open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Axmed-Zaki Axtyamov

**Axtyamov Axmed-Zaki** (tatarsha: Әxmәtzәki Әxtәmev) (1865-jıl Qazan wálayatı Nawayı Baliqul — 27-noyabr 1937-jıl) — mulla, Axun Ahmed-Zaki ibn-Axtyam ibn-Bikshantai ibn-Abdurashid ibnShafigullax al-Bulgari.

## Ómiri
Axmed-Zaki 1865-jıl noyabrde Tetyush rayonındaǵı Shatbash awılında yaki Qazan wálayatı, Spasskiy rayonındaǵı Noviy Baliqul awılında Chatbash molla Axtyam Bikchantaev shańaraǵında tuwılǵan. Axmed-Zaki Qazandaǵı ataqlı Apanayevskiy medresesinde joqarı maǵlıwmatlı shayxlardan bilim alǵan.
Ol 1889-jıl 3-yanvarda Ufada Orenburg mánáwiy-aǵartıwshılıq assambleyasi aldındaǵı imam-xatip hám jádidshi imtixanninda qatnasdı hám imtixannan ótti.1891-jıldan ol Altay tawlarınıń úsh jan qushaǵında jaylasqan Zaysan shegara qalasında ruwxanıy bolıp xizmet qılǵan.1895-jıl 6-iyulda Zaysan namazxanasında ǵárezsiz sherkew shólkemlestirdi. Axtyamov óziniń gerbish zavodı ónimlerinen paydalanıp Zaysanda saltanatlı meshit, áyeller hám erkekler mekteplerin qurdırdı. 1906-jıl 9-martda Semipalatinsk general-gubernatori Suxotin Axtyamovtı «jaqsı, miynetsúyer hám ulıwma paydalı iskerlik ushın » 3-tayıpalı paqrıy libas penen sıylıqlandı.
1908-jıl dekabrde Semipalatinsk gubernatori wazıypasın atqarıwshı Abaza pármani (1908-jıl 29-noyabrdegi 313-san buyrıǵı menen), 6-dekabrde bolsa shtab baslıǵınıń qararı menen axun paqrıy laureati kóterildi. Omsk áskeriy okrugında ol «Miynetkerlik ushın» gúmis medalı menen sıylıqlanǵan, sebebi ol 1891-jıldan beri Zaysan garnizoni saplarınıń diniy talapların islegenligi sebepli oǵan Stanislav lentasi taǵılǵan. Áne sol 1908-jılda birinshi Batıs Sibir atıspa bataloni Axmed Axtyamovǵa áskeriy molla lawazımına arza menen múráját qıldı, sebebi Axmed Axtyamov 1891-jıldan 1895-jılǵa shekem tórtinshi Batıs Sibir liniya batalyoni sapları talaplarin islegen hám birinshi Batıs Sibir bataloni talaplarin islew 1900-dan 1908-jılǵa shekem beypul edi. Diniy ámeliyat penen bir qatarda, Axtyamov mekteplerde tatar tili hám musılman dini tiykarlarin úyretken. 1913-jılda Zaysan 1-jome meshitinde imomlıq qılǵanı ushın patshaniń pármani menen shaxsiy paqrıy puqara laureati berilgen. 1920-jılda Zaysan Qızıl Armiya tárepinen basıp alınǵan. Qalada kóplep qanlı urıslar baslandı. 1921-jılda Axtyamovlardıń Zaysandaǵı úyi, sharwa malları hám mal-múlki tarqatıldı. Shańaraq awır finanslıq ahwalda edi. Axmed-Zaki Axtyamov kelinshegi hám jeti perzentin sińlisi menen Tashkentge jibergen, ózi bolsa Semipalatinskge kóship ketgen. Semipalatinskdaǵı 2-san meshitinde imamlıq lawazım iyeledi. Axmed-Zaki Axtyamov 1937-jıl 26-noyabrde Shıǵıs Qazaǵstan wálayatında NKVD tárepinen qamaqqa alınǵan, 1937-jıl 27-noyabrde sudlanǵan hám atıp taslanǵan; ol 1989-jıl 25-aprelde aqlanǵan edi.

## Ádebiyatlar

* Kashlyak V., Bidanova A. Kazn v novogodnyuyu noch // Kazaxstanskaya pravda : ejednevnaya gazeta. — 2012. — 1 iyunya. (nedostupnaya ssilka)
* Kumarova B. M. Tatarskaya mechet goroda Zaysana. — Vostochno-Kazaxstanskiy oblastnoy arxitekturno-etnograficheskiy i prirodno-landshaftniy muzey-zapovednik, 2010.

## Derekler
Allergiya

**Allergiya** (grekshe αλλεργία — biytanis tásir) — organizmniń specifik jaǵdayı, allergen tásirinde qáliplesedi. Bunda sol organizm sol allergenge sezgir boladı. Gipersezgirliktiń tez yaki ásten túrleri kórinedi. Idiosinkraziyadan antitelolar payda bolıwı menen parıqlanadı.

