Transkripciya

Lingvistikada **transkripciya** — bul awızeki tildi jazba túrde sistemalı kórsetiw. Derek sózler (sóylew yaki ımlaw tili) yamasa basqa jazıw sistemasındaǵı aldın bar tekst bolıwı múmkin.

Transkripciyanı awdarma menen shatastırmaw kerek, awdarma tilindegi tekstiń mánisin maqsetli tilde kórsetiwdi ańlatadı (mısalı, Los Angeles (ispan tilinen alınǵan) inglis maqsetli tilinde The Angels degendi ańlatadı); yamasa transliteraciya menen shatastırmaw kerek, bul bir jazıwdan ekinshi jazıwǵa tekstiń imlasın kórsetiwdi ańlatadı.

Lingvistika akademiyalıq páninde, transkripciya fonetika, sáwbet analizi, dialektologiya hám sociolingvistika (hám basqalar) metodologiyalarınıń áhmiyetli bólegi bolıp tabıladı. Ol sonday-aq sóylew texnologiyasınıń bir neshe tarawları ushın áhmiyetli rol oynaydı. Akademiyadan tıs transkripciyanıń keń tarqalǵan mısalları — jınayat isin tergew sıyaqlı sud isiniń protokolı (sud xatkeri tárepinen) yamasa shıpakerdiń jazıp alınǵan dawıslı jazbaları (medicinalıq transkripciya). Bul maqala lingvistikadaǵı transkripciyaǵa itibar qaratadı.

## Tiykarǵı túsinik
Ádettegi grafikalıq jazıwda imla qádeleri tiykarında álipbedegi háriplerden paydalanıwdıń ózi tolıq jetkilikli. Tildiń barlıq seslik ózgesheliklerin álipbedegi háripler menen tolıq ańlatıp shıǵıw múmkin emes. Jazıwda onıń zárúrligi de joq. Biraq ayırım jaǵdaylarda belgili bir maqsetler ushın sóz hám frazalar dál aytılıwı hám esitiliwi boyınsha jazılıwı, qullası, «elespesiz» seslik qubılıslardı da jazıwda kórsetiw zárúr boladı. Onday seslik qubılıslardı álipbedegi háripler menen ádettegi jaǵdayda ańlatıw múmkin bolmaydı. Sóylew tilindegi sózlerdiń jazılıwına qosımsha «elespesiz» seslik ózgesheliklerdi xatqa túsiriw, ásirese, lingvistikalıq (fonetikalıq) máselelerdi sheshiw ushın kerekli. Sol ushın ádette grafikalıq álipbeden tısqarı til iliminde fonetikalıq transkripciya qollanıladı. Ondaǵı tańbalardıń sistemasın fonetikalıq álipbe (alfavit) dep ataydı. Grafikalıq jazıwdan transkripciyalıq jazıwdıń ayırması — bunda (transkripciyalawda) sesler qalay esitilse, múmkin bolǵanınsha solay xatqa túsiriledi. Grafikalıq jazıwda bir hárip bir neshe fonemanı bildiriw ushın yamasa, kerisinshe hár túrli háripler bir fonemanı ańlatıw ushın jumsala beriwi múmkin. Mısalı, orıs tilinde ya háribi birde eki fonemanı j hám a fonemaların ańlatıw ushın, birde a fonemasın hám oǵan qosımsha aldında kelgen dawıssızdıń jumsaq fonema ekenligin ańlatıw ushın jumsaladı. Ё háribi haqqında da usınday dewge boladı. Salıstırıp qarańız: *ямa-[jama], вяз-[v*ґ*az], зовѐт-[zavjot], льѐт-[l* ґ*ot]* hám t.b. Transkripciyalıq jazıwda ol qadaǵan etiledi. Bunda qatań túrde hár bir tańba ózine sáykes bir sesti ańlatıwı, hár bir ses belgili bir tańba menen belgileniwi talap etiledi. Transkripciyalıq jazıw arqalı tillik birliklerdiń fonemalıq quramın anıq biliwge boladı. Bir fonemanıń túrli fonetikalıq jaǵdaylarǵa baylanıslı belgili dárejede hár túrli bolıp aytılıwın da transkripciya arqalı jazıwda sáwlelendiriw múmkin. 

