Malayziya

**Malayziya** yamasa **Malaysia** (malaysha: Malaysia) (Persekutuan Deneh Malaysia) - Qubla-shıǵıs Aziyadaǵı mámleket. Aymaǵın Qubla Qıtay teńizi ekige ajıratıp turadı; Batıs Malayziya (Malayya) Malakka yarım atawınıń qublada, Shıǵıs Malayziya Kalimantal atawınıń arqa bóliminde jaylasqan. Maydanı 332,8 mıń km². Xalqı 22,2 mln. adam (2001). Paytaxtı - Kuala Lumpur qalası. Basqarıw tárepten 13 shtat hám 2 federal aymaqqa bólinedi.

## Mámleketlik basqarıw principi
Malayziya - federativ mámleket, konstituciyali monarxiya. Ullı Britaniya basshılıǵındaǵı Ózara doslıq quramında. Ámeldegi Konstituciyası 1963-jılda qabıl etilgen, oǵan Malayya federaciyasınıń 1957-jılǵı Konstituciyası tiykar etip alınǵan hám keyinirek ózgerisler kirgizilgen. Mámleket baslıǵı - joqarı húkimdar (patsha, 2001-jıl 12-dekabrden Sultan Tuanku Sayd Sirojiddin Sayd Nutra Jamolullayl), ol 9 malayya keńesinde jasırın dawıs beriw jolı menen 5 jıl múddetke saylanadı. Nızam shıǵarıwshı organı - 2 palatalı parlament. Atqarıwshı hákimiyattı bas ministr basshılıǵındaǵı ministrler mákemesi ámelge asıradı.

## Tábiyatı
Malayziya ekvator regionında jaylasqan. Malakka yarım atawınıń úlken bólimin tóbelikler, tómen hám ortasha biyikliktegi tawlar (biyikligi 1000-2000 m; eń biyik noqatı - Taxan tawı, 2190 m) iyelegen. Jaǵa bólimleri (eni 90 km ge shekem) oypatlıq. Kalimantan atawınıń jaǵaları da tegislik, orta bólegi tóbelikler hám 2000-2400 m biyikliktegi tawlar bolıp tabıladı. Malayziyadaǵı eń biyik shıń - Kinabalu tawı (4101 m). Íqlımı ekvatorǵa tán, arqaraqta subekvator mussonlı ıqlım. Ortasha aylıq temperatura jıl dawamında 25-28°, Jıllıq jawın jaǵalarda 2000-5000 mm. Dáryaları (Rajang, Paxang, Baram, Kinabatangan hám basqalar) suwlı. Topıraqları podzollasqan laterit, pástegisliklerde allyuvial topıraqlar. Jer maydanınıń 3/4 bólimi mudam jasıl ızǵar tropikalıq orman. Palma, bambuk, tawlarında emen, dafna hám basqalar ósedi. Orman haywanları kóp. Iri haywanlardan pil, eki shaqlı nosorog, gimalay ayıwı, jolbarıs, qaplan, jabayı buǵalar, sonıń menen birge, meshin, krokodil, buwma jılanlar bar. Tropikalıq ormanlardıń ósimlik hám haywanat dúnyası Taman-Negara, Bako milliy baǵlarında qorıqlanadı.

## Xalqı
Xalqınıń 54% malayyalar, 34% qıtaylar, 10% hindler hám basqalar, mámleketlik tili - malayziya tili, mámleket dini - islam. Qala xalqı 75% (2018). Iri qalaları: Kuala Lumpur, Jorjtaun, Ipox, JoxorBaru hám basqalar.

## Tariyxı
Malayziya aymaǵında adam dáslepki paleolit dáwirinen jasaydı. Eramızǵa shekemgi 3-1 mıń jıllıqlarda Malakka yarım atawǵa Qıtaydıń qubla-batısınan avstronez qáwimler kelip jayǵasqan. Eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıq baslarında Oraylıq Sumatradan malayyalardıń áwladları kóship kelgen. Malakka yarım ataw xalqınıń Hindstan menen sawda hám mádeniy baylanısları bul jerde dáslepki mámleketlerdiń júzege keliwinde úlken áhmiyetli orındı iyelegen. Bunday mámleketler Malakka yarım atawınıń arqasında, dáryalardıń quyılıw jayındaǵı qalalarda payda bolǵan. Bul qala mámleketler III-XIV ásirlerde ózinen kúshlilew qońsılas mámleketlerge baǵınıqlı bolǵan.

