Stalinka

**Stalinka**, **Stalinshe kóp qabatlı turaq-jaylar** yamasa **[[Stalin dáwiri|Stalin dáwiriniń]] imaratları** — bul SSRAda 1933-jıldan 1961-jılǵa shekem, tiykarınan, Iosif Stalin hákimiyatı dáwirinde qurılǵan kóp qabatlı turaq-jaylar ushın qollanılatuǵın ápiwayı sóylew tilindegi termin esaplanadı. Olar, tiykarınan, neoklassikalıq stilde (Stalin klassicizmi) qurılǵan. Stalinkalar — bul janbaytuǵın materiallardan islengen, tolıq kommunallıq xızmetler menen támiynlengen hám, ádette, keminde eki qabatlı bolǵan bekkem qurılǵan kóp kvartiralı imaratlar. «Stalinka» termini Stalin dáwiriniń basqa túrdegi turaq-jay imaratların, mısalı baraklar, kommunallıq xızmetleri joq gerbish úyler yamasa bir qabatlı jeke yamasa eki shańaraqlı úylerdi óz ishine almaydı.

«Stalinkalar» sapalı qurılǵan, keń hám abıroylı bolǵan. Ádette, oraylıq kóshelerde jaylasqan bul úyler 1933-jıldan 1961-jılǵa shekem, tiykarınan, sovet elitası — partiya aǵzaları, sovet xızmetkerleri, intelligenciya, alımlar, áskeriy basshılar, jazıwshılar hám aktyorlar ushın qurılǵan. Qızıl gerbishlerden yamasa mineral panellerden islengen bolıp, ıssılıq saqlaw ushın diywalları qalıń (60–70 cm) bolǵan, potolokları biyik (4,3 metrge shekem), tereze aldı keń hám joybalanıwı jaqsı oylanǵan. Kvartiralardıń kópshiligi 3–5 xanalı (57–210 m²) bolıp, kishilew bir xanalı úyler (32–50 m²) siyrek ushırasqan hám kóbinese kiriw awızları qasında jaylastırılǵan. Waqıt ótiwi menen Stalin dáwiriniń turaq-jayları status hám sapasın nıshanına aylandı hám olardıń kópshiligi búgingi kúnde de post-sovetlik qalalarda ele de saqlanıp qalǵan.

## Táriypleniwi

### Atamasınıń kelip shıǵıwı hám variantları
Bul túrdegi imaratları táriyplew ushın qollanılatuǵın terminlerge «Stalinshe úy» («сталинский дом»), «Stalinka» («сталинка») hám siyrekirek «Stalinshe imarat» («сталинское здание») kiredi. Bul atamalardıń barlıǵı imaratlar qurılǵan dáwirdegi basshı Iosif Vissarionovich Djugashviliniń (Iosif Stalin) laqabınan kelip shıqqan.

«Stalinshe úy» sóz dizbegi Moskva hám Sankt-Peterburgta bul qalalardıń turaq-jay fondında bunday imaratlardıń toplanıwı hám úlesi joqarı bolǵanlıǵı sebepli jiyirek qollanıladı. Sol waqıtta «Stalinka» termini burınǵı SSRAdıń basqa iri qalalarında, ásirese Smolensk, Magnitogorsk hám Vladivostok sıyaqlı regional hám industrial oraylarda keń tarqalǵan.

Bul imaratlardaǵı kvartiralar, ádette, «Stalinkalar» dep ataladı, al «Stalinshe kvartira» («сталинская квартира») sóz dizbegi siyregirek qollanıladı. «Stalinka» termininiń sinonimi retinde «tolıq ólshemli kvartira» («полногабаритная квартира») yamasa «tolıq metrajlı kvartira» («полнометражная квартира», geyde qısqasha «полнометражка») terminleri, kóbinese «1950-jıllardaǵı imaratta» degen túsindirme menen qollanılıwı múmkin.

Atap ótiw kerek, «Stalinka» termini bul imaratlar qurılıp pitkennen, shama menen, otız jıl ótkennen keyin, Brejnev dáwirinde 1970-jıllardıń ortalarında keń tarqalǵan «Xrushchevka» («хрущёвка») terminine juwap retinde payda bolǵan.

### Tariyxı hám qurılıs dáwiri

Búgingi kúnde «Stalinshe imaratlar» termini urısqa deyingi (Ekinshi Besjıllıq jobadan baslap, 1933–1937) «SSRAda turaq-jay hám kommunallıq xızmetlerdi túpkilikli jaqsılaw» prioriteti menen qurılǵan úylerdi de, urıstan keyingi tikleniw dáwirinde 1955-jılǵa shekem qurılǵan úylerdi de bildiredi. Sol jılı húkimet «Joybarlaw hám qurılıstaǵı artıqmashılıqlardı saplastırıw haqqında» qarar shıǵardı, bul bolsa Stalin arxitekturasınıń rásmiy aqırı boldı.

#### Stalin qurılısınıń juwmaqlanıwı
Stalin imaratlarınıń qurılısı tiykarınan 1961-jılı, tiykarǵı qalalardaǵı aqırǵı iri qalanı joybarlaw joybarları ózgerissiz juwmaqlanǵan waqıtta toqtatıldı. Bunıń kórnekli mısallarınıń biri — Leningradtaǵı Kuznecovskaya kóshesindegi 44-úy. Arxitekturalıq bezewlerge qarsı 1955-jılǵı qararǵa qaramastan, joybar ózgerissiz tamamlandı. 1957-jılǵı «Starik Xottabıch» filminiń Moskva Jeńis parkinde (Leningrad) túsirilgen saxnasında bul imaratıń pitpegen 12 qabatlı bólimleri kórinedi, onıń silueti parktiń oraylıq meridianal alleyalarınan birin jabıw ushın joybarlastırılǵan edi.

