbeshiklerde jaylasqan bolıp, topıraqtan yamasa tastan islengen diywallar menen oralıp, átirapı qazılǵan salmalar menen qorshalǵan.

Merina xalqınıń Imerina dialekti malagasi tiliniń kórkem-ádebiyat stiliniń tiykarın quraydı.

Merinalar etnik xalıq retinde XVII-XVII ásirlerde qáliplesken. Olar tiykarınan salıshılıq hám sharwashılıq penen shuǵıllanadı.

## Ádebiyatlar
Bantular

**Bantular** yaki **bantu xalıqları** ("a-ba-ntu" — *adamlar, xalıq* sózinen) — Afrikanıń Saxaradan qubladaǵı derlik barlıq aymaqlarında jasawshı, salt-dástúrleri hám tilleri (bantu toparına tiyisli) arqalı óz-ara baylanısqan tórt júzden artıq etnik toparlardıń ulıwma ataması. Házirde 200 millionǵa jaqın bantu xalıqları tiykarınan awıl xojalıǵı menen shuǵıllanadı. Bantulardıń eń iri wákillerine tómendegi xalıqlar kiredi: shona(lar) — 14 million adam, ruanda(lar) — 13 million adam, zulus(lar) — 10,5 million adam, kongo(lar) — 10 million adam, makua(lar) — 8,55 million adam, xosa(lar) — 7,9 million adam, rundi(ler) — 7 million adam, chokve — 1,95 million adam.

## Ádebiyatlar
* Банту // Народы мира: Историко-этнографический справочник. / Гл. ред. Ю. В. Бромлей. Ред. колл.: С. А. Арутюнов, С. И. Брук, Т. А. Жданко и др. — М.: Советская энциклопедия, 1988. — 624 с.: ил., 6 л. цв. карт.

## Derekler
Opel

**Opel** Automobile GmbH (nemisshe aytılıwı :[ˈoːpl̩]), ádetde Opel dep qısqartırıladı, nemis avtomobil óndiriwshisi bolıp, 2021-jıl 16 -yanvardan berli Stellantisning shóba kárxanası esaplanadı. Ol 1929 -jıldan 2017-jılǵa shekem Amerika avtomobil óndiriwshisi General Motors hám PSAga tiyisli edi. Group, Stellantisning salafi, 2017 - jıldan 2021 - jılǵa shekem. Opel avtomobilleri Ullı Britaniyada vauxhall atı menen satıladı. Birpara Opel avtomobilleri 2020-jılǵa shekem Avstraliyada Holden brendi astında, Arqa Amerika hám Qıtayda bolsa Buick, Saturn hám Cadillac brendlari astında islep shıǵarılǵan.

Opel óziniń túbirlerin 1862 - jılda Ryusselsxaym-am-Maynda Joqlıq Opel tárepinen tiykar salınǵan tigiw mashinası óndiriwshisi menen baylanıstıradı. Kompaniya 1886 - jılda velosipedler islep shıǵarıwdı basladı hám 1899 - jılda óziniń birinshi avtomobilin islep shıǵardı. Fritz fon Opel baslıqlıǵında dúnyadaǵı birinshi raketa programması bolǵan Opel RAK programması menen kompaniya aviatsiya hám kosmik ushıwlar tariyxında zárúrli rol oynadı: Hár qıylı qurǵaqlıq tezligi boyınsha rekordlarga erisildi hám dúnyadaǵı birinshi raketalı ushıwlar 1928 hám 1929 - jıllarda ámelge asırıldı. 1929 - jılda birjaǵa qoyılǵannan keyin, General Motors Opelning tiykarǵı úlesin, keyin bolsa 1931-jılda tolıq qadaǵalawdı óz qolına aldı, bul bolsa avtomobil óndiriwshisin tolıq iyeledi. shóba kárxanasına tiyisli bolıp, derlik 90 jıl dawamında nemis avtomobil óndiriwshisiniń amerikalıq múlkin ornatǵan.
Volfiya

Bir tuqımlı, màwsimli ósimlikler klası shańaraǵı volfiya gruppasına tiyisli ósimlikler dunyadaǵı eń kishi gúlli ósimlik túri bolıp, óz-ózinen olardıń gúlleri de dunyadaǵı eń kishi gúl esaplanadı. Búgingi kúnde Volfiyanıń jer júzinde 11túri bar.Túrdiń atı nemis botanigi hám entomologi Yoxan Volf húrmetine atalǵan. 

