open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shanxay

**Shanxay** — (), pinyin: *Shànghǎi*, [zãhe], *Zånhae*) - Qıtaydıń eń iri qalası. Xalıq sanı boyınsha dúnyanıń eń iri qalası.

Qıtay kúnshıǵısında, Yanczi dáryası deltasında ornalasqan. Xalıq sanı 23 800 000 adam (2012). Dúnyanıń eń úlken portı. Qıtay Xalıq Respublikasınıń áhmiyetli mádeniy hám ekonomikalıq bólegi. XXI ásırdiń basında shanxay kishi balıqshı qaladan top dúnyanıń sanaat orayına aylandı.

## Qala atı

Qıtaysha qala atı eki ieroglif penen jazıladı. Birinshi ieroglif - "janında", ekinshi - "deńiz" degen sóz. Solay etip túrli awdarmalarǵa qaramastan shanxay maǵanası - "teńiz janındaǵı" qala.

Qıtay tilinde Shanxay "Hu" (沪) bolıp jazıladı.

## Tariyxı
Qala bolǵanga shekem Suntszan wálayatına kirgen.

Sun dinastiyası dáwirinen berli (960-jıldan) Shanxay iri portǵa aylandı.

XV ásirden Lutszagen - Yantszı jılǵasınıń eń iri portı. Sońıraq ol óz áhmiyetin joǵaltqan.

1553-jıldan Shanxayda qala diywalı dúziledi hám ol qala statusın aladı.

XIX ásirde - **Birinshi afyun soǵısı** waqıtında Ullı Britaniya Shanxaydı basıp aladı.

1842-jılda **Nankin kelisiwi** - afyun soǵısı tamamlanadı.

1843 jılda - **Vansan shártnaması** nátiyjesinde Shanxay kúnbatıs eller ushın ashıladı.

1853 jıl - Taypin kóterilisi.

1863-jılda - Ullı Britaniya hám AQSh Xuanlu jılǵasında ornasqan awılları Shanxay xalıqara settlementin dúziledi.

1894-1895-jıldaǵı Yaponiya-Qıtay soǵısı nátiyjesinde Shanxayda yapon shirketleri kelip shıǵadı.

1932-jılda - Yaponiya áskerleri shanxay qalasın otqa tutadı.

1937-jılda - Yaponiya Shanxaydı basıp aladı hám qurırshaq hákimiyatan ornastıradı.

Ekinshi Jáhan urısında Shanxayǵa soǵıstan qashqan muxajırlar keledi.

1949-jılda kommunistler Shanxay qalasın basıp aladı.

1992-jıldan elekke Shanxay meri Tszyan Tsze Min qalada salımlardı kimeta hám qala iqtisadı 9-15% ósiwin bir jılda kórsetedi.

## Galleriya

Shanghai-NanjingRd01-l.jpg|Nankin kóshesi 
Xintiandi.jpg|"Jańa dúnya" kompleksi
Lujiazui Skyline from Bund.jpg|Pudun rayonı kórinisi
Huangpu River - Flickr - Thiago Hirai.jpg|Xuanpu jılǵası
SWFC3600ppx4.jpg|Shanxay jáhan sanaat orayı
Jin Mao Tower.jpg|Tszin Mao
Jinmao view.JPG|Tszin Mao
Shanghai Pudun district.jpg|Pudun rayonı
river1.jpg|Xuanpu jılǵası
ShanghaiChineseCity.JPG|Yeski kóshe
Shanghai Polytechnic Museum.JPG|Shanxay politex muzeyi
Russian Consulate and Suzhou River Shanghai.JPG|Rossiya konsullıǵı
Shanghai Stadium 2008.JPG|Stadion
Shanghai F1 Circui 01.jpg|Shanxay avtodromı
Abbaz Dabılov

**Abbaz Dabılov** (Аббаз Дабылов; 1898-jıl, Taxtakópir rayonı — 1970-jıl 11-yanvar, Nókis) — qaraqalpaq shayırı hám aqını.

## Dóretiwshiligi
Qaraqalpaq xalıq awızeki dóretiwshiligi hám dástanshılıǵınıń belgili wákili. Dóretiwshiligi 1915-jıldan baslanǵan. Watan, patriotlıq, doslıq, ápiwayı insannıń jaratıwshılıq miyneti Abbazdıń dóretiwshiliginiń tiykarǵı temaları bolıp tabıladı. Ekinshi jáhán urısı jıllarında dóretiwshiligi joqarı shıńǵa kóterilgen («Dushpandı jeń», «Námart jigit nege dárkar?», «Jawıngerlerge zıyan jetkizbediń be?» hám b.). «Batır» (2 kitap, 1946—1956) dástanında qaraqalpaq xalqınıń kóp ásirlik turmısı keń kólemde súwretlengen. Abbazdıń 10 ǵa jaqın qosıq toplamı hám 2 tomlıq «Saylanǵan dóretpeler»i (1959) baspadan shıǵarılǵan. Qosıqlarınan úlgileri ózbek tiline awdarma etilgen («Qosıqlar», 1956).

## Sıylıqları
* Qaraqalpaqstan xalıq shayırı (1944);
* Ózbekstan xalıq shayırı (1957);
* Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan Mámleket sıylıǵınıń laureatı (1967).

## Derekler

### Ádebiyatlar
* Svetliy den. Stixi, Nukus, 1956; Shgʻarmalari, 1—2-j., Nokis, 1959; Arnaular (Krsiklar), Nókis, 1966.
* OʻzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
* Niyetullayev S, Abbaz Dabılovtıń tvorchestvalıq jolı, Nókis, 1966.

## Sırtqı siltemeler
* Дабылов Аббаз — Большой Советской Энциклопедии
Madreym Mátjanov

**Madreym Mátjanov** (1909, Qońırat rayonı — 1982.6.2, Nókis) — qaraqalpaq aktyorı. Ózbekstan xalıq artisti (1969). Moskva teatr óneri institutinıń qaraqalpaq studiyasın pitkergen (1939). 1930-36 hám 1939-jıldan Qaraqalpaq teatrında aktyor. Oynaǵan rolleri joshqınlıǵı, joqarı atqarıw texnikası menen ajralıp turǵan. Saxnada Silvestr, Organ («Skapen hiyleleri», «Tartyuf»), («Namıs»), Aralbay («Súymegenge súykenbe»), Ǵafur («Bay menen xızmetker»), Osip («Revizor»), Abdulla júzbası («Ashıq Ǵárip»), Ernazar Keneges («Berdaq») uqsaǵan obrazlar jaratqan.

## Derekler
Michigan universiteti

**Michigan universiteti** () — AQShtaǵı jetekshi oqıw hám ilimiy oraylardan biri. 1817-jılı Detroyt qalasında dúzilgen. Dáslep joqarı oqıw jurtı huqıqına iye bolmaǵan. Joqarı oqıw ornı bolıp 1837-jılı Ann-Arbor qalasında tiykar salınǵan. Arxitektura, ádebiyat, kórkem-óner, farmacevtika, stomatologiya, pedagogika, huqıq, kitapxanashılıq, medicina, muzıka, socialogiya hámde socialogiyalıq múnásibetler hám b. tarawlar boyınsha qániygeler tayarlaydı. 37 mıńǵa jaqın student tálim aladı. Kitapxanasında 4 mln.nan aslam kitap saqlanadı.
 
## Sırtqı siltemeler

 
 

}
Mizdaxqan

**Mızdaqxan** — Qaraqalpaqstandaǵı iri orta ásir arxeologiyalıq qurılım. Xojeli qalasınan 7—8 km batısta jaylasqan.

Mızdaxqan 2 biyiklikten quraydı. Olardıń birewi Gáwir qala, Mizdaqxannıń eski bólimi bolıp, onıń qalıń paxsa diywalı hám arkınıń qaldıqları saqlanǵan. Mizdaxqannıń 2 biyikligi qabirstanǵa aylanǵan. Onıń maydanınıń bir bóliminde Nazlımxan Sulıw mazarı (13-á. aqırı — 14-á. bası) jaylasqan. Mızdaqxandaǵı arxeologiyalıq izertlewdı 1928 j. A. Yu. Yakubovskiy júrgizip baslaǵan. 1962, 1964—65 jıllarda Mızdaqxanda S. P. Tolstov basshılıǵında Xorezm arxeologiyalıq hám etnografiyalıq ekspediciyası qazıwlar ótkizgen. Nátiyjede Mızdaqxannıń tarıyxı hám Xorezmniń islam dinine deyin bolǵan eski dinine tiyisli kóplegen qımbatlı maǵlıwmatlar alındı. 10-á.de M. abat qala bolıp, dógereginde 12000 jaqın turaq jay qorǵanları jaylasqan. 