#### Arxitekturalıq stiller
* Urıs aralıǵı dáwirindegi Stalin imaratları geyde postkonstruktivizm retinde klassifikaciyalanadı (onıń eń jaqsı kórinisi Sovetler sarayı esaplanadı).
* Urıstan keyingi Stalin imaratları kóbinese Stalinshe ampir («Stalin neoklassicizmi») dep ataladı.

Stalin 1953-jılı qaytıs boldı, al klassikalıq Stalin arxitektura dáwiri 1955-jıldan keyin, artıqsha bezewlerge qarsı qarardan soń juwmaqlandı.

#### Ótiw dáwiri (1955–1962): «Jalańashlanǵan Stalin» imaratları
1955-jıldan 1962-jılǵa shekemgi ótiw dáwirindegi imaratlar Stalin dáwiriniń monumentallıǵın dekorativlik elementlerdiń derlik tolıq joqlıǵı menen birlestirdi. Bul imaratlarǵa 1-410 (SAKB), 1-418, 1-419, 1-420, 1-428, 1-460, 1-506 hám II-14 sıyaqlı seriyalar kiredi. Kóbinese «yarım stalinkalar, yarım xrushchevkalar» yamasa «jalańashlanǵan stalinkalar» dep atalatuǵın bul imaratlardı Moskva hám basqa sovet qalalarında ele de kóp muǵdarda tabıwǵa boladı. Bunıń kórnekli mısallarınıń biri — Moskvadaǵı Profsoyuznaya kóshesiniń arqa bólimi bolıp, ol, tiykarınan, usı ótiw dáwiri imaratlarınan ibarat. Ápiwayılastırılıwına qaramastan, bul imaratlardaǵı kvartiralar ele de 1954-jılǵı Sovet qurılıs normaları hám qaǵıydalarında (SNiP) kórsetilgen Stalin dáwiri standartlarına sáykes kelgen.

#### Massalıq turaq-jay qurılısına ótiw
1950-jıllardıń basına kelip sovet qalanı joybarlaw xızmeti standartlastırılǵan turaq-jay qurılısına ótti. Tiykarǵı ózgerisler tómendegilerdi óz ishine aldı:
* Qurılıstı tezletiw ushın tayın temir-beton elementlerin engiziw.
* Órtke qáwipli bolǵan aǵash pollar hám tóbelerdi saplastırıp, olardı temir-beton plitalar menen almastırıw.
* Standartlastırılǵan joybarlar boyınsha qurılǵan «Stalinkalardıń» payda bolıwı.

Biraq, sovet siyasatı kishilew hám arzanlaw kvartiralardan ibarat industrial, massalıq islep shıǵarılatuǵın turaq-jaylarǵa baǵdarlanǵanlıǵı sebepli, Stalin dáwirindegi turaq-jay qurılısı 1958-jıldan baslap keskin azaydı. Bul jaǵday Stalin stiliniń tuwrıdan-tuwrı miyrasxorı bolǵan dáslepki xrushchevkalar dáwiriniń baslanıwına alıp keldi. Ayırım Stalin imaratları 1961-jılǵa shekem inerciya menen qurılıp pitkerildi.

## Jobalanıwı
Ádette, Stalin dáwiri kvartiraları áhmiyetli sandaǵı xanalarǵa iye — ádepki boyınsha úsh yamasa tórt, siyregirek eki yamasa tórtten kóp. Bir xanalı stalinkalar sheklengen muǵdarda qurılǵan. Xanalar bólek-bólek yamasa bir-birine tutas bolıwı múmkin (úsh xanalı stalinkalarda, ádette, eki xana birlestirilgen).

Stalinkalardıń ulıwma maydanı, ádette, tómendegishe boladı:
* 1 xanalı — 32–50 m²;
* 2 xanalı — 44–70 m²;
* 3 xanalı — 57–85 m²;
* 4 xanalı — 80–110 m².

1950-jıllarda, xrushchevkalar massalıq qurıla baslaǵanǵa deyin boy kótergen sońǵı stalinkalar SNiP boyınsha 1954-jılı joybarlastırılǵan edi. SNiPke muwapıq, barlıq turaq-jay imaratları shıdamlılıǵına, órtke turaqlılıǵına, kommunallıq qolaylıqlar menen támiynleniwine hám xanalardıń bezetiliwine qaray 3 klassqa — I (eń joqarı), II, III — bólingen.

Sońǵı Stalin dáwiri imaratlarındaǵı kvartiralarda miymanxanası, asxana, koridor, vanna yamasa dush (III klass hám tómengi qabatlı II klass imaratlarınan tıs), tualet hám keminde 0.6 m² xojalıq xanası yamasa diywallı shkaflar bolıwı shárt bolǵan. Miymanxanalarında potolok biyikligi 3.0 metrden kem bolmawı talap etildi. Bul kvartiralar oraylasqan suw támiynatı, kanalizaciya hám ısıtıw sistemaların óz ishine alıwı kerek edi. Biraq, kommunallıq tarmaqlarǵa jalǵanıw imkaniyatı bolmaǵan tómen klasslı imaratlarda joybarlar pesh penen jılıtıwdı názerde tutıwı hám suw támiynatı menen kanalizaciyanı keleshekte ornatıw imkaniyatı menen qaldırıwı múmkin edi.

Ayırım Stalin imaratlarınıń podvallarında jeke qazanxanalar bolǵan, olardı sırtqı gerbish morıdan tanıwǵa boladı. Ádette, qala infrastrukturası rawajlanǵan sayın bul qazanxanalar toqtatılıp, podval maydanları balalar sport klubları sıyaqlı hár túrli maqsetlerde paydalanılǵan, biraq morılar kóbinese saqlanıp qalǵan. Kóp jaǵdaylarda bir qazanxana tek óz imaratına emes, bálki jaqın aradaǵı birneshe imaratlara da xızmet kórseten.