**Allergiya** (grekshe. allos — basqa, ózge, biytanıs hám ergon — tásir) — kishi organizminde sırttan tásir qılıwshı allergenlik qásiyetine iye bolǵan hár qıylı jat elementler sıyaqlı payda bolatuǵın ózine tán reakciya. Allergenge tiyisli juwap rakciyası tez yaki ásten-áste qattı seziwsheńlik kórsetiw arqalı júz beredi. Allergen organizmge túskende oǵan juwap haqıqıy hám haqıyqıy emes (psevdoallergik) allergik reakciyalar payda bolıwı múmkin. Haqıqıy allergik reakciya baslanıwdan aldın belgili bir dáwir ótip, bunda organizmniń oǵan birinshi bar túsken elementke sezgirligi artıp baradı, bul sensibilizaciya dep ataladı. Sensibilizaciya júzege keliwi organizmde oǵan birinshi bar túsken allergenge juwap retinde óz aldına belok elementler — antitelolar yaki sol allergen menen óz-ara tásir qıla alatuǵın limfotsitler payda bolıwına baylanıslı. Soǵan shekem allergen organizmnen shıǵarıp jiberilgen bolsa, hesh qanday kesellik belgisi kózge taslanbaydı. Eger allergen shıǵıp ketpegen bolsa yaki shıǵıp ketgeninen keyin organizmge qayta tússe, bunda ol joqarıdaǵı antitelolar yaki limfotsitler menen óz-ara tásirlenip, allergiyaǵa sebep boladı. Nátiyjede bir qansha bioximiyalıq processler baslanıp, gistamin, serotonin sıyaqlı birtalay elementler islenip shıǵıp, kletkalar, toqımalar hám aǵzaların zıyanlandıradı, sol tipte arnawlı, yaǵnıy ilgeri organizmge tásir qılǵan allergenge juwap retinde reakciya júz berip, allergiyalıq kesellik payda boladı. Jalǵan reakciyalar organizm allergenge birinshi bar ushırasqanda baslana beredi. Bunda sensibilizaciya dáwiri bolmaydı. Organizmge túsken allergenniń ózi kletka, toqıma hám aǵzaların zıyanlantıratuǵın elementlerdi payda etedi. Jalǵan reakciyalar kóbinshe dári-dármanlar hám azıq-awqatlarǵa tiyisli júz beredi. Organizm allergenge ushıraǵanda bárqulla allergiya payda bola bermeydi. Bunda jınıs, nerv hám endokrin sistemalar ahwalı zárúr áhmiyetke iye, sebebi kesellikke tıykarınan bul sistemalar funkciyasınıń buzılıwı, awır ruwxıy keshirmeler sebep boladı. Allergiyanıń aldın alıw sensıbıllawshı tásirge iye bolǵan elementlerdiń organizmge qayta kirisiwge hám organizm qalqan reakciyalarınıń buzılıwına jol qoymaw ilajların kóriwden ibarat. Antigenler: a) óz kletkaları membranalarınıń quramlıq bólimleri (túrli faktor tásirinde ózgermegen hám ózgergen); b) kletka membranalarında ekilemshi fiksaciyalanǵan (adsorbsiyalanǵan) antijenler, mısalı, dáriler; v) toqımalardıń kletka bolmaǵan komponentleri (kollagen, miyelin).

## Allergiya dáwirleri
Allergiyanı úsh dáwirge bóliw múmkin. Baslanǵısh dáwiri mart ayınıń basınan may ayı ortasına shekem, yaǵnıy terekler gúllew waqtına tuwrı keledi. Ekinshi dáwiri may ayınan iyuldıń aqırı, avgust basına shekem dawam etedi. Bul waqıtta dala shópleriniń gúllewi júz beredi. Úshinshi dáwir bolsa dánli ósimlikler gúllewi menen baylanıslı bolıp, avgust ayınan noyabrge shekem sozıladı.

## Derekler
Barsakelmes kóli

**Barsakelmes kóli** — Ústirt platosında jaylasqan bolıp, bunnan shama menen 30 million jıl burın Tetis atlı áyyemgi teńizdiń bir bólegi bolǵan. Búgingi kúnge kelip teńiz ornında Qızılqum, Qaraqum, Ústirt platosı hám bul kól qalǵan.

## Kóldiń payda bolıwı hám atalıwı
Ústirt platosınıń tiykarın jerdiń Geologiyalıq tariyxında júz bergen Mezozoy hámde Paleozoy dáwirlerindegi ózgerislerden payda bolǵan qaldıqlar quraydı. Tektonikalıq háreketler, samal hám suwdıń tásiri sebepli Ústirt platosı payda bolǵan. Million jıllar dawamında gips hám ılaydan shuqır balshıq qatlamı payda bolǵan. Tábiyiy diywallardıń biyikligi 50—60 metr, al ayırım orınlarda bolsa 100 metrge shekem jetedi.

Ráwiyatlarǵa qaraǵanda, shorlıq ishinde ámelde bolǵan áyyemgi qala eramızǵa shekemgi IV ásirde jasap ótken Farasman atlı Xorezm húkimdarına tiyisli ekenligi aytılǵan hám bul jerge kóp muǵdarda altın kómilgen. Kóp ásirler dawamında bul altındı izlep kelgen adamlar izsiz joǵalǵan hám qaytıp kelmegen. Usınıń sebebinen de «barsań, qaytıp kelmeysen» degen gáp tarqalıp, bul jerlerǵa sonday at berilgen. Kóldiń atalıwı haqıyqatqa tuwrı keliwi kop aytıladı. Sebebi, kólge jaqınlasıw júdá qáwipli bolıp, kól aymaǵı kóplegen jarlıqlar hám jińishke duz qatlamı menen oralǵan. Sonıń menen birge, kóldiń duz benen qaplanbay qalǵan bólimlerine de duz keliwi múmkin. Biraq, jergilikli xalıqtıń sózlerine qaraǵanda, eger rezina etikler kiyip alınsa, batpaqlıqtan aman-esen ótiw hám kóldiń ústki bólegine shekem shıǵıp alıw múmkin. Bunda tap tas sıyaqlı qattı bolǵan duzlı kól boylap seyil etiw múmkinshiligi bar.

