Antifrancuz koaliciyalar

**Antifrancuz koaliciyalar** — Ullı Britaniya basshılıǵında Franciyada Ullı francuz revolyuciyası dáwirinde qulaǵan Burbonlar monarxiyalıq dinastiyasın tiklewge umtilǵan Evropa mámleketlerınıń waqtınsha áskeriy-siyasiy awqamları. Jámi 7 koaliciya dúzilgen.

## I antifrancuz koaliciya (1792-1797)

Onın quramına: Ullı Britaniya, Prussiya, Neapol, Toskana, Avstriya, Ispaniya, Niderlandiya, Rossiya kirgen.

1789-jılı Franciyada burjuaziyalıq revolyuciya júz berdi. 1789-jıl 14-iyulde kóterilisshiler hújim menen Bastiliyanı iyeledi. Mámlekette burjuaziya tizimi ornatıldı. Peterburgta baslanǵan revolyuciyanı dáslep waqıtsha finanslıq qıyınshılıqlar hám patsha Lyudovik XVI nıń jeke pazıyletleri sebepli kúndelikli kóterilis dep esapladı. Revolyuciyanıń kúsheyiwi menen Peterburgta revolyuciyanıń Evropanıń barlıq feodallıq-absolyutistlik mámleketlerine tarqalıwınan qorqa basladı. Rus sarayınıń qáwip-qáterlerine Prussiya hám Avstriya monarxları da sherik edi.

1791-jılı Avstriya hám Prussiya Franciyanıń ishki islerine áskeriy aralasıw maqsetinde awqam dúzdi, biraq intervenciya rejelerin islep shıǵıw hám francuz emigraciyası hám mámlekettegi kontrrevolyuciyalıq dvoryanlarǵa materiallıq járdem kórsetiw menen sheklendi (Ekaterina jallanba armiya dúziw ushin 2 mln rubl qarız berdi).

1793-jıl martta Rossiya hám Angliya ortasında Franciyaǵa qarsı gúreste bir-birine járdem kórsetiw: óz portların francuz kemeleri ushın jawıp qoyıw hám Franciyanıń neytral mámleketler menen sawdasına tosqınlıq etiw (Ekaterina II Franciya jaǵaların qamal etiw ushin Rossiya áskeriy kemelerin Angliyaǵa jiberdi) haqqındaǵı óz ara minnetleme haqqındaǵı konvenciya tastıyıqlandı.

1795-jıldıń aqırında Rossiya, Angliya hám Avstriya ortasında kontrrevolyuciyalıq úshlik awqam dúzildi (Rossiyada Franciyaǵa qarsı háreketler ushın 60 mıń ekspediciyalıq korpus tayarlana baslandı).

Pavel I 1796-jıl avgustta Avstriyaǵa járdem ushın qurallanǵan korpus jibermedi hám óz awqamlaslarına (Avstriya, Angliya hám Prussiya) Rossiya aldınǵı urıslardan hálsiregenın bildirdi. Rossiya koaliciyadan shıqtı. Pavel I diplomatiyalıq dárejede Franciyanıń áskeriy jetiskenliklerin sheklewge urındı.

## II antifrancuz koaliciya (1798—1801)

Onıń quramına Rossiya, Ullı Britaniya, Osmaniyler imperiyası, Muqaddes Rim imperiyası, Neapol patshalıǵı, Avstriya, Portugaliya kirgen.

Franciyaǵa qarsı II koaliciya 1798-jılı Avstriya, Osmaniyler imperiyası, Ullı Britaniya hám Neapol patshalıǵı quramında dúzildi. Rossiya áskeriy kúshleri teńizde (Osmaniyler floti menen awqamda) hám qurǵaqlıqta (Avstriya menen birgelikte) áskeriy háreketlerde qatnastı.

F. F. Ushakov basshılıǵındaǵı Qara teńiz eskadrası 1798-jıldıń gúzinde Bosfor hám Dardanell dáryaları arqalı Jer Orta teńizine, keyin Adriatika teńizine kirip bardı hám ol jerde túrk flotı menen birgelikte Ion atawların basıp alıp, Korfu qorǵanına hújim etti.