I-204 seriyasınıń ayırım variantları sıyaqlı ayırım Stalin imaratları pesh penen jıllıtıwǵa súyengen, bul tolıq kommunallıq baylanısları joq jańadan rawajlanıp atırǵan aymaqlarda waqtınsha ilaj retinde isletilgen. Bul imaratlardı shatır ústinen shıǵıp turǵan iri morılarınan hám podvallardaǵı kómir saqlaw xanalarınan ajıratıwǵa boladı. Keyinirek oraylıq jıllıtıw sistemaları ornatılǵanda, kvartiralardaǵı peshler alıp taslandı, biraq morılar ádette saqlanıp qaldı. Bul jaǵday házirgi turǵınlarǵa bul úylerde kamin sıyaqlı qolaylıqlardı ornatıw imkaniyatın beredi.

## Imaratlardıń klassifikaciyası
Stalin imaratları hám kvartiraları, ádette, eki túrge bólinedi:
* Nomenklatura (elita) imaratları
* Standart (massalıq) Stalin úyleri

### Nomenklatura (elita) turaq-jayları

#### Lyuks Stalin imaratları

Bul joqarı dárejeli Stalin imaratları, sonday-aq «vedomstvo turaq-jayları» (ведомки) dep te atalǵan, olar sovet jámiyetiniń joqarı qatlamları — partiya xızmetkerleri, húkimet hám ekonomika basshıları, joqarı dárejeli áskeriy oficerler, huqıq qorǵaw uyımları xızmetkerleri hám de kórnekli alımlar menen kórkem ónerpazlar ushın qurılǵan.

Bul imaratlar keń joybarlanıwı menen ajıralıp turǵan, kóbinese hár qabatta tek ekiden tórtke shekem iri kvartira bolǵan, keń koridorları, úlken asxanaları, bólek vannaları hám 15–30 m² aralıǵındaǵı xanaları bolǵan. Ayırımları, hátte, skulptorlar hám súwretshiler ushın ustaxanalardı da óz ishine alǵan (mısalı, Joqarı Maslovka, 1 hám 3). Kvartiralar úydegi jumıs kabinetleri, kitapxanalar hám balalar xanaları ushın jetkilikli dárejede úlken bolǵan. Birinshi qabattaǵı kvartiralar geyde birgelikte jasaw (kommunallıq) ushın, mısalı qáwipsizlik xızmetkerleri, dvorlikler hám t.b. ushın bólingen.

Fasatlar tas qaplamalar (granit, mramor) yamasa joqarı sapalı keramikalıq plitalar menen bay bezetilgen hám kóbinese lepka, barelyefler hám hátte statuyalarǵa iye bolǵan.

#### Direktorlar úyleri

Elita turaq-jaylarınıń bir túri bolǵan direktorlar úyleri iri industrial hám ilimiy menedjerler ushın qurılǵan. Bul imaratlar klassikalıq arxitektura elementlerine iye bolǵan, biraq bezewleri azıraq bolǵan. Olar úlken bolıp, kóbinese birinshi qabatları biyik hám lepka hám naǵıslar menen bezetilgen. Kópshiliginde temir-beton yamasa aralas materiallardan islengen tóbeler bolǵan hám bes qabattan biyik imaratlar liftler menen támiynlengen (sovet qurılıs kodeksi boyınsha shártli túrde talap edi), ayırım jaǵdaylarda bolsa asxanada jeke musoroprovodlar da bolǵan. Potolok biyikligi 2,9 dan 3,2 metrge shekem yamasa onnan da biyik bolǵan.

Bul imaratlar, ádette, qala oraylarında, iri prospektler boyında hám maydanlar qasında jaylasıp, kóbinese arxitekturalıq dıqqatqa ılayıq orınlar retinde joybarlanǵan. Stalin dáwiri qurılısı tamamlanǵannan keyin, olardıń ornın  hám keyinirek  iyeledi.

### Ápiwayı Stalin imaratları
Massalıq túrde qurılǵan «stalinkalar» ózleriniń elita túrlerine qaraǵanda ápiwayılaw bolǵan. Olardıń tek jumısshılar ushın qurılǵanı haqqındaǵı pikir — bul qáte túsinik; kóplegen tájiriybeli jumısshılar hám miynet aldınǵıları jaqsı joybarlanǵan Stalin imaratlarınan kvartiralar alǵan.

Biraq, kvartira ólshemleri menen gezekte turǵan turǵınlardıń haqıyqıy demografiyasınıń sáykes kelmewi sebepli, kóplegen úsh hám tórt xanalı kvartiralar kommunallıq turaq-jaylarǵa aylandırıldı.

Ayırım Stalin imaratları koridor stilinde joybarlanǵan bolıp, bul olardıń dáslep jumısshılar hám studentler ushın jataqxana retinde móljellengenin kórsetedi.

**Standart Stalin turaq-jaylarınıń tiykarǵı belgileri:**

* Elita imaratlarına qaraǵanda kishirek xanalar, biraq ele de xrushchevkalarǵa qaraǵanda úlken.
* Tiykarǵı xana ólshemi 10 m² den asqan (bul bir tárepten biyik 3 metrli potoloklar menen baylanıslı).
* Ayırım úsh xanalı kvartiralarda eki tutas xana bolǵan, olardı aralıq esikti alıp taslaw arqalı bóliwge bolatuǵın bolǵan («yarım tutas xanalar»).
* Fasatları ápiwayılaw bolǵan, kóbinese lepka bezewleriniń ornına rustika diywallar, karnizlar yamasa minimal barelyefler qollanılǵan.
* Sırtqı diywallar gerbishli (qızıl yamasa silikat); ayırımları shtukaturkalanbay qaldırılǵan.
* Beton ornına geyde aǵashlı shatır tóbeleri isletilgen.
* Stalin dáwiri jataqxanalarında vanna xanaları bolmaǵan.