2023-jıl sentyabr ayında ataqlı amerikalı ultramarafonshı Dean Karnazes hám Kulikov jáhán jámiyetshiliginiń itibarın Aral teńizi ekologiyalıq baxıtsızlıǵına qaratıw maqsetinde, «Barsakelmes» kóli aymaǵı boylap 42 km aralıqtı basıp ótiwdi rejelestirgen edi.

## Derekler
Firma

**Firma** (inglizshe: — qol) — kárxana, kompaniya, xojalıq hám tijarat shólkemlerdiń ulıwma atı. Xizmetkerler *sanı múlk formaları, huquqıy jaǵdayı hám basqalarǵa kóre hár túrli firmalar bar. Firmalarda bánt bolǵan xizmetkerler sanı 2—3 adamnan 20—30 mıń adamǵa shekem bolıwı múmkin. Firmalar barlıq múlk túrleri negizinde mámleket, kooperativ, shirket, gruppa shólkemleri hám aymaqlıq mámleket organları, milliy hám shet ellik yuridik hám fizikalıq shaxslar tárepinen quraydı. Olar tómendegi túrlerge ajratıladı: affilirlanǵan (qosılǵan) firma — filial, kárxana formasında úlkenirek túrli bas kárxana quramında iskerlik júritedi; broker firma — tijarat maqsetlerin kózleytuǵın hám klent tapsırmasına kóre hám onıń esabınan baylanısshı sıpatında iskerlik kórsetedi; venchur firma — kishi yaki orta investicion firma esaplanıp, ilimiy izertlewler hám injinerlik islenbelerin ámelge asıradı; investitsion firma — investitsiyalaw hám qımbatlı qaǵazlar menen baylanıslı operaciyalardı ótkizedi; injinering firma injinerlik máslahát kórsetiwge qániygelesedi; innovacion firma — firmanıń ilimiy izertlew jumısları nátiyjeleri bazasında jańa texnologiyalardı jaratıw ushın qurıladı; konsalting firma — onıń iskerlik tarawın máslahát xizmetlerin kórsetiwdi quraydı; islep shıǵarıw firması — anıq bir ónimdi tayarlaw menen shuǵıllanadı; sawda firmasi — sawda satıq iskerligi menen shuǵıllanadı; riyeltor firma — kóshpes múlk tarawındaǵı ámellerde qatnasadı.*

Házirgi ekonomikalıq ómirde Firmalardıń tiykarǵı bólimine qatnaslı kishi hám mayda. Iri firmalar qatnaslı bekkem islep shıǵarıw, texnologik hám jalpı ónim bazasına iye bolıp, xalıq aralıq miynet bólistiriliwinde aktiv qatnasadı, ortasha Firmalar kooperaciyalanǵan hámde qániygelesken bólimler hám detallar islep shıǵarıw tarawında, sonday-aq, ulıwma texnologik hám texnik infradúzilme tarawında iskerlik kórsetedi. Mayda firmalar, tiykarınan, tovarlar islep shıǵarıw hám xalıqqa xizmet kórsetiw menen shuǵıllanadı.

Ózbekstan Respublikası ekonomikasınıń barlıq tarmaqlarında 236,4 mıńǵa jaqın túrli firmalar iskerlik kórsetedi (2003).

Axmedjan Ólmesov.

## Jáne q.

* Kompaniya
* Kárxana 

## Derekler
Komplement

**Komplement** (lat. complementum — tolıqtırıwshı, qosımsha) — adam hám barlıq omırtqalı haywanlar qanındaǵı óz-ara tásirlesiwshi termolabil hám glikoproteinler jıyındısı; tabiyiy immunitettiń áhmiyetli faktori. Bul aqsillar jemiriliw processinde qatnasıp, organizm ushın jat kletka hám mikroorganizmlerdi buzıwda (lizis) qatnasadı. K. terminin pánge P. Erlix kirgizgen, bıraq oǵan shekem J. Borde qan zardabındaǵı bakteritsid tásir etiwshi elementti alleksin (lat. alexina — mikroorganizmlerden qorǵawshı denesheler) dep atalǵan. K. quramında 20 makromolekulalardan dúzilgen, bıraq bul sistemanıń tiykarı bólimi 11 aqsıldan ibarat bolıp, qalǵanları kúsheytiriwshi hám fermentler.

Komponent — jańalanıw reakciyasınıń tiykarǵı gumaral komponentı bolıp, onıń ónimleri xemotoksin hám anafilatoksinler fagotsitoz, almasıw processleri hám kirdiń jibiwine tásir kórsetedi. Sol menen birge komponent quramında immun juwabın baqlawshı áhmiyetli faktorlar óz ishine alǵan.

Komponent quramınıń aktivlesiwinde klassik hám alternativ jol parıqlanadı. Klassik jolda antitelo mikroorganizm yáki kletka antigenine birigip, konformaciyasini ózgertkennen soń, oǵan komplementiń birinshi komponenti (S1) qosıladı. Komponent aktivlesiwinde IgM hám IgG klass antitelolardan dúzilgen immun birikpeler qatnasadı. Payda bolǵan immun kompleks+komplementtiń S1 komponentine S4, S2, SZ, S5, S6, S7, S8 hám S9 komplementtiń komponentleri izbe-iz birigip, membrananı buzıwshı kompleks payda qıladı.