Taǵı, Mızdaqxanda bir neshe qızıqlı eskertkishler bar, máselen: sufiy muǵallimi Shamunǵa arnalǵan Shamun-Nabiy mazarı, Xalifa Erejep medresesi jáne Jomart-qassap biyikligi. Islam dini kelmesten aldın, zoroastriysler Jomart biyikligin dahma retinde qollanǵan.

Mızdaqxandaǵı qábirstanǵa zoroastrizm dinine sıyınǵan marhumlar ossuariylarǵa salıp kómilgen. Ossuariylarda hártuslı naǵıslar menen eski xorezmiy tilinde jazılǵan bitikler saqlanǵan.

## Ádebiyat
* Yagodin V.N., Xodjayov T.K., Nekropol drevnego Mizdaxkana, T., 1970.

## Derekler
Giza piramidaları

**Giza piramidaları** (arapsha *جيزة يسروبوليس* ) - Mısır, Qahira janındaǵı giza jassı tawlıǵında ornalasqan imárat kompleksi.

Bul háykeller burınǵı Giza qalasınan 8 km uzaqlıqta shól tárepke qaray jónelisinde jaylasqan.

Misırda kópshilik arxeologlar maǵlıwmatı boyınsha piramidalar BEQ XXVI—XXIII ásirde qurılǵan, biraq kóp geologlar, tarixshılar, injenerler sonıń menen kelispewshi burıńıraq bolǵanın kórsetedi.

Xeops piramidası, Giza ullı piramidası - dúnyanıń jetti káramatınıń birinshi saqlanǵan káramatı boladı.

## Kórinisi
Bul Burınǵı Misır nekropole - qábirler Xeops piramidasınnan, keyinde Xáfra piramidasınnan, hám Menkauer piramidasınnan, solay aq kishkene piramidalardan (patshabika, uzın piramidalarınnan) turadı.

Piramidalardıń túsligi aq izvesttas menen qaplanǵan. Biraq Burınǵı Misır mámleketi tarqalǵannan soń, izvesttas jerli jasawshılar tárepinnen urlanǵan.

Zur Sfinks kúnshıǵıs jaqta ornalasqan, biri kúnshıǵısqa qaray. Kóp alimlar qarası boyınsha Sfinksdıń betti Xáfraǵa uqsaǵan.

Menkaur ibádatxanasınıń monolitı platoda eń awır, onıń awırlıǵı 200 tonna.

## Galleriya

Mastabas-est-khéops.jpg |Kúnshıǵıs mastablar
Mastaba Gizeh 112004.JPG |Xófuxaf mastabı
Inscription Gizeh 112004.JPG |Xófuxaf mastabı
BustOfPrinceAnkhhaf-PartialProfile2 MuseumOfFineArtsBoston.png |Ánxaf shıńı
Chapelle-voutée-imery.jpg | 
Qar-tombe-gizeh.jpg |Qar mastabı
Gravures-qar-gizeh.jpg |Qar mastabı
Tombe-idou-gizeh.jpg |İdu mastabı
Statues-idou-gizeh.jpg |İdu mastabı
Giza pyramid01(js).jpg| 
Egypt.Giza.Sphinx.01.jpg|Sfinks
PyramidsofGiza at night.jpg|Piramidalar
Giza-pyramids-panorama.jpg|Giza kórinisi


## Siltmeler

* Замаровский В. Их величества пирамиды / Пер. со словацкого О. И. Малевича. Послесл. Н. С. Петровского. — М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1981. — 447 с. — (По следам исчезнувших культур Востока).
* Lehner M. The Complete Pyramids. — London: Thames & Hudson, 1997. — 256 p. — ISBN 0-500-05084-8.
Lobez

**Lobez** - qala, Polsha. Xalqi 10 409 adam (2015). 
## Xalqı sanı

ImageSize = width:420 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
 id:linegrey2 value:gray(0.9)
 id:linegrey value:gray(0.7)
 id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
 id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
 color:cobar width:20 align:center
 bar:1680 from:0 till:800
 bar:1740 from:0 till:1191
 bar:1749 from:0 till:1339
 bar:1831 from:0 till:2443
 bar:1861 from:0 till:4756
 bar:1895 from:0 till:5187
 bar:1925 from:0 till:5994
 bar:1933 from:0 till:6947
 bar:1939 from:0 till:7310
 bar:1945 from:0 till:1710
 bar:1946 from:0 till:4144
 bar:1957 from:0 till:6026
 bar:1970 from:0 till:7355
 bar:1990 from:0 till:10953

PlotData=
 textcolor:black fontsize:S
 bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
 bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
 bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
 bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
 bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0)
 bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
 bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
 bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0)
 bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
 bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
 bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
 bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
 bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
 bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0)
 
## Galleriya

File:Lobez kosciol kz.jpg| 
File:Kamienica w Łobzie (obok dworca PKP).jpg|
File:Zabytkowa Poczta w Łobzie.JPG|
File:Zabytkowy dom w Łobzie.jpg|
File:Świętoborzec - dworek.jpg|
File:Łobez z lotu ptaka.JPG|


## Sırtqı siltemeler
* Łobez 
* BIP Łobez
* Łobez - You Tube
Galisiya

**Galisiya** (, ) — Ispaniyanıń tariyxıy aymaǵı hám аvtonom wálayatı. Маydanı — 29.574,4&nbsp;km². wálayatıń eń iri qalası — Santiago de Compostela. Galisiyanıń xalqı sanı — 2&nbsp;748&nbsp;695 аdamdi (2014) quraydı.

## Sırtqı siltemeler
* Xunta
Magnitosfera

**Magnitosfera** astronomik dene átirapındaǵı kosmik plazma wonıń magnit maydanı menen basqarılatuǵın tarawdır. Kúshli magnitosfera Jer, Yupiter, Saturn, Uran hám Neptun woralǵan. Merkuriy hám Ganimed (Yupiter tabiyiy joldas) hám magnitosferaǵa iye, biraq wol júda kúshsiz. Mars magnitosferası wonıń diyerli sirtindadır. qalaberse, juldızlar hám magnitosferaǵa iyedirler, ásirese pulsarlarda wol júda kúshli.

Jer magnitosferasi (magnit maydan induksiyasi 30-60 mikrotesla) Quyashdan kiyatqan plazma aǵımın tutib, qutb jadusin payda etedi.

## Derekler
Arxeologiya

*'Arxeologiyá* ( — áyyemgi hám  — sóz, úyreniw) — adamzattıń tariyxıy materialliq derekler tiykarinda úyreniwshi tariyx ilimi. Bunda kóbinshe áyemgi adamlardiń jasaǵan mákan jaylarinda, qala qarabaxanalarinda qazıw-aqtarıw isleri ámelge asırıladı.

Materialliq derek dep, adamzat tárepinen turmısta qollaniw ushin jaratilǵan barliq zatlarǵa aytiladi, misali: qural-jaraq, idis-tabaq, taqinshaqlar, kórkem óner dóretpeleri (háykeller) h.t.b 

## Derekler

* Наталия Рудая. ПАЛИНОЛОГИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ(учебно-методическое пособие для археологов)
Atom injenerligi

**[[Atom injenerligi]]**,

Image:Nuclear Power Plant Cattenom.jpg|**Atom elektrostansiyası **
Image:B-61 bomb (DOE).jpg|**B-61 termoatom jolaǵı**

## Sırtqı siltemeler
* Nuclear Safety Info Resources
* Wikibooks
*Science and Technology of Nuclear Installation Open-Access Journal
* Nuclear Engineering International magazine
* Nuclear Science and Engineering technical journal
* Electric Generation from Commercial Nuclear Power
* Hacettepe University Department of Nuclear Engineering
Kyoto

**Kyoto**, ( - *Paytaxtların paytaxtı*) — Yaponiyada jaylasqan qala. Kinki regionda jaylasqan.

## Galleriya

Image:KamigamoJinjya Saiden.jpg|Kamigamo Shrine 
Image:Shimogamo 01.jpg|Shimogamo Shrine 
Image:Japan 2006 - Kyoto - Toji Pagoda.JPG|Tō-ji 
Image:Kiyomizudera sakra01.jpg|Kiyomizu-dera
Image:Saihouji-kokedera02.jpg|Saihō-ji 
Image:Tenryu-Ji Garden.jpg|Tenryū-ji 
Image:Kinkaku3402CBcropped.jpg|Kinkaku-ji
Image:RyoanJi-Dry garden.jpg|Ryōan-ji 
Image:170216 Nishi Honganji Kyoto Japan03s4.jpg|Nishi Hongan-ji 
Image:Nijo Castle 1.jpg|Nijō Castle 
Image:DaigojiKondo3237.jpg|Daigo-ji
Image:GinkakujiTemple.jpg|Ginkaku-ji
Image:Ninnaji3.jpg|Ninna-ji
Image:Kozanji Kyoto Kyoto11s5s4592.jpg|Kōzan-ji 


## Derekler
Fikret Orman

**Fikret Orman** (1967-jıl 4-noyabr, Istanbul, Túrkiya) — túrkiyalı isbilermen, qurılıs injeneri hám sport treneri. «Beşiktaş»tıń otız úshinshi hám Túrkiya Klublar awqamınıń 9-baslıǵı.