**Infrastruktura hám kommunallıq xızmetler**

* Issı suw ya oraylıq jılıtıw stanciyalarınan (TETS) yamasa kvartira ishindegi gazlı kolonkalar (suw jılıtıwshılar) arqalı jetkerip berilgen.
* Musoroprovodlar hám liftler tek altı qabatlı yamasa onnan biyik imaratlarda ornatılǵan, bul sovet qurılıs kodeksi boyınsha shártli bolǵan, bul qaǵıyda Xrushchev dáwirinde de dawam etti.

Standart «stalinkalar» kóbinese jumısshı qonıslarında, qala tipli qonıslarda yamasa zavod jumısshıları ushın arnalǵan máhállelerde qurılǵan. Ayırımları standartlastırılǵan elementlerden paydalansa da, olar Xrushchev dáwirindegi Cheryomushki sıyaqlı birdey massalıq turaq-jay rayonların payda etpedi. Hátte, Stalin dáwiri jataqxanaları da ápiwayı turaq-jay imaratlarına uqsas fasatlar menen joybarlanıp, arxitekturalıq birlikti saqlap qalǵan.


Fayl:Проспект Ленина 146.jpg|6 qabatlı Stalin imaratı, Lenin prospekti 146, Rybinsk
Fayl:Volgograd tractorniy.jpg|Volgogradtaǵı Stalin imaratı — «standart» túri
Fayl:Novosibirsk 1958.png|Novosibirsktegi Stalin imaratı, 1958-jılı qurılǵan. 1956-jıldan keyin Siyrek metallar zavodınıń basshıları ushın Novosibirskte túpnusqa joybardaǵı bezew elementlerisiz qurılǵan klassikalıq Stalin stilindegi imarat.
Fayl:Odesa Bogdana Khmalnytskogo 15-19.jpg|Odesadaǵı Stalin imaratı, Bogdan Xmelnitskiy kóshesi
Fayl:Tallinn Gonsiori tn 3.jpg|Tallinndaǵı Gonsiori kóshesindegi Stalin imaratı (1951)
Fayl:2022 Tallinn Koidu street 122 (mobil).jpg|Tallinndaǵı Koydu kóshesindegi Stalin imaratı (1954)
Fayl:Tallinn Kentmanni tänav.jpg|Tallinndaǵı Kentmanni kóshesindegi Stalin imaratı (1956)
Fayl:Lenina Avenue in Yaroslavl 02.jpg|Yaroslavldaǵı Lenin prospektindegi Stalin imaratı


**Tómen qabatlı Stalin imaratları**

Ápiwayı Stalin imaratlarınıń keń tarqalǵan túri — bul 1 den 3 qabatqa shekemgi tómen qabatlı úyler. Eń kóp tarqalǵanı 8 den 18 ge shekem kvartirası bar eki qabatlı imaratlar esaplanadı, degen menen áhmiyetli tórt qabatlı turaq-jaylar, mezoninli úyler hám bir qabatlı jeke yamasa jup kottedjler de qurılǵan.

Tómen qabatlı Stalin imaratları urıstan keyingi dáwirde 1960-jılǵa shekem qurılǵan. Bul úyler tayın standart seriyalar boyınsha qurılǵan bolıp, olar birneshe varianttı óz ishine alǵan: bir, eki yamasa úsh podyezdli imaratlar, múyeshli joybarlar, birinshi qabatında dúkanları bar úyler, sonday-aq jataqxanalar.

Tómen qabatlı qurılıstan paydalanıw birneshe artıqmashılıqlardı usındı: ol qımbat qurılıs úskenelerin talap etpedi, oǵan tómen kvalifikaciyalı jumısshılardı — sonıń ishinde nemec áskeriy tutqınların hám tutqınlardı — ornalastırıwǵa bolatuǵın boldı hám úy qurılısı kóp waqıt almadı. Bul jaǵday bul imaratlarıń «Nemec úyleri» dep atalıwın túsindiredi, degen menen bul imaratlardıń barlıǵı da nemecler tárepinen qurılmaǵan. Sankt-Peterburgta «Nemec kottedjleri» termini qalanıń tiykarǵı arxitekturası menen salıstırǵanda tómenligi (2–3 qabat) sebepli keń tarqalǵan. 1990 hám 2000-jıllarda bul úylerdiń ayırımlarındaǵı barlıq kvartiralar satıp alınıp, keyinirek olar «haqıyqıy» kottedjlerge (jeke turaq-jaylarǵa) aylandırıldı.

Tómen qabatlı úylerdiń joybarı jeńillestirilgen edi: diywalları qawıs gerbishten yamasa shlakobloktan, tóbeleri aǵashtan islengen hám podvalsız bolǵan.

Tómen qabatlı úyler ádette sanaat kárxanaları qasındaǵı jumısshı qonısları ushın móljellengen. Kárxananyń jaylasqan ornı hám kólemine qaray, bul qonıslarda suw támiynatı, kanalizaciya, oraylıq jıllıtyıw yamasa basqa kommunallıq xızmetler bolmawı múmkin edi. Nátiyjede, hár túrli joybarlar vanna xanası bar yamasa joq, oraylıq yamasa pesh penen jıllıtılatuǵın úylerdi óz ishine alǵan. Ayırım joybarlarda oraylıq suw támiynatı yamasa kanalizaciya sisteması bolmaǵan — onıń ornına shıǵındı shuqırlı tualetler isletilgen. Aqırǵıları «bekkem» Stalin úyleri menen waqtınsha barak tipli imaratlar arasındaǵı aralıq jaǵdaydı iyeleydi.