Volfiyalar suw maydanında júzip júretuǵın jasıl, sarǵısh-jasıl ellips formadındaǵı diametri 1 mm keletuǵın plastinkalardan ibarat ósimlikler bolıp tabıladı.Olardıń tamırı joq.Bir dana ósimliktiń massası 150 mikrogramm.Volfiyalar óz quramında kóp muǵdarda belok saqlawı menen sobıqlılarǵa teń keledi.Sol sebepli olardı akvariumda balıqlar azıǵı ushın kóbeytiw keń jolǵa kóbeytiw keń jolǵa qoyılǵan.Qurǵaqlay massasında 44% uglevod, 20% belok, 5% may, vitaminlerden A,B2,B6,C hám PP bar.Volfiyanı tek balıqlar emes adamlar da tutınadı.
Social media marketing

Social media marketing (SMM; Awdarması: social tarmaqlarda marketing), ónimler, tovarlar hám xızmetlerdi social tarmaqlarda tanıtıw,onı júrgiziw.Social Media Marketing tikkeley hár túrli jámiyetler, paydalanıwshılar gruppaları menen islew de esaplanadı. SMM házirde tek ǵana úlken kompaniyalar, óz bazarları bálkim, orta hám kishi biznes wákilleri de keń kóleminde paydalanılıp atır. Onıń járdeminde olar, óz klientleri menen qayta baylanıstı jolǵa qoyıp atır.

## SMM tekstleriniń ózgeshelikleri
**Tekstli kontent** - sayt , sociallıq tarmaq hám messendjerlerdegi topar hám kanallar ushın jazılatuǵın hár qanday tekstler.

**Faktlı kontent** - qarıydarlar ushın qollanba , ónim yamasa xizmetlerge táriyp , tablica hám sanlı informaciyalar , izertlewdiń faktlı maǵlumatları.

**Grafikalıq kontent** - fotosúwretler , animaciyalar - qálegen túrdegi grafikalıq materiallar.Diagramma hám video maǵlumatlardı da usılardıń qatarına kirgiziwge boladı.
Altıngúl Óteniyazova

**Altıngúl Óteniyazova** — Qaraqalpaqstan MTRK jurnalisti, redaktor hám shayır. Qaraqalpaqstan telekanalındaǵı Ayqulaq ádebiy saz-sáwbetli baǵdarlamasınıń redaktorı.

## Biografiyası
**Óteniyazova Altıngúl Palwanovna** 1965-jılı Taxtakópir rayonında tuwılǵan. Dáslep awıldaǵı segiz jıllıq  mektepte, keyin kásip texnikalıq oqıw orınında orta bilim iyelep, Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Jurnalistika qánigeligin pitkergen. Dáslep "Bilim" baspasında, keyin 1991-jıldan baslap Qaraqalpaqstan respublikası teleradiokompaniyasında xızmet etip keledi.

2004-jıldan Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Jazıwshıları Awqamınıń aǵzası bolǵan.

## Ayqulaq
Ayqulaq ádebiy saz-sáwbetli baǵdarlaması Qaraqalpaqstan telekanalındaǵı eń belgili kórsetiwlerdiń biri. Kórsetiwdiń avtorı, redaktorı hám alıp barıwshısı Altıngúl Óteniyazova. Ayqulaq kórsetiwi ayına eki ret efirge turaqlı túrde beriledi. Kórsetiwde teletamashagóylerdi intellektual oyınlar arqalı kitap oqıwǵa baǵdarlaw, ruwxıy dúnyasın jánede jetilistiriw, milliylikti hám xalıq awızeki ádebiyatlardı keń en jaydırıw bolıp tabıladı. Ayqulaq kórsetiwi tiykarınan 4 rubrikanı óz ishine qamtıydı. Olar Kitaplar álemi, Ásirlerden saza, Jumbaqlı dúnya hám Ayaziy. Kórsetiw dawamlılıǵı 20-30 minut.

