open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kilobayt

**Kilobayt** (abbr. *KBáyit*; xalıq aralıq abbr.: *Kbayt, KB*) - informaciya muǵdarın ólshew birligi; 10³ (1000 ) yamasa 210 (1024) bayttı bildiriwi múmkin.

## Xalıq aralıq birlikler sisteması
Xalıq aralıq birlikler sisteması kilobayt tiyisli bolmaǵan ólshewlerdiń metrik sisteması ushın juwapker. Biraq, «SI Broshyurasi» hújjetinde ekilik (210 ) bahalardı belgilew ushın «kilo-» prefiksidan paydalanıw usınıs etilmesligi kórsetilgen hám eger zárúriyat bolsa, kibibayt atınan paydalanıw usınıs etiledi.

Xalıq aralıq elektrotexnika komissiyası (XAEK) 1999 -jılda kilobayttı 10³ dep belgilep túsinikke anıqlıq berdi. Usınıń menen birge, eger 210 belgilew zárúr bolsa, XEK kibibaytdan paydalanıw kerekligini tastıyıqladi, ekilik ólshem anıq kórsetilgen hallar bunnan tısqarı.

## Tariyx hám basqa standartlar
Tariyxıy tárepten hám bir qatar tarawlarda búgingi kunge shekem (tiykarınan, operativ yad hám flesh yad sıyaqlı ekilik mánzilli yad kólemin kórsetiw ushın ; Windows shańaraǵınıń operatsion sistemalarında ; JEDEC 100 B. 01 (ingl.) standartında hám Rossiyanıń 2009 -jıldaǵı «Muǵdar birlikleri tuwrısındaǵı Qaǵıyda»ga muwapıq 1024 (210 ) báyit ma`nisinde qollanıladı. Ekilik bolmaǵan mánzilli saqlaw qurılmaları (mısalı, qattı disklar ) óndiriwshileri kilobaytni 1000 báyit dep da ataydılar.

Rossiyada Kbayt belgisin qóllaw hám tuwrı jazıw 2009 -jılda qabıl etilgen Bahalar birligi haqqındaǵı qaǵıydada sáwlelendirilgen:

Maǵlıwmat muǵdarı birliginiń atı hám belgisi «bayt» «210», «220» hám «230» (1 Kbayt = 1024 báyit, 1 Mbayt = 1024 Kbayt, 1 Gbayt = 1024 Mbayt) kóbeyiwshilerine sáykes keletuǵın «Kilo», «Mega», «Giga» ekilik prefikslari menen qollanıladı. Bul prefikslar úlken hárip menen jazıladı. Xalıq aralıq informaciya birligin Xalıq aralıq elektrotexnika komissiyası XEK 60027-2 Xalıq aralıq standartı tárepinen usınıs etilgen «K» «M» «G» prefikslari menen qóllawǵa ruxsat beriledi (KB, MB, GB, Kbyte, Mbyte, Gbyte).

- Rossiya Federatsiyasida qóllaw ruhsat etilgen muǵdarlar birligi haqqındaǵı qaǵıyda. RF Húkimetiniń 2009 -jıl 31-oktyabrdagi 879 -sanlı Buyrıqı menen tastıyıqlanǵan.

Ilgeri Muǵdar birlikleri tuwrısındaǵı Qaǵıyda tárepinen qabıl etilgen Mámleketlikleraro (MDH) standartı GOST 8. 417―2002, maǵlıwmat qosımshasında SI prefikslarining nadurıs qollanılıwın kórsetedi.
Google Fit

**Google Fit**―Google tárepinen Android operacion sisteması, Wear OS hám iOS ushın islep shıǵılǵan fitnes platforma bolıp tabıladı. Google Fit paydalanıwshı apparatındaǵı sensorlardan paydalanıp túrli fizikalıq iskerlik (mısalı, júriw, juwırıw, velosipedte seyil etiw hám t.b ) lerdi jazıp baradı.

## Tariyxı
Google Fit platforması birinshi márte 2014-jıl 25-iyun kúni Google I/O konferensiyasında kórsetilgen. Ol ushın arnawlı programmalıq támiynat kompleksi 2014-jıl 7-avgustta shıǵarıldı hám sol jılı 28-oktyabrde jámiyetke usınıs etilgen.

2018-jıl avgust ayında Google American Heart Association hám Jáhán densawlıqtı saqlaw shólkemi kórsetpeleri tiykarında Android Fit platformasın jańalawın járiyaladı. Bunda Android Fit paydalanıwshınıń fizikalıq belsendiligine tiyisli maǵlıwmatlardı belgilep baradı, sonıń menen birge, kúnlik fitnes joba hám maqsetlerdi belgileydi. Jańalanıwlar Fit qosımshasına fizikalıq shınıǵıwlardı jaqsıraq baqlaw múmkinshiligin beredi hám paydalanıwshılardı sol sıyaqlı júrek urıw tezligin asıratuǵın shınıǵıwlar menen shuǵıllanıwǵa iytermeleydi.

2019-jıl aprel ayında Google iOS ushın da Google Fit qosımshasın islep shıqtı. iOS ushın Google Fit qosımshası Apple Health, Nike Run Club, Headspace yamasa paydalanıwshı apparatına baylanısqan Apple Watch hám Wear OS sistemalarınan paydalanadı. 2019-jıl avgust ayında Google qosımshaǵa túngi tema, uyqı statistikası hám shınıǵıwlar qollanbası sıyaqlı jańa funkciyalar qostı. 2020-jıl aprel ayında Google, Google Fit dizaynın qayta islep shıqtı. 2020-jıl noyabr ayında Google Fitqa iOS 14 vidjetin qostı. 2021-jıl fevral ayında Google Pixel 5 telefonları ushın eksklyuziv funkciya shıǵarıldı. Google Fit qosımshasında Pixel 5 kameraları járdeminde júrek urıw tezligi hám dem alıw ritimin ólshew múmkinshiligi jaratıldı.

## Múmkinshilikleri
Google Fit programmistler ushın Android hám basqa qurılmalardaǵı fitnes qosımshaları, sensorlardaǵı maǵlıwmatlardı saqlaw hám paydalanıw ushın birden-bir API kompleksin islep shıqtı. Paydalanıwshılar ózleriniń fitnes maǵlıwmatların kim menen bólisiwin tańlawı, sonıń menen birge, qálegen waqıtta bul maǵlıwmatlardı óshirip taslawı múmkin.

## Sırtqı siltemeler
* com/ Google Fit veb-sayti
* com/fit/ Google Fit SDK beti

## Derekler
San

**San** - matematikanıń tiykarǵı túsiniklerinen biri. Zatlardı sanawǵa bolǵan mútajlik sebepli eń ápiwayı kóriniste baslanıwiy jámáát dáwirinde payda bolǵan. Insaniyat iskerligi sheńberiniń keńeyiwi menen jetilisken. Daslep, pútkil oń (natural ) sanlar, keyinirek sheksiz natural sanlar qatarı (1, 2, 3, 4, 5…) túsinigi kelip shıqtı. Natural hám túpkilikli sanlar qatarlarınıń sheksizligi hám de jetkiliklishe úlken sanlardı ataw, belgilew máseleleri eramızǵa shekemgi 3-asirdeyoq grek matematikalıqları Yevklid hám Arximedning dóretpelerinde analiz etilgen. Sanlar ústindegi tórt ámel qaǵıydaların úyreniw menen arifmetika shuǵıllanadı.

## Kelip shıǵıwı
San túsiniginiń rawajlanıwlasıwı bólshek san túsinigin kirgiziw menen baslandı. Bólshek san qandayda bir muǵdardı ólshew, yaǵnıy bul muǵdardı basqa bir muǵdar - ólshew menen salıstırıwlaw nátiyjesinde kelip shıqqan. San túsiniginiń keyingi rawajlanıwlasıwı pán rawajlandiriwdiń nátiyjesi bolıp tabıladı. Mısalı, algebraning rawajlanıwı teris sanlar túsinigine alıp keldi. 6 -12 ásirlerde hindlar máseleler sheshiwde teris sanlardı qollaǵan edi. San túsiniginiń rawajlanıwına orta ásir Shıǵıs matematikalıqları da úlken úles qosdı

## Sanlar jıynaqları
Natural sanlar - sanaw (sanaq ) ushın qollanıladıgen sanlar :

𝑁={1, 2, 3, .. .}. [ 0 (nol ) natural san emes]. Natural sanlar kompleksi 𝑁 hárıbi menen belgilenedi.