Tómen qabatlı qurılıslar kvartallar boyınsha alıp barıldı, bunda 10–30 dana birdey eki qabatlı úyler perimetr boylap hám ishki bólimde jaylastırıldı. Bul birdey qurılıs Xrushchev dáwirindegi massalıq turaq-jay joybarlarınıń baslaması boldı. Biraq, birdey xrushchevka kvartallarınan parqlı túrde, standart tómen qabatlı Stalin imaratları bir seriya ishinde joybarlardıń hár túrliligi, lepka bezewleriniń, kolonalardıń, erkerlerdiń, hár túrli formalı balkonlardıń, quramalı kóp qıyalı shatırlardıń hám basqa da 1955-jılǵı qarar menen jazǵırılǵan «arxitekturalıq artıqmashılıqlardıń» bolıwı sebepli tartımlı kóriniske iye.


Школьная улица, дом 24. Санкт-Петербург. 2023.JPG|Sankt-Peterburgtaǵı Shkolnaya kóshesi, 24-úy
Школьная улица, дом 46. Санкт-Петербург. 2023.JPG|Sankt-Peterburgtaǵı Shkolnaya kóshesi, 46-úy
Улица Савушкина, дом 64. Санкт-Петербург. 2023.jpg|Sankt-Peterburgtaǵı Savushkin kóshesi, 64-úy


### Standartlastırılǵan Stalin imaratları
1940-jıllardıń aqırında xalıqtı turaq-jay menen támiynlewdi tezletiw ushın standart joybarlar tiykarında Stalin imaratlarınıń qurılısı baslandı. Jeke joybarlar boyınsha qurılǵan elita «nomenklatura» úyleri menen salıstırǵanda, standart Stalin imaratları ápiwayılaw belgilerge hám ápiwayılastırılǵan arxitekturaǵa iye. Bul dáwirde turaq-jay qurılısı kóleminiń artıwı sebepli standart Stalin imaratları júdá kóp muǵdarda qurıldı.

Moskvada II-01, II-03 (I-410 (SAKB)), II-14, MG-1 seriyalı standart stalinkalar hám joqarı qolaylıqlı II-02, II-04 seriyalı úyler qurıldı. Leningradta bolsa 1-405, 1-415, 1-460 hám basqa seriyalı úyler boy kóterdi.

1950-jıllardıń ortalarında iri panelli qurılıs texnologiyası engizile baslandı. Kórnekli «panelli stalinkalarǵa» Leningradtıń  seriyası kiredi.

## Qurılısı

### Imarat
Stalin imaratlarında isletiletuǵın tiykarǵı qurılıs materiali — bul gerbish. Urısqa deyingi qurılıslarda tiykarınan qızıl keramikalıq gerbish isletilse, keyingilerinde aq silikat gerbish qollanıldı. Sırtqı diywallardıń qalıńlıǵı, ádette, 2,5 gerbish (65 sm), al ishki júk kóteriwshi diywallar 1 den 1,5 gerbishke (25–38 sm) shekem boladı. Aǵash tóbeli Stalin imaratlarında ishki júk kóteriwshi diywallardıń aralıǵı, aǵashtıń temir-betonǵa qaraǵanda júk kóteriw qábiletiniń tómenligi sebepli, 6 metrden az bolǵan.

Turaq-jay imaratlarına tán bolǵan dástúriy diywallı strukturadan tıs, Stalin imaratlarında jartılay karkaslı aralas joybar qollanıldı. Bul jaǵdayda júk kóteriwshi sırtqı diywallar hám pod’ezd diywalları gerbishli bolǵan. Ishki hám kvartiralar aralıq júk kóteriwshi diywallar bolmaǵan — onıń ornına gerbishli, geyde bolsa temir-betonlı kolonalardan paydalanılǵan. Bul kolonalarda hám sırtqı júk kóteriwshi diywallarda bolat yamasa temir-betonlı gorizontal balkalar jatqızılıp, olar qabatlar aralıq tóbeni uslap turǵan.

Gerbishli úyler, ádette, joqarı qabatlılıǵı, názik bezetilgen fasatları, keń kvartiraları hám jaqsı dawıs izolyaciyası menen sıpatlanadı.

Tómen qabatlı qurılısta shlakobloklar isletildi — shlakobloklı úyler industrial bloklar hám panellerge tiykarlanǵan keleshektegi massalıq qurılıstıń baslaması boldı. Gerbishli qurılısta jeńil qatlamlı úy sızbası qollanılıp, ortadaǵı boslıqlar shlak penen toldırıldı. 1940-jıllardıń aqırı hám 1950-jıllardıń basında birinchi karkas-panelli úyler, keyinirek bolsa karkassız sızbalar qurıldı.

Stalin kók-tirewleri polat karkas járdeminde qurılıp, sońınan polat konstrukciyalar jartılay betonlandı.

Sırtqı tárepten Stalin imaratları shtukaturkalanǵan, al iri «nomenklatura» úylerine tas yamasa keramikalıq plitalar japsırılǵan bolıwı múmkin. Fasatlar, ádette, lepka bezewleri menen bezetilgen. «Artıqmashılıqlarǵa» qarsı kompaniya baslanǵannan keyin hám Xrushchev dáwiri imaratları massalıq qurıla baslaǵanǵa shekem, «jalańashlanǵan» Stalin úyleri lepka bezewlerisiz hám kóbinese shtukaturkasız qurıldı. Qurılıp atırǵan hám jartılay shtukaturkalanǵan úyler de shtukaturkasız qaldırıldı.

Stalin imaratlarındaǵı ishki tosqın diywallar, ádette, aǵash taqtaylardan islenip, dranka (juqa aǵash torı) menen qaplanǵan hám shtukaturkalanǵan. Keyingi úylerde gips-beton tosqın diywalları da qollanıldı.