1799-jıl iyun ayında rus áskerleri Neapoldi, sentyabrde bolsa Rimdi azat etedi.

### Italiya júrisleri

Birlesken rus-avstriya armiyasına komandirlik etiw A. V. Suvorovqa júklendi. 1799-jıl 15-17-aprelde Suvorov Adde dáryası boyında francuzlardı qıyrattı. Bunnan keyin 5 hápte ishinde francuzlardı Arqa Italiyadan quwip shıǵarıwǵa erisildi. Milan hám Turin sawashsız azat etildi.

### Shveycariya júrisleri
Avstriyalılar Suvorov áskerlerin azıq-awqat penen támiyinlemedi, jerdiń nadurıs kartaların berdi hám áskerlerdıń Shveycariyaǵa jaqınlasıwın kútip turmastan, Rimskiy-Korsakov korpusın dushpannıń kúshli kúshleri aldında jalǵız qaldırdı.

Suvorov járdemge asıǵıp, eń qısqa hám eń qáwipli joldı — Alp tawlarınan ótip, Sen-Gotard ótkelin (24 sent. 1799-jıl — «Shaytan kópir» ushın sawash).

Biraq Rimskiy-Korsakovqa járdem beriw keshikti — ol qıyratıldı.

Alp tawlarınan 15 mıń grenadyorlar túsedi hám Pavel olardı Rossiyaǵa qaytarıp jiberedi.

Ruslardıń jeńislerınen Ullı Britaniya hám Avstriya paydalandı. Ullı Britaniya Avstriya sıyaqlı Gollandiyada jaylasqan hám francuzlarǵa qarsı háreket etip atırǵan rus járdemshi korpusına kerekli ǵamxorlıq kórsetpegeni, inglisler Malta atawın azat etkennen keyin, avstriyalılar bolsa Suvorov qaldırǵan Arqa Italiyanı iyelegeni sebepli Pavel I olar menen qatnasıqlardı úzip, jana awqamlar dúzedi.

Franciya menen pitim dúzip, Avstriya hám Ullı Britaniyaǵa qarsı Prussiya, Shveciya hám Daniya menen awqam dúzedi.

1800-jıl 4-6-dekabrde Pavel I baslaması menen Rossiya, Prussiya, Shveciya hám Daniya ortasında qurallı biytáreplik haqqındaǵı konvenciya dúziledi.

1801-jıl 12-yanvarda Pavel I buyrıq berdi, oǵan muwapıq Don kazak armiyasınıń áskeriy atamani Vasiliy Petrovich Orlov (1745—1801) basshılıǵındaǵı 24 qural penen 22,5 mıń kazak Xiywa hám Buxaraǵa shekem barıp, Britaniya Hindstanıń iyelep alıwı kerek edi. Kazaklar 28-fevralda atlanısqa shıqtı.

1801-jıl 9-fevral hám 11-mart — rus tovarların Britaniya portlarınan hám pútkil batıs shegara boylap tek Ullı Britaniyaǵa emes, al Prussiyaǵa da jiberiwdi qadaǵan etiwshi pármanlar shıǵarıldı. Rossiya portlarında bolǵan inglis sawda kemelerine embargo qoyıldı.

## III antifrancuz koaliciya (1805)

Onıń quramına Rossiya, Ullı Britaniya, Avstriya, Shveciya kirgen. Rossiya diplomatiyası Angliya, Avstriya, Shveciya hám Siciliya quramında koaliciya dúziwde qatnastı.
* 1804-jıl 25-oktyabr — Rossiya-Avstriya awqamınıń dúziliwi.
* 1805-jıl 2-yanvar — Shveciya menen awqamlıq shártnamaǵa qol qoyılıwı.
* 1805-jıl 11-aprel — Angliya menen.
* 1805-jıl 29-iyulde Vena arnawlı deklaraciya menen Rossiya-Angliya shártnamasına qosılıwın járiyaladı.