Transkripciya eki túrli boladı. Birewin fonematikalıq yamasa fonologiyalıq transkripciya dep, ekinshisin fonetikalıq transkripciya dep ataydı. Bulardıń dáslepkisi fonema túsinigi menen, al sońǵısı renk (ottenok) túsinigi menen baylanıslı boladı. Fonematikalıq transkripciya boyınsha fonemanıń barlıq reńkleri (ottenokları, allofonları) bir tańba menen belgilenedi. Hár bir tilde qansha fonema bolsa, oǵan sáykes sonsha transkripciyalıq tańba bolıwı tiyis. Transkripciyanıń bul túri sóz yamasa frazanıń fonemalıq quramın anıq kórsetip turadı. Tildiń fonemalıq quramın anıqlawda hám onıń fonemalıq sistemasın úyreniwde fonematikalıq transkripciyadan paydalanıladı. Ádettegi jazıwdan da kóbinshe sózlerdiń fonemalıq quramı bilinip turadı. Mısalı, *tana, qala, sına, tart,* hám t.b*.* Bul sózlerdiń hár biri 4 fonemadan turatuǵınlıǵı, jazılǵan hár bir háriptiń sáykes bir fonemanı ańlatatuǵınlıǵı málim.

Bul sózlerdiń imlası menen transkripciyasınıń teńdey ekenin olardıń fonematikalıq transkripciyasınan da kóriwge boladı: */tana/, /qala/, sına/, /tart/.* Sonıń menen birge imlası menen fonematikalıq transkripciyası sáykes kelmeytuǵın da sózler kóplep ushırasadı. Bul imla ólshemlerine baylanıslı boladı. Mısalı, *ek /jek /,oq /oq/, ós/ós/.* Bul sózlerde e, o, ó háripleriniń hár biri eki fonemanı bildiredi.

## Fonetikalıq hám orfografiyalıq transkripciya
Lingvistikalıq transkripciyanıń eki tiykarǵı túri bar. Fonetikalıq transkripciya awızeki tildiń fonetikalıq hám fonologiyalıq qásiyetlerine itibar qaratadı. Solay etip, fonetikalıq transkripciya sistemaları ayırım seslerdi yamasa fonlardı jazba belgilerge sáykeslestiriw qaǵıydaların beredi. Kerisinshe, orfografiyalıq transkripciya sistemaları belgili bir tildiń orfografiyası tárepinen belgilengen awızeki sózlerdi jazba formalarǵa sáykeslestiriw qaǵıydalarınan turadı. Fonetikalıq transkripciya arnawlı anıqlanǵan háripler toplamları, ádette Xalıqaralıq fonetikalıq alfavit penen isleydi.

Tańlanǵan transkripciya túri kóbinese qollanıw kontekstine baylanıslı. Fonetikalıq transkripciya tildiń fonetikalıq tábiyatın qatań túrde aldıńǵı jobaǵa shıǵaratuǵın bolǵanlıqtan, ol kóbinese fonetikalıq yamasa fonologiyalıq analizler ushın qollanıladı. Biraq, orfografiyalıq transkripciyada fonetikalıq komponent penen birge morfologiyalıq hám leksikalıq komponent te bar (qaysı aspekt qanday dárejede kórsetilgeni til hám qarastırılıp atırǵan orfografiyaǵa baylanıslı). Solay etip, bul transkripciya forması awızeki tildiń semantikalıq aspektleri transkripciyalanatuǵın jerde qolaylıraq. Fonetikalıq transkripciya ilimiy mániste kóbirek sistemalı, biraq onı úyreniw qıyınıraq, orınlaw ushın kóbirek waqıt talap etedi hám orfografiyalıq transkripciyaǵa qaraǵanda keńirek qollanıwǵa iye emes.