Pútkil sanlar - natural sanlar hám olarǵa qarama-qarawı sanlar hám de nol birgelikte pútkil sanlardı quraydı. Oń hám teris sanlar da sol pútkil sanlar kesteine kiredi. Pútkil sanlar kompleksi Z (zet) hárıbi menen belgilenedi.

𝑍 = {…, −2, −1, 0, 1, 2, … }

Ratsional sanlar - eki pútkil sannıń qatnası retinde ańlatılatuǵın sanlar yaǵnıy bólshek sanlar. Ratsional sanlar Q hárıbi menen belgilenedi 

𝑄 ={𝑎/𝑏: 𝑎 ∈𝑍, 𝑏∈𝑁 +}, Haqıyqıy sanlar - ratsional sanlar hám irratsional sanlar kompleksiniń birlespesi. Haqıyqıy sanlar kompleksi san o'qi dep da ataladı hám 𝑅 menen belgilenedi.

Kompleks sanlar - 𝑎 + 𝑏 𝑖 kórinisindegi sanlar, bunda 𝑎 hám 𝑏 haqıyqıy sanlar, 𝑖 bolsa abstrakt birlik.

𝑖^2= −1 shártti qánaatlantıratuǵın abstrakt birlikte kompleks sannıń haqıyqıy bólegi, b bolsa abstrakt bólegi dep ataladı ; b=Q bolǵanda Kompleks san haqıyqıy, feO hám a=0 bolǵanda Kompleks san - sap abstrakt san boladı. Kompleks sanlar kompleksi 𝐶 hárıbi menen belgilenedi..

\mathbb{N}\subset \mathbb{Z}\subset \mathbb{Q}\subset \mathbb{R}\subset \mathbb{C}

## Derekler
Jırtqıshlar

**Jırtqıshlar, etxor haywanlar** (Carnivora) - sút emizuwshilerdiń bir gruppası. Úlkenligi hár túrlı. Denesiniń uz. 20 sm den (latcha) 3 m ge shekem (aq ayıw). Salmaǵı 0, 1-700 kg. Bul gruppaǵa, tiykarınan, jırtqısh haywanlar kiredi. Qazıq tisi úlken, azıq tisleri ótkir. Gúrek tisleri kishi hám jaqsı rawajlanbaǵan. Joqarı jaǵidagi aqırǵı jalǵan hám birinshi shın azıq tisleriniń kórinisi ózgerip, jırtqısh tishga aynalǵan. Y. dıń tırnaqları jaqsı taraqqiy etken hám ótkir. Geyparalarınıń tırnaqları tereńligin botib kirgen. Kóriw, esitiw hám iyiskelew shólkemleri jaqsı rawajlanǵan. As qazanı ápiwayı, kórichagi qısqa yamasa ulıwma joq. 7; pıshıqsimanlar, viverrasimanlar, susarsimanlar, betlonsimanlar, itsimanlar, ayiqsimanlar hám yenotsimanlar shańaraqlarına bólinedi. Y. Avstraliya hám Polineziyadan tısqarı qamma jerde keń tarqalǵan. Ózbekstanda 6 shańaraqqa tiyisli 25 túri ushraydı. Y. zıyankes kemiriwshiler sanın sheklewshi hám de tábiyaatda kesel hám nárenjan xayvonlar sanın kemeytiriwshi tábiyiy sanitarlar retinde áhmiyetke iye.

## Derekler
Dayna Taymina

**Dayna Yanovna Taymina** (; 1959-jıl 19-avgust, Riga) — amerikalı matematik. Matematika ilimleri doktorı.

## Biografiyası
Dayna Taymina 1954-jılda Rigada tuwılǵan. Riga gimnaziyasın hám Latviya mámleket universitetiniń fizika-matematika fakultetin tamamlaǵan (1977). 1990-jılda Belarus pánler Akademiyası matematika institutında «Behavior of Different Types of Automata and Turing Machines az waqıt Infinite Words» temasında kandidatlıq dissertaciyasın qorǵaw etdi. 1992-jılda Latviya universitetinde doktorlıq dissertaciyasın qorǵaw etedi. Latviya universitetinde hám Riga oqıtıwshılar tayarlaw institutında oqıtıwshı bolıp islegen. 1992-jıldan 1996-jılǵa shekem «Zvaigzne» hám «Mācību grāmata» baspalarında ilimiy redaktor bolıp islegen. 1997-jıldan 2006-jılǵa shekem Kornell universitetiniń professorı bolǵan.

2007-jıldan beri Dayna Taymina Nyu-Yorkdaǵı Kornell universitetinde professor retinde matematikadan sabaq beredi. 2010-jılda ol hár jılı Ullı Britaniyanıń The Bookseller jurnalı tárepinen kitaptıń eń ájep atı ushın beriletuǵın Diagram sıylıǵına iye boldı. Dayna Taymina kitabı «Giperbol tegislikler menen trikotaj hádiyselerı» («Hyperbolic Planes with Crocheting Adventures») dep atalǵan hám sıylıq arbitrler komissiyası bul attı «tolıq eserlik» dep ataǵan.

## Ilimiy iskerligı
Datna Taymina giperbol tegisliklerdi vizualizaciya qılıwda Evklid bolmaǵan geometriyanıń júz jıllıq mashqalasın hal etdı. Dayna Taymina bunı trikotaj shúberekler járdeminde ámelge asırıwǵa eristi. Ol óziniń birinshi giperbol tegislik modelin 1997-jılda Evklid bolmaǵan geometriya studiyası kursında paydalanıw ushın toqıǵan. Sondan berli ol júzden artıq geometriyalıq modellerdi baylanıstırdı.

## Baspalar
Kitaplar avtorı:
* «Crocheting Adventures with Hyperbolic Planes» (2009)
* Experiencing Geometry: Euclidean and Non-Euclidean with History (2005)
* «Matematika tariyxı» (1990)
* «Áyyemgi dáwir matematikası», Mathematics in antiquity (Latviya), Riga: University Press, 1981

Rus, Latviya hám inglis tillerinde jámi 47 baspa bar.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Oksidler (birikpe)

**Oksidler** - elementlerdiń kislorodlı birikpeleri. Normal oksid molekulası quramındaǵı barlıq kislorod atomları tek sol element atomlarına birikkan boladı, lekin óz-ara birikpeydi. Qıshqılanıw, superoksid hám ozonidlar (qıshqılanıw hám qıshqılanıw birikpeler) quramında kislorod atomları fakat element atomlarına birikib qalmay, bir-biri menen de birikadi (mas, SnO2 - normal oksid, Na2 O2 - qıshqılanıw ). Normal oksidler elementlerdiń kislorod menen tikkeley birigiwinen, elementlerdiń gidroksidlari karbonat, nitrat, sulfat hám basqa kislorodlı kislotalar duzlarınıń ajırasıwınan payda boladı.

Oksidlerdiń atalıwı tómendegishe: a) eger element kislorod menen tek 1 kislorodlı birikpe payda etse, ol oksid dep ataladı. Mas, Al2 O3 - alyuminiy oksid, MgO - magniy oksid; b) elementtiń bir neshe oksidleri málim bolsa, onıń oksidleniw dárejesi itibarǵa alınadı : CuO mıs (-oksid, CuO - mıs (II)-oksid, Cr2 O3 - xrom (III)-oksid, CrO3 - xrom (vI)-oksid hám t.b. ; v) elementtiń oksidi suw tásirinde kislotaǵa aylansa (yamasa kislotadan yoxud onıń tuzidan olini-shi múmkin bolsa ) áyne oksid sol kislotanıń angidridi dep ataladı : SO3- sulfat angidrid, SO2 - sulfit angidrid.