## Kitapları
Balalarǵa arnalǵan "Umıtshaq" gúrrińler toplamı, "Qız kúndeligi" gúrrińler toplamı, "Júreklerde bar bol, muhabbat", "Jaqsılıqqa tájim", "Ayqulaq" poeziyalıq toplamları, "Ańlattıń maǵan" atlı tańlamalı shıǵarmaları  kitap bolıp baspadan shıqtı

## Dóretiwshiligi
"Qızıń — ar namısıń" atlı muzıkalıq draması Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik akademiyalıq sazlı teatrı saxnasında qoyılǵan.

"Arzıwlı jollar" teleserialı Qaraqalpaqstan telekanalında, 96 bólimnen ibarat "Tırnalar kiyatır" atlı radioserialı  Nókis FM radiosı arqalı tamashagóyler názerine usınıldı hám joqarı bahalandı.

"Ayqulaq", "Aramızdaǵı ápsanalar", "Ata mákan saǵınıshı", "Qálbimdegi qosıqlar"kórsetiwlerin tayarlap, birneshe jıllardan beri tele tamashagóyler alǵıslarına miyasar bolıp kiyatır.

## Jetiskenlikleri
Altıngul Óteniyazova "Ózbekstan Respublikasında xızmet kórsetken jurnalist", "Qaraqalpaqstan respublikasına miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri".

## Shańaraǵı
Ómirlik joldası Tolıbay Pirimbetov ta telejurnalist. Perzentleri Rawshan, Ájiniyaz, Baqbergenler de joqarı maǵlıwmatlı qánigeler sıpatında el xalqımızǵa xızmet etip keledi.

A.Óteniyazovanıń eki júzge jaqın qosıqlarına belgili kompozitorlarımız tárepinen nama jazılıp, elimiz bayramlarında belgili qosıqshılarımız tárepinen atqarılıp kiyatır.

Respublikalıq gazeta jurnallarda ótkir mazmunlı maqalaları, publicistikalıq dóretpeleri, ocherkleri menen jiyi-jiyi kórinip turadı.

## Derekler
Maten Seytniyazov

**Máten Seytniyazov** — qaraqalpaq shayırı. Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamı aǵzası.

## Ómiri
Shayır 1934-jılı Qanlıkól rayonında tuwıladı.

Nókis mámleketlik pedogogikaliq institutın tamamlap jumısın eń dáslep «Ámiwdárya» jurnalında baslaydı. Sońınan Jazıwshılar awqamı xatkeri, Qaraqalpaqstan televedeniyesi hám radiosında jumıs isleydi.

1952-jılı Jazıwshılar awqamı aǵzası boldı.

## Shıǵarmaları
«Kárim matros», «Nápisqaw pıshıq», «Bárhama joldaman», «Jeti jurtqa sayaxat» sıyaqlı qosıqları bar.

## Derekler
Mineral resurslar

**Mineral resurslar** - bólek region (aymaqlar)da geologik izleniw va razvedka natiyjesinde aniqlanǵan paydali qazilmalar . Mineral resurslar qayta tiklenbeytuǵin tabiyiy resurslar esaplanadi. Olardi oʻzlestiriwge tayyarlanǵan bólegi mineral shiyki bazasi bolip tabiladi. Mineral resurslar dep Jer sharinda paydali qazilmalar sipatinda aniqlanǵan hám sanaat áhmiyetine iye bola alatuǵin bayliqlarǵa aytiladi.
Xrizantema

Xrizantema - Aster shańaraǵiniń bir jıllıq hám kóp jıllıq ot suw ósimlikleri yamasa Compositae Yarrow hám Tansy áwladlarina jaqin bolip, xrizantemaniń kóp túrleri tez háreketlenedi. Bul túri jer shariniń jaqsi hám arqa zonalarda tiykarinan Aziyada ósetuǵin 42 túrin óz ishine aladi. 

