Ufa

**Ufa** (; ) — Rossiyadaǵı Bashqurtstan Respublikasınıń paytaxtı hám eń iri qalası. Qala Belaya hám Ufa dáryalarınıń qosılǵan jerinde, Bashqurtstannıń oraylıq-arqa bóliminde, Qubla Ural tawlarınıń batısındaǵı Ufa platolarında jaylasqan. Xalqınıń sanı 1,1 millionnan aslam adamdı quraydı. Ufa Rossiyadaǵı xalıq sanı boyınsha onınshı, al Volga boyı federal okrugında tórtinshi iri qala esaplanadı.

Qalanıń tiykarı 1574-jılı Ivan Grozniydiń buyrıǵı menen usı jerde qala qurılǵanda salınǵan. 1865-jılı Ufa guberniyası Orenburg guberniyasınan bólinip shıqqanda, Ufa onıń orayı boldı. XX ásirdiń baslarında qala xalqı tez óse basladı.

Búgingi kúnde Ufa ekonomikasınıń tiykarın neftti qayta islew, ximiya hám mashinasazlıq sanaatı quraydı. Qalada «Bashneft» neft kompaniyasınıń hám onıń birneshe filiallarınıń shtab-kvartiraları jaylasqan. Ufa — etnikalıq jaǵdan hár túrli qala bolıp, bunda bashqortlar hám tatarlar kópshilikti quraydı, biraq ruslar xalıqtıń eń úlken bólegin iyeleydi. Qalada Bashqurtstan mámleketlik universiteti, Ufa mámleketlik aviaciya texnikalıq universiteti hám Ufa mámleketlik neft texnikalıq universiteti sıyaqlı birneshe joqarı oqıw orınları bar. 2015-jılı qalada BRICS toparı hám Shanxay Sheriklik Shólkeminiń sammitleri bolıp ótken.

## Etimologiya
«Ufa» ataması qala boyında jaylasqan Ufa dáryasınan alınǵan, biraq dárya atamasınıń kelip shıǵıwı boyınsha hár túrli pikirler bar. Rus lingvisti Aleksandr Matveyev bul atamanıń kelip shıǵıwın iran tillerindegi «ap» (suw) sózi menen baylanıstıradı.

Bashqurt tilinde qala atamasınıń jazılıwı (ӨФӨ) ózgeshe bolǵanlıǵı sebepli, xalıq arasında onı «Úsh buralma» (City of Three Screws) qalası dep te ataladı.

## Tariyxı
Ufa átirapınıń dáslepki tariyxı paleolit dáwirine barıp taqaladı. Shamanen V-XVI ásirler aralıǵında Ufa ornında orta ásirlerge tán qala bolǵan. 1367-jılǵı aǵa-ini Piccigano kartalarında hám 1375-jılǵı Katalon atlasında Belaya dáryası boyında Pascherti (Bashqurt) dep atalǵan xalıq punkti belgilengen. 1554-jılǵı Jerard Merkator kartasında da bul atama ushıraydı. Francuz shıǵıstanıwshısı Anri Kordye Pascherti qalasınıń ornı házirgi Ufa qalasına sáykes keletuǵınlıǵın aytqan.

Ibn Xaldun bul qalanı Altın Ordanıń eń iri qalalarınıń biri retinde «Bashqurt» dep ataǵan. XVIII ásirdegi rus tariyxshısı Pyotr Rychkov ruslar kelmesten aldın bul jerde úlken qala bolǵanlıǵın jazǵan.

1574-jılı Ivan Grozniydiń buyrıǵı menen házirgi Ufa ornında qala qurıldı hám dáslep ol jaylasqan tóbeshiktiń atı menen «Tura-Tau» dep ataldı. 1574-jıl házirgi waqıtta Ufanıń rásmiy qurılǵan jılı dep esaplanadı. 1586-jılı oǵan qala mártebesi berildi.

1781-jılı jeke Ufa guberniyasınıń orayı bolıwdan aldın, bul qala bashqurt jerleri menen birge Orenburg gubernatorlarınıń qaramaǵında bolǵan. 1802-jılı Ufa qalası pútkil Orenburg guberniyasınıń jańa orayı boldı.

1870-jılı Belaya dáryası boyınsha suw jolınıń hám 1890-jılı Samara-Zlatoust temir jolınıń ashılıwı qalanı Rossiya imperiyasınń Evropa bólimi menen baylanıstırdı hám qalanıń jeńil sanaatınıń rawajlanıwına túrtki boldı.

Ekinshi jer júzilik urıs jıllarında Sovetler Awqamınıń batıs bólimlerindegi kóplegen sanaat kárxanaları Ufaǵa kóshirildi. 1989-jıl 4-iyunda qalanıń qasında iri Ufa temir jol apatı júz berip, 575 adam qaytıs boldı.

2015-jıl 9-10-iyul kúnleri Ufada BRICS hám Shanxay Sheriklik Shólkeminiń sammitleri bolıp ótti.

## Bilimlendiriw hám pán

Qaladaǵı áhmiyetli bilimlendiriw mákemeleri:
* Bashqurtstan mámleketlik universiteti
* Ufa pán hám texnologiyalar universiteti
* Ufa mámleketlik aviaciya texnikalıq universiteti
* Ufa mámleketlik neft texnikalıq universiteti
* Bashqurtstan mámleketlik medicina universiteti

Ilimiy mákemeler:
* Bashqurtstan Respublikası Ilimler akademiyası
* Rossiya Ilimler akademiyasınıń Ufa ilimiy orayı

## Xalıqaralıq baylanıslar
Ufanıń tuwısqan qalaları qatarına tómendegiler kiredi:

*  Ankara, Túrkiya
*  Astana, Qazaqstan
*  Bishkek, Qırǵızstan
*  Xalle, Germaniya
*  Xefey, Qıtay
*  Minsk, Belarus
*  Nanchang, Qıtay
*  Ciciqar, Qıtay
*  Shenyan, Qıtay

## Derekler

## Sırtqı siltemeler