James Joyce

**James Augustine Aloysius Joyce** (aytılıwı: *Djeyms Avgustin Aloizius Djoys*; 1882-jıl 2-fevral  — 1941-jıl 13-yanvar) — irlandiyalı roman-jazıwshı, shayır hám ádebiyat sınshısı bolǵan. Ol modernistlik háreketke óz úlesin qostı hám XX ásirdiń eń tásirli hám áhmiyetli jazıwshılarınıń biri dep esaplanadı. Joystıń «Uliss» (1922) romanı onıń eń áhmiyetli shıǵarması bolıp, onda Gomerdiń «Odisseya» eposınıń epizodları túrli ádebiy usıllarda, ásirese, ań aǵımı usılında parallel túrde kórsetilgen. Onıń basqa da belgili shıǵarmaları qatarına «Dublinlikler» (1914) gúrrińler toplamı hám «Súwretshiniń jaslıqtaǵı portreti» (1916) hám «Finnegannıń oyanıwı» (1939) romanları kiredi. Onıń basqa dóretpelerine úsh poeziya kitabı, pyesa, xatlar hám waqıtlı baspasóz maqalaları kiredi.

Dublinde orta klastaǵı shańaraqta tuwılǵan Joys Kilder graflıǵındaǵı iezuittik Klóngowz Vud kolledjinde (Clongowes Wood College), soń qısqa waqıt dawamında «Xristian aǵa-iniler» tárepinen basqarılatunǵın O’Konnell mektebinde oqıdı. Ákesi Jon Stanislaus Joystıń turaqsız finanslıq jaǵdayı sebepli júzege kelgen quramalı turmısqa qaramastan, ol iezuittik Belveder kolledjinde jaqsı oqıdı hám 1902-jılı Dublin universiteti kolledjin tamamladı. 1904-jılı ol óziniń bolajaq joldası Nora Barnakl menen tanıstı hám olar Evropaǵa kóshti. Ol qısqa waqıt Pulada (házirgi Xorvatiyada) isledi, soń Avstriya-Vengriyadaǵı Triestke kóshti hám onda inglis tili oqıtıwshısı bolıp isledi. Rimdegi segiz aylıq jumısı hám Dublinge úsh márte barǵan saparların esapqa almaǵanda, Joys 1915-jılǵa shekem sonda jasaydı. Triestte ol óziniń «Kamera muzıkası» atlı qosıqlar kitabın hám «Dublinlikler» gúrrińler toplamın bastırıp shıǵardı hám inglislerdiń «Egoist» jurnalında «Súwretshiniń jaslıqtaǵı portreti» romanın bólimler boyınsha járiyalay basladı. Birinshi dúnya júzlik urıs dáwiriniń kópshilik bóliminde Joys Shveycariyanıń Syurix qalasında jasap, «Uliss» romanı ústinde isledi. Urıstan keyin ol qısqa waqıtqa Triestke qaytıp keldi hám 1920-jılı Parijge kóshti, bul qala 1940-jılǵa shekem onıń tiykarǵı jasaw ornı boldı.

«Uliss» dáslep 1922-jılı Parijde basılıp shıqtı, biraq onıń Birlesken Korollik hám Amerikalıq Qurama Shtatlarında basılıwına onıń «uyatsız» (obscenity) dep tabılǵanı ushın qadaǵan etildi. Nusqaları eki mámleketke de jasırın túrde alıp kirildi hám 1930-jıllardıń ortalarına shekem, yaǵnıy basılım nızamlı bolǵanǵa shekem onıń piratlıq nusqaları basıldı. «Uliss» jiyi-jiyi eń ullı kitaplar diziminde joqarı orınlardı iyeleydi hám Joystıń dóretpelerin analizleytuǵın akademiyalıq ádebiyatlar júdá keń hám ele de dawam etpekte. Kóplegen jazıwshılar, rejissyorlar hám basqa da kórkem-ónerpazlar onıń detallarǵa dıqqatlılıǵı, ishki monologtı qollanıwı, sóz oyını hám dástúriy syujet penen personajlar rawajlanıwınıń túpkilikli ózgeriwi sıyaqlı usıllarlıq jańalıqlarınıń tásirinde boldı.

Onıń eresek jıllarınıń kópshiligi shet elde ótkenine qaramastan, kórkem álemi Dublinde júzege keledi hám onda, tiykarınan, sol jerdegi dáwirindegi shańaraq aǵzalarına, dushpanlarına hám doslarına júdá uqsas personajlar orın alǵan. «Uliss» waqıyaları qala kósheleri hám tar kóshelerinde júz beredi. Joys bılay degen: «Ózim ushın men hámme waqıt Dublin haqqında jazaman, sebebi eger Dublinniń júregine jete alsam, dúnyadaǵı barlıq qalalardıń júregine de jola tapqan bolaman. Jekelikte ulıwmalıq jámlengen».

1923-jılı Joys óziniń kelesi úlken shıǵarması «Finnegannıń oyanıwı» ústinde jumıs basladı. Ol 1939-jılı basıp shıǵarıldı. Bul jıllar aralıǵında ol júdá kóp sayaxat etti. Ol hám Nora 1931-jılı Londonda puqaralıq nekeden ótti. Ol barǵan sayın kúsheyip baratırǵan kóz mashqalaların emletiw hám qızı Luchiya ushın psixologiyalıq járdem izlep, Shveycariyaǵa bir neshe márte sapar etti. Ekinshi dúnya júzlik urıs dáwirinde Germaniya Franciyanı iyelegen waqıtta, Joys 1940-jılı Syurixke qaytıp kóshti. Ol sonda 1941-jılı asqazan jarası operaciyasınan keyin 58 jasında qaytıs boldı.

## Derekler