Komplementtiń alternativ jol menen aktivlesiwi ushın bakteriyalar kletka diywalındaǵı polisaharid hám lipopolisaharid (LPS), viruslardıń ústingi bólegi antigenleri, IgA hám IgE dan dúzilgen immun birikpeler, olardan tısqarı properdin, V hám D faktorlar sıyaqlı zardab aqsılları bolıwı zárúr. Sanap ótilgen elementler birikkennen soń olarǵa komplementtiń SZ, keyin S5, S6, S7, S8, S9 komponentleri izbe-iz birigedi. Payda bolǵan membrananı buzıwshı kompleks membrana pútinligin buzıwshı esapqa kletka halaq boladı. Komponentlerdiń kóp bólimi monocit hám makrofaglar sintez qıladı. Olardıń 90% bawır islep shıǵarıladı. Qannıń baktericidlik qásiyet ayırım komponentler sebepli. Komponent preparatlarinan antigen-antitelo komplekslarin anıqlawda (mas, bázi infeksion keselliklerge diagnostika qoyıwda) paydalanıladı.

## Derekler


## Derekler
Qońırat

**Qońırat** (qaraqalpaqsha: Qońırat) (1969-jılǵa shekem Jeleznodorojniy qalashası) — Qaraqalpaqstan Respublikası Qońırat rayonındaǵı qala. Ámiwdárya deltasında, onıń shep jaǵasında, Xojeli — Beynew avtotrassası boyında jaylasqan. Qaraqalpaqstannıń arqa -batıs tárepinde Ámiwdáryanıń shep tárepinde Aral teńizine 60 shaqırımnan zıyat aralıqta, okean qáddinen 61 metr biyiklikte jaylasqan áyyemgi qala. Nókis — Beynew temir jol baǵdarındaǵı temir jol stansiyası bar. Nókis qalasınnan 134&nbsp;km arqa-batısta jaylasqan. Xalqı 69, 2 mıń adam (2005).

## Tariyxı
Qońırat arxeologik maǵlıwmatlarına kóre, 2500—2600-jıllıq tariyxqa iye. Qaraqalpaqstandaǵı 5 tariyxıy qorǵannıń biri. V. V. Bartold, Ya. Ǵulomov, venger alımı G. Vamberi hám basqalar jazıp qaldırǵan. Qońırat Ústúrt aymaǵınan ótetuǵın eski gúzar jol hám Ullı jipek jolı arqalı áyyemnen Qazaqstan, Rossiya, Kavkaz xalıqları menen mádeniy, sawda baylanısların ornatqan. 1842-jılda unter-oficer karta dúziwshi Zeleninniń túsirgen qala planında Qońırat 2 tárepten Tallıq hám Xanjap kanalları, arqadan uzınlıǵı 2, 5&nbsp;km li, qubladan 745 m li, eni 5–10 m li qorǵon diywalı, diywal sırtında qándek penen qorǵalǵanı kórsetilgen. Sol dáwirde qala xalqı, tiykarınan, ónermentshilik, sawda-satıq, balıq tutıw hám qala sırtında ańshılıq penen shuǵıllanǵan .

## Sanaatı
Qońıratta sanaat kárxanalarınan paxta tazalaw, un zavodları, Ústúrt qıdırıw burǵılaw basqarması, «Ústúrt» unitar shoba kárxanası, «Ústúrt» unitar shoba kárxanası, «Iygilik-gaz» qospa kárxanası filialı, temir-beton buyımları zavodı,Buxara — Ural hám Orta Aziya — Oray gaz trubası magistralınıń kompressor stanciyaları, «Ózbekstan temir jolları» lokomotiv hám vagon remontlaw deposı hám bir neshe tarmaq kárxanaları, «Úrgenshtransgaz» shoba kárxanasınıń gaz trubaları tarmaǵı basqarması, texnologiyalıq suw menen támiyinlew basqarması, gidro imaratlar, 3 avto kárxana, qurılıs kárxanası, Taqiyatas neft ónimleri menen támiyinlew kárxanası rayon filialı, «Qońıratgaz» filialı, «Qaraqalpaq -ekilemshi qara metall» rayon bólimi, 3 qospa kárxana («Duz LTD», «Qazqońıratkarbid», «NOIL'»), Qońırat temir jol vokzalı bar.

## Sociallıq taraw
Qońıratda 18 ulıwma bilim beriwshi mektep, balalar sport mektebi, sanaat—transport, awıl xojalıǵı kásip-óner kolledjleri, Qaraqalpaqstan mámleketlik universiteti janındaǵı «Biznes mektep» Qońırat filialı, tiller úyreniw orayı bar. 9 kitapxana, Qońırat rayonı tariyxı, Qońırat temir jol tariyxı muzeyleri iskerlik kórsetedi. Temir jolshılar mádeniyat hám dem alıw baǵında ekinshi jáhán urısında jaraqatlanǵanlar húrmetine arnalǵan «Yad» esteligi bar. Rayon oraylıq emlewxanası, Temir jolshılar sanatoriya-profilaktikası, balalar emlewxanası hám poliklinikası, tuberkulyoz kesellikleri, teri-tanosil kesellikleri dispanserlari, tuwıw úyi kompleksi islep turıptı. Qońırattan Nókis, Xójeli hám basqa qalalarǵa avtobus hám marshrutlı taksiler reysi jolǵa qoyılǵan. Qalada qaraqalpaq jazıwshıları Berdaq, Ajiniyazlar tuwılǵan.

## Qalada tuwılǵan ataqlı adamlar
* Shamuratova Ayımxan (1917—1993) — teatr aktrisası, qosıqshı, SSSR xalıq artisti (1968)

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Qońırat qalası saytı
Numerologiya

**Numerologiya** (20-ásirge shekem **arifmansiya** retinde belgili) - bir qatar yamasa bir neshe sáykes keletuǵın hádiyseler ortasındaǵı okkultizm, diniy yaki mistik múnásebetlerge iseniw bolıp tabıladı. Bul, sonıń menen birge, sóz hám atlardaǵı háriplerdiń alfanumerik sistema arqalı cifrlı mánisin úyreniw bolıp tabıladı. Numerologiya adamnıń atına qollanılsa, bul onomansiyanıń bir kórinisi bolıp tabıladı. Bul kóbinese astrologiya menen bir qatarda paranormal menen baylanıslı hám palkerlik kórkem ónerine uqsaydı.

