open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Naǵmetulla Urumbaev

## Ómiri hám miynet jolı
Naǵmet Asqarovich Urumbaev 1921-jılı Shımbay rayonında, házirgi "Qosterek" MPJ aymaǵındaǵı belgili axun, Asqar qazı shańaraǵında tuwılǵan. Táǵdir soqpaqları sebep jas óspirim dáwirinde aǵası Júmek penen Moskva qalasına ketip, kóp qıyınshılıqlardı bastan keshirip,sol jerdegi mektep-internatta birneshe jıl dawamında tálim aladı. Mektepti pitkergennen soń, óziniń miynet jolın 1940-jılı Shımbay rayonı 7-awıllıq mektepte rus tili hám ádebiyatı páni muǵallimi bolıp islewden baslaydı. 1953-1957-jılları Moskva qalasındaǵı burınǵı Awqamnıń Pedagogikalıq Ilimler Akademiyasınıń "Milliy mektepler" izertlew institutınıń aspiranturasında (ishten) oqıydı hám de 1959-jılı rus tilin oqıtıw metodikası boyınsha kandidatlıq dissertaciyasın tabıslı jaqlap pedagogika ilimleri kandidatı, soń docent boladı. Al,1973-jılı Moskva qalasındaǵı Pedagogikalıq Ilimler Akademiyasınıń milliy mekteplerde rus tilin oqıtıw ilimiy-izertlew institutınıń doktoranturasında oqıp, doktorlıq dissertaciyasın jaqlap shıǵadı hám rus tilin oqıtıw metodikası boyınsha Qaraqalpaqstanda birinshi pedagogika ilimleri doktorı boladı. Ol ilim tarawında uzaq jıllar jemisli miynet etti. Atap aytqanda, 1958-jılı birinshi qaraqalpaqsha-russha hám 1967-jılı Úlken russha-qaraqalpaqsha sózliklerdi dúziwge hám olardı redaktorlawǵa belsene qatnasqan aǵzalarınıń biri boldı. Hár qıylı jıllarda Ózbekstan Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan filialınıń sektor baslıǵı, Qaraqalpaq Mámleketlik Pedagogikalıq institutınıń kafedra baslıǵı, Qaraqalpaq Mámleketlik Universitetiniń kafedra baslıǵı hám profesdorı lawaxımların atqara otırıp,Qaraqalpaqstan iliminiń rawajlanıwına, sonday-aq, respublikamız ushın joqarı mamanlıqtaǵı tereń bilimli pedagog qánigelerdi tayarlawda úlken hám salmaqlıúles qostı. Ol kóp jıllar dawamında "Russkiy yazik i literatura v uzbekskoy shkole" jurnalınıń redkollegiya aǵzası, sonday-aq, bir qatar respublikalıq gazetalardıń shtattan tıs belsendi aǵzası boldı. 
Professor N.A.Urumbaevtıń ismi tek ǵana Qaraqalpaqstan hám Ózbekstanǵa emes, al Oraylıq Aziya jáne burınǵı Awqam respublikalarınıń ilimiy jámiyetshiligine de keńnen málim. Onıń avtorlıǵında 200 den aslam ilimiy miynetler baspadan shıqqan. 
## Ataqları
N. Urumbaev el-jurt aldındaǵı xızmetleri ushın húkimet tárepinen sıylıqlandı. Oǵan ekinshi dúnya júzilik urıs qatnasıwshısı bolǵanlıqtan birqansha orden hám medallar, burınǵı Awqam hám Ózbekstan Redpublikası xalıq tálimi jáne joqarı tálim aǵlası, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Húrmet jarlıqları, "Miynet veteranı" belgisi, "Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen ilim ǵayratkeri" húrmetli ataqları berildi. Ol 1990-jılı 9-aprelde qaytıs boldı.
Tekst

Mánilik jaqtan izbe-iz baylanısqan sóylew birlikleriniń jıyıntıǵına tekst dep ataladi. 

Tekst ataması latınnıń textus (qurastırıw) sózinen alinǵan. 

Teksttiń dúzilisi hár túrli boladı. Ol óz aldına 

qollanılǵan eki yamasa birneshe gáptiń baylanısınan 

quralǵan bir abzactan yaki birneshe abzaclardıń jıyıntıǵı-

nan dúziledi.Dánekerler quramına kirgen gáp hám abzaclardı mánilik jaqtan baylanıstırıwda intonaciya, sózlerdiń hárbir 

abzacta tákirarlanıwı, sinonim sózler, almasıqlar hám 

dánekerler qatnasadı. Mısalı:

Atlar sol sesti esitip qalǵanday dárriw kúnge arqasın 

ısıtıp azmaz turadı da, suwǵa jáne awzın basadı.

Suwǵa ábden qanǵan jılqılar asıqpay jolǵa shıǵıp 

aladı da, seyisxanaǵa qarap tasırlasıp shawıp ketedi. 

Olar quyrıqların kóterip, arman-berman, ersili-qarsılı

eleslep júrip kisnep, tanawların kóterip oynaqlaydı. 

(Sh.A.)

Bul keltirilgen tekst eki abzactan dúzilgen. Teksttiń 

bólekleri — abzaclardı mánilik hám grammatikalıq jaqtan 

baylanıstırıwda mısalda dıqqat etilgen sózlerdiń tákirarlanıwı, sinonimler, almasıqlar qatnasqan.

Házirgi kórkem shıǵarmalarda tekst kóbinese 

monolog (jeke adamnıń sózi) hám dialog (eki yamasa 

birneshe adamnıń sózi) formalarında dúziledi.

## Derekler
Aq súyek oyını

** AQ SÚYEK** oyını áyyemgi zamanlardan beri xalıq penen birge kiyatırǵan, Shıǵıs xalıqlarına ortaq, eski oyınlardıń biri. Bul oyındı burınları eresek jastaǵı qız-jigitler oynaytuǵın bolǵan. Oyın keshte, aylı aqshamlarda oynaladı.

## OYÍN ShÁRTLERI
Oyındaǵı qural retinde maldıń jilik súyegi paydalanıladı. Ortadan birewin «xan» (baslawshı) etip saylaydı. Oyınǵa qatnasıwshılar eki toparǵa bólinip, «xan» shek taslaydı, yaǵnıy alaqanına shóp yamasa, kishilew bir zattı jasırıp, onı durıs tapqan tárep súyekti ılaqtırıw huqıqına iye boladı. Ishinen qarımı, bilegi uzın, ılaqtırǵısh birewi shıǵıp, súyekti kúshiniń jetkeninshe ılaqtıradı. Súyek ılaqtırılǵan waqıtta, oyınshılar teris qarap turadı, yaǵnıy, olarǵa súyektiń qay tárepke ılaqtırılǵanın kórmey, tek sezgirlik penen, esitiw arqalı biliw talabı qoyıladı. Tek súyek jerge túskennen keyin, artına burılıp, súyekti izlewge kirisedi. Oyın qaǵıydaların buzǵan oyınshı oyınnan shıǵarıladı. Súyekti kim burın tapsa , «xan»ǵa ákelip beredi hám birinshi tapqan tárep «jeńimpaz» dep esaplanadı.

Aq súyekti tapqan oyınshı «súyek mende»,--dep xabarlap, márrege qaray bar kúshi menen juwıradı. Eger onı birew quwıp jetse, súyek sonıń qolına ótedi, usılayınsha márrege jetkenshe súyek qoldan-qolǵa ótip almasıp otıradı hám eń sońǵı adam «xan»ǵa ákelip beredi. Eger súyekti tapqan adam sharshasa yamasa ekinshi topar adamına uslanıp qalıw qáwpi bolsa, aq súyekti ózi táreptiń adamına beredi. Yuiraq, oyın shárti boyınsha súyekti ılaqtırıp beriwge bolmaydı, qolǵa uslatıw kerek [ bul jerde ılaqtırılǵan súyek, adamnıń bet aldına tiyip jaraqat almaw tárepleri gózlengen bolıwı múmkin]. 

Oyınnan utılǵan tárep dástúrxan jayıp zıyapat beretuǵın bolǵan, geyde jeńillew jaza: oyın oynap, qosıq aytıp beriw i kerek bolǵan.

Oyın elementleri boyınsha oyınshıdan juwırıw, shaqqanlıq, ziyreklik, dıqqat qoyıp tıńlay biliwshilik, topar aǵzaları menen birlik sıyaqlı kóplegen jaqsı ádetler talap etiledi. Usı táreplerin esapqa alıp, «aq súyek» milliy oyını házirgi kúndegi jaslarımız ushın da paydalı oyın bolıp esaplanadı.

Bul oyın ótken ásirdiń 70-jıllarına shekem jaslar arasında dástúrli oyın bolıp, oyın quralı retinde súyek, aq tayaq, yamasa, tennis topları paydalanılar edi.
«Qalıń mal» dástúri

Qaraqalpaq xalqı jámiyetlik qarım-qatnaslardı úrp-ádet, salt-dástúrler boyınsha retlestirip, ózleriniń doslıǵın, qarım-qatınasların qız alısıp, qız berisip, quda bolıu arqalı bekkemlep kelgen.