Stalin imaratlarınıń fundamenti monolitli lentalı, kolonalı yamasa keyinirek svaylı bolǵan. Iri úyler ushın fundamentler temir-betonnan, al tómen qabatlı imaratlar ushın gerbish hám butobetonlı fundamentler isletilgen.

Stalin imaratlarındaǵı tóbeler kóbinese aǵashlı yamasa aralas bolǵan — beton vanna xanası aymaqlarında isletilgen. Aǵash tóbeler aǵash balkalar ústine rásmiylestirilip, geyde bolat balkalardan da paydalanılǵan. Aǵash tóbeli eki qabattan joqarı imaratlarda basqıshlar hám ploshchadkalar janbaytuǵın materiallardan islengen. Rekonstrukciya yamasa órtten keyingi remontlaw waqtında aǵash tóbeler kóbinese paneller yamasa polat konstrukciyalarǵa almastırılıp, keyinirek monolitli beton quyılǵan.

Eń iri «nomenklatura» imaratlarında sonday-aq temir-beton tóbeler — tiykarınan, monolitli — isletildi. 1950-jıllardan baslap urıstan keyingi Stalin imaratlarında zavodta islep shıǵarılatuǵın temir-beton plitalar isletile basladı. Shlak hám keramzit dawıs hám ıssılıq izolyaciyası ushın isletildi.

Stalin imaratlarınıń shatırı eki yamasa kóp qiyalı bolıp, úlken cherdak (shatır astı boslıǵı) payda etedi; stropil hám qaptaltaǵı qorǵawshı diywalları aǵashlı. Shatır qaplaması retinde shifer yamasa metall isletilgen.

Eki qabatlı Stalin imaratları ádette podvalsız qurılǵan. Iri úylerde bolsa úlken podval maydanları bar. Ayırım Stalin imaratlarında (sonıń ishinde urıstan keyingilerinde) urıs jaǵdayları ushın bomba saqlaǵıshlar bar.

Kóplegen Stalin imaratlarında balkonlar bar (ol waqıtta lodjiyalar siyrek qurılatuǵın edi). Balkonlar orında quyılǵan hám eki yamasa onnan kóp polat balkalar ústinde turatuǵın monolit plitalar retinde qurılǵan. 1950-jılları qurılǵan úylerde tayın plitalar ele de isletilgen.

Stalin imaratlarında potolok biyikligi, ádette, úsh metrden kem emes. Jumısshı tipindegi stalinkalarda bul bir xanada birneshe adam jasawı ushın (birgelikte jasaw) zárúr bolǵan hawa kóleminiń esabı menen túsindirilgen. Imarattıń birinshi qabatı kóbinese biyigirek qurılǵan, onda dúkanlar, pochtalar hám basqa da sociallıq áhmiyetke iye obyektler jaylasqan.

### Kommunallıq xızmetler
Stalin imaratları kommunallıq xızmetler menen támiynleniwi boyınsha bir-birinen áhmiyetli dárejede parqlanadı.

Suwıq suw támiynatı hám kanalizaciya Stalin imaratlarında oraylasqan bolıp, vanna bar jaǵdayda vannaxanası bólek, al vanna joq jaǵdayda birlestirilgen boladı. Jumısshı tipindegi stalinkalarda vannaxanası bolmawı múmkin edi — sanuzel tek rakovina hám tualetten ibarat bolǵan. Bunday jaǵdaylarda ıssı suw támiynatı da bolmaǵan. Keyinirek asxanalarda vannalar yamasa dushlar ornatıldı yamasa vannaxanasın keńeytiw ushın qayta joybarlaw jumısları alıp barıldı. Ayırım eki qabatlı úy joybarlarında ya suw támiynatı, ya kanalizaciya bolmaǵan, al tualet retinde sırtqı shıǵındı shuqırı qollanılǵan. Biraq, ádette, keleshekte kanalizaciyaǵa jalǵanıw hám tualet ornatıw imkaniyatları esapqa alınǵan.

Jılıtıw suwlı, tiykarınan, oraylasqan bolıp, kóbinese joqarıdan tómenge vertikal bólistiriw hám eki trubalı sızba isletilgen. Ayırım úylerde ornatılǵan qazanxanalar bolǵan, degen menen olardıń kópshiligi keyinirek oraylıq jıllıtyıwǵa jalǵanǵan. Tómen qabatlı Stalin imaratları, ádette, elektrostanciyaǵa yamasa qazanxanaga jalǵanıw imkaniyatına qaray — oraylıq jılıtıw yamasa pesh penen jılıtıw retinde eki variantta joybarlanǵan. Peshli úyler keyinirek oraylıq jılıtıwǵa jalǵanǵan yamasa gazlı qazanlar menen támiynlengen.

Stalin qurılısı dáwirinde qalalarda gaz támiynatı jetispeytin edi (tábiyiy gaz Moskvada 1946-jılı payda boldı). Awqat pisiriw ushın asxanalarda otınlı peshler ornatıldı. Stalin imaratları olardıń iskerligin qollap-quwatlaw ushın bekkem morılar menen joybarlastırıldı. Issı suw támiynatı dáslep oraylasqan yamasa jergilikli bolıwı múmkin edi — suwdı jılıtıw ushın qattı janar-may isletiletuǵın suw jılıtıwshılar («titanlar») isletildi. Janar-may podvallarda yamasa awıllarda qurılǵan otınxanalarda saqlanǵan. Qalalarǵa gaz tartılǵan sayın Stalin imaratlarına gaz plitaları ornatıldı. Otınlı suw jılıtıwshılar, tiykarınan, gazlı kolonkalarǵa almastırıldı, ayırım úyler bolsa oraylasqan ıssı suw támiynatına jalǵandı.