**Numerolog** ataması, eger bul adamlar dástúriy numerologiya menen shuǵıllanbasa da, cifrlı naǵıslarǵa isenetuǵın hám olardan juwmaq shıǵaratuǵınlar ushın isletiliwi múmkin. Mısal ushın, óziniń 1997-jılda baspadan shıǵarılǵan «Numerologiya: Yakı Pifagor ne qılǵan» (Dudli, 1997) kitabında matematikalıq Andervood Dadley bul termindi birja analiziniń Elliott tolqını principi ámeliyatshıları talqılaw ushın isletedi.

## Etimologiya
Arifmansiya ataması eki grekshe sózden alınǵan – arifmos (san mánisi) hám manteia (bahalaw degen mánini ańlatadı). Sonday etip, «Arifmansiya» sanlar arqalı pal ashıwdı úyrenedi. «Arifmansiya» sózi 1570-jıllarǵa tuwrı kelgen bolsa-da, numerologiya" sózi eramızǵa shekemgi ingliz tilinde belgilenbegen 1907-jıl.
## Tarıyxı
Gematriyanıń sóz hám atlarǵa sanlı bahalar beriw jáne bul bahalardı diniy mániske salıw ámeliyatı áyyemgi dáwirlerden baslanǵan. Eramızǵa shekemgi VIII ásirge tiyisli Ossuriya jazıwında Sargon II tapsrması menen «shah óz atınıń san mánisine sáykes keletuǵın uzınlıǵı 16283 tirsek bolǵan Xorsabad diywalın qurdırǵan» dep daǵaza etilgen.Rabbin ádebiyatı Ibraniysha Injıl úzindilerin anıqlaw ushın gematriyadan paydalanǵan.
## Derekler
Refleksler

**Refleksler** — organizmniń oraylıq nerv sisteması arqalı ishki yaki sırtqı ortalıq faktorları tásirinen retseptorlar qozǵalıwına juwap reaksiyası. Refleksdiń dúziliw mexanizmi reflektordan ibarat. Bunda retseptorlar tásirleniwdi qabıl qılıp, seziwshi (afferent) nervlarǵa, olar miy orayına, oraylıq nerv sisteması qozǵalısı miyden háreket organlarına uzatıwshı (efferent) nervlarǵa, olardan effektorlar — múskiller, bezler hámde ishki aǵzalarǵa ótkizedi. Refleks aǵzalar isin hám olardıń óz-ara tásirin tártipke keltiriwde (qarań Gomeostaz), organizm bir pútinligin saqlaw hámde jasaw sharayatına maslasıwda úlken áhmiyetke iye.

Refleks haqqındaǵı dáslepki sáwleleniwlerdi fransuz filosofi hám tábiyattanıwshı R.Dekart alǵa súrgen. XVIII ásirde refleks hám reflektor apparat tuwrısındaǵı táliymatqa shvetsariyalıq A.Galler, chex Y. Proxaska, shotland Ch.Bell, fransuz F. Majandi hám basqalar óz úlesin qostı. XIX ásirdiń ekinshi yarımına kelip, reflektor (avtomatik, ıqtıyarsız), sonday-aq, ıqtıyarıy háreketler tuwrısındaǵı maǵlıwmatlar toplandı. I. M.Sechenov óz dóretpelerinde "ómirdegi barlıq ańlı hám ańsız aktlar pútin mazmunı menen refleks " degen edi. Bul túsinikti I.P.Pavlov joqarı nerv iskerligi tuwrısındaǵı táliymattı rawajlandırdı. I.P.Pavlov barlıq reflekstiń kelip shıǵıwı, mexanizmi hám biologik áhmiyetin esapqa alıp, tuwma refleksti shártsiz refleksler hám ómiri dawamında arttırılǵan refleksti shártli reflekslerge ajratadı.

Refleks túrine qarap, millisekunddan bir neshe sekundqa shekem dawam etedi. Qozǵalıs reflektor jerde tek bir jóneliste — afferent neyronnan efferentge qaray ótkiziledi. Bul qásiyet neyronlar ara qozǵalıstı uzatıw waqtında ajralıp, sinaptik tútewin júzege keltiriwshi ximiyalıq elementler (mediatorlar)ǵa baylanıslı. Refleks óz aldına keshpesten, belgili funksional hámde biologik áhmiyetke iye bolǵan quramalı reflektor aktlarǵa birlesedi (Mas, awırıwdı seziw nátiyjesinde payda bolatuǵın reflektor refleks da bir múskil qıqarsa, ekinshisi bosasadı, dem hámde júrek iskerligi ózgeredi hám t.t.). Ishki aǵzalar kesellikleri nátiyjesinde patologik refleks júz beriwi múmkin. Mas, ópke arteriyası ishki perdesiniń belgili dene tásirinde júrek isi toxtaydı (shátsiz patologik refleks), hawa rayı jaman waqıtta tawǵa kóterilip atqanda júrek taj tamırlarında spazm júz beredi, áne sol jaǵday hawa rayı jaqsı waqıtta da usı sol jerde tákirarlanıwı múmkin (shártli patologik refleks). Shártli patologik refleks tákirar tásir menen bekkkemlenbesede, uzaq waqıtqa shekem saqlanadı.

