Arxitekturalıq áhmiyetli talaplar

**Arxitekturalıq áhmiyetli talaplar** (ingl. *Architecturally significant requirements*) ‒ bul kompyuter sistemasınıń arxitekturasına ólshenetuǵın tásir kórsetetuǵın talaplar. Bul baǵdarlamalıq hám apparatlıq támiynat talapların óz ishine alıwı múmkin. Olar sistema arxitekturasına ólshenetuǵın hám anıqlanatuǵın jollar menen tásir etetuǵın talaplardıń bir bólegi bolıp tabıladı.

## Funkcional emes talaplar hám sapa atributları menen baylanısı
Arxitekturalıq áhmiyetli talaplar 2016-jılǵa shekem áhmiyetli túsinik sıpatında tan alınbaǵan edi. Arxitektura haqqında sóz etkende, kóbinese funkcional emes talaplar yamasa sapa atributları terminleri qollanıladı. Biraq, jaqında ótkerilgen empirikalıq izertlewler kórsetkenindey, baǵdarlamalıq támiynat sisteması ushın barlıq funkcional emes talaplar onıń arxitekturasına tásir etpeydi, al funkcional talaplar da onıń arxitekturasına tásir etiwi múmkin. Bul izertlew baǵdarlamalıq támiynat arxitekturasın talqılaǵanda qaysı baǵdarlamalıq támiynat talaplarınıń arxitekturalıq áhmiyetke iye ekenligin hám olardıń funkcional ekenligin ajıratıp kórsetiwdiń áhmiyetli ekenligin kórsetedi.

## Ózgeshelikleri
Arxitekturalıq áhmiyetli talaplar tómendegi aspektler menen sıpatlanıwı múmkin.

### Sıpatlawshı ózgeshelikler
Arxitekturalıq áhmiyetli talaplardı anıqlaw hám túsindiriw kóbinese qıyın, olar anıq emes túrde aytılıwǵa beyim, dáslep itibarsız qaldırılıwǵa beyim, basqa talaplar ishinde jasırın bolıwǵa beyim, hám subektiv, ózgermeli hám jaǵdayǵa baylanıslı boladı. Basqa talaplar da usı sıpatlawshı ózgesheliklerdi kórsetiwi múmkin. Biraq, arxitekturalıq áhmiyetli talaplardıń áhmiyetliligi usı kórinislerdi ayrıqsha hám qıyın etedi.

### Kórsetkishler
Keń tásirge iye, kompromiss noqatların baǵdarǵa alatuǵın, qatań (sheklewshi, shegaralawshı, kelisiwge kelmeytuǵın), tiykarǵı boljamlardı buzatuǵın yamasa ámelge asırıwı qıyın bolǵan talap arxitekturalıq áhmiyetke iye bolıwı itimal.

Ádebiyatlarda keltirilgen arxitekturalıq áhmiyetliliktiń kórsetkishleri:

* Talap joqarı biznes qunlılıǵı hám/yamasa texnikalıq qáwip penen baylanıslı.
* Talap ayrıqsha tásirli mápli táreptiń qızıǵıwshılıǵı bolıp tabıladı.
* Talap óziniń birinshi ret payda bolǵan sıpatına iye, mısalı, arxitekturadaǵı bar komponentlerdiń hesh qaysısınıń juwapkershiligi onı qamtımaydı.
* Talap rawajlanıp atırǵan arxitektura tárepinen álleqashan qanaatlandırılǵan xızmet sapası/xızmet kórsetiw kelisimi sıpatlamalarınan ózgeshe boladı.
* Talap uqsas kontekstte aldıńǵı joybarda byudjetten asıp ketiwge yamasa klienttiń narazılıǵına sebep bolǵan.

OpenUP hám Piter Ils bir neshe maqala hám prezentaciyalarda arxitekturalıq áhmiyetlilik ushın qosımsha kriteriylerdi talqılaydı. 2020-jılı Evropa Programmalıq támiynat Arxitekturası konferenciyasında arxitekturalıq áhmiyetliliktiń jeti kriteriyi qaraldı: biznes qunlılıǵı/qáwip, mápli tárep qızıǵıwshılıǵı, sapa dárejesi, sırtqı ǵárezlilikler, kese-kesip ótiwshilik, birinshi ret payda bolǵanlıq hám ótken joybarlardaǵı mashqalalar deregi. Bul kriteriyler "Arxitekturalıq áhmiyetlilik testi"nde sıpatlanǵan.

### Evristika
Eger talap programmalıq támiynat sistemasınıń sapa atributların belgilese, onıń tiykarǵı ózgesheliklerine tiyisli bolsa, oǵan sheklewler qoysa yamasa ol isleytuǵın ortalıqtı anıqlasa, ol arxitekturalıq áhmiyetke iye bolıwı itimal.

Arxitekturalıq áhmiyetliliktiń qosımsha kriteriyleri ushın programmalıq támiynat arxitekturası boyınsha dizayn hám arxitektura arasındaǵı talqılawdı kóriń.

## Anıqlaw
Barlıq funkcional emes talaplar hám sapa atributları sıyaqlı, arxitekturalıq áhmiyetli talaplar SMART principi boyınsha anıqlanıwı kerek. Sapa atributınıń scenariyleri SMART principindegi S (anıq) hám M (ólshenetuǵın) kriteriylerine erisiwdiń bir usılı. Programmalıq támiynat injeneriya institutı bul jumıs ushın Sapa atributı seminarların usınıs etedi. Arxitekturanı analizlew hám dizaynlawdı jeńil hám iykemli saqlaw usınıs etilgen; belgili qollanıw janrları hám texnologiya tarawları ushın sapa atributları terekleri usınday kózqaraslardı qollap-quwatlay aladı.

Anıqlanǵan arxitekturalıq áhmiyetli talaplardı hám basqa da arxitekturalıq artefaktlardı maqsetli auditoriya (ásirese biznes mápli tárepler) ushın túsinikli belgilew hám til menen jetkeriw áhmiyetli.

## Tásir
Arxitekturalıq áhmiyetli talaplar programmalıq támiynat dizaynında arxitekturalıq sheshimlerdi qabıl etiw hám tiykarlaw ushın qollanıladı; eger olar durıs orınlanbasa, texnikalıq qarızdıń jıynalıwına alıp keledi. Mısalı, qáwipsizlik hám sáykeslik talapların orınlamaw sistemanı hám processti tastıyıqlaw auditlerin qıyınlastıradı hám audit nátiyjeleriniń qáwpin arttıradı. Sistema sapasınıń atributların (sonıń ishinde arxitekturalıq áhmiyetli talaplardı) sheshiw boyınsha úlgili keńesler ádebiyatlarda bar.

## Derekler