Ventilyaciya Stalin imaratlarında tábiyiy tartıwlı bolıp, asxana hám vannaxanasında jaylasqan. Urısqa deyingi Stalin imaratlarında ventilyaciya miymanxanaları hám koridorlarda da bolıwı múmkin edi.

Ayırım Stalin imaratlarında vannaxanası hám asxana arasında, poldan 2–2,5 metr biyiklikte jaylasqan kishigine terezeler bolǵan. Bólek vannaxanalarda vanna hám tualet arasında qosımsha tereze bar edi. Bul terezelerdiń eń itimal maqseti qurılıs dáwirindegi turaqsız elektr támiynatı menen baylanıslı — bul svet óshken waqıtta da vannaxanadan paydalanıw imkaniyatın bergen. Keyinirek bul tereze belgisi xrushchevkalarǵa hám dáslepki brejnevkalarǵa da ótti.

Elektr provodkaları Stalin imaratlarında jasırın yamasa ashıq, roliklerdegi elastik provodlar járdeminde isleniwi múmkin edi; hám alyuminiy, hám mıs provodlar isletilgen. Elektr esaplaǵıshlar, ádette, kvartira ishindegi jaylastırıldı. Qurılıs waqtında provodkalar áhmiyetli quwat quwatlılıǵı menen ornatılǵan bolsa da, búgingi kúnde bul kóbinese jetkiliksiz esaplanadı.

Bes qabattan biyik imaratlarda liftler hám musoroprovodlar bolǵan. Musoroprovod lyukları, ádette, asxanalarda jaylasatuǵın edi. Sonday-aq, asxanalarda kóbinese qısqı muzlatqısh — terezeniń astındaǵı sırtqa shıǵıp turatuǵın kladovka shkapı bolǵan. Qurılıs waqtında elektrli muzlatqıshlar kópshilik ushın qoljetimli bolmaǵanlıǵı sebepli, bul qısta azıq-awqat saqlaw ushın paydalı bolǵan.

### Xızmet kórsetiw múddeti
Urısqa deyingi Stalin imaratlarınıń xızmet kórsetiw múddeti 125 jıl bolıp, buzıw múddeti 2050–2070-jıllarǵa tuwra keledi. Urıstan keyingi Stalin imaratları ushın bul múddet 150 jıl bolıp, buzıw múddeti 2095–2105-jıllar dep belgilengen.

«Nomenklatura» úyleri ushın uzaq múddetlik paydalanıw rezervi, ortasha qosımsha 40–50 jıl esaplanıwı kerek. Eger shatırdı almastırıwdı da óz ishine alǵan kapital remont ótkerilgen bolsa hám BTI bahalawı hám texnikalıq pasport boyınsha eskiriw procenti 5% ten tómen bolsa, bul imaratıń túpnusqa xızmet kórsetiw múddetin ortasha 60–80 jılǵa (ayırım esap-kitaplarǵa qaray, imaratıń jaǵdayına hám temir-beton tóbelerine qaray 100 jılǵa shekem) uzaytıradı.

## Artıqmashılıqları hám kemshilikleri

### Artıqmashılıqları
Stalin imaratlarınıń joqarı ıssılıq izolyaciyası aq silikat yamasa qızıl keramikalıq gerbishten islengen qalıń sırtqı diywallar arqalı támiynlenedi. Gerbish diywallar sonday-aq, úy ishindegi ájayıp dawıs izolyaciyasın da támiynleydi. Usınıń arqasında Stalin imaratları «jıllı paneller» engizilgenge shekem qurılǵan barlıq sovet hám post-sovetlik panelli úylerden ıssılıq izolyaciyası boyınsha ústemlik etedi, al ishki dawıs izolyaciyası boyınsha hám panelli, hám monolitli úylerden artıq esaplanadı. Kvartira ishindegi kóplegen diywallar júk kóteriwshi emes, ásirese ishki konstrukciyalıq diywallar ornına kolona hám balkalar isletilgen bolsa. Bul bolsa qayta joybarlaw ushın keń imkaniyatlar jaratadı.

Potolok biyikligi 3 metr yamasa onnan da biyik bolǵan Stalin imaratları barlıq keyingi sovet turaq-jaylarınan, sonday-aq zamanagóy ekonom- hám komfort-klasslı úylerden ústem turadı.

Stalin imaratlarınıń shifer yamasa metall menen qaplanǵan qatań shatırlarınıń xızmet kórsetiw múddeti uzaq — 30–50 jıl — bolıp, bul xrushchevkalar hám keyingi qurılıslardaǵı tegis jumsaq shatırlardıń 10–15 jıllıq múddetinen áhmiyetli dárejede kóp.

Ádette, Stalin imaratıń pod’ezd maydanı 2, 3 yamasa 4 kvartiraǵa xızmet kórsetedi. Stalin imaratlarınıń kópshiliginiń biyikligi 12 qabattan aspaydı, kóbinese 6–10 qabat aralıǵında boladı, al jumısshı tipindegi stalinkalar hám regional qalalardaǵı úyler kóbinese 2–5 qabatlı. Nátiyjede, hár bir kiriw awızında kvartiralar sanı salıstırmalı túrde az, bul imaratıń «qumırsqa iylewi» (anthill) sıyaqlı seziliwiniń aldın aladı hám turǵınlarǵa óz pod’ezdindegi barlıq adamlardı júzinen tanıw imkaniyatın beredi.

Stalin imaratları kóbinese oraylıq yamasa orayǵa jaqın rayonlarda jaylasqan bolıp, jaqsı transport baylanısı hám rawajlanǵan infrastrukturaǵa iye. Stalin qurılısı kvartalları jasıl ot-shóplerge tolı keń háwli aymaqları menen ajıralıp turadı.