## Normal oksidler
Normal oksidler - tıyanaqlı, kislotalıOksidler turmıs hám texnikada keń qollanıladı. Mas, so'ndirilmagan hák CaO - qurılısda, NO2, SO2 - nitrat hám sulfat kislota óndiriste, ayırım metallardıń oksidlerinen ibarat qospalar bolsa katalizatorlar retinde qollanıladı amfoter (aralıq ) hám bıyparq oksidler dep, 4 gruppaǵa bólinedi. Mendeleyev dáwirli sistemasında dáwir ishinde shep tárepten ońǵa utgan tárepke oksidlerdiń ózgeshelikleri tiykarlılıqtan amfoterlilikka, keyininen kislotalıqqa aylanadı. Mas, III dáwir elementleri ok-sidlaridan Na2 O, MgO tıyanaqlı O; Al2 O3 - amfoter oksid; SiO2, P2 O5, SO3 hám S12 O7- kislotalı oksidler bolıp tabıladı. Elementtiń oksidleniw dárejesi artqan tárepke oksidlerdiń tiykarlıq ózgeshelikleri kúshsizlenip baradı : MpO - tiykar ózgesheligine, Mg>02 - amfoter qasiyetke, Mp2 O7 - kislota ózgesheligine iye.

Ayırım oksidler duzlar payda etmaganligidan olarǵa indifferent yamasa bıyparq oksidler atı berilgen (mas, CO hám NO). Kópshilik oksidler tábiyaatda ushraydı. Tábiyaatda eń kóp ushraytuǵın oksidler den biri suv - vodorod oksid bolıp tabıladı. Silikat angidrid (SiO2) kóplegen taw jınısları quramına kiredi.

## Derekler
Ion baylanısıw

**Ionlı baylanısıw** ximiyalıq baylanısıwdıń bir túri bolıp, ol keri zaryadlanǵan ionlar yamasa elektromanfiyligi keskin parq etiwshi eki atom arasındaǵı elektrostatik tartısıwdı óz ishine aladı hám ionlı birikpelerde júzege keletuǵın tiykarǵı óz-ara tásir bolıp tabıladı. Kovalent baylanısıw hám metall baylanısıw menen birge baylanısıwdıń tiykarǵı túrlerinen biri bolıp tabıladı. Ionlar elektrostatik zaryadqa iye bolǵan atomlar (yamasa atomlar gruppaları ). Elektron alǵan atomlar teris zaryadlanǵan ionlardı (anionlar dep ataladı ) payda etedi. Elektronlardı joǵatatuǵın atomlar oń zaryadlanǵan ionlardı (kationlar dep ataladı ) payda etedi. Elektronlardıń bunday uzatılıwı kovalentlikdan ayrıqsha túrde elektrovalentlik dep ataladı. Eń ápiwayı jaǵdayda, kation metall atomı, anion bolsa metall bolmaǵan atom bolıp tabıladı, lekin bul ionlar jáne de quramalı tábiyaatqa ıyelewi múmkin, mısalı, NH+ sıyaqlı molekulyar ionlar NH NH yamasa SO2− SO.Ápiwayılaw etip aytqanda, ion baylanısıw hár eki atom ushın da tolıq valentlik qabıǵın alıw ushın elektronlardıń metalldan metall bolmaǵanǵa ótiwi nátiyjesinde júzege keledi.

Bir atom yamasa molekula tolıq elektrondı basqasına ótkeretuǵın taza ionlı baylanısıw bar bolmaslıǵının tán alıw zárúrli bolıp tabıladı: barlıq ionlı birikpeler málim dárejede kovalent baylanısıw yamasa elektron almaslawǵa iye. Solay etip, " ionlı baylanısıw" termini ion xarakteri kovalent xarakterden úlken bolsa, yaǵnıy eki atom arasında úlken elektron kerilik parqı bar bolǵan baylanısıw beriledi, bul bolsa baylanısıwdıń qutbli (ionlı ) bolıwına alıp keledi. elektronlar teń bólistirilgen kovalent baylanısıw. Bólekan ion hám bólekan kovalent xarakterge iye bolǵan baylanısıwlar qutbli kovalent baylanısıwlar dep ataladı.

Ion birikpeleri erigen yamasa eritpe jaǵdayında elektr tokın ótkeredi, ádetde qattı jaǵdayda emes. Ion birikpeleri ádetde joqarı eriw noqatına iye bolıp, olar quramındaǵı ionlardıń zaryadına qaray. Zaryadlar qanshelli joqarı bolsa, birlestiruvchi kúshler sonshalıq kúshli boladı hám eriw noqatı sonshalıq joqarı boladı. Olar suwda da eriydi ; birlestiruvchi kúshler qanshelli kúshli bolsa, eriwsheńligi sonshalıq tómen boladı.

## Ulıwma kórinis
Derlik tolıq yamasa derlik bos valent qabıǵına iye bolǵan atomlar júdá reaktiv boladı. Kúshli elektronegativ bolǵan atomlar (galogenlerde bolǵanı sıyaqlı ) kóbinese valentlik qabıǵında tek bir yamasa eki bos orbitalǵa iye hám kóbinese basqa molekulalar menen baylanısadı yamasa anionlarni payda etiw ushın elektron aladı. Kúshsiz elektromanfiy atomlar (mısalı, siltiiy metallar) salıstırǵanda kem valentlik elektronlarına iye bolıp, olar kúshli elektronegativ bolǵan atomlar menen ańsat bólistiriliwi múmkin. Nátiyjede, kúshsiz elektron teris atomlar elektron bultini buzadı hám kationlarni payda etedi.

## Derekler
Vilnyus universitetı

**Vilnyus universitetı** () — Litvanıń Vilnyustaǵı eń áyyemgi hám eń iri joqarı oqıw jurtı, iri ilimiy oray.

Universitet 12 fakultetge iye, 4 tálim hám pán orayları, sonıń menen birge Litvadaǵı eń áyyemgi kitapxana, botanika baǵı, universitet muzeyi hám basqa akademikalıq bolmaǵan bólimlerden ibarat. 

Universitet Vilnyusnıń túrli rayonlarında bir neshe jay hám qurılıs komplekslerdı iyeleydi. Vilnyus universitetı ansamblında qalanıń tariyxıy orayında múqaddes Ioannlar sıyınıwxanası, administraciya, kitapxana, tariyxıy, filologiya hám filosofiya fakultetleri jaylasqan. Universitet Evropa universitetleri associaciyasiǵa kiredı. 2016-jıldan baslap, sonıń menen birge, Evropanıń eń áyyemgi hám eń zárúrli universitetleri toparına kiredı.

2016-jıl 1-yanvar jaǵdayına kóre studentler sanı 20487 kisin quradı, olardan 11257 danası birinshi basqısh (bakalavriat), 3600 danası ekinshi basqısh (magistratura), 863 dana doktorant, 803 dana rezident, 1100 dana tıńlawshı. Pedagogikalıq xızmetkerler 1334 dana xızmetkerdi, sonday-aq 256 dana professor, 451 dana docent, 448 dana ilimiy xızmetkerdi quradı. 2020-jıl mart ayıda pedagogika hám izertlew xızmetkerleri 2926 kisin quradı, studentler, doktorantlar, rezidentlar, tıńlawshılar sanı — 19996.

2008-jılda ol birinshi ret jáhán universitetleri reytingine (Litva hám Baltıq mámleketlerinıń birden-bir joqarı oqıw jurtı) kirdi hám 501-600-orınlardı iyeledi, 2009-jılda tap sol reyting toparına kirdi, 2010-jılda 501-550-orınlardı iyeledı. 2016-jılda Vilnyus universitetı dúnyadaǵı eń jaqsı 481-490 universitetler toparına kóterildı. 2020-jılda Vilnyus universitetınıń «Qs World University Rankings»taǵı poziciyası — 458, 2021-jılda — 423 boldı. Shanxaynıń «ShanghaiRanking Consultancy» kompaniyasınıń «Academic Ranking of World Universities» pán reytinginde dúnyanıń tórt mińnan aslam joqarı oqıw orınları arasında Vilnyus universitetı 601-700-orındı iyeleydı (2018, 2019).

## Derekler
Pyotr Chaus

**Pyotr Grigoryevich Chaus** (Pyotr Rigoravіch Shavus,1939-jıl 7-yanvar, Starina awılı, Gomel wálayati, BSSR,SSSR) -Sovet hám Belorussiya áskeriy basshısı. Belarus Respublikası birinshi qorǵanıw ministri (1991).

## Turmısı
Pyotr Chaus 1939-jıl 7-yanvarda Gomel wálayatı (Belarus SSR) Starina awılında tuwılǵan. Belarus partizanınıń perzenti. Urıstan keyin awılındaǵı mekteptiń 7-klasın tamamlap, 1953-jılda Minsk Suvorov áskeriy mektepke oqıwǵa kirgen. 1956 -jılda ol jerdiń birinshi klasın tamamlaǵan.