## Belgileri== Gúller uzaq ómir hám abadanshiliqti, sonday - aq qayta tuwiliwdi ańlatadı , bul olardıń tuwılǵan kun yamasa bópelerdiń ataqlı sawǵalarina aylantırıladı. Bunnan tısqarı, Yaponiyada xrizantema imperator gúli bolıp, ol eńjoqarǵi kushti ańlatadı hám mámlekettiń rasmiy gerbi bolıp esaplanadı.
Mozambik buǵazı

**Mozambik buǵazı** (malag. *Lakandranon'i Mozambika*, port. *Canal de Moçambique*, franc. *Canal du Mozambique*) — Hind okeanınıń batıs bólegindegi Afrika kontinenti hám Madagaskar atawın ajıratıp turatuǵın buǵaz. Ol jer júzindegi eń uzın buǵaz bolıp, uzınlıǵı shama menen 1760 kilometr, buǵazdıń eń tar jerindegi eni - 422 kilometr, eń kishi talveg tereńligi - 117 metr, eń úlken tereńligi - 3292 metr.

Buǵaz arqalı Afrika jaǵaların boylap arqadan qublaǵa baǵıtlanǵan, Iyneli tumsıǵı arqalı ótetuǵın, 1-1,5 uzel tezligindegi turaqlı aǵıs ótedi.

## Payda bolıw tariyxı
Bunnan 150 million jıl aldın (mezozoy dáwirinde) áyyemgi superkontinent Gondvana eki bólekke bólingen: batıs (Afrika, Arabstan hám Qubla Amerika) hám arqa (Avstraliya, Antarktida, Madagaskar hám Hindistan). Olardıń shegarası Mozambik buǵazı edi. 125 million jıl aldın Arqa Gondvana "Indigaskar" hám Avstraliya-Antarktidaǵa bolinip, olar arasında Hind okeanı qáliplese baslaǵan. 90 million jıl aldın Hindistan hám Madagaskardıń bir-birinen ajıralıwı júz berdi. Solay etip, Mozambik buǵazı júz million jıldan artıq waqıttan berli bar.
Social media marketing kònlikpeleri

Social media marketing kònlikpeleri: xabarlardı durıs jaylastırıw, VKontakte, Facebook, Instagram sociallıq tarmaqlarında maqsetli reklamanı basqarıw, reklama mexanizmlerin tùsiniw, maqsetli reklama byudjetin boljaw hàm onı optimallastırıw, tañlaw hàm flesh-moblar òtkeriw, sociallıq tarmaqlar ushın qosımshalardı islep shıǵıw, geo- xizmetler menen islesiw, usınıslar sisteması menen islesiw, arnawlı joybarlar, reyting hàm topıraqlardı anıqlaw principlerin tùsiniw, videoxostingde kanallar jaratıw esaplanadı.
Ariari

**Ariari** (malag. hám fran. *ariari*) — Madagaskar mámleketiniń pul birligi.

Bir ariari 5 iraymbilanyaǵa (*iraimbilanja*) teń. Xalıqaralıq belgisi MGA. Madagaskardan tısqarı, Mavritaniyada da qollanıladı.

Madagaskarda ol 2005-jılı 1-yanvarda rásmiy túrde mámilege kiritilgen.

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Ádebiyatlar

## Sırtqı siltemeler
Orxideya

Orxideya gúli ushın eń qolaylı jer - jaqsı jarıtılǵan biraq quyash nurı tuwrıdan tuwrı túspeytuǵın orın bolıwı kerek. Issı kúnleri háptesine 3 ret azanda suwǵarılıwı lazım.

## Derekler
Rásmiy til

**Rásmiy til** — mámleket yamasa xalıqaralıq shólkemde artıqmash mártebege iye bolǵan til bolıp tabıladı. "Mámleket rásmiy tili"ne salıstırǵanda kóbinese "mámleket til" termini qollanıladı, biraq geypara ellerdiń basshıları hám húkimet institutları bul eki túsinik ortasında parıq bolıwı kerek dep esaplaydı.

Mámleket rásmiy tili - arnawlı bir mámlekette yamasa basqa aymaqta nızam menen belgilengen jaǵdaylarda bul aymaqta qollanılıwı múmkin bolǵan basqa tillerge salıstırǵanda eń joqarı huqıqıy mártebege iye bolǵan til.