XV ásirde hám XVI ásir baslarında Malakka yarım atawı, Riau arxipelagi hám Sumatra atawınıń shıǵıs bólimi Malakka sultanlıǵı qol astında birlestirildi. 1511-jıl Malakka sultanlıǵın Portugaliya basıp aldı. Malayziya aymaǵınıń batıs bólimi - Malayyada bir neshe sultanlıqlar dúzildi, bulardan eń irisi - Joxor XVI-XVIII ásirlerde pútkil Malayyanı óz hákimiyatı astında birlestiriwge háreket etti. 1641-jıl Malakkanı gollandlar basıp aldı. XVIII ásir aqırınan Malayya mámleketine inglis kolonizatorları tásir kórsete basladı. 1786-1888 jıllar dawamında inglisler házirgi Malayziya aymaǵınıń úlken bólimin basıp aldı. Kolonizatorlarǵa qarsı urıs hám de kóterilisler boldı (1791, 1831-32, 1875-76, 1891-94 hám taǵı basqalar).

Ekinshi jáhán urısı dáwirinde Malayziyanı yapon armiyası basıp aldı. 1943-jıl Malayziyada basqınshılarǵa qarsı xalıq armiyası dúzildi. 1945-jıl 2-sentyabrde yapon basqınshıları xalıq armiyası tárepinen wayran etildi, mámlekette demokratiyalıq húkimet organı - xalıq komitetleri dúzildi. Kóp ótpey inglis kolonizatorları Malayziyaǵa qaytıp, ilgeri qaraqshılıq rejimin ornatıwǵa háreket etti. Áyne waqıtta kolonizatorlar milliy azatlıq háreketine siyasiy hiyle jolı menen ziyan jetkeriwge umtıldı. 1946 hám 1948-jıllardaǵı konstituciya reformasına kóre, Singapur Malayyadan ajıratıldı. Malayya 1946-jıldan Malayya Awqamı hám 1948-jıldan Malayya Federaciyası dep ataldı. 1946-jıl Saravak hám Sabax Ullı Britaniya koloniyasına aylandı. 1948-jıl iyunda inglis hákimiyatı mámlekettegi milliy azatlıq háreketine qarsı hújimge ótti.

1949-jıl fevralda malayya xalqınıń Azatlıq armiyası dúzildi. 1955-jıl Malayya Federaciyasınıń nızam shıǵarıwshı keńesine saylawda Federaciyanıń Britaniya Doslıq awqamı sheńberinde ǵárezsizligin jaqlap shıqqan Úsh partiya awqamı (1957-jıldan Awqam partiyası) jeńiske eristi. 1957-jıl 31-avgustta Malayya Federaciyası ǵárezsizligi daǵaza etildi. 1963-jıl 9-iyunda Londonda Ullı Britaniya, Malayya Federaciyası, Singapur, Sabax hám Saravak arasında Malayziya Federaciyası dúzilgenligi tuwrısında ózara pitimge qol qoyıldı; 1965-jıl Malayziya menen Singapur húkimeti arasında kelispewshilik bolıp, Singapur Federaciya quramınan shıǵıp ketti. Malayziya 1963-jıldan BMSh aǵzası. 1992-jıl 1-yanvarda Ózbekstan Respublikası menen diplomatiyalıq qatnasların ornatqan. Malayziyanıń milliy bayramı - 31-avgust - Milliy kúni (1957).

## Siyasiy partiyaları, kásiplik awqamları
Ulıwma Malayziya islam partiyası, 1951-jılda dúzilgen; Malayziya hind kongressi, 1946-jılda tiykar salınǵan; Malayziya Qıtay awqamı, 1949-jılda dúzilgen; Malayya birlesken milliy shólkemi (jańa), 1988-jılda tiykar salınǵan; Demokratiyalıq háreket partiyası, 1966-jılda dúzilgen; Milliy front, 1973-jılda 12 partiyanıń húkimran koaliciyası (birlespesi) formasında dúzilgen. Malayziya kásiplik awqamları kongressi, 1949-jılda dúzilgen.

