Mayotta

**Mayotta** (; , ; Shimaore: *Maore*; Kibushi: *Maori*), rásmiy túrde **Mayotta departamenti** () — Franciyanıń teńiz artı departamenti hám regionı bolıp tabıladı. Ol Franciyanıń teńiz artı departamentleriniń biri, sonday-aq, Franciyanıń 18 regionınıń biri bolıp, Metropoliya Franciya departamentleri menen birdey mártebege iye. Ol Evropa Awqamınıń eń shetki regionı hám, Franciyanıń teńiz artı departamenti retinde, Evrozonanıń bir bólegi esaplanadı.

Mayotta Indiya okeanınıń batıs bóliminde, Mozambik buǵazınıń arqa tárepinde, Shtat-shıǵıs Afrika jaǵalawlarına jaqın, Madagaskar atawınıń arqa-batısı hám kontinenttegi Mozambiktiń arqa-shıǵısı arasında jaylasqan. Mayotta tiykarǵı ataw Grande-Terre (yamasa Maore), kishirek ataw Petite-Terre (yamasa Pamanzi) hám usı ekewiniń átirapındaǵı birneshe kishkene atawlardan ibarat. Mayottanıń jer maydanı  quraydı hám 2024-jılǵı rásmiy esaplawlarǵa kóre, 320 901 adam jasaydı, xalıq turaqlılıǵı júdá joqarı bolıp, hárbir km2ge 858 adam tuwrı keledi. Eń úlken qalası hám prefekturası — úlken Grande-Terre atawındaǵı Mamoudzou. Dzaoudzi–Pamandzi xalıqaralıq aeroportı qońsılas kishirek Petite-Terre atawında jaylasqan. Aymaq sonday-aq óziniń tiykarǵı atawınıń jergilikli atı bolǵan Maore atı menen de belgili.

Francuz tili rásmiy til bolıp tabıladı hám xalıqtıń barǵan sayın kóbirek bólegi tárepinen ekinshi til retinde qollanıladı; 2007-jılǵı dizimge alıwda 14 jas hám onnan úlken xalıqtıń 63 payızı bul tilde sóylese alatuǵınlıǵın bildirgen. Mayottada eki jergilikli til bar. Eń kóp tarqalǵan Shimaore tili hám azıraq sóylesiletuǵın, malagasi tiliniń bir túri bolǵan Bushi tili (Kibushi).

Atawlarǵa dáslep qońsılas Shıǵıs Afrikadan adamlar kóship kelgen, keyinirek arablar kelip, ózleri menen Islam dinin alıp kelgen. 1500-jılı bul jerde sultanlıq ornatılǵan. Búgingi kúnde xalıqtıń basım kópshiligi musılman. XIX ásirde Mayottanı Madagaskardaǵı Iboinanıń burınǵı patshası Andriancoli jawlap aldı. Ol 1841-jılı atawlardı Franciyaǵa (Franciya korolligi hám onıń keyingi Iyul monarxiyasına) sattı. Mayotta 1974-jılǵı ǵárezsizlik referendumınan keyin qońsılas Komor atawları ǵárezsizlik járiyalaǵanda Franciya quramında qalıwdı tańladı. Sonda da, Mayotta 2011-jıl 31-martta Franciyanıń 101-departamentine aylandı hám 2009-jıl martta ótkerilgen referendum nátiyjesine kóre, 2014-jıl 1-yanvarda Evropa Awqamınıń eń shetki assosiallasqan regionı boldı. Nızamsız migraciya máselesi 2010-jıllarda hám 2020-jıllarda jergilikli siyasiy turmısta júdá áhmiyetli boldı, bul Franciyanı Wuambushu operaciyasın shólkemlestiriwge alıp keldi.

2019-jılı xalıqtıń jıllıq ósimi 3,8% bolıp, házirgi xalıqtıń yarımı 17 jasqa deyingi jaslar boldı. Bunnan tısqarı, xalıqtıń 48 payızı shet el puqaraları edi. Migrantlardıń kópshiligi qońsılas Komor atawları mámleketinen, kóbinshe nızamsız jol menen keledi. Franciyanıń eń kambaǵal departamenti bolıwına qaramastan, Mayotta Shıǵıs Afrikadaǵı basqa qońsılas mámleketlerden ádewir bayıraq hám rawajlanǵan Franciya infrastrukturası menen sociallıq támiynat sistemasına iye, bul onı regionda kambaǵallıqta jasap atırǵan komorlılar hám basqa shıǵıs afrikalılar ushın júdá tartımlı etedi.

Departament úlken qıyınshılıqlarǵa dus kelmekte. Franciya milliy statistika hám ekonomikalıq izertlewler institutınıń (INSEE) 2018-jılı járiyalanǵan esabatına kóre, xalıqtıń 83 payızdan aslamı Franciya standartları boyınsha kambaǵallıq shegarasından tómen dárejede jasaydı (sol waqıtta metropoliya Franciyada bul kórsetkish 16%), turaqlı jaylardıń 40 payızı shiferden soǵılǵan úylerde, úy xojalıqlarınıń 29 payızında aǵın suw joq hám 15 jas penen 64 jas arasındaǵı xalıqtıń 34 payızınıń jumısı joq. Bul awır turmıs shárayatları, tiykarınan, tozǵan úylerdiń toplanǵan nızamsız migrantlardıń úlken bólegine tiyisli.