Mámleket tili - bul bárinen burın, qandayda bir mámlekettiń konstituciyası jszılǵan til bolıp tabıladı, sol sebepli de kodifikatsiyalanǵan konstituciyaǵa iye bolmaǵan ellerde mámleket tili joq dep esaplaw múmkin. Kóbinese mámleket (rásmiy) tili mámlekettiń eń kóp xalqı (etnik toparı) tili bolıp tabıladı. Usınıń menen birge, ayırım mámleketlerdiń nızamshılıǵında rásmiy mámleket hújjetleri basqa tillerde de baspadan shıǵarılıwı shárt ekenligi belgilengen.

## Derekler
Gimn

**Gimn** (áyyemgi grekshe *ὕμνος*) — qandayda bir insandı yamasa geypara zattı (eń bastaǵı waqıtlarda qudaydı) ullılaytuǵın maqtaw qosıǵı.
Кevin Karter

**Kevin Karter** 1960-jılı 13-sentyabrde Qubla Afrikanıń Yoxannesburg qalasında tuwılǵan. Ol 1990-jıllardaǵı Qubla Afrikadaǵı Bang-Bang Club fotograflar toparınıń aǵzası bolǵan.

## Kevinniń Sudanǵa sayaxatı

Kevin Karter Sudandaǵı ǵalaba ashlıqtı súwretke alıw maqsetinde BMSh menen birgelikte fotograf kásiplesi Joao Silve menen Sudanǵa baradı. Kevin Sudannıń Ayod awılındaǵı jaǵdaydı súwretke túsirip atırǵan waqıtta ol ashlıqtan ólip atırǵan kishkene qızdı hám sol qızdıń ólimin kútip atırǵan qara qustı kórip qaladı. Bunday kórinisti fotograf kadrǵa mórlew ushın súwretke túsiredi hám sońınan qustı ushırıp jiberip, ózi waqıya ornınan ketip qaladı.

Ájayıp súwretti alǵanlıǵına kewli tolıp, dostısına kórsetip maqtanadı. Kadrdı kórgen dostısı da bul kórinisti ózi súwretke alıwdı qálep, sol orınǵa alıp barıwın soraǵanda, Kevin qustı ushırıp jibergenligin aytadı. Bul waqıtta qızdıń ata-anası gumanitar járdem alıw ushın qızdı yarım saatlarǵa jalǵız qaldırǵan edi.

1993-jılı 25-mart sánesinde alınǵan fotosúwret Karterge úlken jetiskenlik alıp keledi. Fotosúwret «The New York Times» gazetası tárerpinen satıp alınadı hám erteńine gazetada járiyalanıp, jámiyetshilikte úlken rezonans oyatadı. Karter ǴXQnıń hújimler obektine aylanadı hám adamgershiliksizlikte ayıplanadı. Sol waqıtta «St. Petersburg Times» gazetası fotograf hám waqıya haqqında bılay jazadı:
 «Ólim menen gúresip atırǵan náresteni áwmetli kadrǵa alıw ushın obektivin sazlaǵan adam da – jırtqısh, jáne bir qara qus…». 
Bul súwret 1994-jılı Pulicer sıylıǵınıń kórkem fotografiya tarawı boyınsha eń jaqsı súwret sıpatında tańlanıp, Kevin jeńimpaz dep tabıladı.

## Kevinniń ólimi
Karter sıylıqtı alǵannan soń 4 aydan keyin 1994-jılı 27-iyul kúni 33 jasında óz janına qas etedi. Fotograf ólimi aldınan tómendegi mazmunda xat qaldıradı:

 «Túskinlikke tústim... Telefon óshirildi... Kireyge pul joq... Balalarǵa pul joq... Tólewge pul joq... PUL!!! Meni ólim, ólikler, ǵázep hám awırıwlar... ash hám jaraqatlanǵan balalar haqqındaǵı eslewler qıynaydı. Nesip etse, Ken (fotograf dostısı) menen ushırasaman...»  
Maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda bul súwrettegi negizinde qız emes, Kong Nong atlı ul bala bolıp, sol waqıtta BMShnıń azıq-awqat punktı tárepinen balaǵa ǵamxorlıq etilgenligi hám ol 2008-jılı dúnyadan ótkenligi haqqında xabarlanǵan.
Bul maǵlıwmattı Meri Nyaluak degen hayal da maqullaǵan. Onıń aytıwına qaraǵanda, bul súwrettegi qız emes, al Kong Nong atlı ul bala bolıp, ol awıldan biraz uzaqlawda jasaǵan. Bala sol waqıtta ashlıqtan qutılıp qalǵan hám 2007-jılı «temperatura»dan ólgenligin tastıyıqlaydı. Basqa dáreklerde bolsa, onıń bezgekten ólgenligi keltirip ótilgen. Keyinirek fotograftıń atın aqlaw maqsetinde rejissyorlar tárepinen birneshe kinofilmler súwretke alınadı.

## Sırtqı siltemeler
#	Karinform.uz
#	Kevin Carter // Luminous-Lint (англ.) — 2005.

## Derekler
Mogadisho

**Mogadisho** (somal. *Muqdisho [mʉqdɪʃɔ]*, arabsha *مقديشو [muqaˈdiːʃuː]*, italyansha *Mogadiscio [moɡaˈdiʃʃo])* — Somalidiń paytaxtı, eń iri qalası hám tiykarǵı portı, sonıń menen birge, onıń mádeniy, finanslıq hám sanaat orayı.

Qala xalqı 2 388 000 kisi (2021)[1]. Maydanı 350 km²[2].
Nusantara

**Nusantara** (indon. *Nusantara*) — Indoneziyada qurılıp atırǵan qala bolıp, mámleket paytaxtın Jakartadan usı qalaǵa kóshiriw joybarlastırılǵan. Ol Kalimantan atawında, Arqa Kalimantan provinciyası aymaǵında jaylasqan, biraq qısqa múddette qala hám onıń átirapındaǵı aymaqlar mártebesi boyınsha wálayatqa teń bolǵan arnawlı paytaxt okrugına aylanıwı kerek. Húkimettiń tiykarǵı shólkemlerin kóshiriw 2024-jıl aqırına shekem basqıshpa-basqısh ámelge asırılıwı kútilip atır.

Jańa paytaxt jaratıw jobaları 2019-jılda daǵaza etildi, qalasazlıq jumısları 2021-jılda baslandı. Jańa paytaxttıń atı rásmiy túrde 2022-jıl yanvar ayında tastıyıqlanǵan.

Indoneziya administraciyasınıń paytaxttı kóshiriw tuwrısındaǵı sheshimine Jakarta xalqınıń hádden tıs kópligi, bul megapolistiń infrastrukturalıq dúzilisi hám ekologiyalıq máseleleri sebep bolıp atır.
Eyfel minarası

Eyfel minarasi — Franciya timsali retinde dúnyaǵa belgili, Parijdiń eń belgili arxitektorshılıq úlgisi bolıp, óz konstruktori Gustave Eiffel atina atalǵan hám jılına 5, 5 million kisi keliwshi turizmniń ataqlı obiekti bolıp tabıladı.Minara 1889 -jıldaǵı Umumjahon kórgezbesi ushın qurılǵan. Moris Koshlen va Emiel Nugye tárepinen kórsetilgen sızılmalar kórgezbege tayarlıqlar daǵaza etilgen jarısta birinshi bayraqtı qolǵa kirgizgen. Eyfel zawıq-ol sawıq menen :«Fransiya 300 metrlik flagshtok jaylasqan birden-bir mámleket boladı», dep aytqan.Eyfel minarası, A. G. Efyel joybarı boyınsha Parijda qurılǵan metall minara. 19 -ásir texnikası jetiskenligi nishani retinde Jáhán kórgezbesi (1889 ) ushın qurılǵan. 1931-jılǵa shekem dúnyanıń eń bálent hám salmaqli imaratı esaplanǵan (bálentligi 300 m ga jaqın, massası 9 mıń tonna, sonnan 7, 3 mıń tonnası metall konstruksiyalar ). Minaraniń tómen bólegi kvadrat piramida formasında, ushinda pavilon hám mayaq bar, tóbesinde diametri 1, 7 m li maydansha qurılǵan. Radioesittiriw hám telekórsetiwlerdiń zárúrli orayı esaplanadı. Eyfel minarasin qurıwda metall konstruksiyalardı montaj qılıwdıń sol dáwir ushın eń aldıńǵı esaplanǵan usılları qollanǵan. Eyfel minarası Parij xalqı hám sayaxatshılar ushın eń qızıqlı kewilashar mákan esaplanadı.
Xalıqaralıq studentler kúni