## Ómiri
Orman Yıldız Texnikalıq universitetinde, keyin ala AQShtaǵı Florida universitetinde bilim alıwdan aldın Işık Lisesi universitetin tamamlaǵan. Onıń qurılıs injenerligi boyınsha diplomı bar. Orman qurılıs hám turizm tarawları menen shuǵıllanǵan.

2012-jıldıń 25-mart kúni Orman «Beşiktaş JK»nıń 33-prezidenti bolıp, aldınǵı prezident Yıldırım Demirören Túrkiya futbol federaciyasına tayınlanıw ushın octavkaǵa shıqqanınan keyin ótkerilgen gezeksiz kongresste berilgen 4 mıń 455 dawıstıń 4 mıń 25in aldı. Ol 2013-jılı hám jáne 2016-jıldıń may ayında gezektegi ápiwayı qurıltayda qayta saylandı. Onıń keyingi múddeti 2019-jıl may ayında juwmaqlandı.

2019-jıl 24-sentyabrde Orman «Beşiktaş JK»dan octavkaǵa shıqqanın járiyaladı. Usı dáwirde jámi 77 transfer ámelge asırıldı, olar arasında Pepe, Mario Gomes, Demba Ba, Anderson Taliska, Xose Sosa, Gari Medel, Alvaro Negredo hám Domagoy Vida bar.

## Derekler
Vulkan (geologiya)

**Vulkan** — Jerdiń qabi'ǵi'nda payda bolatuǵi'n geologiyali'q protses.

Vulkаnlаrdi' úyrenetuǵi'n Ilim, — vulkаnоlоgiya, gеоmоrfоlоgiya.

## Sırtqı siltemeler
* [abcplanet.ru/?title=%D0%92%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B Вулканы — Азбука Земли]
* [.mining-enc.ru/v/vulkany/ Вулканы] на сайте Горной энциклопедии
Chevrolet Spark

**Chevrolet Spark**, — Chevrolet'diń super mini klasında eń iri modeli. Spark eń jaqsı Chevrolet stilı atına ilayıq kórilgen. 1998 jıldan Daewoo logosında shıqqan Matiz'dıń platformasın alǵan Spark, Qubla Koreyáda islep shıǵarıladı.2002 jılı General Motors Daewoo Motors'dı satıp aladı.

## Derekler
Mákke

**Mákke** () — shaqlaslar bólimine tiyisli bir jıllıq ósimlikler túri, dán hám jem-háshek egini. 

Mákke Jer sharındaǵı Jabayı túrde oʻspeydigan eń áyyemgi eginlerden biri. Watanı — Woraylıq hám Qubla Amerika. Dástlep Meksika aymaǵında qad. mayya hám atstek qáwimleri tárepinen eram.dan 5200 jil aldın diyqanshiliqda egilgen. Evropaga 15-asir aqırında keltirilgen. M. egiletuǵın aymaqlar arqa keńlikden 40° ga shekem. Jáhan diyqanshiligında M. egilgen maydan 139,2 mln.ga, wónim (dáni) 43,13 s/ga, jalpı wónimi 600,4 mln. t AKD] (28,5 mln.ga, wónimdalıq 84 s/ga), Braziliya (11,6 mln.ga,  27,6 s/ga), Meksika (7,2 mln.ga; wónimdarliq 25,3 s/ga), Xitoy (25,8 mln.ga; wónimdarliq 48,8 s/ga), jánede, qubla. hám qub.-Shıǵıs Evropa, qub.-Sh Aziya, qub. hám Sh. Afrika mámleketlerinde úlken maydanlarǵa egiledi (1999).

## Taǵı qarań
* Qızartılǵan mákke

## Derekler
Sudochye kóli

**Sudochye kóli** — Qaraqalpaqstan Respublikası Moynaq rayonındaǵı kól. Aral teniziniń qub.batısında. Batıs qırǵaǵı Ústurtdiń Sh. chinkine tútesken, qalǵan tárepleri Ámiwdárya deltası menen shegaralas. Kóldiń maydanı hám quramındaǵı tuz muǵdarı tez-tez ózgerip turadı. Sebebi, Ámiwdárya hám kanallardan artǵan suwlar kólge kelip quyıladı. 1972 j. kóldiń maydanı 96&nbsp;km²bolǵan. Kóldiń ortasha shuq. 11,5 m.

## Derekler
Sekundomer

**Sekundomer** — waqıt aralıǵınıń saat, minut, sekund hám sekundtıń úleslerinde ólshenetuǵın ásbap. Sekundomerdiń tiykarǵı mexanizmleri saattikine uqsas. Birinshi S 19-a. aqırında payda bolǵan; onda tek bir sekund tili bolıp, waqıt aralıǵı sekundta ólshengen (atı igundan). Qaltada alıp júriletuǵın, qolga taǵılatuǵın hám stolǵa qoyılatuǵın saatlarǵa bólinedi. saatlarda tildi júrgizib jiberiw, toqtatıw hám nólge qaytarıw múmkin. S.diń mexanik, elektr hám elektron túrleri bar. Kvars generatorınan isleytuǵın elektron S. júdá anıq isleydi. Saat sanaat, sport hám basqa jerlerde isletiledi.

## Sırtqı siltemeler

## Derekler
Nikolay Kuznecov

**Kuznetsov Nikolay Dmitriyevich** (1911.10(23). 6, Aktyubinsk — 1995] — reaktiv aviatsiya dvigatelleri boyınsha rus konstruktori, akad. (1974), ekki márte Miynet Qahramani (1957, 1981). N. Ye. Jukovskiy Harbiy-hawa muhandislari akademiyasın pitirgen (1938). 1956-jıldan bas konstruktor (1956). K.ding basshiliginda Tu-114, Tu144, An-22, Il-62, Il-86 hám basqa samolyotlar ushın dvigateller jaratqan.

## Silteme

## Derekler
Pochta

**Pochta** (polyaksha: poszta) — 1) xatxabar, gazeta-jurnal, jónetpe, pul hám t.b. qabul qilinip-jónetiletuǵın mámleketlık baylanıs ornı, (q. Pochta aloka-si); 2) sol orın arqali jiberilgen yaki alınǵan nárse (xat, jónetpe hám basqalar).

## Derekler
Úshtamǵalı

**Úshtamǵalı** — iri ruwlardan biri. 20-a.diń baslarına shekem saqlanıp kelgen. Olar qıpchaqlar quramında bolǵan. 15— 16-a.lar dawamında Noǵay Oʻrdasınıń jerlerinde kóship júrgen. Noǵay Oʻrdası jemirilgesin (16-a.diń 2yarmı), onıń bir bólimi Azov teniziniń boylarına kóship ótip, keyinlew nogʻay xalqınıń , Deshti Qıpchaqda qalǵan bólegi bolsa Zarafshan alabındaǵı qıpchaqlar, Tashkent oazisindegi quramalar hámde qazaq, qaraqalpaq, qırgʻiz xalqları quramına sinip ketken.

## Derekler
Nókis olimpiya rezervleri kolledji

**Nókis Olimpiya rezervleri kolledji** — 
1) Kásip óner kolledji; tájiriybeli kadrlardi tayarlawshi woqiw wornı:

## Derekler
Nyu-York

**Nyu York** () – AQShdıń eń iri qalalardiń biri. Xalqi sani 8 537 673 (2016). aslam. Nyu york qalası atlantika okeaniniń jaǵasinda jaylasqan. Klimati : subtropik.