## Teoriya retinde
Awızeki tildi jazba belgilerge túsiriw bir qaraǵanda kórinetuǵınınday ápiwayı process emes. Jazba til — bul idealizaciya, sheklengen sanlı anıq ayrılatuǵın hám diskret belgilerden quralǵan. Ekinshi tárepten, awızeki til — bul úziliksiz (diskretke qarama-qarsı) qubılıs bolıp, potencial túrde sheksiz komponentlerden quralǵan. Bul komponentlerdi ayırıw hám klassifikaciyalaw ushın aldın ala belgilengen sistema joq hám, nátiyjede, bul komponentlerdi jazba belgilerge túsiriwdiń aldın ala belgilengen usılı da joq.

Ádebiyat transkripciya ámeliyatlarınıń biytárep emesligin salıstırmalı túrde izbe-iz kórsetip beredi. Biytárep transkripciya sisteması joq hám bola almaydı. Sociallıq mádeniyattı biliw transkript jasawǵa tikkeley qatnasadı. Olar transkripttiń teksturasında sáwlelenedi (Beyker, 2005).

## Transkripciya sistemaları
Transkripciya sistemaları — bul awızeki tildiń jazba belgilerde qalay kórsetiliwi kerekligin anıqlaytuǵın qaǵıydalar toplamı. Kópshilik fonetikalıq transkripciya sistemaları Xalıqaralıq fonetikalıq alfavitke yamasa, ásirese sóylew texnologiyasında, onıń tuwındısı bolǵan SAMPAǵa tiykarlanǵan.

Orfografiyalıq transkripciya sistemalarınıń mısalları (hámmesi sáwbet analizi yamasa baylanıslı tarawlardan alınǵan):

### CA (sáwbet analizi)
Bul óz túrindegi birinshi sistema bolıp esaplanadı, dáslep (Sacks et al. 1978) jumısında súwretlengen, keyin (MacWhinney 2000) tárepinen kompyuterde oqılatuǵın korpuslarda qollanıw ushın CA-CHAT sıpatında beyimlestirilgen. Sáwbet Analizi tarawınıń ózi transkripciyaǵa hám transkripciya konvenciyalarına qatnaslı bir qatar ayrıqsha tásillerdi óz ishine aladı. Olardıń arasında, basqalar menen birge, Jefferson belgilew sisteması bar. Sáwbetti analizlew ushın, jazıp alınǵan maǵlıwmatlar ádette analitikler ushın qolaylı bolǵan jazba formaǵa transkripciya etiledi. Eki ulıwma kózqaras bar. Birinshi, tar transkripciya dep atalatuǵın usıl, sáwbet óz-ara tásiriniń detalların, máselen, qaysı sózler basım etilgenin, qaysı sózler kóbirek dawıs penen aytılǵanın, gezekpe-gezek sóylewdiń qaysı noqatlarda bir-birine qabatlasıp ketkenligin, ayırım sózlerdiń qalay aytılǵanın hám taǵı basqalardı qamtıydı. Eger bunday detallar onsha áhmiyetli bolmasa, múmkin analitik sáwbettiń ulıwma qopalıraq qurılısına yamasa qatnasıwshılar arasındaǵı gezekpe-gezek sóylewdiń salıstırmalı bólistiriliwine kóbirek itibar qaratqan bolsa, onda keń transkripciya dep atalatuǵın ekinshi túrdegi transkripciya jetkilikli bolıwı múmkin (Williamson, 2009).