## Geografiyası

Mayotta (yamasa Maore) termini departamenttiń barlıq atawlarına tiyisli bolıwı múmkin, olardıń eń úlkeni Maore () dep ataladı hám Maore átirapındaǵı atawlardı, atap aytqanda Pamanzi () atawın óz ishine aladı. Atamanıń arab tilindegi «Jazīrat al-Mawt» — «ólim atawı» (itimal, atawdı qorshap turǵan qáwipli rifler sebepli) degenden kelip shıqqanına iseniledi.

Tiykarǵı ataw Grande-Terre (yamasa Maore), geologiyalıq jaǵınan Komor atawlarınıń eń áyyemgisi bolıp, onıń uzınlıǵı , keńligi bolsa , al eń biyik noqatı — teńiz betinen  bálentliktegi Benara tawı. Vulkanlı jınıslar sebepli ayırım aymaqlarda topıraq ádewir bay. Atawdı qorshap turǵan marjan rifi kemeler ushın qorǵaw hám balıqlar ushın jasaw ortalıǵın támiyinleydi. Dzaoudzi 1977-jılǵa shekem Mayottanıń paytaxtı bolǵan, sodan keyin paytaxt Grande-Terre atawındaǵı Mamoudzouǵa kóshirildi.

### Topografiya
Mayotta Komor arxipolagınıń tórt úlken atawınıń eń áyyemgisi bolıp tabıladı. Ol Madagaskardan  batısta hám Anjouannan  qubla-shıǵısta jaylasqan. Eki eń úlken atawı — Grande-Terre hám Petite-Terre marjan rifi menen qorshalǵan.

Uzınlıǵı  bolǵan bul marjan rifi  maydanǵa iye lagunanı qorshap turadı, bul dúnyadaǵı eń úlken hám eń tereń lagunalardıń biri esaplanadı.

Mayottanıń ulıwma maydanı shama menen  bolıp, bul onı Franciyanıń eń kishi teńiz artı departamentine aylantıradı. Tiykarǵı atawları:

* Grande-Terre, , uzınlıǵı  hám keńligi . Onıń eń biyik noqatları: Benara tawı (), Choungui tawı (), Mcapere tawı () hám Kombani tawı ().
* Petite-Terre (yamasa Pamanzi atawı),  bolıp, bul jerde Dzaoudzi hám aeroport jaylasqan.
* Mcamboro — úshinshi eń úlken ataw (). Onda turaqlı túrde adamlar, tiykarınan balıqshılar jasaydı.

## Ortalıq
### Geologiya

Mayotta — tiykarınan vulkanlı ataw.

Eki vulkanlı oray bar: qublada (Chongui shıńı, ) hám arqada (Mcapere tawı, ). Vulkanlı xızmet qublada shama menen 7,7 million jıl burın baslanıp, 2,7 million jıl burın toqtaǵan. Arqada bolsa xızmet 4,7 million jıl burın baslanıp, shama menen 1,4 million jıl burınǵa shekem dawam etken.

#### Jer silkiniwler toplımı
2018-jıl 11-noyabrdegi seysmik waqıya Mayotta jaǵalawınan, shama menen,  uzaqlıqta júz berdi. Ol dúnyanıń kóplegen jerlerinde, sonday-aq, Keniya, Chili, Jańa Zelandiya, Kanada hám Gavayida (derlik  uzaqlıqta) seysmogrammalar tárepinen jazıp alındı. Seysmik tolqınlar 20 minuttan kóbirek dawam etti, biraq buǵan qaramastan, onı eshkim sezbedi. Keyinirek bul jer silkiniwler toplımı Mayottadan  uzaqlıqta,  tereńlikte jaylasqan jańadan ashılǵan suw astı vulkanı menen baylanıstırıldı.

## Tanımalı tulǵaları
* Toifilou Maoulida (1979-jılı tuwılǵan) — 556 oyın oynaǵan burınǵı francuz futbolshısı.
* Manou Mansour (1980-jılı tuwılǵan) — francuz shayırı.
* El Fardou Ben Nabouhane (1989-jılı tuwılǵan) — komorlı futbolshı.

### Siyasatshılar
* Marcel Henry (1926–2021) — siyasatshı, 1977-jıldan 2004-jılǵa shekem Franciya senatorı.
* Soibahadine Ibrahim Ramadani (1949-jılı tuwılǵan) — siyasatshı, burınǵı senator.
* Thomas Degos (1971-jılı tuwılǵan) — 2011-jıldan 2013-jılǵa shekem Mayotta prefekti.

## Qosımsha qarań
* Mayotta haqqında qısqasha maǵlıwmat
* Franciyanıń hákimshilik bóliniwi

## Derekler

## Sırtqı siltemeler