## Ekonomikası
Malayziya - industrial-agrar mámleket. Jalpı ishki ónimde islep shıǵarıw sanaatınıń úlesi - 28,7%, kánshilik sanaatınıń úlesi - 9,3%, awıl xojalıǵınıń úlesi - 17,3%. Malayziyanıń tiykarǵı egini - salı bolsa da, mámleket mútájligin qandırmaydı. Mámleket ekonomikasınıń eń zárúrli tarmaǵı kauchuk islep shıǵarıw bolıp tabıladı. Bunnan tısqarı, kokos palmasi, ananas, kakao, chay, burısh, palız eginleri, miyweler jetilistiriledi. Shárwashılıq tómen rawajlanǵan; qaramal, shoshqa baǵıladı. Teńiz jaǵası qasında hám dáryalarda balıq awlanadı. Eksport ushın aǵash tayarlanadı. Malayziya sanaatınıń tiykarǵı tarmaqları: elektrotexnika, neftti qayta islew, ximiya, metallurgiya, avtomobil, toqımashılıq, azıq-awqat sanaatı; kánshiliktiń tiykarǵı tarmaqları: neft, tábiyiy gaz, qalay, temir hám mıs rudaları, boksit tabıw. Malayziya integral sxema, kondicioner, radio hám teleapparaturalar islep shıǵarıw boyınsha dúnyadaǵı jetekshi mámleketlerden biri. Jılına 24,8 mlrd. kVt/saat elektr energiya payda etiledi. Kauchuk, palma mayı, qalay eksport etiwde dúnyada aldınǵı orınlardan birinde turadı. Ónermentshilik (ganch naǵıs oyıwshılıq, zergerlik, kesteshilik hám basqalar) rawajlanǵan.

## Transportı
Temirjolları uzınlıǵı 2,2 mıń, avtomobil jolları uzınlıǵı 52,5 mıń km. Teńiz sawda flotınıń tonnası - 2,9 mln. tonna dedveyt. Teńiz portları: Kelang, Jorjtaun, Kuantan, Kuala Lumpur. Jorjtaun, Kota-Kinabaluda aeroportlar bar. Malayziya shetke neft, elektron hám elektrotexnika buyımları, awıl xojalıǵı ónimleri, transport quralları (atap aytqanda, avtomobil), rezina texnika, toqımashılıq ónimleri, ayaq kiyim, kiyim-kenshek satadı; shetten mashina úskene, sanaat hám optika úskeneleri, transport quralları, stanoklar, azıq-awqat satıp aladı. Sawda-satıqtaǵı tiykarǵı klientleri: Yaponiya, Singapur, AQSh, Evropa Jámiyetshiligi mámleketleri, Qubla Kareya, Qıtay, Tayvan. Pul birligi - ringgit (Malayziya dolları).

## Bilimlendiriwi, ilimiy hám mádeniy-aǵartıwshılıq mákemeleri
Xalıq bilimlendiriwi sisteması 6 jıllıq baslanǵısh mektep (6 jastan 12 jasqa shekem bolǵan balalar ushın), 3 jıllıq kishi orta mektep hám 2 jıllıq úlken orta mektep (úlken orta mektep janında sociallıq, tábiyiy-ilimiy hám texnika hám de kásip-óner tálimi bólimleri bar) ten ibarat. Ónermentshilik mektepleri, orta texnika kolledjleri hám asırılǵan taypadaǵı texnika kolledjlerinde de túrli kásipler úyretiledi. Kuala-Lumpur universiteti (1962), Milliy universitet (1970), Texnologiya universiteti (1972), awıl xojalıǵı universiteti (1973), Jorjtaundaǵı universitet joqarı tálim beredi. Kuala-Lumpurda Milliy kitapxana (1971), Milliy muzey (1963, arxeologiya, etnika, zoologiya kompleksi menen) bar. Tábiyiy kauchukti izertlew institutı, Malayziya ilimiy izertlew institutı, ormanshılıq hám tropikalıq balıqshılıq izertlew orayları, medicina ilimiy izertlew institutı, Sociallıq pánler tariyxı jámiyeti, Malayya tili hám ádebiyatı agentligi, Tamil tili jámiyeti bar.