Dáslepki ekewinen parıqlı túrde Burbonlardı tiklew maqsetleri qoyılmadı. Koaliciya Franciya ekspansiyasınıń Evropada jáne de tarqalıwın toqtatıw, Prussiya, Shveycariya, Gollandiya hám Italiya huqıqların qorǵaw maqsetinde dúzildi. Angliya koaliciya dúziwden ayrıqsha mápdar edi, sebebi La-Mansh boyında Dumanlı Albionǵa túsiriwge tayar turǵan 200 000 francuz áskeri bar edi.

Franciyanıń awqamlasları sıpatında Ispaniya, Bavariya, Vyurtemberg hám Darmshtadt qatnastı.

1805-jıl 9-sentyabr — Avstriya armiyası Bavariyaǵa bastırıp kirdi. Biraq 25-26-sentyabrde Franciya armiyasınan jeńiliske ushıradı hám úlken shıǵınlar menen sheginiwdi baslaydı. 20-oktyabrde Avstriya armiyası kapitulyaciya etti. 13-noyabrde bolsa Vena basıp alındı.

10-noyabr kúni rus áskerleri Avstriya poziciyasınıń járdemshi bólimleri menen birlesti.

1805-jıl 2-dekabrde Austerlic janındaǵı «Úsh imperator sawashında» rus-avstriyalı birlesken armiyalar francuzlar tárepinen qıyratıldı.

1805-jıl 26-dekabrde Avstriya Presburg qalasında Franciya menen tınıshlıq shártnamasına qol qoyıp, úlken aymaqlıq hám siyasiy joǵaltıwlar menen urıstan shıqtı. German milletiniń muqaddes Rim imperiyası óz ómirin tamamladı.

## IV antifrancuz koaliciya (1806—1807)

Onıń quramına Angliya, Rossiya, Prussiya, Saksoniya, Shveciya kirgen.

19-iyun hám 12-iyul kúnleri Rossiya hám Prussiya ortasında jasırın awqam deklaraciyaları tastıyıqlandı. 1806-jıldıń gúzinde Angliya, Shveciya, Prussiya, Saksoniya hám Rossiyadan ibarat koaliciya dúzildi.

1806-jıl 14-oktyabr — Yena hám Auershted sawashları, bunda pruss armiyası francuzlar tárepinen tolıq qıyratıldı. Armiya Prussiyanıń shólkemlestirilgen kúshi sıpatında bir kúnde joq boldı. Bunnan keyin Prussiya patshalıǵı quladı hám úsh hápte dawamında Franciya armiyası tárepinen basıp alındı.

1806-jıl 21-noyabrde Berlinde Napoleon «Britaniya atawların qamal etiw haqqındaǵı» dekretke qol qoydı. 1807-jılı kontinental blokadaǵa Italiya, Ispaniya, Niderlandiya, Tilzitten keyin — Rossiya hám Prussiya, 1809-jılı Avstriya qosıldı.

1807-jıldıń 26-27-yanvar kúnleri Preysish-Eylau janında urıs bolıp, ol urıstıń eń qanlı sawashı boldı. Rus-prus armiyası sawash tamamlanǵannan keyin shegindi. Napoleon jáne 10 kún sawash maydanında turdı hám shegindi.

1807-jıl 14-iyunde rus armiyası Fridland janında jeńildi hám Nemannıń artına shegindi.

1807-jıl 21-iyunda pitimge qol qoyıldı hám aradan 2 kún ótkennen keyin Aleksandr I tárepinen tastıyıqlandı. 25-iyunda Tilzit qalasına qarama-qarsı Neman dáryası ortasında salda eki imperatordıń ushırasıwı bolip ótti.

## V koaliciya (1809)

1809-jıl aprelde Avstriya, Angliya hám Ispaniyadan ibarat koaliciya dúzilip, oǵan waqıtsha húkimet (joqarı xunta) wákillik etti.

1809-jıl 10-aprelde avstriyalılar Bavariya, Italiya hám Varshava gercoglıgıne bastırıp kirdi. Napoleon armiyası 5 tabıslı sawashta (Teugen, Abensberg, Landsxut, Ekmyul hám Regensburgte) Avstriya armiyasın eki bólimge bóliwge eristi: biri Chexiyaǵa, ekinshisi Inn dáryası arqasına shegindi. Francuzlar Avstriyaǵa kirip, 13-mayda Vena qalasın iyeledi. Biraq 21-22-may kúnleri Aspern — Essling janındaǵı sawashta Avstriya armiyası kútilmegende Napoleondı jeńiwge eristi. Sawashta Franciya qaharmanları: marshal Lann, generallar d'Espan, Sent-Iler qaytıs boldı. Keyingi sawashta, Vagram janında Napoleon jeniske eristi. 12-iyul kúni Avstriya-Franciya pitimi dúzildi. 14-oktyabrde Franc II Napoleon menen Shenbrun shártnamasın dúzdi, bul pitim boyinsha Avstriya Adriatika teńizine shıǵıw imkaniyatınan ayırıldı; Bavariya — Zalcburg hám Joqarı Avstriyanıń bir bólimi; Varshava gercoglıgı — Batis Galiciya; Rossiyada — Tarnopolskiy okrugı.

Aleksandr I Rossiya Avstriya shegarasına 20 mıń korpus jiberip, rásmiy urıs járiyaladı. Rus áskerlerı áskeriy háreketlerdiń birinshi dáwirinde awır jaǵdayda bolǵan Varshava gercoglıgındegį franko-polyak armiyasına járdem beriwden bas tartqan, biraq Avstriya áskerleri Dunayǵa ótkerilip atırǵan ekinshi dáwirde Krakov (shınında qala avstriyalılar tárepinen ruslarǵa berilgen) hám Galiciyanıń bir bólimin iyelegen. Avstriyalılar menen keskin soqlıǵısıwlar bolmadı.

## VI koaliciya (1812—1814)

Koaliciyaǵa Rossiya, Shveciya, Ullı Britaniya, Avstriya hám Prussiya (sońǵı ekewi 1813-jıldıń basına shekem Franciyanıń awqamlasları edi) kirdi.

1812-jıl 5-aprelde Rossiya hám Shveciya ortasında Peterburg awqamlıq shártnaması dúzildi.

Rossiyaǵa Napoleon basqınshılıǵı baslanǵannan keyin, 1812-jıl 18-iyulde Rossiya hám Ullı Britaniya ortasında 1807-jıldan baslap eki mámleket ortasındaǵı urıs jaǵdayın saplastırıwshı Erebru pitimine qol qoyıldı.

1812-jıl 18-30-dekabrde Taurogenda pruss generalı York ruslar menen biytáreplik haqqındaǵı konvenciyaǵa qol qoydı hám áskerlerdi Prussiyaǵa alıp ketti.

1813-jıl 30-yanvarda Avstriya korpusı komandiri general Shvarcenberg Taurogenskiy shártnamasına uqsas shártnamaǵa (Zeichenskiy pitimi) qol qoydı, sonnan keyin Varshavani sawashsız tapsırdı hám Avstriyaǵa ketti.

Keyin ala koaliciyaǵa Ullı Britaniya, 1813-jıl 10-avgustta Avstriya da qosıldı. 1813-jılǵı kampaniya dawamında 6-koaliciyaǵa bir qatar mayda german mámleketleri qosıldı.

## VII koaliciya. Napoleonnıń «Júz kunı» (1815)

Koaliciyaǵa Rossiya, Shveciya, Angliya, Avstriya, Prussiya, Ispaniya, Portugaliya kirdi.

1815-jıl 1-martta Napoleon Elba atawın taslap, 20-martta Parijge kirgende, Vena kongressi qatnasıwshıları 25-martta-aq Shomon traktatın qayta tikledi.

1815-jıl 18-iyun — Vaterloo sawashı. Vellington hám Blyuxer basshılıǵındaǵı inglis-golland-pruss armiyası francuzlardı qıyrattı.

18-iyul kúni Napoleon ózi Angliya húkimetine tutqınlıqqa tústi.

1815-jıl 2-avgust — shártnama dúzilip, oǵan muwapıq Napoleon ullı mámleketlerdiń húrmetli tutqını sıpatında Muqaddes Elena atawına jiberildi.

## Derekler