Penalti (futbol)

**Penalti** (kóbinese **penalti** yamasa **noqattan tebiw** dep te ataladı) — bul associaciyalıq futbolda oyındı qayta baslaw usılı, onda oyınshıǵa tek ǵana qarsılas komandanıń dárwazamanı tárepinen qorǵalatuǵın dárwazaǵa bir ret soqqı beriwge ruqsat etiledi. Ol oyınshı óz penalti maydanında tuwrı erkin soqqı menen jazalanatuǵın qaǵıyda buzıwshılıq islegende beriletuǵın soqqı. Soqqı dárwaza sızıǵınan 11 metr (12 yard) aralıqta hám qaptal sızıqlar ortasında jaylasqan penalti noqatınan orınlanadı.

## Procedura
Top jaza maydanı ishinde qaǵıyda buzıwshılıqtıń qay jerde júz bergenine qaramastan, penalti noqatına qoyıladı. Soqqını orınlaytuǵın oyınshı tóreshige kórsetiliwi kerek. Tek ǵana soqqı beriwshi hám qorǵanıwshı komandanıń dárwazamanına penalti maydanı ishinde bolıwǵa ruqsat etiledi; qalǵan barlıq oyınshılar oyın maydanında, penalti maydanınıń sırtında, penalti noqatınıń artında hám penalti noqatınan keminde 9.15 m (10 yard) aralıqta bolıwı shárt (bul aralıq penalti doǵası menen belgilengen). Dárwazamanǵa top tebilgenge shekem qozǵalıwǵa ruqsat etiledi, biraq ol dárwaza baǵanalarına, ústingi baǵanaǵa yamasa dárwaza torına tiymesten, soqqı beriwshige qarap, dárwaza sızıǵında, dárwaza baǵanaları arasında turıwı kerek. Soqqı orınlanǵan waqıtta, dárwazamannıń keminde bir ayaǵınıń bir bólegi dárwaza sızıǵına tiyip turıwı yamasa bir sızıqta bolıwı kerek. Penalti orınlanıp atırǵan dárwaza sızıǵına juwapker bolǵan tóreshi járdemshisi jaza maydanı hám dárwaza sızıǵınıń kesilisken jerinde jaylasadı hám tóreshige qaǵıyda buzıwshılıqlardı anıqlawǵa hám gol urılǵan-urılmaǵanın belgilewge járdemlesedi.

Tóreshi penaltidiń orınlanıwı múmkin ekenin bildiriw ushın ısqıradı. Penalti orınlawshı ısqırmastan aldın toptı tebe almaydı. Soqqı beriwshi topqa juwırıp keliw waqtında aldaw (alaǵada etiwshi yamasa dıqqattı awdarıwshı) háreketler islewi múmkin, biraq juwırıw tamamlanǵannan keyin bunday isley almaydı. Tebiw hám soqqı beriwshiniń aqırǵı qádemi hárekette bolıwı kerek. Top tebiwden aldın háreketsiz bolıwı hám aldıǵa tebiliwi kerek. Top tebilip, háreketke kelgennen soń oyınǵa kirgen esaplanadı, hám sol waqıtta basqa oyınshılar jaza maydanına hám penalti doǵasına kire aladı. Soqqı beriwshi eki komandanıń da basqa bir oyınshısı topqa tiygenge shekem yamasa ol oyınnan shıǵıp ketkenge shekem (sonıń ishinde dárwazaǵa kirgende) oǵan ekinshi márte tiyiwi múmkin emes; eger top dárwazaman tiymesten dárwaza baǵanasına yamasa ústingi baǵanaǵa tiyip, oyınǵa qaytsa, soqqı beriwshi oǵan qayta tiyiwi múmkin emes.

## Qaǵıyda buzıwshılıqlar
Penalti tebiw waqtında oyın nızamları buzılǵan jaǵdayda, kóbinese jaza maydanına nızamsız kiriw, tóreshi toptıń dárwazaǵa kirgen-kirmegenin de, qaysı komanda(lar) qaǵıydanı buzǵanın da esapqa alıwı kerek. Eger eki komanda da qaǵıydanı buzsa, soqqı qaytadan orınlanadı.