## Baspasózi, radioesittiriwi hám telekórsetiwi
Mámlekette basıp shıǵarılatuǵın iri gazetalar: «Berita harian» («Kún jańalıqları», Malayziya tilinde shıǵatuǵın kúndelik gazeta, 1957-jıldan), «Biznes tayms» («Biznes waqtı», inglis tilinde shıǵatuǵın kúndelik gazeta, 1976-jıldan), «Malay meyl» («Malayya pochtası», inglis tilinde shıǵatuǵın keshki gazeta, 1896-jıldan), «Mingguan Malayziya» («Malayziya hápte ishinde», Malayziya tilinde shıǵatuǵın ekshembilik gazeta, 1964-jıldan), «Nanyan shembio» («Qubla teńizler sawda gazetası», Qıtay tilinde shıǵatuǵın kúndelik gazeta, 1923-jıldan), «Star» («Juldız», inglis tilinde shıǵatuǵın kúndelik gazeta, 1971-jıldan), «Tamil nesan» («Tamiller qorıqshısı», tamil tilinde shıǵatuǵın kúndelik gazeta, 1924-jıldan) hám basqalar. Bernama informaciya agentligi, 1967-jılda shólkemlestirilgen. Malayziya radiosı 1946-jıldan, Malayziya televideniesi 1963-jıldan isleydi.

## Ádebiyatı
Ádebiyatı malayya, qıtay, tamil hám inglis tillerinde. Malayya tilinde jaratılǵan ádebiyat tiykarǵı orındı iyeleydi. VII ásirde tariyxıy, huqıqıy, diniy temalardaǵı dóretpeler, áwliye-payǵambarlardıń qıssaları, násiyatgóylik ádebiyatı jaratıla basladı. Malayya ádebiyatınıń jańa dáwirin baslap bergen avtor Abdulla ibn Abdulqadir Munshiy bolıp esaplanadı. Ol óziniń «Abdulla haqqında qıssa» (1849) shıǵarmasında sociallıq teńsizlik, bilimsizliklerdi sın pikir astına aladı. 1925-26-jıllarda Sayd Shayıq ibn Axmed Al-Hodiniń zamanagóy Mısır turmısınan alıp jazǵan «Farida Xanım» romanı maydanǵa keldi. Keyinirek Ahmad Navobi bin Muhammed Ali, Ahmed ibn Ismail hám basqalar da kóplegen dóretpeler jaratıp basladı. Ahmed bin Haji Muhammed Rashid Tol dáslepki ret malayya qaharmanları qatnasıwındaǵı «Haqıyqıy dos» (1927), «Bul Salmami?» (1928) hám basqa da romanlar jarattı.

30-jıllarda jańa indonez ádebiyatınıń tásiri kúsheydi; A. Samad bin Ahmed, A. Baxtiyar, R. Mansur hám basqalardıń milliy ruwxtaǵı romanları payda boldı. Atap aytqanda, milliy háreket ǵayratkeri Abdullah Siddiqtıń «Birge gúreseyik» (1941) romanında patriotlıq hám kolonizatorlarǵa qarsı gúres temaları keń sáwlelendirildi. 50-jıllarda ádebiyatta tiykarǵı orındı xalıq turmısına arnalǵan qosıq hám gúrrińler iyeledi. 1950-jıl bir topar qálemshiler - K. Mas, U. Avang, M. Asraf, A. Samad Ismail hám basqa «50-jıllar áwladı» ádebiyat birlespesin quradı hám «Kórkem óner jámiyet ushın» degen urandı alǵa súrdi. Milliy azatlıq háreketi ádebiyattıń tiykarǵı teması bolıp qaldı. Keyingi jıllarda A. Samad Sayd («Salina»), A. Vati («Sheńber»), A. Ali («Krizis»), A. Samad Ismail («Wázir»), Ibrahim Umar («Sheptegi qádem»), S. Usman Kelantan («Arqa-shıǵıstaǵı epkin») hám basqalardıń dóretpelerinde áhmiyetli sociallıq máseleler kóterilgen. Malayziyada tamil (S. Vadivel, J. Perumal, G. S. Shanmugam), qıtay (Sun Ya, Szyan Jen) hám inglis (Li Kok-Yang, Uy Bun-Seng) tillerinde de ádebiyat rawajlanbaqta.