## Derekler

## Derekler
Yangibay Dosumov

**Jańabay Muhammedovich Dosimov** (15-iyul 1905-jıl, Tórtkúl — 14-avgust 1973-jıl, Nókis) — pedagog, tariyxshı alım, Ózbekstan Ilimler akademiyasınıń jurnalist aǵzası (1956), Qaraqalpaqstanda xızmet kórsetken ilim hám texnika ǵayratkeri (1965). Qaraqalpaqstan MSSR xalıq komissarı (1940—1941) hám bilimlendiriw ministri (1945—1949), Ózbekstan SSR Ilimler akademiyası wáziri hám mádeniyat institutı direktorınıń orınbasarı, tariyx sektorı basqarıwshısı. Ózbekstan SSR Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan kompleks ilmiy-izertlew institutı, atındaǵı Tariyx, til hám ádebiyat institutı direktorı. N Dáwqaraev CC PÁN ÓzSSR (1959—1963).

Y. M. Dosimov Qaraqalpaqstandaǵı dáslepki tariyx ilimleri kandidatı hám birinshi doktorlarınan biri, iri monografik izertlewler — «Qaraqalpaqstan Avtonom Sovet Sotsialistlik Respublikası tariyxınıń ocherkleri (1917—1927)», «Ullı oktyabr jeńisi. Qaraqalpaqstanda sotsialistlik revolyuciya» hám basqalar.

## Ómirbayanı
Y. M. Dosimov 1905-jıl 15-iyulda Tórtkúlde tuwılǵan. Ata-anasınan erte jetim qalıp, jergilikli baylarǵa fermer bolıwǵa májbúr boldı. Keyin Tórtkúl mehribanlıq úyi tárbiyasına alınıp, ol jerden qısqa múddetli kurslarǵa jiberiledi hám tez arada SAKU studenti boladı. 1930-jıldan Y. M. Dosimov ilimiy-pedagogikalıq iskerlik penen shuǵıllanadı.

Y. M. Dosımov Ullı watan urısı qatnasıwshısı; ol Batıs front ushın urıs qılıp atırǵan artilleriya polki batalyonı komissari edi. M. Dosimov 1956-jılda ÓzSSR Pánler akademiyasınıń xabarshı aǵzası etip saylanadı hám oǵan «Qaraqalpaqstan Avtonom Sovet Sotsialistlik Respublikasında xızmet kórsetken pán hám texnika ǵayratkeri» eń húrmetli ataǵı berilgen.

Ulıwma xizmetleri ushın Y. M. Dosimov «Dańq-ataq belgisi» ordeni, «Germaniya ústinen erisilgen jeńisi ushın», «1941—1945-jillardaǵı Ullı Watan urısında mártlik miyneti ushın» medalları menen sıylıqlanǵan, «Miynette mártligi ushın», «Vladimir Ilich Lenin tuwılınıń 100 jıllıǵı múnásibeti menen» yubiley medalı iyesi.

Qaraqalpaqstanda birinshi tariyx pánleri kandidatı (1939 ) hám doktorı (1961), professor (1965), Nókis oqıtıwshılar institutı direktor orınbasarı, keyin direktor (1935—1940 ), Qaraqalpaqstan Bilimlendiriw xalıq komissarı hám pedagogika institutı tariyx kafedrası basqarıwshısı (1940—1941). Ekinshi jáhán urısı qatnasıwshısı (1941—1945). Qaraqalpaqstan Bilimlendiriw ministri (1945—1949 ). Qaraqalpaqstan Ekonomika hám mádeniy institutı bólim basqarıwshısı (1949—59 ). Ózbekstan Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan filialı Tariyx, til hám ádebiyat institutı direktorı (1959—1964), sektor basqarıwshısı (1964—1973). Ilimiy jumısları Qaraqalpaqstannıń jańa dáwir tariyxına, atap aytqanda, XX ásir 1-sheregindegi bilimlendiriwi hám de social siyasiy tariyxına arnalǵan.

## Dúnyadan ótiwi
Y. M. Dosimov awır kesellikten soń 1973-jıl 14-avgustta Nókis qalasında qaytıs bolǵan.

## Ádebiyat
* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl

## Derekler
Gomogen sistema

**Gomogen sistema** — bir fazadan ibarat bolǵan fizik-ximiyalıq sistema. Bunday sistemanıń hárbir ornında basım P, temperatura T hám konsentratsiya S bir qıylı boladı. Mısalı, muz, suw, suw puwı, gázler aralaspası, suyıq yaki qattı metal eritpeleri gomogen sistema esaplanadı.

## Ádebiyatlar
* ÓzME. Birinshi jıld. Tashkent, 2000-jıl

## Derekler
Shól

**Sahra** — 1) Jaqın hám Orta Shıǵıs mámleketlerinde, atap aytqanda, arab hám parsı tillerinde shól mánisinde isletiletuǵın termin. Jer atları retinde de qollanıladı, mas, Sahrayı Kabir. Atap aytqanda, kórkem ádebiyatlarda geyde shól sóziniń sinonimı retinde de isletiledi; 2) Arktika hám Antarktikadaǵı suwıq, qar hám muz qaplaǵan jerler.

**Shól** yakı **sahra** dep júdá az muǵdarda jawın júz beretuǵın regionǵa aytıladı. Kópshilik shólda jawın jılına 400 mm den kem boladı. Jılına 250 mm den kem jawınlı shól haqıyqıy, 250—400 mm arasında jawınlı shól bolsa yarımshól yamasa sahra, dep ataladı.

Shóller sonıń menen birge «ıssı» hám «suwıq» tiplerge ajratıladı. Íssı shól qum-topıraq menen oralǵan bolsa (mısalı, Qaraqum), suwıq shóllar qar hám muz benen oralǵan boladı (mısalı, Antarktida ).