Soqqını orınlawshı komanda tárepinen tómendegi qaǵıyda buzıwshılıqlarǵa jol qoyılsa, soqqınıń nátiyjesine qaramastan, qorǵanıwshı komandanıń paydasına tuwrı emes erkin soqqı belgilenedi:

* belgilengen soqqı beriwshiniń komandalası onıń ornına toptı tepse (soqqını orınlaǵan oyınshıǵa eskertiw beriledi)
* soqqı beriwshi juwırıp keliwdiń aqırında toptı tebemen dep aldasa (soqqı beriwshige eskertiw beriledi)
* soqqı alǵa qaray orınlanbasa
* soqqı beriwshi topqa basqa oyınshı tiygenge shekem ekinshi márte tiyse (dárwaza baǵanaları yamasa ústingi baǵanadan qaytqan jaǵdaylardı da óz ishine aladı)

Oyınshı penalti tebiw waqtında nızamlardı bir neshe ret buzǵan jaǵdayda, tóreshi turaqlı qaǵıyda buzıwshılıq ushın oyınshıǵa eskertiw beriwi múmkin. Soqqıdan aldın júz bergen barlıq qaǵıyda buzıwshılıqlar, olardıń qay jerde bolǵanına qaramastan, usı tártipte qarastırılıwı múmkin.

Eger top soqqıdan keyin alǵa qaray háreketlenip atırǵanda sırtqı bir obektke (yaǵnıy, oyın maydanına jat bolǵan zatqa) tiyse, soqqı qaytadan orınlanadı.

## Pas beriw penaltiyi
Eki adamlıq penalti, yaǵnıy «tap» (pas beriw) penaltiyi, soqqı beriwshi dárwazaǵa soqqı beriwdiń ornına, komandalası juwırıp, onı tebiwi yamasa pas beriwi ushın toptı sál alǵa qaray jibergende júz beredi. Eger durıs orınlansa, bul nızamlı oyın esaplanadı, sebebi soqqı beriwshiden dárwazaǵa soqqı beriw talap etilmeydi hám tek toptı alǵa tebiwi jetkilikli. Bul strategiya kóbinese kútilmegen elementine tiykarlanadı, sebebi ol birinshiden dárwazamandı soqqı beriwshiniń shınında da soqqı beretuǵınına isendiriwdi, soń onıń juwap retinde bir tárepke sekiriwin yamasa qozǵalıwın talap etedi. Sońınan, dárwazamannıń soqqı beriwshiniń komandalası qorǵawshılardan burın topqa jetip kelgenge shekem hám sol komandalastıń dárwazanıń qorǵalmaǵan tárepine soqqı beriwine jetkilikli waqıt dawamında óz ornında bolmawın talap etedi.

Birinshi dizimge alınǵan pas beriw «tap» penaltiyin 1957-jılı 1-mayda Arqa Irlandiya oyınshıları Djimmi Maklroy hám Denni Blanchflauer Portugaliyaǵa qarsı orınlaǵan. Taǵı birewi 1957-jılı 5-iyunda Jáhán Kubogınıń saralaw oyınında Belgiya hám Islandiya arasındaǵı ushırasıwda Rik Koppens hám Andre Piters tárepinen orınlanǵan. Jáne bir háreket 1964-jılı Plimut Argayl ushın oynap atırǵan Mayk Trebilkok hám Djon Nyuman tárepinen islengen. 1982-jılı Yoxan Kroyf óziniń Ayaks komandalası Yesper Olsenge pas berdi, ol bolsa qaytarıp pas berdi, bul Kroyfqa toptı ańsat kirgiziwge imkaniyat berdi.

Arsenal oyınshıları Terri Anri hám Rober Pires 2005-jılı Xayberide Manchester Sitige qarsı Premer-liga matchında usınday penaltidi orınlawda sátsizlikke ushıradı. Pires soqqını orınlaw ushın juwırıp keldi, juwırıp kiyatırǵan Anrige pas beriwge urındı, biraq ayaǵı tayıp ketip, top ornınan zorǵa qozǵaldı; ol topqa sál tiygenlikten, oǵan ekinshi márte tiye almadı hám Siti qorǵawshısı Silven Disten Anri soqqı beriwden aldın toptı alıp ketti.

Lionel Messi 2016-jılı 14-fevralda ligadaǵı básekilesi Selta de Vigoǵa qarsı oyında Luis Suareske penaltiden pas berdi, Suares usı menen xet-trik islegen.