Tashkent Joqarı ulıwma áskeriy komandirlik bilim jurtında, V.I.Lenin atındaǵı Áskeriy-siyasiy akademiyasında (bettan), Tashkent joqarı ulıwma áskeriy komandirlik bilim jurtında, V.Lenin (sırtınan), SSSR Qurallı kúshleri Bas shtabı áskeriy akademiyasında oqıǵan. Sonıń menen birge,Avganstanda sawashta qatnasqan.

Ol tank vzvod komandiri (1960 -1965), tank kompaniyası komandiri (1965-1966 ), tank batalonı komandiriniń siyasiy jumıslar boyınsha orınbasarı (1966 -1970), tank batalonı komandiri (1970-1972), motorlı mıltıq polki komandirinıń orınbasarı (1972-1974), tank polkı komandiri (1974-1975) bolǵan. Keyinirek shtab baslıǵı - tank diviziyası komandirinıń orınbasarı (1975-1980), Orta Aziya áskeriy okrugı shtabı operativ basqarması (komandirlik punktı) baslıǵınıń orınbasarı (1980-1983), Bas shtab baslıǵı - Armiya korpusı komandirı orınbasarı (1983-1985), Orta Aziya áskeriy okrugi shtab baslıǵınıń birinshi orınbasarı (1985-1987), SSSR Qurallı Kúshleri Bas shtabınıń 10-Bas basqarması qaramaǵında (1987-1988) hám Bas shtab baslıǵı - Qızıl bayraqlı Baltıq áskeriy okrugi komandiri birinshi orınbasarı (1988-1991) bolıp islegen. Usınıń menen birge, SSSR Qorǵanıw ministrligi Áskeriy tariyx institutı baslıǵı (1991), 1991-jıl oktyabrden dekabrge shekem SSSR puqara qorǵanıwı shtab baslıǵı, shtab baslıǵınıń birinshi orınbasarı, Belarus Respublikası Qorǵanıw ministri (1991-jıl dekabr), 1992-jıl yanvardan aprelge shekem Belarus Respublikası Qorǵanıw ministri wazıypasın orınlawshısı, 1992-jıl may ayınan baslap Belarus Respublikası Qorǵanıw ministriniń orınbasarı hám Minsk garnizonı baslıǵı lawazımlarında iskerlik alıp barǵan. Pyotr pensiyaǵa shıǵıwdan aldın 1994-jıldan 1995-jılǵa shekem Belarus Respublikası húkimeti máslahátshisi bolıp islegen.

## Social iskerligi
Pyotr Chaus xalıq aralıq kadetlar háreketine basshılıq etken. Suvorov, Naximov hám kadetlar awqamları xalıq aralıq assocaciyasınıń baslıǵı, «Kadet biradarligi», Belarus Suvorov-Naximov birlespesiniń eń húrmetli baslıǵı, keyinirek Belarus Suvorov hám kadetlar awqamı dep ózgertiriledi.

## Sıylıqları

* eki Qızıl Juldız ordeni
* III dárejeli «SSSR Qurallı Kúshlerinde Watanǵa xızmetleri ushın ordeni»
* Eki Qızıl Bayraq ordeni (Avganstan)
* medallar

## Derekler
Qaraqalpaqstan bayraǵı

**Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleket bayraǵı**(; ) — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń rásmiy nıshanları (gerb hám gimn menen bir qatarda) . 1992-jıl 14-dekabrde "Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleket bayraǵına tuwrısında" ǵı nızam qabıl etilgeninde tastıyıqlanǵan. Bayraq ataqlı sovet, Qaraqalpaqstanlı hám Ózbekstanlıq súwretshi — Jollıbay Izentaevnıń eskizi boyınsha islep shıǵılǵan.

## Túsindiriw
Qaraqalpaqstan Respublikası mámleket bayraǵı kók, altın (yamasa sarı) hám jasıl reńdegi úsh gorizontal sızıqtan ibarat tuwrı múyeshli mata. Altın sızıq aq hám qızıl reńlerdiń shegaraları menen ajıratılǵan.

Bayraqtıń uzınlıǵı 250 sm, eni 125 sm. Kók hám jasıl sızıqlardıń keńligi bir-birine teń hám 42 sm. Bayraqtıń arasında jaylasqan altın reńli sızıqtıń keńligi 34 sm. Aq shegaralardıń keńligi 1 sm, qızıl sızıqlar bolsa 2,5 sm.

Joqarı kók sızıq aq yarım aydı (bayraq ústinine konveks tárepi) jáne onıń ońında bes qırlı aq juldızdı kórsetedi. Yarım ay diametri 22 hám 19 sm bolǵan eki sheńberdiń kesesiwi nátiyjesinde payda boladı, bul dóńgeleklerdiń orayları kók sızıqtı eki teń bólekke ajratatuǵın tuwrı sızıqta jatadı. Bul dóńgeleklerdiń orayları arasındaǵı aralıq 4 sm. bayraq oǵınan yarım ayǵasha bolǵan aralıq 20 sm. Juldızlar 30 sm den 15 sm ge shekem bolǵan tórtmúyeshke sáykes keledi. Bayraq oǵınan tórtmúyeshge shekem bolǵan aralıq 42 sm. Juldızlar tómendegishe eki qatarda jaylasqan: joqarı qatar ekewden, tómengi qatar úsh juldızdan ibarat ; hárbir juldız yarım aynıń tómengi noqatı hám juldızlardıń tómengi qatarındaǵı nurlardıń tóbeleri joqarı aq sızıqtan 10 sm aralıqta jaylasqan gorizontal sızıqqa tiyedi.

## Qollanıw
Mámleket bayraǵı Joqarǵı Keńes bınası, Qaraqalpaqstan Respublikası mámleket ımaratları tóbesine ornatılǵan. Sonıń menen birge, Qaraqalpaqstan Respublikası bayraǵı Ózbekstan ishindegi túrli jarıslarda, Qaraqalpaqstan sportshıları, jarıs bayraqdarlari úlken sıpaǵa kótergenler.

## Bayraq reńleri hám elementleriniń mánisi
Bayraqtıń kók reńi suw hám báhárning ramzi esaplanadı. Sarı reń Qaraqalpaqstandıń úlken bólegi shólden ibarat ekenligin kórsetedi. Jasıl reń tábiyat, ruwxıylıq, isenim hám quyashdıń jańalaniwinıń belgisi bolıp tabıladı. Yarım ay musulmanlardıń múqaddes tımsalı bolıp tabıladı, bes juldız suwreti Qaraqalpaqstandıń eń áyyemgi bes qalası turmısı hám iseniminiń ramzi esaplanadı. Qaraqalpaqstan Respublikası mámleket bayraǵı Qaraqalpaqstan Respublikasın xalıq aralıq maydanda ańlatadı 
Qaraqalpaqstan Respublikası rásmiy delegaciyalarinıń shet el mámleketlerge, xalıq aralıq shólkemlerge, konferenciyalarǵa, jáhán kórgezbelerine, sport jarıslarına saparlarında.

Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleket bayraǵı xalıqaralıq maydandaǵı basqa mámleketler bayraqlarına teń.

Qaraqalpaqstan Respublikası puqaraları, sonıń menen birge, bul jerde jasawshı basqa xalıq Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleket bayraǵın húrmet etiwleri shárt.

## Derekler
Michael Jordan

**Michael Jeffrey Jordan** (1963-jıl 17-fevralda tuwılǵan) - amerikalıq burınǵı professional basketbolshı hám National Basketball Association (NBA) Charlotte Hornetstıń tiykarǵı iyesi. Tariyxtaǵı eń jaqsı basketbolshı (ESPN qániygeleri tárepinen). Ol hújimshi-qorǵawshı ornında oynaǵan. Jordan 1980 hám 1990-jıllarda basketbol hám NBAnı dúnya boylap ǵalabalastırıwda áhmiyetli rol oynaǵan. Eki márte Olimpiya chempioni bolǵan.