## Etimologiya
Ingliz shóli hám onıń romantik tillesleri (atap aytqanda, italyan hám portugal tilindegi deserto, frantsuz deserti hám ispan desiertosi) barlıǵı shirkew latin desertumınan (dáslep " taslanǵan jer"), dēserere, " tastap qoyıw" sózinen kelip shıqqan. Qurǵaqlıq hám siyrek xalıq ortasındaǵı baylanıslılıq quramalı hám dinamikalıq bolıp, mádeniyat, dáwir hám texnologiyalarǵa qaray ózgeredi; sol sebepli shól sózdiń isletiliwi shálkeslikke alıp keliwi múmkin. Ingliz tilinde 20-ásirden aldın shól kóbinese qurǵaqlıqqa belgi etpesten " xalqsız aymaq" mánisinde isletilingen; bıraq búgingi kúnde bul sóz kóbinese ıqlımlıq-ilimiy mániste (jawın kem bolǵan aymaq) isletiledi. Ótken ásirlerdegi «shól atawı» hám «Ullı Amerika shóli» yamasa Shekspirdıń «Bogemiya shóli» («Qıs ertegi») sıyaqlı sóz dizbekler qum yamasa qurǵaqlıqtı ańlatıwı shárt emes edi; olardıń dıqqat orayında siyrek xalıq edi.

## Galereya

Fayl:ValleLuna-002.jpg|Atakama
Fayl:Rub al Khali 002.JPG|Qum barhanlar, Saudiya Arabstan
Fayl:Sand dune stabilization in Kazakhstan 1.jpg|Porsiq qumlar
Fayl:The World Factbook - Algeria - Flickr - The Central Intelligence Agency (7).jpg|Sahrayı Kabir


## Derekler
Ozodbek Nazarbekov

**Nazarbekov Ozodbek Ahmadovich** (Nazarbekov Ozodbek Ahmadovich; 1974-jıl, 7-may, Andijan wálayatı, Shahrıxan rayonı) — ataqlı ózbek qosıqshısı, Ózbekstan xalıq artisti (2010) hám Qaraqalpaqstan xalıq artisti, Ózbekstan mádeniyat wáziri, Ózbek milliy muzıka kórkem instituti rektorı (2020-jıldan).

## Biografiyası
1974-jıldıń 7-mayda Andijan wálayatı Shahrixan rayonında tuwılǵan.

### Tálim
2007-jılda Ózbekstan mámleket kórkem-óner institutin tamamlaǵan.

### Miynet iskerligi
2002-jıldan 2008-jılǵa shekem «Ózbeknavo» estrada birlespesinde jeke xananda sıpatında iskerlik júritilgen. Marhum qosıqshıda Muhriddin Xoliqovdıń belgili shákirtlerinen biri. 2006-jıldan Respublika kólemindegi mámleket ilajlarında: Ózbekstan Respublikası Konstituciyası, Sortróz pútkil xalıq bayramı hám Ǵárezsizlik bayramlarında aktiv qatnasıp kelmekte. Ózbekstannıń barlıq wálayatlarında óziniń jeke atqarıwshı koncert programmaların kórsetken. Shet el mámleketlerine de gastrol saparların shólkemlestirgen. 2008-2017-jıllarda Ózbekstan Respublikası Qurallı Kúshleri qosıq-oyın ansambli qosıqshısı
2017-jıl iyul-avgust aylarında «Jaslar» telekanalı direktorı wazıypasında islegen. 2017-jıldıń 10 -avgust kúni Ózbekstan mádeniyat jumısları ministriniń orınbasarı etip tayınlandı. Sonıń menen birge, «Jaslar» telekanalı bas produceri wazıypasında da isledi
2018—2020-jıllarda — Ózbekstan Respublikası mádeniyat ministriniń birinshi orınbasarı wazıypasında isledi.
2020-jıl 22-yanvardan — Ózbekstan Respublikası mádeniyat ministri.

## Shaxsıy ómiri

* Ahmad Nazarbekov — ákesi
* Robiya — qızı
* Sardor — kúyewi
* Laylo — qızı
* Jafar — ulı
* Zinnura — qızı
* Yorqinxoja Umarov - kúyewi
* Umar — ulı

## Jeke koncert dásturleri

* 2003-jıl 22-iyun «Oydin kechalar».
* 2005-jıl 15-16-aprel «Yuragimdan kuylaganim sen».
* 2006-jıl 12-17-aprel «Sening darding».
* 2007-jıl 7-14-aprel «Diydor shirin».
* 2008-jıl aprel «Jondan aziz».
* 2008-jıl 1-4-avgust «Yaprogʻimiz azim chinorning».
* 2009-jıl 4-24-aprel «Mushtarak manzil».
* 2010-jıl 5-23-aprel «Qadamlar hikmati».
* 2011-jıl 2-aprel-2-may «Kundan kun yahshi».
* 2012-jıl 6-20-aprel «Xush keldinggiz».
* 2013-jıl 5-21-aprel «Taqdirimsan, baxtimsan».
* 2014-jıl — Mening baxtim
* 2015-jıl — Ardogʻimdasiz
* 2016-jıl — Mehring sabab

## Sıylıqları

* 2007-jılda Ózbekstanda xizmet kórsetken artist ataǵı menen sıylıqlanadı.
* 2010-jılda Ózbekstan xalıq artisti ataǵına iye boldı.
* 2010-jıl «M&TVA 2010» prezentaciyasınıń «Jıldıń eń jaqsı er adam qosıqshısı» sıylıǵın qolǵa kirgizdi.
* 2012-jılda Qaraqalpaqstan xalıq artisti ataǵı menen sıylıqlanadı.
* 2014-jılda El-jurt húrmeti ordeni berilgen.
## Dóretiwshiligi

## Klipler

### Filmografiyası

### Klipler

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Rasmiy sayti (Wayback Machine saytında 23-aprel 2009-jıl sanasında arxivlengen)
* Internetdagi videolari[sayt islemeydi]
Solone

**Solone** (ukrainsha: Солоне ; ) — Ukrainaniń Dnepropetrovsk wálayati Dnepr rayonındaǵı qala tipindegi xalıq punktı.Ol Ukrainaniń aymaqlıq bólinbelerin biri bolǵan Xromada Solone posyolkası hákimshilikte jaylasqan. Xalıq: 7,380 (2022-jıl.)