## Qaytarıw taktikaları

### «Soqqı beriwshini oqıw»

Penaltiden qorǵanıw — dárwazamanda ushırasıwı múmkin bolǵan eń qıyın wazıypalardıń biri. Penalti noqatı menen dárwaza arasındaǵı qısqa aralıq sebepli, soqqıǵa reaksiya bildiriw ushın júdá az waqıt bar. Usıǵan baylanıslı, dárwazaman ádette top shın mánisinde tebilgenge shekem sekiriwdi baslaydı. Haqıyqatında, dárwazaman soqqınıń qay jerge baǵıtlanatuǵını haqqındaǵı eń jaqsı boljawına súyenip háreket etiwi kerek. Geypara dárwazamanlar qay tárepke sekiretuǵının aldın-ala sheship qoyadı, usılayınsha ózlerine waqtında sekiriw ushın jaqsı imkaniyat beredi. Basqaları bolsa soqqı beriwshiniń háreket úlgisin oqıwǵa háreket etedi. Ekinshi tárepten, soqqı beriwshiler dárwazamandı alaǵada etiw ushın kóbinese aldaw háreketlerin islep, salıstırmalı túrde áste soqqı beriwdi maqul kóredi. Eń nátiyjeli usıl bolıwı múmkin bolǵan — joqarı hám orayǵa tebiw, yaǵnıy dárwazaman bosatıp ketetuǵın orınǵa — sonday-aq, toptıń ústinen (yamasa hátte oǵan tiygizip) tebiwdiń eń joqarı qáwpin de alıp keledi.

Soqqı beriwshi topqa jaqınlasıp atırǵanda, dárwazamannıń onıń háreketlerin «oqıw» hám toptıń qay jerge baratuǵının sheshiw ushın sekundtıń bir úlesindey ǵana waqtı boladı. Eger onıń boljawı durıs bolsa, bul penaltidiń qaytarılıwına alıp keliwi múmkin. Styaua Buxarest klubınıń dárwazamanı Xelmut Dukadam 1986-jılǵı Evropa Kubogı Finalında Barselonaǵa qarsı oyında rekord dárejede izbe-iz tórt penaltidi qaytarǵan. Ol barlıq tebilgen penaltilerdi qaytarıw ushın úsh ret ońǵa hám tórtinshi ret shepke sekirip, komandasına jeńis alıp berdi.

### Tebiwshiniń tariyxı haqqındaǵı bilimnen paydalanıw
Dárwazaman óz sheshimin qabıl etiwde soqqı beriwshiniń burınǵı minez-qulqı haqqındaǵı maǵlıwmatlarǵa da súyeniwi múmkin. Buǵan mısal retinde Niderlandiya milliy komandasınıń burınǵı dárwazamanı Xans van Breukelendi keltiriwge boladı, ol bárqulla ózi menen birge qarsılastıń penalti boyınsha qánigesi haqqındaǵı barlıq informaciya jazılǵan kartochkaları bar qutısha alıp júrgen. Ekvadorlı dárwazaman Marselo Elisaga 2010-jılǵı FIFA Jáhán Chempionatı saralaw basqıshında Ekvador hám Argentina arasındaǵı oyında Karlos Tevestiń penaltiyin qaytarıp, Tevestiń geypara penalti tebiwlerin úyrengenligin hám onıń dárwazamannıń shep tárepine tebiwin kútip atırǵanın aytqan. Taǵı eki mısal 2006-jılǵı FIFA Jáhán Chempionatı waqtında júz bergen:

* Portugaliya milliy komandasınıń dárwazamanı Rikardu sherek finalda Angliyaǵa qarsı matchta tórt penaltiden úshewin qaytarǵan.
* Argentina hám Germaniya arasındaǵı sherek final matchı da penaltiler seriyasına shekem bardı hám nemis dárwazamanı Yens Lemann hár bir argentinalı oyınshı penalti tebiwge shıǵıwdan aldın shulıǵında saqlanǵan bir qara qaǵazǵa qarap atırǵanı kórindi. Lemann argentinalı komandadaǵı jeti oyınshınıń penalti tebiw ádetlerin izertlegen edi. Degen menen, onıń dizimindegi tek eki oyınshı ǵana sol kúni penalti orınladı. Sol eki oyınshınıń háreketinde Lemann birewin qaytardı hám ekinshisin qaytarıwǵa jaqın boldı. Sońınan ol Esteban Kambiassonıń soqqısın boljawına tuwra keldi, sebebi onıń diziminde Kambiasso haqqında hesh qanday informaciya jazılmaǵan edi. Biraq ol úyrengen videolarınan bilimli boljaw shıǵarıp, qaǵazdı oqıp atırǵanday boldı hám bası menen iyzep, onı qayta salıp qoydı, bul arqalı Kambiassoǵa soqqı beriwshi haqqında haqıyqatında da informaciyası bar ekenin ańlattı. Lemann durıs boljadı hám penaltidi qaytardı, usılayınsha penaltiler seriyasında Germaniya ushın jeńisti qolǵa kirgizdi. «Lemannıń dizimi» Germaniya futbolı tariyxınıń jılnamalarında sonshelli ataqlı bolıp ketti, házir ol Haus der Geschichte muzeyinde saqlanbaqta.

Bul usıl bárhama sátli bolmawı múmkin; oyınshı dárwazamannıń onıń soqqıları haqqında maǵlıwmat alǵanın kórgennen keyin óziniń jaqsı kóretuǵın ornınan qasaqana ózgertiwi múmkin. Kóp jaǵdaylarda, ásirese háweskerler futbolında, dárwazaman kóbinese boljawǵa májbúr boladı. Oyınlar teoriyası boyınsha izertlewler kórsetkenindey, qarsılastıń olardıń háreketlerin boljaw imkaniyatınan paydalanıwınıń aldın alıw ushın penalti orınlawshı da, dárwazaman da óz strategiyaların anıq bir tártipte tosınnan tańlawı kerek.

### Alaǵada etiw
Dárwazaman penalti orınlawshını alaǵada etiwge de háreket etiwi múmkin, sebebi penaltidi tabıslı orınlaw kútiletuǵınlıqtan, penalti orınlawshıǵa kóbirek basım túsedi, bul olardı qátege jol qoyıwǵa beyim etedi. Mısalı, 2008-jılǵı UEFA Chempionlar Ligası Finalında Manchester Yunayted hám Chelsi arasındaǵı oyında, Yunayted dárwazamanı Edvin van der Sar penaltiler seriyasında Nikola Anelka soqqı beriwge shıqqanda óziniń shep tárepin kórsetti. Oǵan sebep Chelsi komandasınıń barlıq penaltileri shepke baǵdarlanǵan edi. Onıń ornına Anelkanıń soqqısı Van der Sardıń oń tárepine bardı hám ol qaytarıldı. Liverpul dárwazamanı Bryus Grobbelaar 1984-jılǵı Evropa Kubogın utıw ushın óz klubına Romanı jeńiwge járdem beriwde oyınshılardı alaǵada etiwdiń «spagetti ayaqlar» dep atalǵan usılınan paydalanǵan. Bul taktikanı 2005-jılǵı UEFA Chempionlar Ligası Finalında Liverpul dárwazamanı Yeji Dudek qaytaladı, bul da Liverpuldıń jeńisi menen juwmaqlandı hám komandasına Milandı jeńiwge járdem berdi.

Penaltilerdi qaytarıwdıń nızamsız usılı – dárwazamannıń penalti orınlawshı topqa tiyiwden sál aldın alǵa qaray tez hám qısqa sekiriwi. Bul tek ǵana soqqı múyeshin qısqartıp qoymastan, al penalti orınlawshını da alaǵada etedi. Bul usıldı braziliyalı dárwazaman Klaudio Taffarel qollanǵan. Ol waqıtta FIFA bul qaǵıydaǵa onsha qatań qaramaytuǵın edi. Jaqın waqıtlarda FIFA barlıq tóreshilerge nızam kitabına qatań saqlawdı usınıs etti.

Sol sıyaqlı, dárwazaman óz butsaların tazalaw, tóreshiden toptıń durıs qoyılǵanın tekseriwdi soraw hám basqa da keshiktiriw taktikaları arqalı penaltidi keshiktiriwge háreket etiwi múmkin. Bul usıl penalti orınlawshıǵa kóbirek basım payda etedi, biraq dárwazaman jazalaw qáwpine ushırawı múmkin, kóbinese sarı kartochka menen.