## Derekler
FC Dynamo Kyiv

**FC Dynamo Kyiv** — Ukrainanınń professional futbol klubı. Klubqa 1927-jılı tiykar salınǵan. Bul klub 15 marte Ukraїns'ka Premjer-Liga chempionlıǵına, 12 márte Ukrainanıń kubogına , 8 Ukrainanıń superkubogına.
Adriatika teńizi

**Adriatika teńizi** — úlken Evropada, Italiya hám Balkanlar arasındaǵı teńiz. Italiya, Greciya, Albaniya, Xorvatiya, Bosniya hám Gertsegovina, Sloveniya, Chernogoriya jaǵaların teńiz juwıp turadı.

## Mámleketler
*  Italiya
*  Sloveniya 
*  Xorvatiya 
*  Bosniya hám Gertsegovina 
*  Chernogoriya 
*  Albaniya
*  Greciya

## Qalalar
* **Italiya:**
* Trieste
* Venedik
* Chioggia
* Rimini
* Riccione
* Pesaro
* Fano
* Ancona
* Civitanova Marche
* Giulianova
* Pescara
* Ortona
* Vasto
* Termoli
* Peschici
* Vieste
* Barletta
* Trani
* Bari
* Brindisi
* Monopoli
* Leuca
** **Sloveniya:**
* Koper
* Piran
** **Xorvatiya:** 
* Parenzo
* Pula
* Rijeka
* Ploče
* Zadar
* Split
* Duvrovnik
* Trogir
** **Chernogoriya:** 
* Bar
* Kotor
* Durrës
* Vlora
** **Albaniya:** 
* Dıraç
* Vlora
** **Greciya:** 
* Korfu
* Zanta
* Argostolion
* Lefkas
* Kyllene

## Derekler

## Derekler
UTC+4

**UTC+4** — Saǵat poyası.

## Jaylasqan mámleketler

* Rossiya
* Armeniya
* Ázerbayjan
** Tawlı Qarabaǵ
* Gruziya
** Birlesken Arab Ámirlikleri
* Oman
* Seycheller
* Мavrikkiy
* Renion

## Derekler
Airbus A320

### A321

 
 
 file:Aeroflot Airbus A321-211 VP-BQS Eimers.jpg|Airbus A321
 file:Air France Airbus A318 Olivati-1.jpg|Airbus A318
 file:P4-PAS.JPG|A321-232
 file:Frontier Airlines Fawn Airbus A318-111 N808FR.jpg|Frontier Airlines A318
Neft

**Neft** (, ,) — Jer astınnan qаzıp alınatın, ózgeshe, qаrаsuw mаysıman suyıqlıq, uglevodorodlar qosılması.

Jer Sharınıń qubla yarımsharında tаrаlǵan.

## Atama

Boljawlar boyınsha, nеft sózi akkad tilinde barlıqqa kelgen, Burınǵı Iran akkad tilli xalqları óz imperiyasına karta hám neft sózin ózlestirgen. Worıs tiline neft sózi Irаn elinnen kelgen bolıp, "Kotov Sayaxatı" degen kitapta (1625-jıl) *neft* birinshi márte tilge alınǵan. Pаrsı tilinen Grek tiline *νάφθα* «neft», onnan Latın tiline *naphtha* degen sóz kelip shıǵadı. . Kóshirme maǵınada qaraqalpaq tilinde "qаra altın" sózi de qollanıladı.

## Quramı
Neftdiń quramı: uglerod - 80-87%, vodorod - 10-14%, kislorod – 3%, kúkirt – 5%, azot – 2%. Suwmala hám Asfalt ónimleri kóbirek joqarı molekulyar dúzilisge qosılmalar da kerek. Neft sonday júzlershe qosılmalardan turadı. Neft janǵanda 37-49 MDj/g Jıllılıq ayrılıp shıǵadı. Neft quramına kirgen kúkirt hám onıń qosılmaları zıyanlı, olar metallarda korroziya keltirip shıǵaradı.

Kópshilikte neft suwǵa sińеdi. 1 tonna neft suw ústinde 12 km plyonka payda etiwge boladı. Neft suwda erimeydi, biraq benzol, xloroformda tez eriydi.

Neft - kerekli pаydalı qazılmalardıń biri. Tábiyatda neftdiń 4 toparı tabılǵan: metanlı, oleinlı, naftеnlı, aromatik. Eń kóp benzin metan neftinde shıǵadı. Neft benen birge iyiriwsheń gaz da shıǵarıladı, ol еsh qana neftde yerimeytin boladı. Iyirsheń gaz quramına etan, propan, butan, pentan, kirgenlikten ol ximiya ónimleri ushın paydalınıladı.

## Neft produktleri
Neft — túrli molekulyar mаssalı hám túrli temperaturalarda qaynay alatın uglevodorodlar aralaspası bolǵanlıqtan, onı kóp túrli fraktsiyalarga (distillyatlarga). Al olardan 40 tan baslap 200 °С qa shekem temperatura intervalında qaynay alatın C5—C11 uglevodorodlarınnan alınatın benzin; 150—250 °С temperaturada qaynay alatın C8—C14 uglevodorodlarn turǵan ligroin; qaynaw temperaturası 180—300 °С bolǵan C12—C18 uglevodorodların ishine alǵan kerosin, al onnan soń gazoil alınadı. Bular neftdiń júda qurılmalı produktleri dep aytıladı.
Benzin dvigatelli avtomashinalar hám samolyotlar ushın janılǵı etip paydalanıladı. Ol solay aq maylardı, kaushikdi eritiwshi etip, qurılǵan h.b. ushın qollanıladı. Ligroin traktor janılǵısı bolıp sanaladı. Kerosin — traktor, reaktiv samolyot hám raketa janılǵısı. Gazoil dizel janılǵı etip qollanıladı.

## Derekler
Elektromagnetizm

**Elektromagnetizm** — elektrik qubılıslar arasında payda bolatuǵın elektromagnitlik tásir etiwshi, fizikanıń tarmaǵı.

Elektromagnitlik tásir etiwshi elekromagnitlik qır (elektr qırı, magnit qırı) hám jaqtılıqdı bildiredi.

Elektromagnitlik tásir etiwshi, kúshli tásir etiwshi, kúshsiz tásir etiwshi hám gravitatsiya bolıp - tórt túrli fundamental tásir etedi.

Elektromagnetizm sózi - *ἤλεκτρον*, *ēlektron* (**[[ǵalabalıq]]**) hám *μαγνῆτις λίθος magnētis lithos* (timer maydanı) yunan sózlerinnen kelip shıqqan.

Elektromagnitizm elektr hám magnit kúshlerin táswirlewshi Lorents kúshin payda etedi.

Elektromagnitlik tásir etiwshi kóndeleń turmıstaǵı ayberlerdiń ishki ózliklerinde eń áhmiyetli rol oynaydı: molekulalar arasındaǵı kúshlerdi bildiredi.

Elektromagnitizm bar ximik protseslerde top rol oynaydı.

Jaqtılıq tezligine jaqın tezlengendegi elektromagnit kórinislerge Albert Eynshteynnıń bólek shaǵıstırmalıq teoriyası dúzbeleri menen súwretlenedi.

Joqarı energiyada elektromagnitlik tásir etiwshi hám kúshsiz tásir etiwshi birlesedi.

## Top nızamlar
Elektromagnitlik kórinislerde táswirlewshi top nızamlar:

* **[[Kulon nızamı]]** 
\vec{F}_{12}=k\cdot\frac{q_1 \cdot q_2}{r_{12}^2} \frac{\vec{r}_{12}}{r_{12}}

* **[[Bio-Savar-Laplas nızamı]]**
\mathbf B (\mathbf{r}_0)
= {\mu_0 \over 4\pi}
\int\limits_\gamma 
\frac{I[d\mathbf{r} \times (\mathbf{r}_0 - \mathbf{r})]}{|\mathbf r_0 - \mathbf r|^3}
= {\mu_0 \over 4\pi}
\int\limits_\gamma 
\frac{I[d\mathbf{r} \times \mathbf {e_{r,r_o}}]}{(\mathbf r_0 - \mathbf r)^2}
,

* **[[Lorents kúshi]]**
\mathbf{F}=q\left(\mathbf{E}+[\mathbf{v}\times\mathbf{B}]\right)

* **[[Om nızamı]]**
I\! = {\varepsilon\! \over {R+r}}

## Sırtqı siltemeler

* Баумгарт К. К.,. Электромагнетизм // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Краткий курс теоретической физики. В 2-х т. — М.: Наука, 1972. — Т. II. Квантовая механика. — 368 с.