Arqa Karolina universiteti toparında (1982-1984) karyerasın baslaǵannan keyin, ol 1982-jılǵı NCAA chempionatında jeńimpaz boldı, Jordan 1984-jılda «Chicago Bulls» toparına qosıldı. Ájayıp sekiriw  qábileti ushın Maykl «Air Jordon»  (ingl. Air Jordan) hám «His Airness»  (ingl. His Airness) laqabların alǵan. Sonıń menen birge, ol basketbol tariyxındaǵı eń jaqsı qorǵawshılardan biri esaplanadı. 1991-jılda ol «Chicago Bulls» penen birinshi NBA chempionlıǵın qolǵa kirgizdi, 1992 hám 1993-jıllarda bul jetiskenlikti tákirarladı. 1993-94-jılǵı máwsim basında ákesi dúnyadan ótkennen keyin, Jordan kútilmegende basketboldan ketti hám beysbol sport túrinde tabıslı nátiyjelerge erisiwge háreket etti. 1995-jılda ol basketbolǵa qaytıp, «Chicago Bulls» qa taǵı úsh tituldı (1996, 1997 hám 1998) qolǵa kirgiziwge járdem berdi, sonday-aq topar menen birge úzliksiz máwsim dawamında utqan oyınlar sanı boyınsha NBA rekordın ornattı 72 jeńis (1995-96-jılǵı máwsim). Jordan ekinshi márte 1999-jılda karyerasın juwmaqladı, biraq 2001-jılda taǵı eki máwsimge «Vashington Uizards» oyınshısı retinde qayttı.

1984-jılda Michael Jordan ushın Air Jordan krossovkaların islep shıqqan Nike firması menen reklama shártnamasın dúzdi. Joybar sol dárejede tabıslı boldı, keyinirek Air Jordan ǵárezsiz brendge aylandı. Jordan «Space Jam» (1996 ) kórkem filminde oynaǵan. Keyin ala Oakley Inc kompaniyasınıń basqarıw quramına kirdi. Házirde ol «Sharlott Xornets» klubınıń tiykarǵı iyesi, sonıń menen birge basketbol operatsiyaları boyınsha basshısı esaplanadı. 2010-jıl fevral ayında tiykarǵı iyesi Robert L. Jonsondan topar akciyalarınıń qadaǵalaw paketin satıp alıw huqıqı boyınsha sawdalarda jeńimpaz shıqtı. Solay etip, Maykl NBA klubına iyelik etken birinshi assocaciya oyınshısı boldı. Maykl Jordan birinshi milliarder sportshıǵa aylandı jáne onıń baylıǵı shama menen 1 milliard dollardı quraydı.

Forbes maǵlıwmatlarına qaraǵanda, Maykl Jordan tariyxdaǵı eń kóp is haqı alıwshı sportshı bolıp tabıladı. Eger onıń tapqan barlıq pulları 2017-jıl qunı boyınsha dollarǵa aylandırsa, 1,85 milliard dollar boladı. Mıynet haqı hám kóplegen sıylıqlardan tısqarı, Maykl Jordan reklama shártnamaları sebepli baylıǵınıń úlken bólegin alǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* 
*
Yagellon universitetı

**Yagellon universitetı** (, ) yamasa **Krakov universitetı** — Krakovdaǵı joqarı oqıw jurtı, Polshadaǵı eń áyyemgi hám eń irilerinen biri, Evropadaǵı eń áyyemgilerinen biri.

## Tariyx
Universitetti shólkemlestiriw tuwrısındaǵı xat 1364-jıl 12-mayda Kazimir III tárepinen baspa etilgen. On bir kafedra dúzildi: segizta huqıqtanıw, eki medicina hám bir erkin kórkem óner. Sol waqıtta teologiya kafedrasın shólkemlestiriw ushın papaning ruxsatı ele alınbaǵan edi. Onıń iskerligi hám keyingi rawajlanıwına ǵamxorlıq qılıw ushın universitet basshısı Korollıǵılıq kansleri boldı. Shólkemlestirilgen hám qurılıs jumısları baslandı. Biraq, olar patsha opatınan keyin toqtap qalıwdı hám Vengriya Lui húkimranlıǵı universitetti rawajlandırıw ushın eń qolay bolmaǵan.

1400-jıl 26-iyulda Polsha patshası hám Litva ullı gertsogi Vladislav Yagello Xanzada Yadvigining qayı-ehsonlari sebepli universitet iskerligin tikledi (bul onıń atınıń túsintiredi-Yagelloniya universiteti), bul tekǵana Polsha ushın, bálki ullı Litva knyazligi ushın da bólek áhmiyetke iye edi (na Königsberg (1544) na vilna universitetleri ele tashkil etilmegen). 1579 ). Krakov universiteti knyazlik jasları ushın tiykarǵı joqarı mektep edi. Yagello universitette oqııp atırǵan Litvalıqlardı qollap -quwatladi: 1409-jılda ol jarlı studentlerdi, ásirese "Litva hám Rossiyadan kelgenler" ni jaylastırıw ushın úy ajıratıwdı buyırdı. Krakov universitetinde Litvadan 70 ke jaqın jaslar, sonıń menen birge, aristokratlar (Gedroyts, Sapegi, Svir, Golshan shahzodalari) oqıǵan. hám Herman, Shahzoda Giedroyski, Patsha shańaraǵı tárepinen tayınlanǵan (Patsha Jagielloning tórtinshi hayalı Sofiya Golshanskaya Shahzoda Hermanning tuwısqan aǵalarınıń balaları edi) Yagellon universitetiniń isenimli wákili retinde.

1977-jılda oppoziciya studenti Stanislav Pyas opat etkeninen keyin, Yagellon universiteti studentler birshilik komitetleri háreketiniń orayına aylandı, 1980-jılda ǵárezsiz studentler awqamı.

## Derekler
Qulbaba Kokáldas

**Qulbaba Kokáldas** ( shama menen 1534-jıl — 1598-jıl, Buxara xanlıǵı) — Ózbek mámleket, jamaǵat hám hárbiy arbabi. Sarkerde hám sháyir. Túran táriyxindaǵi eń qúdıretli kokáldas lavazımındaǵı shaxs.

Qulbaba Kokáldas Buxara xanlıǵı táriyxinda ayıriqsha orinǵa iye bolǵan.

## Kelip shıgıwı
Xapiz Tanis al-Buxariy oziniń Ábdullanama (Sharafnomai shohiy) shiǵarmasında Qulbaba Kokaldastıń atin Ábdullaxan atinan keyin eń kop, 120 dan aslam márte tilge alsada, táriyxiy dereklerde Qulbaba Kokaldastiń jeke turmısı, shańaraǵı haqqinda júda az máǵluwmat ushıraydi. Xapiz Tanis al-Buxariy Qulbaba Kokaldastıń ákesi Buxaraniń danqli hám húrmetli kisilerinen biri bolǵanin jazip qaldirsada, oniń atin tilge almaydi. Qulbaba Kokaldas ákesiniń ati Kokaldas medresesiniń vaqf hújjetinda amir Yarmuhammed deb aytip otılgen. Amir Yarmuhammed Ábdullaxan tuwılǵan waqta oǵan ataliq lavazimi berilgen. Abdullaxan hám Qulbaba Kokaldas derlik teń bolǵan. Aytıwlarǵa qaraǵanda Ábdullaxan jasliǵında júda kaselment hám nimjan bolǵan eken. Sol sebepten ayırim táriyxshilar oni Qulbaba Kokaldastıń anasina emiziw ushun bergenlikleri haqqinda jazadi.

Áyyemgi zamanda túrkiyler basqa anadan tuwilip, biraq bir anani emgen 2 bopeni kokaldas, yaǵniy emikdas deb ataǵan. Sol sebepli ayirim dereklerde Qulbaba Kokaldasti Abdullaxandiń emikdas biradari deb ta korsetedi. Biraq búl emikdaslıqtiń tuwridan-tuwri bayani dánqli alim A. K. Jumanazar hesh qayerde ushıratpaǵanliǵin aytadi.

## Siyasiy iskerligi
Qulbaba kokáldas ózbek padishalariniń sarayinda joqari lavazimlardan biri — kokáldas lavaziminda iskerlik jurgizgen.

Ol Túran táriyxindaǵi eń qudiretli kokáldas lavazimindaǵi shaxs. Oniń mámleket hám jámiyet arbabi sipatindaǵi tábisli iskerligi oz padishasi Abdullaxandıń táriyxinda oshpes iz qaldırıwın támiyinlegen.