«Qız bala-jat jurtlıq», «Qız-dáneker», «Qalıńsız qız bolsa da, qádesiz kúyew bolmaydı», «Qudaǵay sıyı menen jarasadı, quwırdaq mayı menen jarasadı» xám taǵı basqa xalıq danalıǵına tiyisli sózler usınday qarım-qatınaslardan kelip shıqqan. 

Eki tárep óz-ara quda bolıwǵa kelisip alǵannan soń, arnawlı bir kúndi belgilep, qalıń mal jóninde sóylesiwge eldiń kátqudaları menen jıylanadı. 

Qalıń maldıń mólsheri jóninde ótken ásirlerde izertlew jumısların júrgizgen rus ilimpazı Levshin:-«qalıń maldıń belgili bir mólsheri bolmaydı, jarlı adamlar arasında 1,2 iri qara mal, yamasa 5,6 mayda mal menen shekleniwi múmkin, al, iri baylar arasında bul kóp sanlı bolıwı jáne xár túrli dúnya-múlik penen, jumsaytuǵın qullarına deyin alısıwǵa baradı»,— dep jazǵan. 

Qaraqalpaqlarda qalıń mal «qırıq tuwar, eliw tuwar, alpıs tuwar» dep belgilengen. Máselen, bul jerde «tuwar» degen sózdi bir iri qara neshe ret tuwıwı múmkin,— degen mániste alıp qarawǵa boladı. 

Qalıń maldıń quramına burınnan sońǵa qudalar arasında júretuǵın sıylıqlar, qádeler kiredi. Bul sıylıq, qádeler qudalardıń óz-ara kelisimleri menen "lók" dep te esaplanadı, yamasa tiykarǵı qalıń maldı azaytıńqırap, sıy, qádeler arnawlı atı atalıp ta beriledi. 

Qalıń mal — qalıń mal tólew, geybir izertlewshiler túsindirip júrgenindey **«qızdı satıp alıw»** ushın beriletuǵın qun emes, kerisinshe, qalıńlıqtıń jasawına, kiyim- kenshegine, toy malına, qádeli alıs-berislerge jumsalatuǵın ǵárejet kólemine say tólenetuǵın tólem.

Dástúrli qalıń mal quramına kiretuǵın sıylıq, qádeler tómendegi bólimlerden ibarat boladı: 

1.QALÍŃ MAL – eki táreptegi qudalardıń dáuleti menen dárejesine qaray otırıp, mólsheri belgilenetuǵın baxa; 

2.BES KIYIM – kúyew tárepinen qızdıń bes kiyimi tayarlanıp, toydan burın ákelip beriledi:jaǵalı kiyim, oramal, kóylek, sáwkele, kamzol, ya shapan, ayaq kiyim xám taǵı basqalar bolıp, ulıwma sanın bes kiyim etip ákeledi; 

3.ILIW – qızdı alıp qaytıwǵa barǵanda kúyew tárepinen beriletuǵın "bosaǵa qáde" bolıp, qáde ushın bir qoy beriletuǵın bolǵan(xázirgi waqıtta gilem aparıladı); 

4.EL QÁDE – qızdıń awılına, eldiń adamların jıynap, "eldiń pátiyasın alıw" ushın soyıp tarqatılatuǵın iri qara mal. Bunıń qasında el jası úlkenlerine "taqıya pul" degende qosılıp, arnawlı atı atalıp beriledi; 

5.SÚT XAQÍ – qızdıń anası ushın arnawlı tayarlanatuǵın sıy xaqı: iri qara mal yamasa qunı sol mólsherdegi zatlay buyım. «Basqa qáde berilmese de, sút xaqı minnetli túrde beriliui kerek",–dep bul sıylıq túrine ayrıqsha juwapkershilik penen qaraladı. 

Juwmaqlap aytqanda, bul aytılǵanlar tolıq qızdıń úyine kiris bola almaydı, ortadaǵı alıs-beris penen ketedi. Sol ushında xalıqta: «qızdıń malı qırıq kúnlik, miynet malı ómirlik», «qızdan alıp bayımaysań, qayta qosıp bereseń»,--degen sózler aytıladı. 

Xalıq túsiniginde bul salt-dástúrler, qádelerdiń bári aylanıp kelgende, aǵayinshilik, jek-jatlıqtı jaqınlastırıw, bekkemlew bolıp, ortadaǵı sıy-xúrmetke tiykarlanǵan bolıp esaplanadı.
Karta

Jerdiń hám basqa planetalar betiniń kishireytilip hám 
ulıwmalastırılıp, shártli belgiler menen tegis betke túsirilgen 
kórinisi. Kartalarda tábiyiy hám ekonomikalıq-sociallıq waqıya 
hám qubılıslar súwretlenedi. Karta — termini grekshe ―kartes‖ sózinen alınǵan bolıp, xat jazıw ushın isletiletuǵın papirus qaǵazınıń bir beti degen mánisti ańlatadı. Geografiyalıq kartalar arnawlı matematikalıq jol menen esaplawlar tiykarında jer ellipsoidınıń tegislikte súwretlew nátiyjesinde júzege keltiriledi. Geografiyalıq kartalarda waqıya hám hádiyseler arnawlı obrazlı belgiler járdeminde suwretlenedi, olardıń muǵdarı, sapası, jaylasqan ornı hám basqa bir qansha maǵlıwmatlardı alıw múmkinshiligi júzege keledi. Bunnan tısqarı geografiyalıq kartalardıń maqseti, masshtabı hám isletiliwine baylanıslı halda suwretlenetuǵın detallar sortlanadı, ulıwmalastırıladı, yaǵnıy generalizatsiya etilgen halda kartalarda óz kórinisin tabadı. Kartografikalıq suwretler geografiyalıq kartalardıń tiykarǵı bólegi bolıp, suwretlenip atırǵan aymaqtıń tábiyiy jáne social-ekonomikalıq tárepleri, waqıya qubılıslardıń geografiyalıq tárepten jaylasıw qásiyetleri hám olardıń óz-ara baylanıslı halda rawajlanıwın suwretleydi. Sonıda óz aldına aytıp ótiw kerek, kartalar xalıq xojalıǵın joybarlawda, geologiyalıq qıdırıw jumısların ámelge asırıwda, túrli qurılıs jumıslarında, mámleketimizdiń óndiriwshi kúshlerin tuwrı bólistiriwde, aymaqlardı kompleks úyreniwde, áskeriy tarawdı rawajlandırıwda hám geografiya pánin tereń úyreniwde tiykarǵı derek bolıp xızmet etedi.
Eolozavr

Eolozavr (lat. *Aeolosaurus*) — házirgi Argentina jerlerinde joqarǵı por dáwirinde (83,6 — 66,0 mln. jıl aldın) jasaǵan Aeolosaurini kategoriyasına tiyisli otxor zavropod dinozavrlar toparı.
Jergilikli waqıt

Jergilikli waqıt. Jer óz kósheri átirapında batıstan shıǵısqa 
qarap bir tún, bir kúnde bir márte àylanıp shıǵadı. Globusta 
bas meridiannan baslap hár 15o tan meridianlar ótkizilse, hárbir 
meridian qońsı meridiannan bir saat parıq qıladı. Bas meridianda tús mezgili bolǵanda, 180o meridianda tún ortası, bas meridiannan shıǵıstaǵı 90o uzınlıqta kún batıp, batıstaǵı 90o uzınlıqta tań atadı. Arqa polyusten Qubla polyusqa shekem bir meridianda jaylasqan noqatlardaǵı waqıt birdey boladı. Bul waqıt 
jergilikli waqıt dep ataladı.
Adamantizavr

**Adamantizavr** (lat. *Adamantisaurus*) — házirgi Braziliya jerlerinde joqarǵı por dáwirinde (83,6 - 66,0 mln. jıl aldın) jasaǵan titanozavrlar toparına tiyisli zavropod dinozavrlar túri.
Abelizavr

**Abelizavr** (lat. *Abelisaurus*, sózbe-sóz «Abel kesirtkesi») — abelizavrlar shańaraǵına tiyisli góshxor teropod dinozavrlar toparı bolıp, tek ǵana bir túrden (*Abelisaurus comahuensis*) ibarat.
Paleozoy

**Paleozoy** yaǵnıy **paleozoy erası** (PZ, áy.grek. *πᾰλαιός* - "áyyemgi", *ζωή* - "ómir") — Jer planetası tariyxındaǵı geologiyalıq era bolıp, áyyemgi turmıs erası dep esaplanadı. Fanerozoy eonınıń birinshi erası. Neoproterozoy dáwirinen keyin hám mezozoydan aldın keledi.
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].

Paleozoy bunnan 538,8 ± 0,2 million jıl aldın baslanǵan hám 251,902 ± 0,024 million jıl aldın tawsılǵan[2]. Solay etip, ol shama menen 287 million jıl dawam etti. Bul era 6 dáwirge bólinedi[3][4]: 
*Kembriy; 
*Ordovik; 
*Silur;
*Devon; 
*Karbon; 
*Perm.
Mámleket krediti

Kredit (lat. creditium – ssuda) – pul yaki tovarlardı, ádette, procentler tólep, qaytarıw shárti menen beriw bolıp,kreditor menen qarız alıwshı arasındaǵı ekonomikalıq qatnasıqlardı ańlatadı.

**Kredit summası** bul qarızǵa beriletuǵın pul birliginiń kólemi.

**Mámleket krediti**– mámleket tárepinen eldiń sociallıq-ekonomikalıq rawajlanıwınıń eń áhmiyetli máseleleri hám byudjet jetispewshiligin qaplaw ushın zárúr qosımsha finanslıq resurslardı qaratıw maqsetinde yuridikalıq hám fizikalıq shaxslardıń bos turǵan pul qarjıların qaytarıw, múddetlilik, ǵárezlilik, ıqtıyarlılıq principlerine tiykarınan tartıw boyınsha finans huqıqı menen tártipke salınatuǵın qatnasıqlar.

**Kredit mexanizmi** — kredit qatnasıqların dúziwde qollanılatuǵın elementler kompleksi.

**Kredit obyekti** – waqtınsha bos turǵan, beriliwi múmkin bolǵan pullar hám tovarlar.

**Kredit subyektleri** – hár qıylı bolıwı múmkin. Bularǵa kárxana, firma, shólkem, mámleket hám túrli taypadaǵı xalıq kiredi.

**Mámleket qarızı** – Ózbekstan Respublikasınıń ishki hám sırtqı qarjılardı tartıw nátiyjesinde payda bolǵan minnetlemeleri.
Poyaslıq waqıt

Poyaslıq waqıt. Xalıq aralıq kelisimge muwapıq, Jer júzi shártli 
túrde 24 saat poyasına bólingen (360o:24=15o). Poyas sheńberinde sol poyastıń orta bóliminen ótken meridiannıń jergilikli waqtı qabıl etilgen. Bir saat poyasındaǵı waqıt **poyaslıq waqıt** dep ataladı.
Kaynozoy

**Kaynozoy** yaǵnıy **kaynozoy erası** — Jerdiń geologiyalıq tariyxınıń házirgi erası. Ol 66,0 million jıl aldın baslanǵan (bul shegara por dáwiriniń aqırındaǵı biologiyalıq túrlerdiń ǵalabalıq qırılıp ketiwine qarap sızılǵan) hám házirge shekem dawam etpekte.
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].

Kaynozoy ataması 1861-jılda inglis geologı Jon Fillips tárepinen usınıs etilgen. Ol grekshe *καινός (khainos)* — "jańa" hámde *ζωή (zoe)* — "ómir" sózlerinen alınǵan bolıp, sózbe-sóz "jańa turmıs" dep aytılıwı múmkin.

Ilimiy baspalarda qollanılatuǵın qısqasha belgisi — KZ.

Kaynozoy erası úsh dáwirge bólinedi:
* Antropogen;
* Neogen;
* Paleogen.

## Derekler
Ili dáryası

Ili dáryası — Shıǵıs Tyanshan tawlarınıń túyininen baslanatuǵın Kunges hám Xolıqtawınan baslanatuǵın Tekes dáryasınıń 
qosılıwınan payda boladı. Tekes penen birge uzınlıǵı 1384 km., suw basseyniniń maydanı 154 mıń km2. Ili, tiykarınan, 
qar hám muzlıqlardan suw aladı. Ili dáryasınıń suwı Balqash 
kóline quyıladı. Dáryaǵa Qapshıǵay sayınan ótken jerde plotina 
qurılıp, Qapshıǵay suw saqlaǵıshın payda etken. Dáryadàlan kóplep 
suwǵarıw kanalları tartılǵan.
Ómirbek Laqqı

Ómirbek laqqı Qaraqalpaqstan xəm Xorezm xalıqları arasında keńnen tanımal bolǵan ushqır sózli,tapqır,sózge sheshen kúldirgi sóz sheberi.
Ómirbek laqqı tariyxıy tulǵa bolıp esaplanıp,ómirde jasaǵan real tulǵa.
Ómirbek laqqı 1831-jılı Shımbay qalasında tuwılǵan, ruwı qaraqalpaq ruwlarınıń úlken bir bólimi Qıtayǵa kiretuǵın quyın ruwınan bolǵan.
Óziniń həzil-dəlkekleri,ótkir satiralıq sıpatqa iye yumorları xəm ótkir sarkazmge bay dəlkekleri menen unamsız shaxslar ústinen kúlip,miynetkesh xalıqtıń ruwxıy kewlin kóteriwshi adam bolǵan.
Ómirbek tiliniń ótkirligi menen eziwshi qatlam ústinen kúlip, qılmısların əshkaralawshı həziller aytıp, həzil-dəlkek penen xalıq tərepinde turıp, kerek jerinde xalıqtıń tili bolǵan.
El ishindegi dau-jənjellerdi sheshiwge qatnasıp, ədillik penen sheshetuǵın,sózge sheshenligi menen xalıq húrmetine bólengen.
Ómirbek qaraqalpaq biyleri arasında úlken abırayǵa iye xəm biyler arasındaǵı eń úlken Aǵabiy lawazımındaǵı Erejep aǵabiydiń jiyeni bolıp, olar arasındaǵı dayılı-jiyenli həzil-dəlkek aytısları xalıq arasında keńnen taralǵan.
Bir gellege qonıp mıńlardıń baxtı,
Paqır-puqaralar qıynalǵan uaqtı,
Ashshı kúlki menen jurtın quwantıp,
Shımbay jaqta ótken Ómirbek laqqı.
(I.Yusupov)
Mezozoy

**Mezozoy** yaǵnıy **mezozoy erası** (MZ, áy.grek. *μέσος* - "orta", *ζωή* - "ómir") — bunnan 251,902 ± 0,024 million jıl aldın baslanǵan hám 66,0 million jıl aldın tawsılǵan, jámi shama menen 186 million jıl dawam etken geologiyalıq era. Bul eranı birinshi ret 1841-jılda inglis geologı Jon Fillips bólip kórsetken.

Mezozoy paleozoydan keyin hám kaynozoydan aldın bolǵan. Bul úsh dáwir birgelikte fanerozoy eonın quraydı.
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].

Mezozoy erası úsh dáwirge bólinedi: 
* Trias; 
* Yura; 
* Por.
Tran tábiyiy-geografiyalıq kishi úlkesi

Turan tábiyiy-geografiyalıq kishi úlkesiniń aymaǵında eki topar tábiyiy-geografiyalıq rayonlarǵa bólinedi:

1. Tawlı tábiyiy rayonlar toparı — Batıs Tyanshan, Qubla Tyanshan, Pamir hám Badaxshan, qubladaǵı jas tawlar;

2. Tegislik tábiyiy rayonlar toparı — Qaraqum shóli, Qızılqum shóli, Kaspiy boyı tegisligi, Xorezm tegisligi (Ámiwdáryanıń quyarlıq alapları), Badxiz — Qarabel qırları, taw aldı hám taw aralıǵı tegislikleri (Mırzashól, Ferǵana, Zarafshan, Qashqadárya oypatlıqları) Joqarǵı Ámiwdárya oypatlıǵı (Surxandárya, Vaxsh oypatlıǵı, Arqa Awǵanstan).

## Derekler
Xurrem Sultan

Xurrem Haseki Sultan- Usmanlı túrk imperiyası sultanı Sultan Sulaymannıń ómirlik joldası, Sultan Selim II niń anası.Usmalı túrk imperiyasınıń eń abroylı xanımlarınan biri esaplanadı.Haqıyqıy atı málim emes.Aleksandra yamasa Anastasiya Gavrilovna Lisovskaya.

Tuwılǵan waqtı hám ornı: 1502-jılı Rogatan, Ukraina

Dunyadan ótken waqtı hám ornı: 1558-jılı 15-aprel, Topkapi, Insanbul, Túrkiya

Balaları:Mehrimax Sultan, Sálim II, Sultan Mehmed, Shaxzada Bayazid hám basqalar

Aqlıqları: Murad III, Aishe Humashah Sultan, Huma Shax Sulton, Esmehan Xanım Sultan, basqalar

Jerlengen jeri:Sulaymoniya, Istanbul, Túrkiya

## Derekler
Jıńǵıl

Qaraqalpaǵımız tábiyatı haqqında nelerdi bilemiz. Máselen hámmege belgili jıńǵıl haqqında she? Tek otqa jaǵıwdı bilemiz, bolǵanı.
Jıńǵıldı Izrail áshirepilep ósirip, izertlep, tuqımın nálin shetke satıp otırǵanın bilesiz be?
Jıńǵıl ilmiy atı - tamarix (pireney tawlarındaǵı dáriyanıń atına qoyılǵan)Tamarisk yaki tamariks.

Bul ózi kishi puta bolıp, sahra hám yarım sahralarda ósedi. Dúnya júzi boyınsha 75 ten kóp túrleri bar, al elimizde 15ke jaqın túri ushırasadı.
Topıraq tańlamaydı, duzǵa, shólge shıdamlı -15gradustan -50 gradusqa shekemgi suwıqqa shıdaydı. Kúndi jaqsı kóredi, qalıń sayada nabıt bolıwı múmkin. "Biologiya hám integrativ medicina" jurnalınıń jazıwına qaraǵanda, jıńǵıl medicinaǵa paydalı jaǵınan júdá áhmiyetli ósimlik bolıp,dári dármek islep shıǵarıwda jıńǵıl ekstraktleri paydalanılmaqta.Jáne de antiviruslıq qásiyeti anıqlanǵan hám basqa medicinalıq qasiyetleri izertlenbekte.
Dekorativ puta esabında parklerdi bezewge paydalanıw múmkin. Ortasha jası 75 jıl átirapında.
Gúllegen gezleri pal hárrelerin ózine tartadı. Medonos ósimlik esaplanadı.

Bizde toǵay desek dárriw torańǵıl kóz aldımızǵa keledi. Al, sol torańǵıl jóninde nelerdi bilemiz.
Rossiya hám Qazaqstanda bul terek qızıl kitapqa engizilip, shabıw qadaǵan etilgen.
Torańǵıl negizinen dáriya boyında ósedi,Toǵayzarlıqlar payda etip, topıraqtıń kóshiwiniń aldın aladı..Tamırı suw izlep 30 m tereńge shekem barıwı múmkin.
Orıssha atı "toranga" turan teregi dep te ataladı(turanskiy topol),ilimiy atı (populus pruiosa schrenk) esaplanadı.

Íssıǵa, qurǵaqshılıqqa shıdamlı terek, góne zamanlardan kiyatırǵan relikt terek esaplanadı. Jáziyramada qoyıw sayası, quslarǵa, ańlarǵa, jolawshı adamlarǵa dem beredi. Sulıw kórinisi dalamızǵa kórik berip turadı.
Sultan Suleyman

Sultan Suleyman- Usmaniyler imperiyasınıń 10-sultanı.1495- jılı 6-noyabrde Trabzon qalasında, sultan Sálim I hám Qrım xanı Meńli sultannıń qızı Aysha Hafza Sultan shańaraǵında dunyaǵa kelgen.1520-jılı Sálim I óliminen soń, 26 jasında imperiya taxtına otıradı.Onıń dáwirinde imperiya aymaqlıq jaqtan keńeyiw shoqqısına jetti.1521- jılı Belgrad basıp alınadı, Moxash urısı(1526-jılı)nan soń Vengriyanıń úlken bólegi,30-jıllarda Iraq, Rados aralı hám Egey arxipelaginıń basqa aralları,Tripolitaniya hám Jazayir hám basqa aymaqlardı basıp aladı.
Tuwılǵan waqtı hám ornı:1594-jılı 6-noyabr, Trabzon,Usmaniyler imperiyası
Dunyadan ótken waqtı hám ornı:1566-jılı 6-sentyabr, Sigetvar
Ákesi:Selim I
Anası:Hafza Sultan
Ómirlik joldası:Xurrem Sultan(Roksolana) (1534-1558)
Mahidevran Sultan (1514-1566)
Balaları:Selim II,Shaxzada Mustafa,Mexrimah Sultan, Shaxzada Bayazid, Shaxzada Mehmed, Shaxzada Jáhángir h.t.b
Kriptozoy

**Kriptozoy** yaǵnıy **kembriyaldı supereonı** (áy.grek. *κρυπτός (kryptós)* - "jasırın" + *ζωή (zoe)* - "ómir" sózlerinen) — kembriy baslanıwınan aldınǵı Jerdiń geologiyalıq tariyxınıń eń áyyemgi bólegi bolıp tabıladı. Bul eon bunnan shama menen 540 million jıl aldın, shógindi jınıslarda qaldıqların qalǵan organizmler massası payda bolıwınan (házirgi geologiyalıq eon - fanerozoydıń baslanıwın belgilegen) aldın kelgen.

Geoxronologiyalıq kólemde "kembriyaldı" rásmiy bolmaǵan dárejege iye hám ol "supereon" dep ataladı hámde óz ishine úsh strukturalıq eonlardı birlestiredi[1]: 
* Proterozoy;
* Arxey;
* Katarxey.
Proterozoy

**Proterozoy** yaǵnıy **proterozoy eonı** (áy.grek. *πρότερος* - "birinshi, aqsaqal" + *ζωή* - "ómir") — bunnan 2,5 mlrd. jıldan 538,8±0,2 million jıllar aldınǵı dáwirdi qamtıp alǵan geologiyalıq eon[1]. Ol arxey eonınıń orınına keldi.

Proterozoy Jer tariyxındaǵı eń uzın eon esaplanadı.

Proterozoy eonı 3 eraǵa bólinedi:
* Paleoproterozoy;
* Mezoproterozoy;
* Neoproterozoy.
Arxey

**Arxey** yaǵnıy **arxey eonı** (áy.grek. ἀρχαῖος — «áyyemgi») — Jer tariyxınıń tórt eonınan biri bolıp, bunnan 4,0 — 2,5 milliard jıl aldınǵı dáwirdi óz ishine aladı. "Arxey" ataması 1872-jılda amerikalı geolog Jeyms Dana tárepinen usınıs etilgen. Arxey erasınıń baslarında vulkanlar háreketi júda kúshli bolǵan nátiyjede birlemshi jer qabıǵı, atmosfera hám okean payda bolǵan. Bul waqıtta dáslepki suw basseynleri payda bolǵan hám olarda shógindi jınıslar toplana baslaǵan. Atmosfera hám gidrosferanıń quramı hazirgiden keskin parıq qılǵan. Suwda vulkanlar nátiyjesinde ajıralıp shıqqan gaz tárizli ónimler erigen halda bolǵan (xlorlı hám ftorlı vadorod, metan h.t.b.lar). N.M.Straxovtıń maǵlıwmatı boyınsha suw ashshı quramıǵa iye bolǵan. Arxey erasınıń baslarındaǵı vulkanlardıń atılıwı mantiya hám gıdrosfera júzege kelgennen soń jatqızıqlardıń payda bolıwı ham olardıń metamorfizm tásirinde ózgeriw nátiyjesi kelesi platformalardıń tiykarları payda boldı. Okean jer qabıǵınıń materikler jer qabıǵına aylanıwı geocinklinallarda payda bola baslaydı. Geocinklinallarda shógindi hám vulkan jınıslar menen tola basladı, usı jatqızıqlar basım ham temperatura tasirinde ózgere baslaǵan hám tektonikalıq háreketler tasirinde burmalı tawlardı payda etıp kóterilgen. Usı qubılıslar natiyjesinde proterozoy dáwiriniń aqırında áyyemgi platformalar júzege kelgen.
Arxey eonı tórt eraǵa bólinedi (aqırǵıdan bastaǵıǵa qaray izbe-izlikte):
* Neoarxey (2,8-2,5 mlrd. jıllar aldın)
* Mezoarxey (3,2-2,8 mlrd. jıllar aldın)
* Paleoarxey (3,6-3,2 mlrd. jıllar aldın)
* Eoarxey (4,0-3,6 mlrd. jıllar aldın)

## Ádebiyatlar
1. Vaxobov X., Abdunazarov O’., Zaynutdinov., Yusupov R. «Umumiy yer bilimi». «Sharq». T:. 2005.

2. Шубаев Л.П. «Умумий ер билими». Т:. «Ўқитувчи». 1974.
Katarxey

**Katarxey** (grek. *κατἀρχαῖος* - "eń áyyemgiden pástegi") yamasa **Xediy** (ingl. *Hadean*) — arxeydan aldınǵı geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Fanerozoy

**Fanerozoy** yaǵnıy **fanerozoy eonı** (áy.grek. *φανερός* — "tınıq, ashıq, kórinetuǵın" hám *ζωή* — "ómir") — shama menen bunnan 539 million jıl aldın baslanıp, házir de dawam jetip atırǵan geologiyalıq eon. Basqasha aytqanda Jer júzinde "anıq" ómir bolǵan waqıt

Fanerozoy eonı úsh geologiyalıq eralarǵa bólingen (aqırǵıdan bastaǵıǵa qaray izbe-izlikte):
* Kaynozoy;
* Mezozoy;
* Paleozoy.

