Xristianlıq

**Xristianlıq** — dúnyada eń keń tarqalǵan diniy isenim. Evropa, Amerika mámleketlerinde, Avstraliyada, aktiv missionerlik háreketi nátiyjesinde Afrika, Jaqın shıǵısta hám Uzaq shıǵıstıń birneshe aymaqlarında keń jayılǵan. Jáhande bul dinge shama menen 2,5 milliard adam sıyınadı. Xristianlıqtıń tiykarǵı ideyası quday adam — Iisus Xristos (Isa Masih; Isa) haqqındaǵı ráwayatlar menen baylanıslı. Xristianlıq táliymatına kóre, Quday jalǵız, biraq ol muqaddes úshlikte júzege shıǵadı, degen qaras bar. Isa keleshekte tiriler hám óliler ústinen húkim shıǵarıw ushın aqıret kúni jerge qaytıp keledi, dep uqtırıladı. Onıń úgitlerine, násiyatlarına ámel etkenler turmıs mashaqatlarına ol sıyaqlı shıdam bergenlerǵana oldúnyada ajr (sıylıq)ǵa erisedi. Xristianlıqtıń aqidaları, isenim talapları, huquqıy hám ádep-ikramlılıq normaları, sheklewleri Bibliya hám basqa muqaddes kitaplarda óz sáwleleniwin tapqan. Xristianlıq I ásirdiń 2-yarımında Rim imperiyasınıń shıǵısında jasawshı evreyler arasında payda bolǵan. Dáslep xristianlıq fetishizmnen ajıralıp shıqqan. Shıǵıs dinlerine tán ayırım qaraslar da onda óz sáwleleniwin tapqan. Xristian jámáatleriniń sociallıq quramı waqıt ótiwi menen ruwxanıyler hám ápiwayı jámáat aǵzalarına bólingen. Ayırım ayırım jámáatler ortasındaǵı baylanıslardıń bekkemleniwi episkop basshılıg`ındaǵı shirkewdiń shólkemlestiriliwine alıp keldi. Shirkew úlken baylıq toplap, siyasıy kúshke aylanıp barǵan. Dáslep xristianlardı quwdalaǵan Rim imperatorları keyin ala Xristian táreptarları boldı. IV ásirde Xristianlıq Rim imperiyasında bar bolǵan sociallıq dúzim hám onıń tártiplerin qorǵaytuǵın mámleketlik dinga aylandı. Rim imperiyasınıń  batıs hám shıgısındaǵı ózine tán tariyxıy rawajlanıw Xristian shirkewin ekige: katolik(imperiyanıń batıs bólimi) hám pravoslav(shıǵıs bólimi) bóliniwine alıp keldi. Xristianlıqtıń ekige bóliniwi 1054-jılda rásmiy tán alınǵan bolsa da, biraq bul process XIII  ásirdiń baslarında tamamlanǵan. XVI ásirde Reformaciya nátiyjesinde Evropadaǵı bir qatar shirkewler katolikten ajıralıp shıǵıp, Xristianlıqtıń úshinshi tiykarǵı aǵımı – protestav júzege keldi. 19-ásirdiń aqırında xristian shirkewleriniń missionerlik iskerligi kúsheydi.

Eramızdıń baslarında Xristianlıq Orta Aziyada, tiykarınan Marv hám Baktriyada keń tarqalǵan. Sol dáwirlerde Orta Aziyada xristianlardıń  bolǵanın shirkew, monastr, Xristianlıqqa tiyisli buyım, qábirtas hám teńge sıyaqlı tariyxıy materiallıq derekler dálilleydi. Arablar basqınshılıǵınan soń xristian jámáatleriniń iskerligi toqtaǵan. Xristianlıqtı Turkistan úlkesinde keyingi payda bolıwı 19-ásirdiń 40-jıllarına tuwrı keledi. Orta Aziyadaǵı pravoslav shirkewleriniń birinshisi 1847-jılda Sırdárya wálayatındaǵı Raim qorǵanında qurıldı. Sonnan keyin Áwliye ata (1866), Julek hám Marki (1866), Turkistan (1866), Chinaz (1868), Oratóbe (1867), qorǵanları, Tashkent(1865), Shımkent (1868), Jizzaqta  pravoslav jámáatleri dúzilip, olarda hárdayım áskeriy ruwxanıyler iskerlik júritken. Soń Zarafshan, okrugine qaraslı Samarqand hám Kattaqorǵanda da jámáatler qáliplesti. 1871-jıl Rossiya imperatorınıń pármanına bola, Turkistan yeparxiyası dúzilip, onıń orayı Verniy (h`zirgi Almaata) qalasında jaylastı. 20-ásir baslarına kelip Turkistanda 306 pravoslav shirkewi bar edi. Bunnan tısqarı, úlkede 10,1 mıń staroobryadshılar, 8,2 mıń lyutershiler, 7,8 mıń katolik, 26 mıń yaxudashılar, 17,1 mıńǵa jaqın basqa dinge tiyisli adamlar jasaǵan. 1916-jıl aqırında yeparxiya orayı Tashkentke kóshirildi. Bul waqıtta Tashkentte 16 shirkew iskerlik júritken. 1936-jılda Rus pravoslav shirkewi Patriarxınıń qararına tiykar, yeparxiya Tashkent hám Orta Aziya hámde Almaata hám Qazaqstan yeparxiyası atı menen 2 ge ajıratıladı. Tashkent hám Orta Aziya yeparxiyası quramına Ózbekistannan tısqarı Qırǵızstan, Tájikstan hám Túrkmenstandaǵı rus pravoslav shirkewleri de kirgen. Házirgi kúnde Ózbekistanda Xristianlıqtıń túrli aǵımlarına tiyisli dindarlar jasaydı. 

Islam dini kirip keliwinen aldın Orta Aziyaǵa Isa Masix táliymatı bazı Evropa mámleketlerinen aldınıraq jetip kelgen.

## Derekler

## Qosımsha oqıw ushın

* 
* 
* MacCulloch, Diarmaid. *Christianity: The First Three Thousand Years* (Viking; 2010) 1,161 pp.; survey by leading historian
* 
* 
* 
* 
* Roper, J.C., *Bp*. (1923), *et al.*. *Faith in God*, in series, *Laymanʼs Library of Practical Religion, Church of England in Canada*, vol. 2. Toronto, Ont.: Musson Book Co. *N.B*.: The series statement is given in the more extended form which appears on the book’s front cover.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Wills, Garry, „A Wild and Indecent Book“ (review of David Bentley Hart, *The New Testament: A Translation*, Yale University Press, 577 pp.), *The New York Review of Books*, vol. LXV, no. 2 (8 February 2018), pp.&nbsp;34-35. Discusses some pitfalls in interpreting and translating the New Testament.

## Sırtqı siltemeler
* „Xristianlıq“. *[[Encyclopædia Britannica]]* 
* „Xristianlıq dini“. *[[BBC]]*