Qulbaba Kokáldastıń siyasiy iskerligi 1556-jıldan baslap Abdullaxan menen birgelikte baslanǵan. 1570-jıllardan baslap ol «Amiri kabir» (úlli amir) unvaninda bolip, Abdullaxandıń eń sadiq amiri bolǵan. Qulbaba Kokaldasqa óte ahimiyetli, oǵada zárurli tapsirmalar bergen.

1583-jıl ózbek hukmdari Iskenderxan (1561—1583) qaytis bolip, Buxara xanliǵi taxti oniń dawamshısı Abdullaxan (1583—1598) ǵa otedi. Shinǵiziy dásturge bóla otkizilgen taxtqa otırıw máresiminde oni aq namatqa otkizip, mámleketdıń 4 ustuni bolǵan 4 shaxsdan biri sipatinda Qulbaba Kokaldás da koterilip barip taxtqa shiǵarǵan. Abdullaxandıń taxtti rasmiy maqamda iyelegen dawirinde mámlekettıń ústunlerinen birine aylanip ulgergen Qulbaba Kokaldás keyininshe, mámleket qawpsızlıǵi ráwajinda áhimiyetli orınǵa iye bolǵan.

Qulbaba joqari dárejeli lavazim— kokáldaslıqqa iye bóla turip, mámleket devani hám dargahinıń iqtiyari oǵan júkletılgen. Devoni mushrifqa basshılıq qılıw, ayirim mulklerdıń taqsimati, wálayatlardıń áhimiyetli jumislari, máhelliy hakimler menen jazispalar oǵan jukletilgen.Abdullaxan II dawirinde xan dargahindaǵi kopshilik lavazim iyeleri oz lavazimlarina kokáldas úsinis menen erisgen.

## Derekler
:Kategoriya:Húkimdarlar
UEFA Evropa chempionatı

**UEFA Evropa futbol chempionati**,  rásmiy Evropa chempionati hám rásmiy bolmaǵan Evro dep atalatuǵın Evropa Futbol Assotsiatsiyalari Birlespesi (UEFA) tárepinen shólkemlestiriletuǵin tiykarǵı assotsiatsiya futbol turniri bolıp tabıladı. Jarıs Evropa kontinenti chempionın anıqlanaytuǵın eń tiykarǵı turnir bolıp tabıladı. Turnirda UEFA aǵzalarınan ibarat milliy saylandi komadalar (*Terma jamao*) qatnasadı. Bul futbol boyınsha jáhán chempionatinan keyingi ekinshi eń kóp tamasha etiletuǵin futbol turniri bolıp tabıladı. Evro-2012 finalin 300 million átirapında tamashagóyler tamasha etken. Jarıs 1960 -jıldan beri hár tórt jılda bir ret ótkerilip atır (2020 -jıldan tısqarı).2020-jil Evropadaǵı COvID-19 pandemiyasi sebepli ol 2021-jılǵa qaldırılǵan, biraq Evro-2020 atı saqlanıp qalǵan.Turnir 1968-jıldan házirgi atına ózgertirilgenge shekem dáslep Evropa Milletler kubogi dep atalǵan. 1996 -jıldan beri individual jarıslar «UEFA Evro (jili)» dep ataladı.

Turnirge kirisiwden aldın miyman kútiwshi (mezbon) mámleketlerden tısqarı barlıq komandalar (avtomatikalıq túrde ) saralaw basqıshında qatnasadı. 2016 -jılǵa shekem chempionat jeńimpazları keyingi jili FIFA Konfederatsiyalar kuboginda qatnasıwları múmkin edi, biraq bul májbúriy qatnasıw shárt jaris emes edi. 2020 -jilǵi jaristan baslap jeńimpazlar KONMEBOL-UEFA Chempionlar Kuboginda qatnasadı.

On altı Evropa chempionatında on dana milliy saylandi komanda jeńimpaz atandi :Germaniya1 hám Ispaniya úshewden,Italiya hám Fransiya ekewden,Rossiya2 , Chexoslovakiya3 ,Niderlandiya,Daniya,Gretsiya hám Portugaliya birewden chempionliqti qolǵa kirgizgen.Usi kúnge shekem Ispaniya saylandi komandasi *2008* hám *2012*-jıllarda izbe-iz chempionliqti qolǵa kirgizgen birden-bir komanda esaplanadi.

2021-jılda Evropa boylap ótkerilgen eń sońǵı chempionat (COvID-19 pandemiyasi sebepli 2020 -jıldan keyinge qaldırılǵan ) Italiya jeńimpaz boldı, ol Londondaǵi «Wembley» stadioninda,finalda Angliyani penaltilar seriyasida jeńip, ekinshi Evropa chempionlıǵın qolǵa kirgizdi.

## Nátiyjeler

**Germaniya**1 1972,1980,1996-jillari

**Ispaniya** 1964,2008,2012-jillari

**Italiya** 1968,2020-jillari

**Fransiya** 1984,2000-jillari

**Niderlandiya** 1988-jili,**Portugaliya** 2016-jili,**Gretsiya** 2004-jili,**Daniya** 1992-jili,**Rossiya**2 1960-jili,**Chexiya**3 1976-jili jeńimpaz atanǵan.

: 1 *1990-jilǵa shekem Batis Germaniya dep atalǵan*
: 2 *Sovet birlespesi hám ǴMA ni ańlatiwshi nátiyjelerdi óz ishine aladi*
: 3 *Chexoslovakiyani ańlatiwshi nátiyjelerdi óz ishine aladi*

## Derekler
Ivan Xvostikov

**Ivan Andreyevich Xvostikov** (1906-jılda Tashkent qalasıda tuwılǵan -1969-jıl 7-avgustta qaza tapqan) -sovet fizigi. Atmosferanıń joqarı qatlamların úyreniw boyınsha qánige.

## Turmısı
Ivan Xvostikov 1906-jılı Tashkent qalasıda tuwılǵan. I. S. Shklovskiy onı Ullı Gertsog Nikolay Konstantinovichtıń nekesiz balası dep ataǵan. 1930 -jıllardıń basınan Mámleket optikalıq institutında iskerligin baslap, aspiranturada oqıǵan. S. I. Vavilovtıń studenti hám jumısshı jumısshısı.

1934-jılda Elbrus ekspediciyasında qatnasıp, substratta ushqan.

1934-jıldıń aqırında kandidatlıq dissertatsiyasın qorǵap, keyingi jıldıń may ayında S. I. Vavilovtıń sorawına qaray doktoranturaǵa oqıwǵa kiredi. Professor (1935), fizika-matematika pánleri doktorı.

1935-1946 -jıllarda SSSR Pánler akademiyası Geofizika institutınıń Atmosfera optika laboratoriyasınıń (Leningrad, 1941-jıldan Moskva ) baslıǵı lawazımına tayınlanǵan.

1943-1948-jıllarda M. V. Lomonosov atındaǵı Moskva mámleket universitetiniń fizika kafedrası professorı boladı.

N. E. Jukovskiy atındaǵı Pútkilrossiya áskeriy akademiyası professorı, Mámleket ilimiy izertlew institutı ilimiy jumısshısı.

1964-jıldan Keńseler aralıq geofizika komitetiniń túngi bultlar boyınsha jumısshı toparı basshısı etip tayınlanadı.

Ivan Xvostikov 1969-jıl 7-avgustta saratan keselliginen qaza tapqan.

## Ilimiy jumısı
Túngi bultlardıń biyikliktegi jaylasıwın túsindiriwshi izertlew jumıslarınıń avtorı. Xvostikov 1952-jılda kondensatsiya (yamasa muz) gipotezası dep atalatuǵın gipotezanı ilgeri súredi. Oǵan kóre, túngi bultlar muz kristallarınan shólkemlesken sirr bultları dúzilisine uqsas dúziliske iye.

1960-jıllarda onıń eki iri monografiyası baspa etilgen:

* Fizika ozonosferi i ionosferi. Moskva Akad baspası. SSSR pánleri - 1963. 663 b.
* visokie sloi atmosferi,[Tekst] Leningrad: Gidrometeorologiya baspası, 1964.- 605,[2] c.. il.

## Sıylıqları
* Ekinshi dárejeli Stalin sıylıǵı (1949 ) - atmosfera optika salasındaǵı ilimiy izertlewler ushın (1948)

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Ivan Andreyevich Xvostikov. (1910 -1969 ). Nekroloq. Informaciyanoma Abastum. astrofizika. obs., 1969 
*Xvostikov Ivan Andreyevich 
* Shklovskiy I. S.ru/chitat/ru/% D0% A8/shklovskij-iosif-samuilovich/eshelon/7 Bir jerkenish gúrrińi
* Shklovskiy I. S. Sheshelon. Haqıyqıy gúrrińler.- M.: «Jańalıqlar», 1991-jıl.- 222 b.
* narod. ru/Sheshelon/ISS. htm BIR NAFRAT HIKOYA
Gulbadan Banu Begim

**Gúlbadan Banu Begim** (*1522-jıl, [[Kabul]] — 1603-jıl, [[Agra]]*) — Ámir Temur áwladınan, Zaxiretdin Muxammet Baburdıń qızı, Oraylıq Aziyada orta ásirlerdegi birden-bir hayal tariyxshı.

## Balalıq hám jaslıq jılları
Gúlbadan begim 1522-jılı Kobulda tuwılǵan. Ákesi Zaxiretdin Muxammet Babur edi. Anası bolsa Dildar begim bolǵan. Anası Dildar begimniń haqıyqıy atı — Soliha Sultan begim bolıp, Zahiriddin Muhammad Boburdıń ámekisi Sultan Mahmud Mırzanıń qızı. Dildor begimnen Gulrang begim, Gulchexra begim, Hindol Mırza, Gulbadan begim hám Olur Mırzalar tuwılǵan. Olur Mırza óliminen keyin awırlasıp qalǵan Dildor begim keyinirek taǵı tawır bolıp ketken bolıwı itimal, sebebi Dildor begimniń Humoyunshax húkmdarlıq dáwirinde de saray jıynalıslarında, ánjumanlarında qatnasqanı haqqında Gulbadan begim tolıq maǵlıwmat beredi.

Gúlbadan begim ákesi Baburdıń pármanına tiykar úlken anası, yaǵnıy Humoyun Mırzanıń anası-Mohim begim qolında tárbiyalanǵan. Sonlıqtan, 1525-jılı Gúlbadan begimdi Mohim begim óz tárbiyasına aladı. Gúlbadan begim hár eki anasın da shın júrekten izzetlegen. Ol óz shıǵarmasında anasın «Dildar begim» dep, Mohim begimdi bolsa «Anam háziretleri» dep tilge aladı. Gúlbadan begim 1529 -jılǵa shekem Kabulda jasaydı. Babur Hindistadı qolǵa kiritkennen keyin, Mohim begim menen birge patsha ákesiniń aldına — Agraǵa baradı. Ákesi Babur óliminen keyin, ajaǵası Humoyun patsha sarayında jasaydı.

Jaslıǵınan ádebiyat hám tariyxqa háwesker. Dáwiriniń barlıq bilimlerinen xabardar bolǵan, parsı tilin jetik ózlestirip «Baburnama» nı oqıp shıqqan.

## Turmısı hám balası
1539-jılda Gúlbadan begimdi Xizr Xojaǵa turmısqa beredi. Ol bir ul kóredi, atın Saodatyor dep qoyadı.

## Ómiriniń dawamı hám dúnyadan ótiwi
1556 -jılı Humoyun patshanıń  óliminen keyin saltanat taxtına onıń balası Jalalitdin Muxammet Akbarshax (1542-1605) otırǵannan keyin, anası Hamidabonu begim menen Gúlbadan begim sarayǵa — Dehlige qaytıp keledi. Áne sonnan keyin, Gúlbadan begim ómiriniń aqırına shekem jiyeni Akbarshax sarayında jasaydı. «Akbarnama» shıǵarmasınıń avtorı Abul Fazl Allomiydıń bergen maǵlıwmatına qaraǵanda, 1575-jılda Gúlbadan begim Kába zıyaratına ketedi hám 1582-jılda kóp qıyınshılıqlar menen zıyaratdan qaytıp keledi. Abul Fazldıń jazıwınsha, Gúlbadan begim 1603-jılda 80 jasında qaytıs boladı. Akbar patsha onı úlken húrmet hám sıylasıq penen jerleydi. Akbarshaxtıń ózi Gúlbadan begim tabıtın ul retinde kóterip, kómiw dástúrinde minnetin atqaradı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Anglichan tilinde Gúlbadan Begim haqqında maqala
* Márt malikanıń epik sayaxatı atlı BBC maqalası
Chelsi (futbol klubı)

**Chelsi** (tolıq atı: **«Chelsi» futbol klubı**, ) — angliyalı professional futbol klubı. Angliya futbol ligaları sistemasındaǵı eń joqarı divizion bolǵan Angliya Premyer-ligasında qatnasadı. 1905-jılda tiykar salınǵan. Óz tariyxınıń úlken bólegin ingliz futbolınıń joqarı divizionida ótkerdi. Mámlekettiń eń titulli klublarınan biri. 1992-jılda Angliya Premyer-ligasınıń tiykarshilarınan biri. «Chelsi» altı ret Angliya chempionı boldı, segiz ret Angliya Kubogi hám bes ret Futbol ligası kubogını qolǵa kirgizdi. Klub eki ret UEFA Chempionlar Ligası, UEFA kubok iyeleri kubogı, UEFA Evropa Ligası hám UEFA Superkubogini qolǵa kirgizdi. «Chelsi» UEFAnıń ush tiykarǵı klub turnirida eki ret utqan birden-bir klub, sonıń menen birge, bir waqıttıń ózinde eki Evropa Kubogına iyelik etken birden-bir klub.

Atına qaramay, klub Chelsi rayonında emes, bálki qońsılas Fulemda jaylasqan. Klub shólkemleskeninen berli oynab kiyatırǵan úy stadioni «Stemford bridj» 1877-jılda ashılǵan. Stadion Angliyada sıyımlılıǵı boyınsha 9-orındı iyeleydi hám 40 mıńnan aslam ıshqıpazdı siydira aladı. 2022-jılǵı maǵlıwmatlarǵa kóre, «Chelsi» eń joqarı tabıslı klublar diziminde 8-orındı iyeleydi. 2017-jıl 8-iyun kúni Forbes jurnalı klubdı $1,845mlrd dollar (£1,42mlrd) dep bahaladı.

Tiykarǵı forması — kók futbolkalar hám aq gaiterli shortilar, soǵan uqsas kombinaciya 1960-jıllardan berli qollanılǵan. Klub embleması klub nishanların modernizaciyalaw urınıslarında bir neshe márte ózgertirilgen; házirgi emblema, xızmetkerlerdi ustap turǵan saltanatli kók arıslan, birinshi ret 1953-jılda qabıl etilgen emblemanıń ózgertirilgen versiyası bolıp tabıladı; emblemanıń bul versiyası 2005-jılda qabıl etilgen.

Klub Angliya futbolında qatnasqan waqıt dawamında úy stadionǵa keliw boyınsha besinshi orındı iyeleydi. 2016/17 jılǵı máwsimde úy oyınlarına ortasha keliwshiler sanı 41 528 kisini yamasa ulıwma orınlar sanınıń 99,75% quradı.

## Derekler
Naum Samoylov

**Naum Aleksandrovich Samoylov** (1941-jıl 9 -dekabr,Tashkent, Ózbekstan SSR) -sovet hám rus alımı, texnika pánleri doktorı (1995-jıldan ), USPTU texnologiya fakulteti neft ximiyası hám ximiya texnologiyası kafedrası professorı (2001-jıldan ). Sonıń menen birge, USPTOnıń «Ximiyalıq texnologiyalar processleri hám apparatlari» qánigeligi boyınsha dissertatsiya keńesi aǵzası, Bashqurǵıstan Respublikasında xızmet kórsetken oylap tabıwshı. Rossiya Federatsiyası Joqarı kasiplik tálimniń eń húrmetli jumısshısı (2002).

Professor N. A. Samoylovtıń 774 ilimiy jumıslar, atap aytqanda, 4 monografiya, 55 patent, 400 den artıq maqala hám 30 dan artıq oqıw -metodikalıq jumısları baspa etilgen.