## Tariyxı
Solone Solonenka dáryasınıń eki qırǵaqta jaylasqan, Makra Sura dáryasınıń oń jaǵalıǵı, ózi Dneprdiń oń jaǵalalıǵında.

1803-jılda St. Solonenke qalasında Pyotr hám Pol chirkewi qurılǵan, sebebi ol sol waqıtta awıl dep atalǵan.

1889-jılda patsha Aleksandr III 1889-jıldaǵı jer kapitanı (Zemstvo basshılıǵı) nızamın járiya qılıp, tınıshlıq ádalatınıń eski poziciyasin biykar qıldı. Nátiyjede Yekaterinoslav gubernatorlıǵı 7 uchastkaǵa bólingen. 3-uchastkaǵa tómendegi aymaq kiredi: Surske, Lotsman-Kamyansk, Voloske, Solone, Mykilske hám Yamburg.

1937-jılda Sovet húkimeti Solone qalasında úlken teatr qurdı, ol 1943-jılda nemis armiyasınıń sheginiw waqtında wayran qılınǵan.

1941-jıl avgustda NKVD 1941-jıl noyabrge shekem bar bolǵan partizan otryadin (komandir Volobuev) dúzdi.

2020-jıl 18-iyulǵa shekem Solone Solone rayonınıń hákimshilik orayı bolǵan. 2020-jıl iyul ayında Ukrainanıń hákimshilik reforması sheńberinde bul rayon jawıldı, bunıń nátiyjesinde Dnepropetrovsk wálayatindaǵı rayonlar sanı jetige qısqardı. Solone rayonı aymaǵı Dnepr rayonına birlestirildi.

### Transportı
Solone, Dneprdi Krivoy Rog penen baylaytuǵın M04 avtomagistrali hám Dneprdi Zaporijjya menen baylaytuǵın H08 avtomagistralına kiriw huqıqına iye.

Eń qısqa temir jol stantsiyasi Nadiivka aymaǵında, Dnepr hám Apostoloveni baylanıstratuǵın temir jolda.

## Sırtqı siltemeler

* 1941-1945 jıllardaǵı Germaniya-Sovet urısındaǵı NKVD bólinbeler. Volobuev birligi. Ishten qanday kórinedi
* Er kapitanları zerikerli temama? Fakt emes. 1-bólim Yakkaxon rayonı. .
* Eki rejimdegi jalǵız Solone teatrı (1937—1943) tariyxı
* Pravoslav ómiri. P. 1 Solone awılı

Andoza:Dnipropetrovsk Oblast
Quwatbay Ábdireymov

**Quwatbay Ábdireymov** *([[1937|1937-jıl]] [[24-may]], Qaraqalpaqstan SSSR, [[Taxtakópir rayonı]] — [[2014|2014-jıl]] [[8-avgust]], [[Nókis]], [[Qaraqalpaqstan]])* — sovet, ózbek hám qaraqalpaq aktyorı, balet artisti, telerejissyor, Qaraqalpaqstannıń tolıq huqıqlı Ózbekstan SSR xalıq artisti (1974) hám qaraqalpaq aktyorı hám rejissyor. Ózbekstan xalıq artisti (1974).

## Iskerligi
Tashkent mámleket kórkem-óner institutın tamamlaǵan (1963). Qaraqalpaq televideniesinde rejissyor (1963—1968), bas rejissyor (1968—1971), Qaraqalpaq teatrında direktor hám bas rejissyor (1973—1979), 1979-jıldan rejissyor saxnalastırǵan dóretpeleri: «Otello» (Ol. Shekspirdiń Otello rolin ózi atqarǵan), «Ana jer» (Ch. Aytpatov), «Ábiw Rayxan Beruniy» (T. Seytjanov), «Berdaq» (J. Aymurzayev), «Bilmey bastım sheńgeldi» (I. Sultan), «Temir hayal» (Sh. Boshbekov), «Ernazar alakóz» (A. Ótaliev) hám  birinshi qaraqalpaq kino aktyorı. «Ózbekfilm» hám «Qazaqfilm» kinostudiyalarında islengen 20 dan artıq filmlerde súwretke túsken: Áliyjan («Hamza»), Ergash («Ákeler wásiyatı»), Valiyjan («Ańızdaǵı qız»), Zaripbay («Boysınbas») hám  Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleket sıylıqınıń laureatı (1973). «El-jurt húrmeti» ordeni menen sıylıqlanǵan (1999).

## Ómirbayanı
1937-jıl 24-mayda tuwılǵan. 1956-jılda Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq filarmoniyasına balet artisti sıpatında jumısqa kiredi hám 1958-jılǵa shekem usı jerde hár túrli roller oynaydı. 1958-jılda Ostrovskiy atındaǵı Tashkent teatr hám súwretshilik institutına oqıwǵa kirip, onı 1963-jılda tamamlaