Qırǵızstanda bilimlendiriw

**Qırǵızstanda tálim** jeti hám 15 jas aralıǵındaǵı balalar ushın toǵız jıl dawamında májbúriy esaplanadı. Tórt jıllıq baslawısh hám bes jıllıq tómengi orta mektepten keyin, sistema eki jıllıq joqarı orta mektepti, qánigelestirilgen orta mektepti yamasa kásip-óner/texnikalıq mektepti usınadı.

Bilim beriw hám ilim ministrligi (BIM) Qırǵızstandaǵı tálimge juwapker esaplanadı. Muǵallimlerdiń aylıq miynet haqısınıń hám úskeneler menen támiynleniwiniń azayıwına alıp kelgen byudjet qısqarıwları student qızlar sanınıń kemeyiwine proporcional emes dárejede tásir etti.

2008-jılı jalpı ishki ónimniń 3,7 procenti tálimge sarplanǵan. 2001-jılı sáykes jas toparındaǵı xalıqtıń, shama menen, 89 procenti májbúriy baǵdarlamaǵa qamtıp alınǵan edi, biraq bul kórsetkish 2000-jıllardıń basında azaydı. 2004-jılı Qırǵızstanda sawatlılıq dárejesi 98,7 procentti quradı.

Insan huqıqların ólshew iniciativası (HRMI) Qırǵızstannıń mámleketlik dáramat dárejesine tiykarlanǵan tálim alıw huqıqı boyınsha minnetlemeleriniń tek 89,3 procentin orınlap atırǵanın anıqladı. HRMI tálim alıw huqıqın baslawısh hám orta tálim huqıqlarına bólip qarastıradı. Qırǵızstannıń dáramat dárejesin esapqa alǵanda, mámleket baslawısh tálim boyınsha qolındaǵı resurslar (dáramat) tiykarında múmkin bolǵan nátiyjeniń 84,2 procentine, al orta tálim boyınsha 94,4 procentine erisip atır.

2023-jıl jaǵdayına bola, mámlekette 4 989 baslawısh hám orta mektep bar edi, sonıń ishinde 445 i Bishkekte jaylasqan. Bulardıń basım kópshiligi (4 537) mámleketlik mektepler bolǵan. Sonday-aq, mámlekette 58 joqarı oqıw ornı hám universitet bar edi.

## Strukturası hám shólkemlestiriliwi

### Mektepke shekemgi hám baslawısh tálim
Mektepke shekemgi tálim 3 jastan 6/7 jasqa deyingi balalarǵa baǵdarlanǵan hám májbúriy emes. Oǵan kiriw imkaniyatı sheklengen (2005-jılı taza dizimge alıw koefficienti 10% bolǵan).

Baslawısh mektep, ádette, 6 yamasa 7 jastan baslanadı, tórt jıl dawam etedi hám májbúriy esaplanadı. 2007-jıldan baslap baslawısh tálimde mektep forması talap etiledi. Bul nızam mektepten ketiwdiń bir deregi retinde kórsetildi, sebebi formanı ata-analar satıp alıwı kerek. Oqıtıw sapası geyde «tómen» dep sıpatlanadı: Qırǵızstan PISA 2006-jılǵı izertlewinde oqıw, matematika hám ilim (science) boyınsha eń aqırǵı orındı iyeledi.

### Orta tálim

Orta tálim tórt jıl dawam etetuǵın hám májbúriy bolǵan tiykarǵı orta tálimnen baslanadı. Studentlerdiń keyin ulıwma hám kásip-óner tálimi arasında tańlaw imkaniyatı bar.

Ulıwma tálim eki jıllıq oqıw baǵdarlamasınan ibarat bolıp, ol tamamlanǵannan keyin pitkeriw haqqındaǵı sertifikat («attestat») beredi. Sertifikat, ádette, universitetke kiriw ushın talap etiledi.

Kásip-óner tálimi oqıw kurslarınıń úsh túri arqalı usınıladı: kásip-óner hám ulıwma tálimdi birlestiretuǵın hám joqarı tálimge tayarlaytuǵın úsh jıllıq kurs; kásip-óner hám ulıwma tálimdi birlestiretuǵın (joqarı tálimge tayarlıqsız) eki jıllıq kurs; hám taza kásip-óner táliminiń on aylıq kursı (úlkenler ushın da ashıq). Kásip-óner tálimi kásiplik liceylerde hám kásip-óner-texnikalıq kolledjlerinde beriledi.

### Joqarı tálim

Joqarı tálim universitetler, akademiyalar, qánigelestirilgen joqarı tálim universitetlerin hám institutlardı óz ishine aladı. 2023-jıl jaǵdayına bola, mámlekette 58 joqarı oqıw ornı hám universitet bar edi, olardıń 42 si mámleketlik hám 16 sı jeke menshik bolǵan.

Joqarı tálimdegi jalpı qamtıp alıw dárejesi 2011/2012-jılları 12,5% ti quradı.

Universitetler tórt jıl ishinde bakalavr dárejesin beredi, bul bolsa studentlerge eki jıl dawam etetuǵın magistratura baǵdarlamalarında oqıwdı dawam ettiriw imkaniyatın beredi. Olar sonday-aq, bes (medicina hám arxitektura oqıwları ushın altı) jıllıq «qánige dárejesi»n (specialist) usınadı. Qánige hám magistratura dárejeleri PhD baǵdarlamalarına (aspirantura) jol ashadı.

Akademiyalar ilimiy xızmet tarawlarında sol dárejelerdi usınadı. Institut, ádette, universitet yamasa akademiyanıń qánigelestirilgen filialı esaplanadı. Qánigelestirilgen joqarı oqıw institutları bolsa, az baǵdarlı mekemeler bolıp tabıladı.

Qırǵızstandaǵı universitet oqıtıwshılarınıń kompetenciyası boyınsha sın pikirler boldı: teoriyalıq jaqtan universitet oqıtıwshısı bolıw ushın magistr dárejesi talap etilse de, kópshilik oqıtıwshılar, tiykarınan, bakalavr dárejesine iye yamasa ulıwma ilimiy dárejesi joq.

## Qosımsha qarań
* Qırǵızstandaǵı universitetler dizimi
* Qırǵız Respublikası Bilim beriw hám ilim ministrligi

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* World Data on Education: Kyrgyzstan, UNESCO-IBE(2011) — Qırǵız tálim sistemasınıń sholıwı
* Vocational Education in Kyrgyzstan, UNESCO-UNEVOC(2013) — Qırǵızstandaǵı kásip-óner tálimi sistemasınıń sholıwı.