## Derekler
Butan

*Bul maqala mámleket haqqında bolıp tabıladı. Ximiyalıq túsinik haqqında [[Butanlar]] betine qarańız.*

**Butan patshalıǵı** (Pendal Druk Shung) — Qubla Aziyadaǵı, Gimalay tawlarınıń shıǵıs bólegindegi mámleket. Maydanı 47 mıń km2. Xalqı 742 737 adam (2012). Paytaxtı — Thimphu qalası. Basqarıw tárepten 8 dzong (wálayat) qa bólingen.

## Mámleketlik basqarıw principi
Butan — konstituciyalı monarxiya. Mámleket baslıǵı — patsha. Patsha janında 9 máslahátshiden ibarat keńes bar. Nızam shıǵarıwshı organ — bir palatalı Milliy Assambleya 150 aǵzadan ibarat (105 danası saylanadı, 10 danası tayınlanadı, qalǵanları — rásmiy adamlar, húkimet aǵzaları hám patsha sovetiniń aǵzaları). Atqarıwshı húkimet patsha tárepinen Ministrler Keńesi arqalı ámelge asırıladı.

## Aymaqlıq bóliniwi
Butan aymaǵı 4 dzongdeyaǵa bólingen. Olar bolsa 20 dzongxaǵa bólingen, bulardı tómendegi kesteden kóriwińiz múmkin:

* Bumthang
* Chhukha
* Chirang
* Daga
* Geylegphug
* Ha
* Lhuntshi
* Mongar
* Paro
* Pemagatsel
* Punakha
* Samchi
* Samdrup Jongkhar
* Shemgang
* Tashigang
* Thimphu
* Tongsa
* Wangdi Phodrang

## Tábiyatı
Butan aymaǵı tawlıqtan ibarat. Eń biyik shıńı — Jomolhari (7314 m). Íqlımı taw-tropikalıq, musson, joqarı ıǵallıqtaǵı, tawlardıń joqarı bóleginde suwıq. Oypatlıqlarda ortasha temperatura yanvarda — 4,5°C, iyulda 17°C. Jılına 1000 -5000 mm jawın jawadı. 3500 m biyiklikke shekem orman, onnan biyikte subalp hám alp otlaqları. Dáryaları — Sankosh, Amo, Kuru. JigmiDorji, Gaza, Manaz qorıqxanaları bar.

## Xalqı
*Tiykarǵı maqala: [[Butan demografiyası]]*

Xalqı tiykarınan bxotiyalar; gurkhlar, nevarlar da jasaydı. Xalıqtıń 13% qalalarda jasaydı. Rásmiy tili — bxotiya (dzongke, tibet tiline jaqın). Tiykarǵı dini — lama mazhabındaǵı budda dini. Butan IX ásir aqırlarınan Tibetqa, XIX ásirdiń 2-yarımınan 1947-jılǵa shekem Angliyaǵa ǵárezli bolǵan. 1949-jıldaǵı shártnamaǵa kóre, Butan sırtqı siyasat salasındaǵı jumısların Hindstan húkimeti menen máslahátlesip júrgizedi. Milliy bayramı — 17-dekabr — patsha saylanǵan kún (1917).

## Ekonomikası
Butan — agrar mámleket. Jalpı ishki ónimde awıl xojalıǵınıń úlesi 42,7%, sanaattıń úlesi 9,6%. Awıl xojalıǵında dıyqanshılıq jetekshi orında. Oypatlıqlarında salı, arpa, biyday, tarı, mákke, qublada paxta egiledi. Qubla-shıǵısında baǵshılıq rawajlanǵan (mango, apelsin, pizang hám basqalar). Jaylawlarda qoy, jılqı baǵıladı. Ormanlarda qımbat bahalı terekler kóp; lak, mushk, mum tayarlanadı. Iyiriw hám toqıw ónermentshiligi, naǵıs oyıwshılıq áyyemnen dástúr bolǵan. Taxta tiliw zavodı hám miywe konserva fabrikası bar. 1,5 mlrd. kvt/saat elektr energiya payda etiledi. 1968-jıldan aerodrom iske túsken. Tiykarǵı transport quralı otulov.

## Derekler
Gidromexanika

**Gidromexanika** - (gidrо... hám mexаnika) – mеxаnikanıń qısılmaytın suyıqlıqlаrın óz-ara baylanısın hám teń sаlmаqlılıǵın ólsheytuǵın ilim, mexanikanıń bir bólimi. Gidromexanika gidrodinamika hám gidrostatika bolıp eki túrge bólinedi.

## Silteme
Bernie Sanders

**Bernard "Bernie" Sanders** (8-sentyabr 1941) amerikalı siyasatshı. Amerika Qurama Shtatlarınıń Senator shtat kiredi

## Derekler
Geografiyalıq koordinatlar

**Geografiyalıq koordinatlar** — geodeziyalıq hám astronomiyalıq koordinatlardıń ulıwmalastırılǵan túsinigi bolıp, ápiwayı sóz benen aytqanda bul Jerdegi qálegen noqattıń ornın belgileytuǵın keńliktiń hám boylıqtıń mánisleri. Jerdegi kópshilik noqatlardıń koordinatları bir waqıttıń ózinde hám keńlik hám boylıqqa iye. Esaptan tısqarılar — Arqa hám Qubla polyusler. Geografiyalıq polyuslerde boylıq joq, sebebi barlıq meridianlar polyusta birlesedi. Sol ushın Arqa polyustıń geografiyalıq koordinatları 90° a. k., Qubla polyustıń geografiyalıq koordinatları bolsa 90 ° q. k. dep kórsetiledi.

## Geografiyalıq keńlik hám boylıq
Noqattıń **geografiyalıq keńligi** — ekvatordan berilgen noqatqa shekem bolǵan meridian doǵasınıń gradustaǵı mánisi. Ol 0° (ekvator) tan 90° (polyus) qa shekem ózgerip turadı. Ádette arqa hám qubla keńliklerge bólinedi, qısqasha a.q. hám q. k. delinedi.

Ekvatordıń qublasındaǵı hár qanday noqat qubla keńlikke iye boladı hám ekvatordıń arqasındaǵı hár qanday noqat arqa keńlikke iye boladı. Hár qanday noqattıń geografiyalıq keńligin anıqlaw ol jaylasqan paralleldiń keńligin anıqlawdı ańlatadı.

Noqattıń **geografiyalıq boylıǵı** — bul bas meridiannan berilgen noqatqa shekemgi bolǵan parallel doǵanıń gradustaǵı mánisi. Bas (nollik yamasa Grinvich) meridian London qasında jaylasqan Grinvich observatoriyasınan ótedi. Bul meridiannıń shıǵısındaǵı barlıq noqatlardıń boylıǵı shıǵıs, batısındaǵı noqatlardıń boylıǵı bolsa batıs dep aytıladı. Boylıq 0 den 180° qa shekem ózgerip turadı.

Hár qanday noqattıń geografiyalıq boylıǵın anıqlaw ol jaylasqan meridiannıń mánisin anıqlawdı ańlatadı.

## Derekler
Club Social y Deportivo Colo-Colo

**Club Social y Deportivo Colo-Colo** (*Colo-Colo*) — Chilinıń Santiago qalasında jaylasqan sport klub esaplanadı. Klubqa 1925-jılı tiykar salınǵan. 

Stadionı — Estadio Monumental David Arellano.Stadion sıyımlılıǵı — 47,347

## Derekler
Šiprage

**Šiprage** (Шипраге) Bosniya hám Gercegovina qəsəbə. Xalqı sanı 788 adam (2013).
*Latitudо: 44°27'56″
*Lоngitudo: 17°33'36″
*Altitudo: 507-520 m

## Climate

## Reference

## Weblink

* http://opstinakotorvaros.com/ 
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.udaljenosti.com/bosna/- Distances in B&H
Samolyot

**samolyot**, (**aeroplan**) — atmosferada párwaz etiw ushın mólsherlengen, dvigatelli, qozǵalmas qanatlı hawa apparatı. "Samolyot" ataması arabsha *tayr* - "qus" sózinen alınǵan.