**17-noyabr** — **studentler kúni**niń óz tariyxı bar. Bul baxıtlı jaslıq dáwiri hám romantikalıq bayram bolǵanı menen kúnniń tariyxında kewilsiz waqıyalar bolǵanlıǵın atap ótiw kerek.

## Kún tariyxı

Ekinshi jer júzilik urıs waqtı menen baylanıslı bul waqıya tómendegishe: 1939-jıldıń 28-oktyabr kúni fashistler basqınshılıǵında qalǵan Praga qalasındaǵı joqarı oqıw orınlarınıń studentleri hám oqıtıwshıları Chexoslovakiya mámleketiniń dúzilgen kúnine arnap demonstraciyaǵa shıqqan. Demonstraciya waqtında basqınshılar studentlerge qarsı shıǵıp, medicina fakultetiniń Yan Opletal isimli studentine qaray oq atqan hám jaradar etken. Jaraqatı emleniwine qaramastan student 11-noyabr kúni qaytıs bolǵan. Studentti jerlew máresimi 15-noyabr kúni bolıp ótken hám onıń dawamı narazılıq akciyasına aylanıp ketken. Narazılıq akciyası waqtında onǵa shamalas student uslanıp, qamalǵan. 17-noyabr kúni fashistler tań azanda studentler jataqxanasın qorshap alıp, narazılıq akciyasına qatnasqan 1200 den aslam studentti qolǵa alǵan hám olardıń kópshiligin Zaksenxauzendegi konclagerge jibergen. Toǵız student hám studentler háreketiniń jetekshileri hesh qanday sud sheshimisiz Ruzina rayonındaǵı qamaqxanada atıp óltirilgen. Gitlerdiń buyrıǵı menen chexlardıń barlıq joqarı oqıw orınları urıstıń sońına shekem jabılǵan. Aradan eki jıl ótkennen soń 1941-jılı London qalasında nacizmge qarsı gúresip atırǵan studentlerdiń xalıqaralıq ushırasıwı bolıp ótken. Onda chexoslovakiyalı Otto Shlingtiń usınısı menen usı sáneni hár jılı qaytıs bolǵanlar esteligi ushın Studentler kúni sıpatında belgilew qararı qabıl etilgen.

**Bul sáne 1946-jıl 17-noyabrden baslap xalıqaralıq kólemde belgilenedi.**

## Dárekler

# Волкова С. (11 2008). *В чем солидарны студенты?* (7 дней). pp. 24. "13"
Pil qala

**Pil qala** - Qaraqalpaqstan Respublikası Beruniy rayonı aymaǵında jaylasqan Pil qala arxeologiyalıq esteligi biziń eramızǵa shekemgi IV-III ásirler, sonday-aq, eramızdıń IV-IX-XI-XIII-XIV ásirlerine tiyisli arxeologiyalıq mádeniy miyras obekti bolıp esaplanadı.

## Qalanıń izertleniwi
Pil qala 1939-jılı belgili arxeologlar Sergey Tolstov hám Yaxiya Ǵulamov tárepinen qazıp úyrenilgen. Maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, ol waqıtta qala átirapı batpaqlıq bolǵan. Qazıw jumısların alıp barǵan arxeologlardıń esaplawı boyınsha bul qala biziń eramızdıń IV-VII ásirlerinde basqıshpa-basqısh qurılǵan.