1990-jılları Stalin imaratlarına bolǵan talap júdá joqarı boldı — olar sovet dáwiriniń eń jaqsı turaq-jayları dep esaplanǵan. Keyinirek, biznes- hám premium-klasslı turaq-jay qurılısınıń artıwı menen olardıń ataqlılıǵı azmaz tómewledi. Biraq, búgingi kúnde de hám elita «nomenklatura», hám ápiwayı Stalin imaratları, ásirese remontlanǵannan keyin, salıstırmalı túrde qımbat hám abıroylı bolıp qala bermekte.

### Kemshilikleri

Jılıtıw sistemaları, sonday-aq az dárejede suw támiynatı hám kanalizaciya sistemaları kópshilik Stalin imaratlarında qurılıs waqtından beri saqlanıp qalǵanlıǵı sebepli, bul kommunallıq tarmaqlar júdá eskirgen. Bunday imaratlardaǵı elektr tarmaqları zamanagóy turmıslıq texnikalar ushın arnalmaǵan. Ayırım Stalin imaratlarında shatır uzaq waqıt dawamında remontlanbaǵan hám suw ótkizedi. Aǵash pollar hám tóbeler órtke qáwipli esaplanadı hám turaqlı suw tamshılaǵan jaǵdayda shirip ketiwge beyim. Ádette, bul úylerdiń fasatları buzılǵan, shtukaturka hám lepka bezewleri túsip qalǵan. Stalin imaratlarınıń sırtqı suw aǵarıw trubaları zıyanlanǵan jaǵdayda diywallar ızǵarlanadı, bul bolsa dáslep shtukaturkanıń, keyinirek bolsa gerbishniń buzılıwına alıp keledi.

Eki qabatlı Stalin imaratlarında podval joq. Suw támiynatı, jılıtıw hám kanalizaciya tarmaqları birinshi qabat kvartiralarınıń polı astınan ótedi, bul bolsa remont jumısları ushın usı kvartiralara kiriwdi hám poldı buzıwdı talap etedi. Podvaldıń joqlıǵı sebepli birinshi qabat kvartiraları suwıq hám ızǵar bolıwı múmkin, al aǵash pollar tezirek shirip ketiwi múmkin.

Biyik potoloklar xanalardıń jılıtılatuǵın kólemin arttıradı, bul bolsa remont jumısların qıyınlastırıwı múmkin.

6 qabatqa shekemgi kóplegen Stalin imaratları ushın tán bolǵan lifttiń joqlıǵı, ásirese qabat biyikliginiń úlkenligin esapqa alǵanda, áhmiyetli kemshilik esaplanadı. Ayırım kóp qabatlı Stalin imaratlarında ele de eskirgen, kóp elektr energiyasın tutınatuǵın hám imaratıń elektr sistemasınıń kúshsizleniwin arttıratuǵın eski liftler isletilmekte.

«Jumısshı» Stalin imaratlarında, ásirese urısqa deyingi hám ápiwayılastırılǵan urıstan keyingi joybarlarda vannaxanası dáslepki joybarda bolmaǵan. Bunday jaǵdaylarda asxanada vanna yamasa dush ornatılıwı múmkin, al «normal» vannaxanasın jaratıw qayta joybarlawdı talap etedi, bul bolsa maydan, qarjı talap etedi hám hár qashan múmkin bola bermeydi.

Kóp xanalı Stalin imaratlarında (3 yamasa onnan kóp xana), sonıń ishinde «nomenklatura» úylerinde bir xana ótpeli bolıwı múmkin. Ádette, bul eń úlken xana (miymanxanası) boladı. Bul jámáatlik maydan retinde isletilgende, másele tuwdırmasa da, uyqılaw bólmesi retinde isletilgende qolaysızlıqlar payda etedi. Bunnan basqa, kóplegen Stalin imaratlarında asxanalar salıstırmalı túrde kishirek. Ayırım Stalin imaratlarında asxanada jaylasqan musoroprovod tarakanlar, tıshqanlar hám unamsız iyislerdi tartıwı múmkin.

Stalin dáwiri imaratlarınıń kvartallarında, ádette, avtoturaqlar hám jer astı garajları sıyaqlı zamanagóy infrastruktura jetispeydi.

Sońǵı waqıtları iri qalalarda kóshe tárepindegi fasatqa sırtqı kondicioner blokların ornatıwǵa kóbinese qadaǵan etilgen, bul bolsa háwli tárepten talap etiletuǵın júdá uzaq trubalar sebepli úy kondicionerin ornatıwdı imkansız qılıwı múmkin.

## Jaylasqan orınları
Sankt-Peterburgta Stalin imaratları Moskva prospekti, Stachek prospekti boyında, Oxta dáryası boyında hám Ivanovskaya kóshesinde jaylasqan. Stalin imaratlarınıń toparları Svetlanov maydanı hám Kalinin maydanında bar. Ayırım imaratlar basqa aymaqlardan da tabılıwı múmkin. Shlakobloklı «stalinkalar» Frunze kóshesi, Yu. Gagarin prospekti, Altayskaya kóshesi hám Avtovo metro stanciyası átrapında kóp muǵdarda ushırasadı. Gerbishli «stalinkalardaǵı» kvartiralar shlakobloktan islengen imaratlardaǵına qaraǵanda áhmiyetli dárejede qımbatıraq esaplanadı.

Moskvada Stalin imaratları pútkil qala boylap tarqalǵan. «Stalinkalardıń» eń kóp toplanǵan jerleri — Lenin prospekti hám Entuziastlar shossesi. Ádette, bul imaratlarda házirgi waqıtta keńseler hám ilimiy-izertlew institutları jaylasqan, biraq residential turaq-jay imaratları da tabılıwı múmkin.

## Qosımsha qarań
* Xrushchevka
* Stalin arxitekturası
* Kotelnich jaǵalawındaǵı imarat

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Sovet filmlerinde kórsetilgen hár túrli sovet úyleri