Napoleon I Bonapart

**Napoleon I Bonapart** (; 1769-jıl 15-avgust, Ayachcho, Korsika — 1821-jıl 5-may, Longvud) — Franciyanıń áskeriy hám siyasiy basshısı. Ol sonday-aq, Napoleon I sıpatında francuzlar imperatorı bolǵan. Onıń háreketleri XIX ásirdıń baslarinda Evropa siyasatin belgilep berdi.

Ol Korsikada tuwilǵan. Oniń ata-anasi Italiyali aq-súyek adamlar bolǵan. Ol Franciyada áskeriy tayarliqtan ótedi. Bonapart Birinshi Francuz Respublikası dáwirinde júda áhmiyetli adam boldi. Sol waqitta ol Birinshi hám Ekinshi Awqamlar ústinen jeńiske eristi. 1799-jili ol siyasiy awdarispaq qildi hám natiyjede ol Birinshi Konsul boldi. Bes jildan soń Frantsuz Senati oni Imperator dep járiyaladi. 19-ásirdiń birinshi 10 jilliǵinda, Frantsuz Imperiyasi Napoleon basshiliǵinda kóplep urislarǵa qatnasti. Bul urıslar Napoleon urısları dep ataladi. Evropaniń úlken mámleketleriniń hámmesi bul urislarǵa qatnasti. Bir neshe jeńislerden son, Franciya Evropa kontinentinde júda áhmiyetli orindi iyeledi. Napoleon kóplep awqamlar dúziw joli menen Franciyaniń Evropa siyasatina tásirin kúsheytti. Ol sonday-aq óz doslarin hám shańaraq aǵzalarin basqa Evropa mámleketlerin basqariwǵa eristi.

1812-jili Franciyaniń Rossiyaǵa basip kiriwi Napoleonniń tabislariniń ózgeriw waqti boldi. Oniń armiyasi bul urista úlken jeńilislerge ushiradi. 1813-jili Altinshi Awqam quralli kúshleri Leipzigta Napoleon armiyasi ústinen jeńiske eristi. Bir jildan soń, bul Awqam Franciyaǵa hújim jasap, Napoleon armiyasin birotala qiyratti hám Napoleondi Elba atawina súrginge jiberdi. Bir jil ishinde ol Elbadan qashiwǵa eristi hám qaytadan kúsh topladi. Lekin 1815-jili ol Vaterlo Urisinda jeńiliske ushiradi hám Britaniyalilar oni jáne súrginge jiberdi. Napoleon ómiriniń aqirǵi alti jilin Saint Helena atawinda súrginde ótkerdi. Doktor oni asqazan sarataninan ólgen dep juwmaq shiǵardi, biraq Sten Forshufvud hám basqa da ilimpazlar oni uwlap óltirilgen boliwi múmkin degen pikir bildiredi.

Napoleon urısları dúnya-júziniń áskeriy mekteplerinde úyreniledi. Oniń qarsilaslari oni tiran dep esleydi, lekin ol sonday-aq Napoleon kodin islep shiqqani menen de belgili.

## Erte ómiri

Napoleonnıń shańaraǵı italiyalılardan bolǵan. Onıń ata-babaları — Buonapartlar XVI ásirde Korsikaǵa kóship kelgen mayda toskan dvoryanlar shańaraǵınan shıqqan. Onıń ana tárepinen ata-babaları — Ramolinlar — lombardiyalı dvoryanlar shańaraǵınan shıqqan. Napoleonnıń ata-anası Karlo Mariya Buonaparte hám Mariya Leticiya Ramolino 1769-jıl 15-avgustta tuwılǵan Ayachcho qalasındaǵı Maison Bonaparte úyinde jasaǵan. Onın úlken aǵası Jozef hám altı inisi bar edi: Lyusen, Eliza, Lui, Polina, Karolina hám Jerom. Jáne bes tuwısqan óli tuwılǵan yamasa nárestelik dáwirinde qaytıs bolǵan. Napoleon katolik sıpatında *Napoleon di Buonaparte* atı menen shoqındırıldı. Jaslıǵında onıń atı *Nabulione*, *Nabulio*, *Napolionne*, *Napulione* dep te jazılǵan.

Napoleon Genuya Respublikası Versal pitimi arqalı Korsikanı Franciyaǵa bergeninen bir jil ótkennen keyin tuwıldı. Onıń ákesi Franciyaǵa qarsı Korsikanıń ǵárezsizlik urısı dáwirinde Paskuale Paolini qollap-quwatladı. 1769-jılı Ponte-Novu sawashında korsikalılar jeńiliske ushıraǵannan hám Paoli Britaniyaǵa súrgin etilgeninen keyin Karlo Franciya gubernatorı Sharl Lui de Marbef penen doslasıp, onıń qáwenderi hám Napoleonnıń ógey atasına aylandı. Mabeftıń járdemi menen Karlo Lyudovik XVI sarayında korsika wákili, Napoleon bolsa Franciyanıń materik bólimindegi áskeriy akademiyada patsha stipendiyasına iye boldı.