## Ádebiyatlar
* Иорданский Н. Н. Развитие жизни на Земле. — М.: Просвещение, 1981.
* Короновский Н. В., Хаин В. Е., Ясаманов Н. А. Историческая геология : Учебник. — М.: Академия, 2006.
* Ушаков С. А., Ясаманов Н. А. Дрейф материков и климаты Земли. — М.: Мысль, 1984.
* Ясаманов Н. А. Древние климаты Земли. — Л.: Гидрометеоиздат, 1985.
* Ясаманов Н. А. Популярная палеогеография. — М.: Мысль, 1985.

## Derekler
Kembriy dáwiri

**Kembriy dáwiri** yaki **kembriy** — paleozoy erası hám pútkil fanerozoy eonı baslanǵan geologiyalıq dáwir. Ol 538,8±0,2 million jıl aldın baslanǵan hám 485,4±1,9 million jıl aldın tawsılǵan. Solay etip kembriy shama menen 53 million jıl dawam etti.
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Devon dáwiri

**Devon dáwiri** yaki **devon** — paleozoy erasınıń tórtinshi geologiyalıq dáwiri. Ol bunnan 419,2±3,2 million jıl aldın baslanǵan hám 358,9±0,4 million jıl aldın tawsılǵan. Keyingi karbon dáwiri menen bir qatarda (ekewi de 60 million jıl dawam etken), ol paleozoydaǵı eń uzın dáwir bolǵan.
Ordovik dáwiri

**Ordovik dáwiri** yaki **ordovik** — paleozoy erasınıń ekinshi dáwiri. Kembriy dáwirinen keyin payda bolǵan. Ol bunnan 485,4±1,9 million hámde 443,8±1,5 million jıllar aldın, silur dáwiri baslanǵanǵa shekem shama menen 42 million jıl dawam etken[2].
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Silur dáwiri

**Silur dáwiri** yaki **silur** — geologiyalıq dáwir, paleozoydıń úshinshi dáwiri. Ol ordovikten keyin payda bolǵan, al orının devon dáwiri iyelegen. Silur bunnan 443,8±1,5 million jıl aldın baslanıp hám 419,2±3,2 million jıl aldın tawsılıp, shama menen 25 million jıl dawam etken. Paleozoydıń eń qısqa dáwiri.
Karbon dáwiri

**Karbon dáwiri** yamasa **karbon** — paleozoy erasınıń aqırǵınan aldınǵı (besinshi) geologiyalıq dáwiri. Ol bunnan 358,9±0,4 million jıl aldın baslanǵan hám 298,9±0,15 million jıl aldın tawsılǵan[1]. Aldınǵı devon dáwiri menen bir qatarda paleozoy erasındaǵı eń uzın dáwir esaplanadı (ekewi de 60 million jıl dawam etken). Sol waqıtta kóp muǵdarda kómir payda bolǵanlıǵı sebepli usı at berilgen.
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Perm dáwiri

**Perm dáwiri** yaki **perm** — paleozoy erasınıń altınshı hám aqırǵı geologiyalıq dáwiri. Ol 298,9±0,15 million jıl aldın baslanǵan hám shama menen 47 million jıl dawam etken. Ol 251,902±0,024 million jıl aldın planeta tariyxındaǵı eń úlken perm ǵalabalıq qırılıwshılıǵı menen juwmaqlanǵan[2].
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Trias dáwiri

**Trias dáwiri** yaki **trias** — mezozoy erasınıń birinshi geologiyalıq dáwiri. Perm dáwirinen keyin hámde yuradan aldın keledi. Ol 251,902±0,024 million jıl aldın baslanǵan hám 201,3±0,2 million jıl aldın tawsılǵan, yaǵnıy shama menen 51 million jıl dawam etken[1].
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Yura dáwiri

**Yura dáwiri** yaki **yura** — mezozoy erasınıń orta (ekinshi) dáwiri. Ol 201,3±0,2 million jıl aldın baslanǵan hámde 145,0 million jıl aldın tawsılǵan. Shama menen 56 million jıl dawam etken geologiyalıq waqıt aralıǵı.
Por dáwiri

**Por dáwiri** yamasa **por** — mezozoy erasınıń eń aqırǵı dáwiri. Ol bunnan 145,0 million jıl aldın baslanǵan hám 66,0 million jıl aldın tawsılǵan. Sonday etip, ol shama menen 79 million jıl dawam etti - bul mezozoy erasınıń hám ulıwma fanerozoy eonınıń eń uzın dáwiri[1].
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Mezoarxey

**Mezoarxey** (áy.grek. *μέσος* - "orta" hámde ἀρχαῖος - "qádimgi") — Jer tariyxınıń arxey eonınıń úshinshi geologiyalıq erası. Bunnan burınǵı 3,2-2,8 milliard jıllar arasında dawam etken.
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Neoarxey

**Neoarxey** (grek. *Νεοαρχαιος*) — geologiyalıq era, arxey eonınıń bir bólegi. Ol bunnan 2,8-2,5 milliard jıllar aldın dawam etken.
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Paleoarxey

**Paleoarxey** (áy.grek. *παλαιός* - "eski" hámde *ἀρχαῖος* - "qádimgi") — arxey eonınıń ekinshi geologiyalıq erası. Ol bunnan 3,6 milliard jıllardan 3,2 milliard jıllar aldınǵı dáwirdi óz ishine aladı. 
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Eoarxey

**Eoarxey** (áy.grek. *ἠώς* — "tań" hámde *ἀρχαῖος* — "qádimgi") — arxey eonınıń birinshi geologiyalıq erası. Shama menen 400 million jıl dawam etken bul era bunnan burınǵı 4,0-3,6 milliard jıllar aralıǵın óz ishine aladı. Eoarxey katarxey eonı hám paleoarxey erası ortasında jaylasqan[1].
Paleoproterozoy

**Paleoproterozoy** — geologiyalıq era, proterozoydıń bir bólegi bolıp, bunnan 2,5 milliard jıl aldın baslanǵan hám 1,6 milliard jıl aldın tawsılǵan.

Geologiyalıq waqıt aralıǵı.

Paleoproterozoy erası tórt dáwirge bólinedi (aqırǵıdan bastaǵıǵa qaray izbe-izlikte):
* Stateriy;
* Oroziriy;
* Ryasiy;
* Sideriy.
Mezoproterozoy

**Mezoproterozoy** — geologiyalıq era, proterozoydıń bir bólegi. Ol bunnan 1,6 milliard jıl aldın baslanıp, 1 milliard jıl aldın tawsılǵan.
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].

Mezoproterozoy erası úsh dáwirge bólinedi:
* Kalimiy;
* Ektaziy;
* Steniy.
Neoproterozoy

**Neoproterozoy** (áy.grek. *νέος* - "jańa" + *πρότερος* - "birinshi, aqsaqal" + *ζωή* - "ómir") — geologiyalıq era, proterozoydıń aqırǵı erası. Ol 1 milliard jıl aldın baslanǵan hám 538,8±0,2 million jıl aldın tawsılǵan[1].
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].

Neoproterozoy erası 3 dáwirge bólinedi:
* Ediakariy;
* Kriogeniy;
* Toniy.
Stateriy dáwiri

**Stateriy dáwiri** (áy.grek. *σταθερός* - " turaqlı") — paleoproterozoy erasınıń sońǵı geologiyalıq dáwiri bolıp, bunnan aldınǵı 1800-1600 million jıllar aralıǵında dawam etken.
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Sideriy dáwiri

**Sideriy dáwiri** (áy.grek. *σίδηρος* - "temir") — geologiyalıq dáwir, paleoproterozoydıń bir bólegi. Ol 2,5-2,3 milliard jıllar aldın dawam etken.
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Kalimiy dáwiri

**Kalimiy dáwiri** (áy.grek. *κάλυμμα* - "qaqpaq") — bunnan 1600-1400 million jıllar aldın dawam etken mezoproterozoy erasınıń birinshi geologiyalıq dáwiri.
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Oroziriy dáwiri

**Oroziriy dáwiri** (áy.grek. *ὀροσειρά* - "taw dizbegi") — paleoproterozoy erasınıń úshinshi geologiyalıq dáwiri, bunnan 2050-1800 million jıllar aldın dawam etken.
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Ryasiy dáwiri

**Ryasiy dáwiri** (ayırım dereklerde **riasiy dáwiri**, áy.grek. *ῥύαξ* — «lava aǵımı») — paleoproterozoy erasınıń ekinshi geologiyalıq dáwiri. Bizden 2300-2050 million jıllar aldınǵı waqıt aralıǵında dawam etken.
geologiyalıq waqıt aralıǵı.
Ektaziy dáwiri

**Ektaziy dáwiri** (áy.grek. *ἔκτασις* — " keńeyiw") — bunnan 1400-1200 million jıllar aldın dawam etken mezoproterozoy erasınıń ekinshi geologiyalıq dáwiri.
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Hújdan

**Hújdan** — etikalıq túsinik bolıp jaqsılıq , jamanlıq ne ekenligine juwap beretuǵın ishki isenim, óz is-háraketleri ushın etikalıq juwapkershilikti ańǵarıw.  Shaxstıń etikalıq tárepten óz-ózin qadaǵalawı ózinde etikalıq minnetti ǵárezsiz qáliplestiriw hám de ózinen-ózi talap qılıw hám óz minez-qulqlarına baha beriw qábiletin ańlatadı. Dáslepki etikalıq meyili sırtqı tásir sebepli rawajlanıwı yamasa páseyiwi múmkin. Ol inta, sezim formasında shaxstıń óz minez-qulqları ushın uyaladı, pushayman  boladı .Jaqsılıq, minnet, baxt, hadallıq sıyaqlı basqa etikalıq túsinikler menen baylanıslı. Jámiyettiiń rawajlanıwı, ruwxıy, etikalıq rawajlanıwı menen túsiniginiń mazmunı hám mánisi bayıp baradı. Onıń mánisi social ortalıq penen belgilenedi.
Steniy dáwiri

**Steniy dáwiri** (áy.grek. *στενός* - "tar") — shama menen 1200-1000 million jıllar aldın dawam etken mezoproterozoy erasınıń juwmaqlawshı geologiyalıq dáwiri.
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Shırshıq

S h ı r s h ı q dáryası  Sırdáryanıń eń suwlı oń tarmàǵı esaplanadı. Ol Shatqal hám Piskom dáryalarınıń Sharvaq batıǵında 
qosılıwınan júzege keledi. Shırshıq dáryasınıń uzınlıǵı Shatqal 
menen birge 397 km di quraydı.
Shırshıq qar-muz suwlarınan toyınadı. Sonlıqtan, onıń tasqın suw dáwiri mart-iyun (53 procent) aylarǵa, eń kem suw dáwiri 
bolsa dekabr-fevral aylarına tuwrı keledi. Dáryanıń ortasha kóp 
jıllıq suw sarplanıwı Xojakent janında sekundına 224 m3, eń kóbi báhárde sekundına 2100 m3, eń azı qısta sekundına 22 m3
sarplanadı. Shırshıq dáryası suwınıń ortasha ılaylıǵı Xojakent janında 0,275 kg/m3 qa teń.
Sırdárya

*Sırdárya* - Orta Aziyadaǵı eń uzın (Narın dáryasınıń quyarlıǵınan — 3019 km) dárya bolıp, suwlılıǵı jaǵınan Ámiwdáryadan soń ekinshi orında turadı. Sırdáryanı arablar Sayhun, grekler Yaksart dep ataǵan.

## Derekler
Zarafshan (dárya)

Zarafshan. Bul dárya Túrkstan hám Zarafshan tawları tutasqan Kóksuw taw túyinindegi Zarafshan muzlıǵınan Mastchah atı menen baslanadı. Ol Ayniy awılı janında Fandárya 
menen qosılǵannan keyin, Zarafshan atı menen ataladı. 
Zarafshan burın Ámiwdáryaǵa 20 km jetpesten Sandıqlı shóli qumlarına sińip ketetuǵın edi. Zarafshan dáryasınıń uzınlıǵı 
muzlıqlardan Sandıqlı qumlarına shekem 877 km edi.
Qashqadárya

Qashqadárya — Hisar taw dizbeginiń batıs bóliminen baslanadı hám Múbarekke jetpey-aq qurıp qaladı. Dáryanıń uzınlıǵı 373 km.
Qashqadárya qar suwlarınan toyınǵanlıqtan eń kóp suw sarplanıwı may ayına, al eń az suw sarplanıwı bolsà oktyabr-dekabr aylarına tuwrı keledi. Qashqadáryanıń ortasha kóp jıllıq suw sarplanıwı Varganza awılı janında sekundına 5,46 m3 di quraydı. 
Qashqadárya basseyninde (barlıq tarmaqların esapqa alǵanda) 
jılına ortasha sekundına 51,5 m3 aǵıs payda bolıp, sonıń 58,3% 
mart-iyun aylarına tuwrı keledi.
Surxandárya

**Surxandárya** — Hisar taw dizbegi batıs bóliminiń qubla janbawırınan baslanatuǵın Topalańdárya menen Qaratawdáryanıń qosılıwınan payda bolıp, 196 km aralıqtan Ámiwdáryaǵa kelip quyadı. Surxandárya, tiykarınan, qar hám muz suwlarınan toyınadı. Sonlıqtan tasqın suw dáwiri mart-iyun aylarına tuwrı keledi.

Bul dáwirde jıllıq dárya suwınıń 65,2 procenti aǵıp ótedi. Eń az suwdıń sarplanıwı sentyabr-oktyabr aylarına tuwrı keledi.

Surxandárya ortasha kóp jıllıq suw sarplanıwı (Qarawıltepa awılı janında) sekundına 70,2 m3 di quraydı. Surxandárya ılay suwlı dáryalardan bolıp, Malgúzar awılı janında hár m3 suwında 2,9 kg ilay boladı.

## Derekler
Materik

Materik — tektonik dúzilisine qaray bir pútin úlken qurǵaqlıq. 
Jer júzinde altı materik bar: Evraziya, Afrika, Arqa Amerika, 
Qubla Amerika, Antarktida hám Avstraliya.
Qurǵaqlıq sızıǵı

Okean yaki teńiz beti menen qurǵaqlıq 
betiniń tutasqan shegarası *qurǵaqlıq sızıǵı* delinedi.
Geografiyalıq atlas

Birden-bir baǵdarlama tiykarında bir pútin (bólinbeytuǵın) dóretpe sıpatında orınlanǵan geografiyalıq kartalardıń sistemalı toplamına *geografiyalıq atlas* dep aytıladı.
Ritmlilik

Tábiyatta waqıttıń ótiwi menen birdey qubılıslardıń tákirarlanıp turıwı *ritmlilik* delinedi. 
Ritmlilik ekige bólinedi: *[[Sutkalıq|sutkalıq]]* hám *jıllıq* (máwsimlik).
Zonallıq

Qurǵaqlıqta ekvatordan polyus keńlikler tárepke tábiyat kompleksleriniń izbe-iz almasıwına *zonallıq* dep ataladı.
Relyef

Relyef (grekshe, kóterilemen) Jer betiniń úlkenligi, kelip shıǵıwı, jası hám rawajlanıw tariyxı hár qıylı bolǵan túri. 
Jer betindegi barlıq relyef túrleri ishki hám sırtqı kúshlerdiń qosındısı. Tiykarǵı relyef túrine taw hám tegislikler mısal boladı.
Ediakariy dáwiri

**Ediakariy dáwiri** — kembriyden aldın keliwshi neoproterozoy erasınıń sońǵı geologiyalıq dáwiri. Ol, sonıń menen birge, pútkil kembriyaldı supereonı hámde proterozoy eonınıń aqırǵı dáwiri bolıp tabıladı. Ediakariy shama menen bunnan 635 millionnan 541±1 million jıllar aldın dawam etken bolıp, dáwirdiń baslanıwı ǵalabalıq muzlawdıń aqırına hám aqırı kembriy jarılıwınıń baslanıwına tuwrı keledi[1].
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Kriogeniy dáwiri

**Kriogeniy dáwiri** (áy.grek. *κρύος* - "muzlı suwıq" + *γένεσις* - "tuwılıw") — neoproterozoy erasınıń ekinshi geoxronologiyalıq dáwiri. Ol 720 million jıl aldın baslanǵan hám shama menen 635 million jıl aldın tawsılǵan. Shama menen 85 million jıl dawam etti.
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Tábiyiy landshaft

Tábiyiy landshaftlar degende insanlar tárepinen paydalanılmaytuǵın aymaqlar landshaftın túsinemiz. Olarǵa Antraktida, 
Arqa Muz okeanındaǵı máńgi muzlıqlar hám atawlar, biyik tawlar, shóller, qalıń toǵaylıqlar mısal boladı.
Tábiyat kompleksi

Tábiyat komponentleriniń óz ara tıǵız baylanısı hám bir-birine tásiri nátiyjesinde júzege kelgen hám ózine tán ózgesheliklerge iye bolǵan aymaqlar tábiyat kompleksi dep ataladı.
Antropogen kompleksler

Insannıń xojalıq iskerligi nátiyjesinde ózgertilgen TK leri antropogen kompleksler yamasa antropogen landshaftlar dep ataladı.
Qoltıq

Okeannıń (teńiz yamasa kóldiń) qurǵaqlıq ishkerisine kirip turǵan bólimi *qoltıq* dep ataladı. Bengaliya, Meksika, Gudzon, 
Úlken Avstraliya, Alyaska sıyaqlı qoltıqlar eń úlken qoltıqlar 
bolıp tabıladı.
Toniy dáwiri

**Toniy dáwiri** (áy.grek. τόνος - «tartılıw, keriliw») — neoproterozoydıń birinshi geoxronologiyalıq dáwiri. Ol shama menen 1 milliard jıl aldın baslanǵan hám shama menen 720 million jıl aldın tawsılǵan (geoxronologiyalıq kólemdegi eń uzın dáwir)[1]. Bul dáwirde superkontinent Rodiniya bóleklenip, haywanlardıń evolyuciyası baslandı.
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Okean aǵısları

Úlken kólemdegi okean suwlarınıń uzaq aralıqqa baǵıtlanǵan gorizontal háreketi 
*okean aǵısları* delinedi.
Oranj

Oranj dáryası Afrikanıń qublasında jaylasqan. Ol shıǵısta Drakon tawlarınan baslanıp, batısta Atlantika okeanına quyadı.
Móreshi

Móreshi. Móreshi erkek adamlardan boladı. Móreshi jerdi qazıp qozaq qılıp, ústine jalpaq taxtay qoyadı. 
Móreshiniń ayaǵı taxtaydıń astına jayǵasadı, arbanıń arısınday juwan aǵashtıń joqarısı maslıqqa bekitiledi. Aǵashtıń tómengi basınıń ortası kesilip úlken domalaq (jumırı jalpaq) shiyshe ornatıladı. Arıs aǵashınıń orta 
beline awır digirman tası baylanadı. Móreshi óre aǵashtıń ortasın tesip ótkerilgen shúy tutqadan uslap, qozaqta otırıp toqılǵan alasha, bózdi taxtaydıń ústine jayıp, alashanı uzın boyına sawmalap shiyshe menen arman-berman ısadı, alasha tawarda jıltıraq payda boladı.
Paleogen dáwiri

**Paleogen dáwiri** yaǵnıy **paleogen** — kaynozoydıń birinshi geologiyalıq dáwiri. Ol 66,0 million jıl aldın baslanǵan hám 23,03 million jıl aldın tawsılǵan. Shama menen 43 million jıl dawam etken[1].
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Neogen dáwiri

**Neogen dáwiri** yaǵnıy **neogen** — geologiyalıq dáwir, kaynozoy erasınıń ekinshi dáwiri. Bunnan 23,03 million jıl aldın baslanǵan hámde 2,58 million jıl aldın tawsılǵan. Shama menen 20 million jıl dawam etken.
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Qaraqalpaq hayal-qızlarınıń kiyim-kenshekleri

Qaraqalpaq hayal-qızlarınıń kiyim-kenshekleri oǵada bay túrge iye bolǵan. Olar hár túrli altın, gúmis penen bezelgen.
Hayallar basına *taqıya* kiygen, sırtınan *aydınlı* yamasa *jupqa* menen oraǵan. 
Hámmesi de sırtınan *oraypek* tartqan. Jasları qızıl, sarı, kók túrinen, al káywanıları aqtan tartqan.Toy-merekege shıǵarda, bir jaqqa qıdırǵanda bulardıń hámmesiniń ústinen *jegde* jamılǵan. Jegde menen bir qatarda hayal-qızlardıń *kiymeshek* degen kiyimi de bolǵan. Qızlar kiyetuǵın kóylek, kóbinese, shatırash etip naǵıslap toqılǵan. Bunı «*shatırash kóylek*» dep ataǵan.
Sáwkele

Hayal-qızlardıń ayrıqsha kiyimleriniń bir túri—sáwkele. Sáwkele naǵıs penen kestelep tigilgen, hár túrli altın-gúmis penen bezelgen hayal-qızlardıń bas kiyimi.

**Sáwkele** - Bul júda ayyemgi dáwirlerden kiyatırǵan hayal-qızlardiń bas kiyimi esaplanadi.

Sawkele eki bólimnen ibarat bólip, birinshisi ***tumaq*** yamasa ***tóbelik*** dep atalsa, ekinshisi ***quyrıqsha*** yaki ***halaqası*** dep ataladi. Sáwkele awız-eki adebiyatımızda aytılıwına qaraǵanda biziń batir qızlarımızdiń kiygen kiyimleri retinde suwretlengen. Tariyxshilardiń maǵlıwmatına qaraǵanda ayyemgi massaget jawınger hayallari sawkeleni jawınger bas kiyimi sıpatinda urıslarǵa túsken waqtında paydalanǵan. Ol qaraqalpaq xalqınıń ,,Qirq qiz eposinda ayqın sawlelengen. Sawkele iran tilinen alınǵan bolip ,,sho kuló" patsha bas kiyimi degen mánini ańlatadı.

**Sawkele** kózdiń jawın alatuǵın qızıl marjan ham altın, gúmis taǵılip qizil ushıǵa  tigilgen ǵayrı naǵısları bir biri menen sheber úylesip  birge tuwılǵanday bolip turadi. Belgili tariyxshi akademik S. P. Tolstov sáwkele eramizdiń basındaǵı Xorezm patshasınıń taji bolǵan degen edi. Sońlıqtanda bul kiyim ham askeriy hám hákimshilik ahmiyetke iye bolgan. Sawkele qaraqalpaqlardiń qol óneriniń bahali dóretpesi esaplanadı.
Antropogen dáwiri

**Antropogen dáwir** yamasa **tórtlemshi dáwir** — geologiyalıq dáwir, kaynozoy erasınıń úshinshi (házirgi) dáwiri. Bul dáwir Jer tariyxınıń zamanagóy basqıshı bolıp, bunnan 2,58 million jıl aldın baslanǵan hám házirge shekem dawam etpekte[1].
geologiyalıq waqıt aralıǵı [2].
Mırzashól

Mırzashól tábiyiy-geografiyalıq úlkesi Sırdárya menen Arnasay kóli aralıǵında jaylasqan. Ol arqada Qazaqstan menen, qubla-shıǵısta Tájikstan menen, arqa-batısta Qızılqum úlkesi menen shegaralasadı hám qubla-batısında Túrkstan, Marguzar, Nurata taw dizbekleri jaylasqan.Túrkstan, Marguzar, Nurata tawlarınıń arqa janbawırları Mırzashól, qubla tárepi Orta Zarafshan tábiyiy-geografiyalıq úlkesine kiredi, shegara olardıń suw ayırǵısh bólimleri arqalı ótedi.Úlkeniń tegislik bólimi arqa-batısqa qıya bolıp, ortasha biyikligi 250—300 m. Onıń arqa-batısınıń biyikligi 260 m,qubla-shıǵısınıki 350 m, Sırdárya jaǵalarında 250 m. Qubladaǵı taw eteklerinde biyiklik 450—530 metrdi quraydı.Túrkstan taw dizbeginiń dawamı esaplanǵan Marguzar tawı úlke aymaǵında jaylasqan bolıp, ortasha biyikligi 1500—2000 m, eń biyik shıńı 2621 metrge jetedi. Marguzar tawı batısqa dawam etip, Sangzar dárya alabı arqalı Nurata tawınan ajıraladı. Sangzar alabınıń eń tar jeri Amir Temur (Jılanótkel) dárwazası, onıń keńligi 120—130 m.

Nurata ortasha biyikliktegi taw bolıp, eń biyik shıńı Hayot bası—2169 m ge jetedi, Nurata tawınıń shıǵıs bólimi Qoytastawı dep ataladı. Qoytastawınıń eteginde Pistelitaw, qubla-shıǵısında Balıqlıtaw jaylasıp, eń biyik jerleri 500—580 m átirapında ózgerip, saylar menen tilkimlengen. 

Túrkstan-Nurata tawları áste-aqırın páseyip, Mırzashól tegisligine tutasıp ketedi. Mırzashól tegisliginiń beti pás-biyikliklerden ibárat bolıp, oraylıq bóliminde Sırdáryanıń áyyemgi ózenlerinde Jetisay, Sardoba, Qarasuw, Shuruzák usaǵan oypatlıqlar jaylasıp, Arnasay tárepke páseyip baradı. Bul ózen tárizli oypatlıqlar arasında Bayawıt, Mırzaabat, Mırzashól, Jerijar usaǵan biyiklikler (tóbeshikler) jaylasqan. Mırzashól tegisliginiń, arqa-shıǵısında Sırdáryanıń úsh terrasası jaylasıp, bir-birinen 2—3 m biyiklikte turadı.
Plagiat

**Plagiat**-latın tilinen alınıp "eliklew, avtorǵa tiyisli bolǵan materialdı ruxsatsız hám nızamsız túrde paydalanıw,urlaw yamasa kóshiriw"degen mánisti ańlatadı. Bul termin eń dáslep Evropa XVII ásirdiń baslarında qollanıla baslaǵan.Dáslep ádebiy shıǵarmanı urlaw-"plagium litterarium"dep, ádebiy urı bolsa-"plagiator"dep qollanılǵan.

Plagiat tómendegi jaǵdaylarda júz beredi:

1.Siz birewdiń maqalasınan yamasa shıǵarmasınan ózińizdiń maqalańızǵa azǵana bólegin mısal etip keltirmekshi bolsańız onıń avtorı hám maqala atın tolıq keltirmesten kóshirip alsańız bul plagiat boladı.