Dárwazaman penalti orınlanıwınan aldın soqqı beriwshi menen sóylesiw arqalı da onı alaǵada etiwge háreket ete aladı. Niderlandiya milliy komandasınıń dárwazamanı Tim Krul bul texnikanı 2014-jılǵı FIFA Jáhán Chempionatınıń sherek finalında Kosta-Rikaǵa qarsı penaltiler seriyasında qollanǵan. Kosta-Rika oyınshıları soqqı beriwge tayarlanıp atırǵanda, Krul olarǵa «olardıń sanasına tásir etiw ushın» «penaltidi qay jerge tebetuǵının biletuǵının» aytqan. Bul onıń eki penaltidi qaytarıwına hám Niderlandiyanıń penaltiler seriyasında 4–3 esabında jeńiwine alıp keldi.

Argentinalı dárwazaman Emiliano Martines penaltiler seriyasında psixologiyalıq oyınlardı qollanıwı menen belgili, ásirese ol 2021-jılǵı Kopa Amerika yarım finalında Kolumbiya oyınshıları penalti tebiwge baratırǵanda olar menen sóyleskeni hám 2022-jılǵı FIFA Jáhán Chempionatı finalında Aurelien Tchuameni soqqı beriwge shıqqanda toptı alısqa ılaqtırıp jibergeni menen tanılǵan.

Dárwazamanlar tárepinen soqqı beriwshilerdiń tabısqa erisiw itimallıǵın tómenletiw ushın qollanılatuǵın taktikalarǵa tómendegiler kiredi:

* Tebiwshini vizual túrde alaǵada etiw (mısalı, kórsetiw, ım-ımlaw)
* Soqqı beriwshini awızeki tınıshsızlandırıw, ashıwlandırıw yamasa provokaciya etiw
* Soqqı beriwshige fizikalıq qarsılıq kórsetiw
* Soqqı beriwshini keshiktiriw (mısalı, dárwazamannıń soqqı ushın poziciya alıwına kóp waqıt ketiwi)

### Qaytarıw statistikası
Geypara dárwazamanlar penalti soqqıların qaytarıw qábileti menen ataqlı bolǵan. Sonday dárwazamanlardıń biri — Diego Alves, ol 49 procentlik qaytarıw tabıslılıq dárejesi menen maqtanadı. Joqarı qaytarıw kórsetkishlerine iye basqa dárwazamanlar qatarına Klaudio Bravo, Kevin Trapp, Samir Xandanovich, Janluidji Buffon, Tim Krul, Daniyel Subashich, Serxio Goykochea, Serxio Romero hám Manuel Noyer kiredi.

## Gol urıw statistikası
Dárwazaman soqqını toqtatıwǵa erisse de, top penalti orınlawshıǵa yamasa onıń komandalasınıń birewine qaytadan soqqı beriw ushın serpilip keliwi múmkin, bunda dárwazaman kóbinese ekinshi qaytarıw ushın qolaysız poziciyada boladı. Bul penalti soqqıların qaytarıwdı qıyınlastıradı. Bul penaltiler seriyasında másele emes, onda tek bir ret soqqı beriwge ruqsat etiledi.

Penalti soqqıları sátsiz bolǵanǵa qaraǵanda kóbinese tabıslı bolsa da, orınlanbaǵan penaltiler siyrek emes: mısalı, 2005–06-jılǵı Angliya Premer-ligası máwsiminde orınlanǵan 78 penaltiden 57 si gol menen juwmaqlandı, solay etip penaltilerdiń derlik 30% sátsiz bolǵan.

Germaniya Bundesligasındaǵı penalti statistikasın 16 jıl dawamında izertlep júrgen nemis professorı sol 16 jıl ishinde barlıq penaltilerdiń 76% golǵa aylanǵanın hám dárwazanıń joqarı yarımına baǵdarlanǵan soqqılardıń 99% gol bolǵanın anıqladı, biraq dárwazanıń joqarı yarımına kózlewge alıw qıyınıraq. Bundesligada 1963/1964 hám 2003/2004-jıllar aralıǵındaǵı barlıq penaltiler esapqa alınǵanda, penaltiler 74.25% golǵa aylanǵan. 2008/2009 hám 2021/2022-jıllar aralıǵında Evropanıń hár qıylı ligalarında golǵa aylandırıw koefficienti joqarıraq boldı (Primera Divizionda 76.5% ten Erediviziyada 79.8% ke shekem). Italiyalı hújimshi Roberto Badjo óz karerasında soqqısı ústingi baǵanaǵa tiyip, tómenge túsken, dárwazamannan serpilip hám dárwaza sızıǵınan ótip, golǵa aylanǵan eki jaǵdayǵa ushıraǵan. 

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__