Napoleonnıń balalıǵınıń ústem tásiri onıń anası edi, onıń qatań tártibi tártipsiz balanı shekledı . Ómiriniń aqırında Napoleon: «Balanıń keleshektegi táǵdiri bárqulla ananıń isi» — degen edi. Napoleonnıń ullı mártebeli, ortasha dárejede bay bolǵanı oǵan oqıw ushın sol dáwirdiń ádettegi Korsikalı adamına qaraǵanda kóbirek imkaniyatlar berdi.

1779-jıl yanvarda 9 jasar Napoleon kontinental Franciyaǵa kóship ótti hám óziniń ana tili korsika hám italyan tilleri bolǵan fransuz tilin jetilistiriw ushın Otyendaǵı diniy mektepke kirdi. Sońınan ol francuz tilin jaqsı biletuǵın bolsa da, onda korsika akcentı menen sóyleytuǵın edi, al francuz tilinde jazıwı jaman edi. May ayında ol Brien-le-Shato áskeriy akademiyaǵa oqıwǵa ótti, ol jerde onıń akcentı, tuwılǵan jeri, kelte boyı, minez-qulqı hám jaman fransuz tili ushın teńlesleri tárepinen úzliksiz túrde jek kóriletuǵın edi. Ol ózin tutıwlı hám muńlı tutıp, kitap oqıwǵa kiristi. Imtixan alıwshılardan biri Napoleon «hámme waqıtta matematikada qollanılıwı menen ajıralıp turǵan. Ol tariyxtı hám geografiyanı jaqsı biledi... bul bala jaqsı teńizshi bolatuǵın edi».

Napoleonnıń mekteptegi tariyxlarınan birinde ol kishi jastaǵı oqıwshılardı qar topı menen gúreste úlken jastaǵı oqıwshılardı jeńiske eristirgen hám bul onıń jetekshilik qábiletin kórsetken. Biraq bul waqıya Napoleon belgili bolǵannan keyin ǵana aytılǵan. Brennadaǵı sońǵı jıllarında Napoleon Korsika milletshisi hám Paolinıń ıqlasbentine aylandı.

1784-jılı sentyabrde Napoleon Parijdegi «Ecole militaire»ǵa oqıwǵa qabıllandı hám ol jerde artilleriya oficeri bolıw ushın tayarlıq kórdi. Ol matematikanı jaqsı úyrengen, geografiya, tariyx hám ádebiyat boyınsha kóp oqıǵan. Biraq ol francuz hám nemec tillerin jaqsı bilmeytuǵın edi. 1785-jılı fevralda atasınıń qaytıs bolıwı shańaraqtıń dáramatın kesip jiberdi hám onı eki jıllıq kursın bir jılda tamamlawǵa májbúr etti. Sentyabr ayında ol ataqlı ilimpaz Per-Simon Laplas tárepinen tekserilip kórildi hám Ecole militaire di pitkergen birinshi Korsikalı boldı.

## Dáslepki xızmeti
### Korsikaǵa qaytiw

1785-jıl sentyabrde mektepti tamamlaǵannan keyin Bonapart La Fere artilleriya polkinde sekundant etip tayınlandı. Ol 1789-jılı Franciya revolyuciyası baslanǵannan keyin Valans hám Osonda xızmet etti, biraq Korsikada uzaq dem alıs waqtın ótkerdi. 1789-jıl sentyabrde Korsikaǵa qaytıp keldi hám francuz revolyuciyalıq isin úgit-násiyatladı. Paoli atawǵa 1790-jıldıń iyulinde qaytıp keldi, biraq ol Bonapartqa janı ashımaytuǵın edi, sebebi ol Korsika gárezsizligi isin tárk etkeni ushın ákesin satqın dep esapladı.

Bonapart royalistler, revolyucionerler hám Korsika milletshileri ortasındaǵı quramalı úsh tárepleme gúreske túsdi. Ol yakobinshiler tárepdarı boldı hám Paolinıń siyasatına hám onıń ajıralıwǵa umtılıwına qarsı bolǵan francuz tárepdarı Korsika respublikashılarına qosıldı. Ol sayaxat waqtınan kóp waqıt ótkenligine hám óziniń kóngillileri menen Ayachchodaǵı francuz garnizonı ortasındaǵı kelispewshilikke qaramastan, Korsika kóngillileri batalyonına basshilıq etti hám 1792-jılı áskeriy xızmette kapitan dárejesine kóterildi.

1793-jıl fevralda Bonapart Sardiniyaǵa ámelge asırılmaǵan Franciya ekspediciyasında qatnastı. Paoli ekspediciyaǵa tásir kórsetkenligi hám onıń rejimi korrupciyalıq hám uqıpsız ekenligi haqqındaǵı ayıplawlardan keyin Franciya milliy konvenciyası onı nızamnan shıǵardı. Iyun ayınıń baslarında Bonapart hám 400 francuz áskeri Korsika kóngillilerinen Ayachchoni qolǵa kirgize almadı hám ataw Paoli tárepdarları tárepinen qadaǵalawǵa alındı. Bonapart Korsika jıynalısınıń ózin hám shańaraǵın qaralaǵanınan xabar tapqannan keyin, Bonapart Franciya materigindegi Tulonǵa qashıp ketti.

## Derekler