2.Saytlarda yamasa telegram kanallarda siltemeni kórsetpesten birewdiń jazǵan maqalasın óziniń veb-saytına jaylastırıwda plagiat esaplanadı.

3.Birewdiń maqalasın ózińizdiń telegram kanalıńız yaki saytlarǵa jaylastırıwda sol insandı avtor retinde kiritpesten ózińizdiń atıńızdı jazıp maqalanı jaylastırıwda plagiat boladı

Plagiattı tekseriwshi birneshe programmalar bar bolıp,solardan keń tarqalǵanı bul- *antiplag.uz* bolıp esaplanadı.

*Antiplag.uz* programması arqalı quramalı algoritmler járdeminde plagiat,qayta tákirarlanǵan hám mazmunı jaǵınan ózlestirilgen tekstlerdi anıqlawıńız múmkin.
Kofe

**Kofe**-arabsha sóz bolıp, kofe terekleriniń quwırılǵan dáninen tayarlanıwshı, keń tarqalǵan ishimlik. Kofeniń kelip shıǵıw tarıyxı dáslep IX ásirde Efiopiyada baslanǵan.Efiopiyadan ol Mısır hám Yamanǵa,soń XV ásirde Iran hám de Túrkiyaǵa tarqaladı.Musılman mámleketlerinen kofe Italyaǵa,ol jerden bolsa Yevropanıń basqa mámleketleri hám Amerikaǵa jayıladı.

Kofe tereginiń *Coffea* *canephora* hám *Coffea arabica*  túrleri egiledi.Kofe dánleri teriledi,ajıratıp alınadı hám keptiriledi.Keyin bolsa 200 C dárejede quwırıladı,bunda dánlerdegi uglevodar qoyıwlasadı,reń ózgeredi hám dámi payda boladı.

Kofe pútkil dúnyada satılıwı boyınsha neftten keyin ekinshi orında turadı.
Shrift

Shrift (nemisshe) — bul álipbe háripleri (mısalı, latın, kirill, arab, grek hám basq.), cifrlar hám hár qıylı belgiler.
Abzac

**Abzac** (nemisshe: teksttiń bólimi) – bas qatarı bolǵan qatarlar izbe-izligi. Abzaclar basqalarınan sheginisi, jazıw stili (usılı, mısalı, ápiwayı, tiykarǵı, teması), intervalı (qatarlar arasınıń keńligi) menen parıqlanıwı
múmkin. Jańa abzacqa ótiw yamasa bos qatar qaldırıw ushın Enter klavishi basıladı. Bas qatar haqqında jazılǵan bir gáp te, abzac haqqında jazılǵan bes gáp te abzacqa mısal boladı.
Format

**Format** (latınsha: pishin beremen) — ólshem, jazıw forması, sızılma kórinisi, intervaldı anıqlaw yamasa basqa kórinis beriw. Joqarıda keltirilgen shrift ózgeshelikleri shrifttiń formatına mısal boladı.
Hújjetti formatlaw

Tekst processorlarında hújjettiń sırtqı kórinisi shıraylı bolıwı ushın shrift túri, ólshemi, reńi hám abzac tegisleniwi, shegara sızıw sıyaqlı bezewler menen bayıtılıwı múmkin. Bunday ámellerdi orınlaw *hújjetti formatlaw* delinedi. Formatlaw shriftke, 
tekstke yaki abzacqa qollanılıwı múmkin.
Shıǵarma jumısı

**Shıǵarma jumısı** — dóretiwshilik miynettiń eń joqarǵı kórinisi. Onda aqılıy miynet sáwlelenedi. Shıǵarma jumısı oqıwshılardıń sanasında bilim hám kónlikpe payda 
etedi, óz pikirlerin izbe-iz bayanlaw ushın tájiriybesin 
arttıradı. 
Shıǵarma jazdırıw oqıwshılardıń bilim dárejesin tekseriwde úlken áhmiyetke iye. Shıǵarma jazıw arqalı 
oqıwshılardıń til baylıǵı, jazba sawatlılıǵı, bayanlaw 
sheberligi, erkin pikirlewi, sózlerdi hám irkilis belgilerin 
orınlı qollanıwı, sonday-aq, túsinigin tıńlawshıǵa jetkerip 
beriw qábileti artadı. 
Shıǵarma jazıw ushın eki basqıshta jumıs alıp barıladı:
1. Shıǵarmanıń qaralama nusqasın tayarlaw. 
2. Shıǵarmanı aq qaǵazǵa kóshirip jazıw. 
Shıǵarmanıń qaralama nusqası jumıstıń dáslepki basqıshında orınlanǵanı ushın,onda sózler óshirilgen, yaki basqa sóz benen ózgertilgen, abzaclardıń ornı kó-
shirilgen bolıwı múmkin, biraq bular shıǵarmanı tekse-
rip atırǵanda názerden tısqarı bolıp, bahalawda esapqa 
alınbaydı. Ayırım jaǵdaylarda shıǵarmanıń taza betke 
kóshirilgen nusqasında túsiniksiz gápler,lar yaki sózler bolsa, onday jaǵdayda shıǵarmanıń qaralama nusqası salıstırıladı hám qaralamadaǵı durıs jazılǵan gápler, abzac yaki sózler esapqa alınıwı jaǵdayları da ushırasadı.
Ombudsman

Insаn huqıqlаrı bоyınshа Wákillik institutı – Ombudsmаn 1995-jılı

nızаm shıǵаrıwshı hákimiyat sistеmаsındа, yaǵnıy Oliy Маjlis jаnındа

shólkеmlеstirilgеn bolıp sudlаwshı sаnаlmаydı. Ombudsmаn mámlеkеtlik 

оrgаnlаr tárеpinеn insаn huqıqlаrınа bоysınılıwı ústinеn pаrlаmеnt 

qаdаǵаlаwın ámеlgе аsırаdı.

Ombudsmаn jаnındа kоnstituciyalıq huqıq 

hám erkinliklеrgе bоysınılıwı bоyınshа kоmissiya 

dúzilgеn. Ol puqаrаlаr hám shólkеmlеrdеn óz аtınа

kеlgеn múrájаtlаrdı kórip shıǵаdı.

Óz nızаmlı huqıqları buzılǵanlıǵı haqqında 

shaǵım mеnеn hárbir аdаm (rеspublikа puqаrаsı, 

shеt el puqаrаsı yaki puqаrаlıǵı bоlmаǵаn shахs) 

Ombudsmanǵa shaǵım boyınsha tekseriw nátiyjeleri 

tiykarında ol tómendegilerdi orınlawı lazım:

— Arza iyesine onıń múrajatı kórip shıǵılǵannan keyingi nátiyjeler 

haqqında xabarlaw;

— háreketlerinde puqaralardıń huqıqları, erkinligi hám nızamlı mápleri 

buzılıwları anıqlanǵan jumıs islep atırǵan yamasa islemey atırǵan shólkem 

yaki lawazımlı shaxsqa buzılǵan huqıqların tiklew boyınsha usınıslardan 

ibarat óz juwmaǵın jiberiw. Wákildiń juwmaǵın alǵan shólkem yamasa 

arza beriwshi óz huqıqları, erkinlikleri hám nızamlı máplerin qorǵaw 

ushın paydalanıw múmkin bolǵan qurallar hám jolların kórsetiw;

shaǵım arzanıń mánisi boyınsha shehsiw wákilligi bolǵan shólkem 

yamasa lawazımlı shaxsqa beriw;

arza beriwshiniń huqıq hám nızamlı máplerine tiyisli hújjetler, 

qararlar hám basqa materiallar menen tanıstırıw;

biykarlaw sebeplerin májbúriy tárizde kórsetken halda shaǵımdı kórip 

shıǵıwdan bas tartıw;

nızamshılıqqa qarsı bolmaǵan basqasha ilajlar qollanıw.

shaǵımlardı kórip shıǵıw;

Ombudsmannıń huqıqları: 

shaxs onı kórip shıǵıwı hám bir aydan aspaǵan múddette tiykarlanǵan 

juwap jónetiwi lazım.

Wákildiń juwmaǵında tómendegi usınıslar bolıwı múmkin: shólkem 

yamasa lawazımlı shaxs tárepinen jumıs aqırına shekem jetkeriliwi shárt; 

shólkem yamasa lawazımlı shaxstıń qararı ózgertiliwi yamasa biykar 

etiliwi lazım; shólkem yamasa lawazımlı shaxstıń qararın tiykarlaw lazım; 

shólkem yamasa lawazımlı shaxs qosımsha qarar qabıl etiwi kerek.

## Derekler
Menyu

Arnawlı buyrıqlar hám ámeller toplamı *menyu* dep ataladı. Olar járdeminde tekstlerdi diskten oqıw, diskke jazıw, basıp 
shıǵarıw sıyaqlı jumıslar ámelge asırıladı.