## Arxitektura hám súwretlew kórkem óneri
Malayziya aymaǵında eramızǵa shekemgi 1 mıń jıllıqtıń 2-yarımına tiyisli gúlli ılaydan islengen ıdıs hám háykeller (Alor-Gajax hám Berxallimadaǵı tas estelikler), Klangda hám Tembeling dáryası boyında úlken terrasalar, saǵanalar, jez buyımlar tabılǵan. VII-VIII ásirlerge shekem hind úlgilerine eliklegen: Budda ibadatxanaları hám háykelleri tiklengen. Bezew kórkem ónerinde altın hám gúmisten, shayı, ılaydan islengen ıdıstan paydalanılǵan, kesteshilik rawajlanǵan. XIV ásirden islam dini kirip keliwi múnásibeti menen musulman imaratların qurıw dástúr boldı (Perax, Kedax hám Joxorda XVII-XVIII ásirlerde meshit hám mazarlar qurılǵan). XV-XIX ásirlerde, ásirese, gúlalshılıqta qıtaylardıń tásiri kúsheydi. XVI ásirde kolonizatorlar bastırıp kelgennen keyin, áyyemgi mádeniyat páseńlewge ushırap, evropasha arxitektorlıq hám kórkem óner formaları engizile basladı. XIX ásir 2-yarımında qalalar (Pinang, Kuala-Lumpur) rawajlandı. Evropa, Qıtay, Hindstan, musulman usılları qosılıwınan ibarat ımaratlar qurıldı. Turar jaylar qazıq hám taslar ústine, jerge aǵash hám de bambuk sırıqlardan payda etildi.

XX ásirden úlken qalalar janında Tesak, Joxor-Baru, Batterert sıyaqlı joldas qalashalar júzege kele basladı. Malayyanıń «kampong» dep atalıwshı awılları tıǵız tárizde yamasa jollar, dáryalar, taw oypatlıqları boylap jaylastırıladı. Malayziya dáryalarında bambuk ılashıqlı sallardı, úy-qayıqlardı ushıratıw múmkin. Mámlekettiń áyyemgi xalqı bolǵan pánjezar adamları bambuk hám palma japıraqlarınan jasalǵan qosta jasaydı. Jańa awıllarda gerbish, temir-beton hám aǵashtan úyler qurılmaqta. XX ásir baslarınan shını islep shıǵarıw jolǵa qoyıldı. Xojalıqlarda toqılǵan gezlemeden sarongi dep atalıwshı milliy kiyim hám oramallar zardozlıq usılında tayarlanadı. Perakda kesteshilik rawajlanǵan. Kelantan zergerleri zebi-ziynat buyımları, oyma naǵıslı ıdıslar, qumanlar, qutılar soǵadı. Malayziyanıń zamanagóy súwretlew kórkem ónerinde súwretshilik, músinshilik rawajlanǵan. Ónermentshiliktiń gúlalshılıq, toqımashılıq, sebet toqıw sıyaqlı túrleri saqlanǵan.

## Kinosı
Hár jılı mámleketke 1000 ǵa shekem shet el filmi keltiriledi. Bunday shárayatta milliy kinematografiyanıń rawajlanıwı júdá qıyın. Malayziyada dáslepki anıq milliy kinofilmler 50-jıllardıń aqırlarında jaratıldı. Olardıń kópshiligi dástúriy muzıkalıq dramalardan ibarat. Rejissyor, scenariyshi, kompozitor, aktyor hám qosıqshı P. Remli sonday dramalardı saxnalastırıwǵa qánigelesken. Keyingi jıllardaǵı ádewir kinokartinalar Tailand, Singapur, Filippin, Indoneziya sıyaqlı mámleketler menen birgelikte jaratıldı. 1981-jılda kinonı rawajlandırıw shólkemi dúzilgen. Kórkem filmler arasında tómendegiler bar: «Xang Tuax» (rejissyorı F. Mejundar), «Semerax Padi» (rejissyorı P. Remli), «Jılama» (rejissyorı R. Timoer), «Muhabbat hám qosıq» (rejissyorı D. Sulong), «Erteńgi kún úmitinde» (rejissyorı D. Quyashuddin), «Ana, anajan» (rejissyorı A. Mahmud).

## Ózbekstan - Malayziya qatnasları
Tiykarǵı maqala: Ózbekstan — Malayziya qatnasları 
 
## Sport
Malayziyadaǵı eń rawajlanǵan sport túri bul badminton, bowling, futbol hám skvosh esaplanadı. Golfqa da házirgi kúnde úlken itibar berilip atır. Malayziyada hár jılı iri jarıslar ótkeriledi, atap aytqanda 1998-jılda ótkerilgen «Sheriklik oyınlari» (inglisshe: Commonwealth Games).

## Sırtqı siltemeler