#### Jefferson Transkripciya Sisteması
Jefferson Transkripciya Sisteması — bul Gail Jefferson tárepinen islep shıǵılǵan, sóylesiwdi transkripciyalaw ushın qollanılatuǵın belgiler toplamı. 1963-jılı UCLA Jámiyetlik Densawlıqtı Saqlaw Bóliminde túrme qarawıllarınıń sezgirlik-trening sessiyaların transkripciyalaw ushın klerk-mashinistka sıpatında jumısqa alınǵanda, transkripciyalawda aldıńǵı tájiriybege iye bolǵan Jefferson, Harvey Sacks tıń eń dáslepki lekciyaların rawajlandırıw ushın material sıpatında xızmet etken jazbalardı transkripciyalawdı basladı. Qırıq jıldan aslam waqıt dawamında, onıń kópshilik bóleginde universitet lawazımına iye bolmaǵan hám aylıq almaǵan Jeffersonnıń sóylesiw-óz-ara tásiri boyınsha izertlewleri sáwbet analizi (CA) dep belgili bolǵan nárseniń standartın belgiledi. Onıń jumısı óz-ara tásirdiń sociologiyalıq izertleniwine úlken tásir etti, biraq sonday-aq lingvistika, kommunikaciya hám antropologiya sıyaqlı basqa da pánlerge tásir etti. Bul sistema CA kózqarasınan jumıs isleytuǵınlar tárepinen universal túrde qollanıladı hám transkripciya ushın derlik globallasqan kórsetpeler toplamına aylanǵan dep esaplanadı.

### DT (diskurs transkripciyası)
(DuBois et al. 1992) de súwretlengen sistema, Santa-Barbara Awızeki Amerika Inglis tili Korpusın (SBCSAE) transkripciyalaw ushın qollanılǵan, keyinirek DT2 ge rawajlandırılǵan.

### GAT (Gesprächsanalytisches Transkriptionssystem — Sáwbet analizi transkripciya sisteması)
(Selting et al. 1998) de súwretlengen sistema, keyinirek GAT2 (Selting et al. 2009) ge rawajlandırılǵan, nemis tilli ellerde prosodiyalıq baǵdarlanǵan sáwbet analizi hám interaktiv lingvistika ushın keń qollanıladı.

### HIAT (Halbinterpretative Arbeitstranskriptionen — Yarım interpretaciyalıq jumıs transkripciyaları)
Óz túrindegi birinshi sistema dep pikir bildirilgen, dáslep (Ehlich and Rehbein 1976) da súwretlengen — inglis tilindegi sіlteme ushın (Ehlich 1992) — kompyuterde oqılatuǵın korpuslarda qollanıw ushın (Rehbein et al. 2004) retinde beyimlestirilgen hám funkcional pragmatikada keń qollanıladı.

## Programmalıq támiynat
Transkripciya dáslep qol menen, yaǵnıy qálem hám qaǵaz járdeminde, mısalı, Compact Cassette de saqlanǵan analog ses jazıwın paydalanıp ámelge asırılǵan process edi. Házirgi kúnde, kópshilik transkripciya kompyuterlerde islenedi. Jazıwlar ádette cifrlı audio fayllar yamasa video fayllar bolıp, transkripciyalar elektron hújjetler boladı. Transkripciya jazıwshıǵa cifrlı jazıwdan cifrlı transkripciyanı nátiyjeli jaratıwǵa járdem beriw ushın arnawlı kompyuter programmalıq támiynatı bar.

Transkripciya procesine járdem beriw ushın eki túrli transkripciya programmalıq támiynatı qollanılıwı múmkin: birewi qol menen transkripciya jasawdı ańsatlastıradı, al ekinshisi avtomatlastırılǵan transkripciya. Birinshi jaǵdayda, jumıs ele de kóbinese jazıwdı tıńlap, kompyuterde esitkenin teriw arqalı adam transkripciya jazıwshısı tárepinen islenedi, hám bul túrdegi programmalıq támiynat kóbinese qayta oynatıw yamasa tezlikti ózgertiw sıyaqlı funkciyaları bar multimedia pleyer boladı. Ekinshi jaǵdayda, avtomatlastırılǵan transkripciya audio yamasa video fayllardı elektron tekstke aylandıratuǵın sóylewden-tekstke quralı arqalı ámelge asırıladı. Ayırım programmalıq támiynatlarǵa annotaciya funkciyası da kirgizilgen.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__