Biraq, keyin ala arxeolog Vadim Yagodin bul qalanıń tariyxı birqansha aldın baslanǵanın anıqlaǵan. Onıń keltiriwinshe, diywallar dáslep biziń eramızǵa shekemgi IV ásirde qurılǵan bolıp, bekkem etip qurılǵan saraydıń bir bólegi bolǵan hám Afriǵ qalası onıń tırnaǵınıń ústine qurılǵan.

Belgili enciklopedist alım, jerlesimiz Ábiw Rayxan Beruniydiń «Ótmish áwladlardan qalǵan estelikler» kitabında Xorezmshaxlar patshası Afriǵ tárepinen ál-Fir qalası qurılǵanlıǵı hám ol óz dáwirinde Xorezmshaxlar mámleketiniń áhmiyetli qalalarınıń biri bolǵanlıǵı haqqında maǵlıwmatlar bar. Qala aymaǵında alıp barılǵan arxeologiyalıq qazıw jumısları nátiyjesinde bul jerden Afriǵiyler dáwirine tiyisli gúlal ıdıslar tabılǵan.

Akademik Ya.Ǵulamovtıń «Xorezmniń suwǵarılıw tariyxı» atamasındaǵı miynetinde «Mámleket paytaxtın Tabariy Madinat ál-Fil, Istahriy, Ibn Hovkal hám Maqdisiyler bolsa Kat yamasa Kas, Ábiw Rayxan Beruniy bolsa Fil yamasa Fir dep ataydı» dep keltirip ótkenligi bul qalanıń óz dáwirinde jámiyetlik-siyasiy hám sociallıq-ekonomikalıq jaqtan úlken áhmiyetke iye bolǵanlıǵın kórsetedi.

## Qalanıń qurılısı
Bul áyyemgi arxeologiyalıq estelik qam gerbishten qurılǵan bolıp, onıń sırtqı diywallarına sheńber tárizli minaralar qurılǵan. Qala diywallarınıń eni 6 metr, biyikligi 10-11 metrge shekem jetedi.

Házirgi waqıtta Pil qala arxeologiyalıq esteligi mámleket tárepinen qorǵawǵa alınǵan bolıp, onıń búgingi kúndegidey kórinisin saqlap qalıw hám keleshek áwladlarǵa jetkerip beriw ushın tiyisli jumıslar ámelge asırılmaqta.



Súwret:Pil qala4.jpg
Súwret:Pil qala 3.jpg
Súwret:Pil qala2.jpg
Súwret:Pil qala1.jpg


## Dárekler
# Karinform.uz
Muizza

**Muizza** ( Muhammad sallalahu alayhi wasallamniń pıshıqları.)

Hádiske kóre, eger pıshıq ol kisiniń kiyimlerinde uyqlap qalsa, Muhammed (s.a.w.) onı oyatpaǵan, bálkim basqa kiyimlerin kiyetuǵın bolǵan. Ańızǵa kóre, bir kúni Muizza ol kisiniń kiyimleriniń jeńinde uyqlap qaladı, sonda payǵambarımız alayhisalam pıshıqtıń uyqusın buzbaw ushın kiyimleriniń jeńinen bir bólek kesip taslaǵan. Muizza Muhammed (s.a.w.) wazları dawamında kóbinese ol kisiniń dizelerinde jatqan.

Muhammed (s.a.w.) onı qattı jaqtırǵan hám oǵan ǵamxorlıq etken.

Sol sebepli oǵan مُعِزّة (muizza) **ullılanǵan"** dep laqap qoyǵan.

Ulamalarimizdıń aytıwınsha Muhammed alayhisalamnıń pıshıǵı Efiopiyalı nasilinen, aq reńli, kózleri hár túrlı reńde bolǵan. Sol sebepli barlıq pıshıqlarǵa meshitke kiriw, sonday-aq Meshitul-Haramǵa kiriwine ruqsat berilgen. Kóplegen hádislerde Muhammed (s.a.w.) pıshıqlardı óltiriwdi qadaǵan etken.

Abu Dawıdtıń 75-san, Termiziydiń 92-san, Nasoiydıń 68-san hám Ibn Mojanıń 367-sanlı hádisleri pıshıqtıń taza haywan ekenligin tastıyıqlaydı, sol sebepli oǵan tiyiw dáretti buzbaydi.
## Derekler