## Turmısı
Naum Samoylov 1941-jıl 9-dekabrde Tashkent qalasında tuwılǵan. Tashkent qalası 1941-1945-jıllardaǵı qáweterli urıs jıllarında eń iri evakuatsiya orayı bolǵan. Millionǵa jaqın sovet puqaraları hám 200 mińnan aslam balalardı ashlıqtan qutqarıp qalǵan. Atası - Aleksandr Izrailyevich Samoylov, onasi - Fanya Naumovna Samoylova (yaǵniy Reznik).

#### Tálimi
Naum Samoylov 1958-jılı Ufa qalasındaǵı 62-mektepti gúmis medal menen tamamlaǵan. Balalıǵı, jaslıǵı - onıń pútkil turmısı Ufa qalasınıń eń arqa sanaat rayonı Chernikovka menen baylanıslı bolǵan. Urıstan keyingi jıllarda Chernikovka (1944-1956-jıllarda Chernikovsk qalası ) sanaat kárxanaları tárepinen qurılǵan.

1958-1963-jıllarda Ufa neft institutında oqıǵan.Keyin ceolitlar menen keptiriwdi úyreniw boyınsha pitkeriw joybarın jaqlaǵan. Instituttı jeńillikli diplom menen pitkerip, Ximiyalıq texnologiya processleri hám apparatları kafedrasında assistent lawazımında islegen. Onda úlken oqıtıwshı hám dotsent boladı. Doktorlıq dissertatsiyasın jqalaǵannan keyin, UNI (1999-jıldan USPTU) neft ximiyası hám ximiya texnologiyası kafedrası professorı bolıp isleydi.
N. A. Samoylov 2021-jılǵa kelip 2 dana pán doktorı hám 5 dana ilim kandidatın tayarlaǵan. Házirde 2 dana aspirantqa ilimiy basshılıq qılıp atır.

## Derekler
Alan Tyuring

**Alan Tyuring** (*aytılıwı: Alan Tyuring) (inglisshe: Alan Mathison Turing) (23.06.1912 -07.06.1954)-*inglis matematigi, kriptografi. Ol informatikanı rawajlandırıwǵa úlken úles qosqan. 1950-jılda kompyuterdiń intellektuallıǵın tekseriwshi Tyuring testin usınıs etken.

Tyuring Ekinshi jáhán urısında nemislerdiń "Enigma" atlı jasırın shifrlaytuǵın mashinasın buza alǵan. 1950-jıl oktyabr ayında "Mind" jurnalında baspadan shıǵarılǵan "Esaplaw mashinası hám intellekt" atlı ilimiy maqalasında bir tájiriybe qollawdı usınıs etken. Yaǵnıy, kompyuter insanlar menen baylanıs etkende adamlar sıyaqlı "pikirley aladı“'hám "baylanıs ornata aladı", yaǵnıy kompyuterdi úyretiw múmkin. Usı tájiriybe keyinirek "Tyuring testi" dep atalıp, kompyuterlerdiń intellektual dárejesin teksergen. "Tyuring testi"in keri orınlanıwı nátiyjesinde CAPTCHA (házirgi kúnde internette ataqlı, adamlardıń haqıyqattan adam ekenin tekseriwshi test) oylap tabılǵan.

Tyuring birinshilerden bolıp yadta programmalardı saqlaytuǵın kompyuter jaratıw múmkinligin tastıyıqlaytuǵın ilimiy jumısın usınıs etken. Ózi házirgi múmkinshiliktegi kompyuterlerdiń dáslepki áwladlarınıń jaratılıwında qatnasa almaǵan bolsa da, teoriyasın jaratıp bergen. Tyuring hátte shaxmattıń kompyuter versiyasın da islep shıqqan. Sonıń menen birge, ol matematikalıq biologiya hám ximiyaǵa da qızıǵıp, bul tarawlarda da izertlewler alıp barǵan.

## Jeke ómiri
Tyuring Angliyada gomoseksuallarǵa qarsı nızam jábirleniwshisine aylandı. Qamaqta otırıw ornına ximiyalıq kastraciya jazasına kelisim bergen. Cianid penen uwlanıp, qaytıs bolǵan.

## Óliminen soń
Tyuring óliminen 50 jıl ótip, alımnıń 100 jası múnasebeti menen ol aqlana basladı. 2009-jılda Ullı Britaniya bas ministri Gordon Brown Tyuring ushın óz xalqınan keshirim soradı. 2013-jılda Angliya xanzadası Elizabet II tárepinen aqlandı.

2002-jılda Tyuring — «Tariyxtaǵı eń ataqlı 100 britaniyalılardan biri» dep, 2009 -jılda «Ullı Britaniyadaǵı eń ataqlı gomofobiya jábirleniwshileriniń biri» retinde tán alınǵan.

Esaplaw mashinaları Awqamı (Association for Computing Machinery) dıń sıylıqlarınan biri Tyuring sıylıǵı dep ataladı. Informaciya texnologiyaları tarawındaǵı eń abıroylı usı sıylıq informatika boyınsha Nobel sıylıǵına teńlestiriledi.

## Qosımsha oqıw ushın silteme
Alan Turing haqqında ózbekshe wikipedia maqalası

Alan Turing haqqında russha wikipedia maqalası

Alan Turing haqqında anglichancha wikipedia maqalası

Turing haqqında video
O'tkir Hoshimov

**Ótkir Hoshimov** belgili ózbek jaziwshisi hám jámiyetlik ǵayratkeri. 1941-jılı 5-avgustta Tashkenttiń Dómbirobod máhállesinde tuwılǵan.Tashkent Mámleketlik universiteti filologiya fakultetinde oqıǵan. Túrli redakciya hám baspalarda islegen. Sonıń menen birge, ol «Oliy Majlis» komitet baslıǵı wazıypasında atqarǵan.

## Ómiri
Ótkir Hoshimov 1941-jıli 5-avgustta Tashkent qalasında ápiwayı bir shańaraqta dúnyaǵa keldi. Jazıwshınıń balalıǵı urıs hám urıstan keyingi mashaqatlı dáwirge tuwrı keldi. *«Sol dáwirde nan az bolǵanı menen kitapxanalarda kitap kóp edi»*¸-dep eslagen edi jazıwshı óz sózlerinde.

Kóp kitap oqıw sebepli Ótkir Hoshimov pochtada xat tarqatıwshı bolıp isledi.Mine usi jumıs Ótkir Hoshimovti ápiwayı adamlardıń kitaptaǵı turmısinan pútkilley basqa turmısına itibarin qaratti.

Bolashaq jazıwshı 1964-jılda Ózbekstan Milliy universiteti nıń (burınǵı ToshDU) filologiya fakulteti jurnalistika bólimin sırtlay tamamladi.

1959 -1962-jılları «Qızıl Ózbekstan», 1963-1966 -jıllari «Tashkent haqıyqati» 1966 -1982-jılları «Tashkent aqshami» gazetalarida kórkem ádebiy xızmetker bolıp isledi. Onıń kitapları júdá qızıqlı hám turmıslıq kitaplar esaplanadı.

## Dóretiwshiligi
Jazıwshınıń dáslepki shıǵarması 1962-jılda «Polat shabandoz» atli ocherkler toplami baspadan shıqtı. Biraq jazıwshıǵa tabıs alıp kelgen dóretpe 1970-jılda baspadan shiqqan «Bahor qaytmaydi» shiǵarmasi boldı.

Sol waqıtta baspadan shiǵip atırǵan ideologiya, úgit-násiyatlawdan ibarat dóretpeler fonında,jazıwshı Ótkir Hoshimovtiń ápiwayı insaniy qatnaslar haqqındaǵı bul shıǵarması qaranǵi aspanda jarqiraǵan quyash sıyaqlı eslenedi.

Bul shiǵarma tiykarında súwretke alınǵan videofilm óz waqıtında eń kóp kórilgen dóretpe retinde tariyxqa kirdi.

Ótkir Hoshimovtiń bir qansha dóretpeleri ekranlastırılǵan.«Xazon boʻlgan bahor», «Inson sadoqati» (1975), «Vijdon dorisi», «Toʻylar muborak» (1979), «Qataǵon» sıyaqlı drama, komediya, bir qatar kinossenariylar avtorı. «Daftar hoshiyasidagi bitiklar»(2001) kitabı social -ruwxıy turmısda óshpes ız qaldırǵan.

## Qosimsha
* OʻzLib kutubxonasi

## Derekler