## Derekler
Vino

**Vino** — () - qara-chimishten islengen ishimlik.

## Silteme
#Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

## Derekler
Etika

**Etika** (grek. ethos — дағды, ádep-urip) — izertlew ilimi, adamnıń minez-qulqı bolıp tabılatın áyyemgi teoriyalıq pánlerdin biri. termin hám ayrıqsha izertlew páni retinde óz baslawın Aristotel hikmetlerinen aladı. « Etizm» termini Aristoteldiń ar-hújdan máselesine arnalǵan úsh shıǵarmasınıń («Nikomax etikası», «ebdem etikası», «úlken etika») atawına kіrgen. Aristotel etizm tuwralı sóz qozǵaǵanda negizgi úsh máselege toqtalıp, etik. teoriya, etik. Kitaplar, etik. Is-tájiriybe tuwralı aytadı. Ol basta grek tilindegi etizmniń latın tilindegi baslaması retinde azday qollanılsa, keyinnen bilim beriw dásturinde Etizm — ilim máninde, – onıń páni retinde qarastırıldı. Ádette, etizmlik oy-pikirler adamlardın minez-quliqlari menen salt-dásturlerinin arturli ekenligin bayanlawdan baslanadi. Sokrat hár-túrli minez-quliqlardı baǵalap, saralaw ushın parasatqa júginiw kerek dep bildi. platon adam jan-jaqti uyimlastırılǵan mámlekette omir surip, onın basshiligin dana-filosoflar atqarǵanda ǵana ruwxaniy jáne minez-qulıq kámilligine jete aladı dep biledi. Parasat iyesi retinde oz múmkinliklerin júzege asırǵan adam, óz ómirinin jog. Maxsetin anıqlap, mámlekettin negizi bolıp tabılatın siyasatqa, ekonomika E-lıq normalar menen jetekshilik ornatadı. Etizm uǵımı tuwralı D.Yumnıń «Adamnıń tábiyatı» tuwralı traktatında jan-jaqtı aytıladı.

## ETİKANIN DÚZİLİSİ
Etikanıń dúzilisi. etika úsh bólimnen turadı:
* teoriyalıq etika;
* normativli etika;
* emperialıq etika.

Teorialıq etika — etikanıń negizgi uǵımı, onıń izertlew ponın, İlim retinde rawajlanıw tariyxın izertleydi. normativli etika — negizgi etikalıq kategoriyalardı: мейірімділік пен катыгездік, ізгілік пен жауыздык, ар-үждан, үят, абырой, парыз және т.б. қарастырады. Эмпириялық этика — белгілі бір кезеңдердегі адамзат үйымдарының накты адамгершілік келбеті туралы түсінік береді.

## Derekler
Marie Curie

**Mariya Kyuri** — belgili francuz alımı, Nobel sıylıǵın alǵan birinshi hayal, Nobel sıylıǵın eki márte alǵan birinshi insan, hám eki túrli ilmiy tarawda Nobel sıylıǵın qolǵa kiritken jalǵız alıma. Kúyewi Pyer Kyuri onıń birinshi Nobel sıylıǵının ortaq jeńiwshisi bolǵan, bul olardı Nobel sıylıǵın alǵan tariyxtaǵı birinshi shańaraqqa aylandırǵan. Jámi esapta Kyuriler shanaraǵı 5 dana Nobel sıylıǵın qolǵa kiritken. Mariya 1906-jılı Parij universitetinde birinshi hayal professor bolıp xızmet etken. Parij Medicina Akademiyası aǵzası.

Ol sol waqıtta Rossiya imperiyasınıń quramında bolǵan Polshanıń Varshava qalasında tuwılǵan. Ol dáslep Varshavadaǵı Flying universitetin tamamlaǵan. 1891-jılı 24 jasında ol ajapası Bronislawa menen Parijge oqıwǵa baradı, ol jerdi tamamlaǵannan soń ilmiy jumısın baslaydı. 1895-jılı francuz fizigi Pyer Kyuri menen turmıs quradı hám ol menen birge 1903-jılı Nobel sıylıǵın qolǵa kirgizedi. 

1906-jılı ómirlik joldası Pyer Parijde baxıtsız waqıya nátiyjesinde dúnyadan ótedi.
Mariya 1911-jılı ózi oylap tapqan radioaktiv izotoplardı izolyaciyaw texnikası menen poloniy hám radiy elementlerin jaratadı. Bul qosqan úlesi ushın Ximiya boyınsha Nobel sıylıǵın jeńip aladı. 1920-jılı Parijde, 1932-jılı Varshavada Curie institutina tiykar salǵan.Francuz puqarası bolıwına qaramastan, Mariya Sklodovska Kyuri, óziniń eki familiyasın da qollanǵan, hesh qashan polyak ekenligin umıtpaǵan. Ol qızlarına polyak tilin úyretken hám Polshaǵa sayaxatlarǵa alıp barǵan.  Ana jurtına húrmetin bildiriw maqsetinde ózi jaratqan birinshi ximiyalıq elementke Poloniy atın bergen.

## Ólimi
Kyuri 1934-jıl basında sońǵı márte Polshaǵa baradı. Bir neshe ay ótkennen soń, ol 66 jasında Franciyaniń Sancellmoz sanatoriyasında dúnyadan ótedi. Onıń ólimine radiatsiyaniń uzaq waqıt dawamında qılǵan tásiri súyek jetispewshigin (aplastik anemiya) payda etkenligi sebep bolǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Madam Kyuri Nobel sıylıǵın alǵan birinshi hayal
Tezis

Tezis-(grekshe) ilimiy miynet, maqala, doklad hám usı sıyaqlı tiykarǵı idealardıń qısqa hám anıq sáwlelengenligi.

## Derekler
Qallı Ayımbetov

**Qallı Ayımbetov** (1908-jıl 20-mart-1973-jıl 9-aprel) — ataqlı aǵartıwshı, jámiyetlik ǵayratker, filologiya ilimleri doktorı, professor, dilmash, qaraqalpaq folkloristikasınıń tiykarın salıwshılarınıń biri.

## Ómirbayanı
Qallı Ayımbetov 1908-jılıhttps://web.archive.org/web/20090207064007/http://www.centrasia.ru/person.php Ámiwdárya wálayatı Shımbay uezdiniń Jalpaq shek awılında (házirgi Shımbay rayonınıń Baxıtlı APJ) ápiwayı diyqan shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Alım bes jasqa tolǵanda 1913-jılı ákesi dúnyadan ótedi. Ákesiniń óliminen keyin, awıl aqsaqalları oylasıp anasın kúyewiniń aǵası Óteniyazǵa nekesin qıyadı. 1923-jılı anası qaytıs bolıp, Q.Ayımbetov pútkilley Óteniyaz aǵasınıń qolında tárbiyalanadı. Onıń jaslıq dáwiri alaǵat zamanlarǵa, «Márdikar jılı», «Aq qapshıq» jıllarına tuwra keledi, sonlıqtan bolajaq alım jaslayınan kóp qıyınshılıqlardı basınan keshirgen. Ol balalıǵınan júdá qızıǵıwshań, qatıqulaq bolıp ósedi. Ol áwele Shımbaydaǵı mektep internatta, sońınan 1929-jılı Tórtkúl ped.texnikumında, al 1930-1933-jıllarda Qazaqstannıń Almatı qalasındaǵı pedagogika institutında (házirgi Abay atındaǵı Qazaq Milliy pedagogika universtiteti) oqıp tálim aladı. Ol KazPide akademik Evgeniy Viktorivich Tarle, Saken Seyfulin, Sanjar Japbar ulı Aspandiyarov, Muxtar Áwezov uqsaǵan jetekshi alımlardan sabaq aladı.

Ayımbetov 1926-jılı N.A.Baskakov, 1929-jılı A.L.Melkov, 1933-jılı А.А.Sokolov, 1939-jılı S.G.Malovlar basshılıq etken rus ilimiy ekspediciyalarında qatnasıp, qaraqalpaq xalqınıń tariyxı, etnografiyası hám ádebiyatı tuwralı bahalı maǵlıwmatlar jıynaǵan. 1929-jılı Tórtkúlde oqıp júrgeninde Tórtkúl qalasınan ashılǵan Qaraqalpaqstan tariyxı hám Úlke tanıw muzeyi másláhátshisi, al 1930-jılı muzey baslıǵı lawazımında islegen.

## Shańaraǵı
Ákesi:
* Izeke ulı Aymuxammed (?-1913)
Anası:
* Ádil qızı Palzada (?-1923)
Balaları:
* Klim Ayımbetov Qallıyevich (1937) — Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen mádeniyat ǵayratkeri;
*Maxset Ayımbetov Qallıyevich — filologiya ilimleri doktorı;
* Naǵmet Ayımbetov Qallıyevich (1955) — Ózbekstan Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi baslıǵı;
* Izzet Ayımbetov Qallıyevich (1957) — ilim kandidatı.

## Derekler
Natalia Oreiro

**Natalia Oreiro** – pop-qosıqshı.
## Diskografiya
### Albomları
* Natalia Oreiro (1998)
* Tu veneno (2000)
* Turmalina (2002)
* Gilda, no me arrepiento de este amor (2015)
Induizm

Induizm – dúnyada bir din. Induizm dinin 1,25 mlrdqa jaqın adam uslanadı. Hindistan, Nepal, Mavrikiy mámleketlerinde Induistlar kóp.
Tarmaqları:Shaktizm, Shivaizm, Smartizm, Vaishnavizm, Saura. Bayramlar: Shivaratri, Holi, Diwali, Rama-navami.
Tarnowskie Góry

**Tarnowskie Góry** - qala, Polsha. Xalqi 61 262 adam (2018). 

## Galleriya

File:Ratusz w Tarnowskich Górach 04.JPG| 
File:Tarnowskie Góry - Podcienia.JPG|
File:Dawna kopalnia srebra w Tarnowskich Górach.JPG|
File:Tarnowskie Góry - Dworzec PKP 02.jpg|
File:Tarnowskie Góry, Industriada 2014 pic05.JPG|
File:Tarnowskie Góry - Liceum 01.jpg|
File:Dom Sedlaczka 02.JPG|
File:Tarnogórski park miejski.jpg|


## Sırtqı siltemeler
* Tarnowskie Góry 
* BIP Tarnowskie Góry
Jelena Karleuša

**Jelena Karleuša** — pop-qosıqshı.

## Diskografiya
### Albomları
* Огледалце (1995)
* Жените се момци (1996)
* Вештице, виле (1997)
* Јелена (1998)
* Гили, гили (1999)
* За своје године (2001)
* Само за твоје очи (2002)
* Магија (2005)
* JK Revolution (2008)
* The Diamond Collection (2009)
* Дива (2012)

## Derekler
Basshunter

**Basshunter**, **Jonas Erik Altberg** (22-dekabr, 1984-jılı Halmstad) qosıqshı.

## Ómirbayani
**Jaslig'i** 
Jonas Oltbreg Shveciyanıń Halmstad qalasında Karl Goran Oltbreg hám Gunhilda Elizabet Oltbreg shańaraǵında tuwılǵan (2016-jılda opat etken). Onıń Yoaxim atlı úkesi bar. Onıń anası orta mektep oqıtıwshı hám direktorı, sonıń menen birge, Shveciya oqıtıwshılar awqamı wákili edi. Ákesi qurılıs kompaniyasında islegen. Altbreg daslep Kattegattgymnasiet orta mektepke bardı. Biraq, keyin ol Xalmstaddagi Sturegymnasiet orta mektepke kóship ótti hám muzıka menen shuǵıllana basladı. Ol da kolledjga bardı, lekin onı tugatmadi. 1998-jılda anası basshılıǵındaǵı xorda kuylay basladı. Ol rok toparında da kuylagan, onda eksperimental muzıka menen tanıwǵan.

## Diskografiya
### Studio albomları
* *[[The Bassmachine]]* (2004)
* *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]* (2006)
* *[[Now You're Gone – The Album]]* (2008)
* *[[Bass Generation]]* (2009)
* *[[Calling Time]]* (2013)

### Single'lar
* "The Big Show" (2004)
* "Welcome to Rainbow" (2006)
* "Boten Anna" (2006)
* "Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA" (2006)
* "Jingle Bells" (2006)
* "Vifta med händerna" (2006)
* "Now You're Gone" (2007)
* "Please Don't Go" (2008)
* "All I Ever Wanted" (2008)
* "Angel in the Night" (2008)
* "Russia Privjet (Hardlanger Remix)" (2008)
* "I Miss You" (2008)
* "Walk on Water" (2009)
* "Al final" (2009)
* "Every Morning" (2009)
* "I Promised Myself" (2009)
* "Saturday" (2010)
* "Fest i hela huset" (2011)
* "Northern Light" (2012)
* "Dream on the Dancefloor" (2012)
* "Crash & Burn" (2013)
* "Calling Time" (2013)
* "Elinor" (2013)
* "Masterpiece" (2018)
* "Home" (2019)
* "Angels Ain't Listening" (2020)
* "Life Speaks to Me" (2021)
* "End the Lies"  (2022)
* "Ingen kan slå (Boten Anna)"  (2023)

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Basshunter resmiy saytı
Monte Águila

**Monte Águila** — Chilidegi qala.

## Galereya

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (12).jpg|
File:Bomberos monte aguila.jpg|
File:Img-estadio.jpg|
File:Entrada x yumbel.jpg|
File:Premiacion O.V.V. 2017 (4).jpg|
File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (103).jpg|
File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (63).jpg|
File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (14).jpg|
File:Carros abandonados mte aguila.jpg|


## Derekler

## Sırtqı siltemeler
Persian Gulf Pro League

**Persian Gulf Pro League** () — Iran professional futbol ligası. Iranda futbol ligalarınıń eń úlkeni. Bunda 16 klub oynaydı.

## Sırtqı siltemeler

## Sırtqı siltemeler

* Rasmiy sayti
Abu Ali Ibn Sina

**Abu Ali Ibn Sina** óz dawiriniń ullı oyshılı, danıshpanı, ilimpazı bolıp medicina tarawın birinshilerden ashqan tulǵalardıń biri.
Sokrat

## Həyatı
Antik yunan filosofu Sokrat e.ə. 469-cu ildə Afinada dünyaya göz açıb. Atası Safroniks daşyonan, anası Fenareta mamaça imiş. Sokrat həlim, amma öz düşüncələrini qətiyyətlə müdafiə edən birisi olub. Gəncliyində orduda xidmət etmişdir. Olimpiya oyunlarında yumruq döyüşlərində iştirak etmişdi. Ksantippa adında qadınla evlənmiş, ondan bir neçə oğlu olmuşdur. Sokratı müdrik insan kimi şöhrət qazanməşdır. O  ustası idi, ona çəkişmələrdə heç kəs qalib gəlməmişdir. Onun özünəməxsus mübahisə üslubu olmuşdur. O həm də doğruluğun həqiqətin tərəfdarı idi, sözü üzə deyən olmuşdu. Buna görə onu bəzi adamlar sevməmiş, onunla düşmənçilik etmişdirlər. O zaman  təlimləri yunan polislərində (qədim Yunanıstanda şəhər dövlətləri) şiddətli tənqidlərinə məruz qalmışdır. Onların iddialarını rədd edən başqa filosoflar hamı üçün bir olan obyektiv biliyə nail olmanın yollarını axtarmış, sofistlərin subyektivliyindən aralanmağın metodlarını araşdırmışdılar. Onlardan biri də Sokrat olmuşdur.

Öncə o sofirstlərin təlimi ilə maraqlanmış, ancaq sonra onlardan aralanaraq bu cərəyanı tənqid etmişdir. Daha sonra Sokrat öz fəlsəfi fikirlərini açıqlamış və beləliklə o, ətrafına çoxlu öyrənci yığa bilmişdir. Peloponnesus savaşından (404-cü illərdə baş vermiş Afinanın Sparta dövləti ilə savaşıdır) sonra afinalılar spartalılara məğlub olmalarının səbəblərini araşdırarkən daxili düşmənlər axtarışında olmuşdurlar. O zaman Sokrata qarşı olanlar onu dövlətin dayaqlarının dağıdılmasında və təhlükəli təbliğatın aparmasında ittiham edib mühakimə etmişdilər. Onu həm də gənclərin əxlaqının pozulmasında, qədim tanrıları inkar edərək yeni tanrılar kultunun yaradılmasında suçlamışdılar. Məhkəmənin qərarı ilə Sokrat zəhər içərək intihar etmişdir.
Leandro Montera da Silva

**Leandro Montera da Silva** yamasa jay ǵana **Leandro** (; 1985-jıl 12-fevral, São Paulo, Braziliya) — hújimshi poziciyasında oynaǵan braziliyalı burınǵı professional futbolshı.

## Karerası
Leandro, sonday-aq, Rio Branco (SP) klubında da oynaǵan. 2009-jıl avgust ayında ol 7 million evroǵa Qatardıń Al-Sadd klubına qosıldı. 2012-jıl 1-fevralda ol «Al-Sadd» klubınan ligadaǵı qarsılası bolǵan Al-Rayyan klubına ijara tiykarında ótti. Ol «Al-Rayyan» quramında tórt oyın ótkizip, tórt gol urdı. 2012-jıl iyun ayında ol ózi 2009-jılǵı máwsimde oynaǵan «Gamba Osaka» klubına ijaraǵa berildi, sońınan «Gamba» quramında 2013-jıldıń iyun ayına shekem oynaǵan.

## Derekler
Mode Gakuen Cocoon Tower

**Mode Gakuen Cocoon Tower** — Yaponiyalıq minara.

## Galari

Image:モード学園コクーンタワー810.JPG|Avgust　2007
Image:Cocoontower200712.JPG|Dekabr 2007
Image:Cocoon tower 084.JPG|Aprel 2008
Image:モード学園コクーンタワー.JPG|Avgust 2008
Ózbek tili

**Ózbek tili** — Ózbekstan Respublikasında jasawshı ózbek xalqınıń ana tili. Ózbek tili — Ózbekstan Respublikasınıń qorǵawında bolıp, bul haqqında arnawlı nızam shıǵarılǵan. Nızamda ózbek tili Ózbekstan Respublikasınıń pútkil aymaǵında mámleketlik til sıpatında qollanılıwına huqıq tiykarları belgilengen. Ózbek tiline mámleketlik til biyliginiń beriliwi respublikanıń aymaǵında jasawshı milletlerdiń hám xalıqlardıń óz ana tilin qollanıwda olardıń konstituciyalıq huqıqların sheklemeydi. Bul nızam jeke adamlardın arasındaǵı qarım-qatnasıqlardıń, áskeriy bólimlerde, diniy hám dástúriy úrp-ádetlerdi belgilewde tillerdiń qollanılıwın qatań bir tártipke salıp taslamaydı.

## Ózbek jazıwı

## Derekler
Naruhito

**Naruxito** (yapon. *徳仁*, 23-fevral 1960-jıl,Tokyo) — Yaponiyanıń ámeldegi, 126-sanlı imperatorı. 2019-jılı 1-mayda, óz ákesi Akixito imperatorlıqtan bas tartqannan soń taxtqa otırdı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Naruhito // Encyclopædia Britannica
FK Palanga

**Palanga Futbol klubi** *(Palangos futbolo klubas)* — Litva paytaxtı Palanga qalası futbol klubi. Litvaniń eń taniqli hám bayraqdar klublariniń biri.

## Mövsümlər (2011–2019.)

## Derekler

## Qosımsha qarań
*www.fkpalanga.lt Klub saytı
*www.alyga.lt Ligasi sayti
FK Sūduva

**Suduva Futbol klubi** *(Sūduvos futbolo klubas)* — Litva paytaxtı Marijampolė qalası futbol klubi. Litvaniń eń taniqli hám bayraqdar klublariniń biri.

## Mövsümlər (2000.–...)

## Qosımsha qarań
*fksuduva.lt Klub saytı
*toplyga.lt Ligasi sayti
FK Žalgiris

**«Žalgiris» Futbol klubı** *(Žalgirio futbolo klubas)* — Litva paytaxtı Vilnius qalasınıń futbol klubı. Litvanıń eń tanımalı hám bayraqdar klublarınıń biri.

## Máwsimler (2009.–...)

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* fkzalgiris.lt Klub saytı
* toplyga.lt Liga saytı
FK Riteriai

**Futbolo Klubas Riteriai**, sonday-aq, **FK Riteriai** yamasa ápiwayı túrde **Riteriai** atı menen belgili, Litvanıń Vilnyus qalasında jaylasqan professional futbol klubı esaplanadı. 2019-jıl 21-fevralǵa shekem bul klub Trakai qalasında jaylasqan bolıp, **FK Trakai** atı menen tanılǵan. Komanda 2024-jılǵı I Lyga chempionlıǵın jeńip shıǵıp, bir jıllıq tánepisten soń A Lygaǵa qayttı.
*Riteriai* - bul litvalı «Ricarlar» degen mánisti bildiredi. Klubtıń házirgi komanda reńleri - ashıq jasıl (volt green) hám toq kók, 2019-jılǵa shekem bolsa sarı hám kók reńlerden paydalanılǵan. Klub Vilnyus qalasındaǵı sıyımlılıǵı 5 067 tamashagóyge mólsherlengen LFF stadionında oynaydı.

## Tariyxı
### 2005–2013
Klub 2005-jılı balalar hám keń jámiyetshilik arasında fizikalıq belsendilikti úgit-násiyatlaw maqsetinde shólkemlestirilgen. 2006-jılı Trakayda jasalma qaplamalı stadion qurılıp, komanda III Lyga Vilnyus okruginde oynay basladı. 2008-jılı olar «Ekshembi futbol ligası»nda (Litva) da qatnastı. 2010-jılı bolsa, klub «II Lyga Qubla zona»ǵa qabıl etildi hám 2011-jılı olar «I Lyga» (Litvadaǵı ekinshi dárejeli liga) da qatnasadı. 2013-jılǵı máwsim aldınan klub A Lygada oynaw ushın arza tapsırdı, sebebi top úsh orındı iyelegen komandalar joqarı ligaga shıǵıwdan bas tarttı. Klub oyınlardı Vilnyus qalasında ótkeriwdi wáde etken (infrastruktura talapların orınlaǵansha), biraq aqırında, sol jaǵdayda qaldırıldı. 2013-jılǵı LFF I Lyga máwsiminde 3-orındı iyelegeninen keyin klub A Lygaǵa kóterildi. Sonday-aq, klub 2013–2014-jılǵı Litva futbol kubogı yarım finalına shekem jetip bardı, biraq finalda VMFD Žalgiriske jeńildi. Jaz aylarında klubtı AC Milan wákilleri shaqırıp, jaslar lagerlerin shólkemlestirgen.

## Máwsimler

## Kiyimleri
2014-jıldan 2018-jılǵa shekem FK Trakainiń úy kiyimi sarı reńde, al sapar kiyimleri bolsa, qara hám qızıl reńde bolıp, bul jaǵınan AC Milan formalarına uqsas edi. 2018-jılı sapar kiyimleri toq kók reńge ózgertildi.
2019-jılı klub «FK Riteriai» atı menen qayta atalıwınan soń, komanda jańa reńlerge ótti: úy formaları ushın ashıq jasıl, sapar formaları ushın bolsa toq kók reń qabıl etildi.

### Forma islep shıǵarıwshıları

* **2011–14**: Patrick
* **since 2015**: Nike

## Evropa bellesiwlerindegi nátiyjeleri
:*Anıq jaǵdayı: 2020-jıl 26-avgust*

Derek: UEFA.com**Oyn** = Oynalǵan oyınlar sanı; **U** = Utqan oyınlar; **T** = Teń oyınlar; **J** = Jeńilgen oyınlar; **GK** = Kirgizilgen gollar; **GÓ** = Ótkerilgen gollar; **GA** = Gol ayırmashılıǵı. Biykar etilgen jarıslar kursivte kórsetilgen.

;Túsindirmeler
* **PR**: Saralawdıń dáslepki basqıshı (Preliminary round)
* **1Q**: 1-saralaw basqıshı (First qualifying round)
* **2Q**: 2-saralaw basqıshı (Second qualifying round)
* **3Q**: 3-saralaw basqıshı (Third qualifying round)

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Rásmiy websaytı
FK Kauno Žalgiris

**Futbol klubi Kauno Žalgiris** *(Futbolo klubas Kauno Žalgiris)* — Litva paytaxtı Kaunas qalası futbol klubi. Litvaniń eń taniqli hám bayraqdar klublariniń biri.

## Máwsimler (2013.–...)

## Sırtqı siltemeler
*zalgiris.lt/futbolas Klub saytı
*toplyga.lt Ligasi sayti

## Derekler
FC Stumbras

**Futbol klubi Stumbras** *(Futbolo klubas Stumbras)* — Litva paytaxtı Kaunas qalası futbol klubi. Litvaniń eń taniqli hám bayraqdar klublariniń biri.

## Мәўсимлер (2013–2019.)

## Qosımsha qarań
*www.alyga.lt Ligasi sayti
FK Atlantas

**Futbol klubi Atlantas** *(Atlanto futbolo klubas)* — Litva paytaxtı Klaipėda qalası futbol klubi. Litvaniń eń taniqli hám bayraqdar klublariniń biri.

## Mövsümlər (2004–2020.)

## Qosımsha qarań
*www.atlantas.lt Klub saytı
*www.alyga.lt Ligasi sayti
FK Panevėžys

**Futbol klubi Panevėžys** *(Panevėžio futbolo klubas)* — Litva paytaxtı Panevėžys qalası futbol klubi. Litvaniń eń taniqli hám bayraqdar klublariniń biri.

## Mövsümlər (2015.–...)

## Qosımsha qarań
*fk-panevezys.lt/ Klub saytı
*toplyga.lt Ligasi sayti