Tyurkologiya

**Tyurkologiya** — túrkiy tillerde sóyleytuǵın xalıqlardıń hám túrkiy xalıqlardıń tillerin, tariyxın, ádebiyatın, folklorın, mádeniyatın hám etnologiyasın xronologiyalıq hám salıstırmalı kontekstte úyrenetuǵın gumanitar pánler kompleksi. Bul taraw Shıǵıs Sibirdegi saxalardan baslap, Balkandaǵı túrkler hám Moldovadaǵı gagauzlarǵa deyingi etnikalıq toparlardı qamtıydı.

## Tariyxı
Túrkiy qáwimler haqqındaǵı etnografiyalıq maǵlıwmatlar dáslep XI ásirde túrkiy filolog Maxmud Qashqariy tárepinen «Diywanı luǵatit Túrk» (Túrkiy tiller sózligi) miynetinde sistemalastırılǵan. XIII ásirdiń aqırınan baslap xalıqaralıq sawda hám siyasiy turmıs qatnasıwshıları ushın kóp tilli sózlikler dúzile basladı. Usınday áhmiyetli sózliklerdiń biri — kuman tili, parsı, latın hám nemec tillerindegi maǵlıwmatlardı óz ishine alǵan «Kodeks Kumanikus» esaplanadı. Sonday-aq, qıpshaq tili hám armyan, sonday-aq, qıpshaq hám rus tillerindegi eki tilli sózlikler de bar.

Orta ásirlerde tyurkologiya Vizantiya hám Grek tariyxshıları, elshileri, sayaxatshıları hám geograflarınıń miynetlerine tiykarlanǵan edi. XV-XVII ásirlerde tyurkologiyanıń tiykarǵı obyekti Osman imperiyası, túrk tili hám Shıǵıs Evropa hám Batıs Aziyadaǵı túrkiy tillerdi úyreniw boldı. 1612-jılı Jerom Megizer tárepinen baspadan shıqqan grammatika, sonnan keyin 1680-jılı F. Mesnyen-Meninskiydiń tórt tomlıq «Thesaurus Linguarum Orientalium» miyneti járiyalandı.

Peter Simon Pallas óziniń «Barlıq tiller hám dialektlerdiń salıstırmalı sózlikleri» (1787) miyneti menen tyurkologiyaǵa ilimiy jantasıwdı baslap berdi, oǵan tatar, mishar, noǵay, bashqurt hám basqa túrkiy tillerdiń leksikalıq materialları kirdi. XIX ásirde tyurkologiya M. A. Kazembektiń «Túrk-tatar tili grammatikası» (1839) hám O. N. Betlingktiń «Yakut tili grammatikası» (1851) miynetleri menen jáne de rawajlandı. XIX ásirdiń aqırında erte orta ásirlerge tán Orxon jazıwlarınıń Vilgelm Tomsen hám Vasiliy Radlov (1895) tárepinen oqılıwı (sheshiliwi) bul tarawdaǵı eń úlken jetiskenlik boldı. XIX ásirdiń aqırına kelip tyurkologiya til bilimi, tariyx, etnologiya, arxeologiya, kórkem óner hám ádebiyatı óz ishine alǵan kompleksli pánge aylandı.

XX ásirde tyurkologiya quramına fizikalıq antropologiya, numizmatika, genetika, áyyemgi túrkiy álipbeli jazbalar, tipologiya, genezis, etimologiya, onomastika hám toponimiya kirdi. Ilimiy rawajlanıw dendroxronologiya, metallurgiya, ximiya, tekstil hám basqa qániygelestirilgen tarawlar arqalı tyurkologiyalıq izertlewlerdiń tereńlesiwine úles qostı. Áyyemgi dereklerdi tereń úyreniw otırıqshı hám kóshpeli jámiyetlerdiń ekonomikalıq, sociallıq, mifologiyalıq hám mádeniy kúshlerin jaqsıraq túsiniwge imkaniyat berdi.

### Germaniyadaǵı tyurkologiya
Nemec tilindegi regionlarda zamanagóy tyurkologiya hám túrk izertlewleriniń baslanıwı keń kólemli shıǵıstanıw pániniń bir bólegi dep qaraladı. Avstriya hám Germaniyada, ásirese, Vena sıyaqlı imperiya oraylarında, túrk tiline bolǵan siyasiy qızıǵıwshılıq onıń institutlastırılǵan túrde úyreniliwine alıp keldi. 1754-jılı Mariya Tereziya Venada Shıǵıs akademiyasın (Orientalische Akademie) dúzdi, ol universitet quramına kirmese de, siyasiy mútájlikler sebepli túrk hám francuz tillerine úlken dıqqat qarattı. Onıń eń ataqlı pitkeriwshilerinden biri Yozef fon Xammer-Purgshtall boldı.

Germaniyada 1887-jılı Berlinde Shıǵıs tilleri seminariyası (SOS) shólkemlestirildi. Bul mákeme diplomatiyalıq hám kommerciyalıq rollar ushın qániygeler tayarlawdı maqset etti, bunda osmanlı túrk tili eń tanımalı tillerden biri boldı. Biraq Birinshi jáhán urısınan keyin túrk tilin úyreniwge degen qızıǵıwshılıq keskin tómenledi. Búgingi kúnde Germaniyada osmanlı hám túrk izertlewleri xalıqaralıq akademikalıq tarawdıń bir bólegi bolıp tabıladı.

### Franciyadaǵı tyurkologiya
Franciyada túrk tilin, túrk hám osmanlı áleminiń tariyxın, civilizaciyasın hám institutların úyreniw dástúri XVI ásirge barıp taqaladı. Bul rawajlanıw Franciya korolligi hám Osman imperiyası arasında diplomatiyalıq qatnaslar ornatılǵan dáwirde baslandı.

Eki áhmiyetli jańalıq bul izertlewlerdiń rawajlanıwına túrtki boldı: túrk hám arab tillerin oqıtatuǵın «Collège de France» mákemesiniń qurılıwı hám Korollik kitapxanasında (keyinirek Milliy kitapxana) osmanlı qoljazbaları menen tekstleriniń jıynalıwı. 1669-jılı Istanbuldaǵı Franciya elshixanası quramında ashılǵan «Jeunes de Langues» mektebi kóp ǵana awdarmashılardı tayarladı hám keyinirek 1795-jılı Parijde qurılǵan Shıǵıs tilleri mektebine (INALCO) tiykar boldı.

### Sovet Rossiyasındaǵı quwdalanıw
1944-jıl 9-avgustta Sovetler Awqamınıń Kommunistlik partiyasınıń Oraylıq Komiteti túrkiy xalıqlar tariyxın «áyyemgilestiriwdi» qadaǵan etiwshi qarar járiyalaǵan. Bul qarardan keyin tyurkologiya ziyalıların massivlik túrde qolǵa alıw, qamaw hám óltiriw tolqını baslanǵan, tariyx betleri bolsa sanaat dárejesinde qayta jazılǵan.

Kiev Rusı hám basqa regionlardaǵı kóplegen tyurkolog alımlar 1930-1940 jıllardaǵı Iosif Stalinniń siyasiy repressiyaları («Úlken terror») waqtında quwdalanǵan yamasa qamalǵan. Basqa mádeniyat alımları sıyaqlı, tyurkologlar da kommunizmge qarsı shıǵıwı múmkin bolǵan etnikalıq azshılıqlardan «tazalaw» háreketiniń qurbanı bolǵan. Repressiyaǵa ushıraǵan alımlardıń kópshiligi 1956-jıldan keyin rásmiy túrde reabilitaciya etildi.

Ekinshi jaqtan, bul qadaǵalawlar tyurkologiyaǵa kútilmegen payda da keltirdi. Ilimiy maqalalarda «túrk» sózi bar atlıqlar hám kelbetlikler ornına «kóshpeliler, sibirliler, skifler, altaylılar, tuvalılar» sıyaqlı evfemizmler qollanıla basladı. Alımlar óz miynetlerin «stol tartpasına qoyıw ushın» (keleshekte shıǵarıw maqsetinde) jaza basladı. Siyasat jumsarǵan waqıtta bul shıǵarmalar kóp muǵdarda járiyalandı. Lev Gumilyov hám Oljas Súleymenov sıyaqlı tulǵalar tyurkolog alımlardıń jańa áwladınıń payda bolıwına úlken tásir kórsetti.

Alımlardı fizikalıq joq etiw menen birge, olardıń járiyalanǵan hám járiyalanbaǵan barlıq miynetlerin joq qılıw háreketi de alıp barıldı. Kitapxanalar menen jeke kollekciyalardan kitaplar alıp taslanıp, joq etildi, fotosúwretler ózgertildi, ilimiy siltemeler óshirildi. XX ásirdiń baslarına tán ekspediciya kündelikleri, etnografiyalıq jazbalar hám esabatlardıń júdá kishi bólegi ǵana saqlanıp qaldı.

## Derekler

### Qosımsha oqıw ushın
* Kononov A.N., editor, *"Bibliographical dictionary of native Turkologists. Pre-USSR period"*, Moscow, Science, 1974 – Кононов А.Н., ред., *"Биобиблиографический словарь отечественных тюркологов. Дооктябрьский период"*; Москва, Наука, 1974 (In Russian). Brief biographical and bibliographical compendium of more than 300 Turkologists in Russia, who contributed to the development of Turkology and education in Türkic languages from the 18th century to 1917.
* Starostin, Sergei/Dybo, Anna/Mudrak, Oleg, *"Etymological Dictionary of the Altaic Languages"* (*"Этимологический Словарь Алтайских языков"*), 3 vols, Leiden and Boston 2003 

## Sırtqı siltemeler
* Istanbul mádeniyat universiteti 
* International Turkology and Turkish History Research Symposium 
* SOTA Research Centre for Turkestan and Azerbaijan
* ATON at Texas Tech University
* Turkish Studies Institutes, Departments Links
* Turuz – Online Turkic Dictionaries
* Turklib – Turkistan Library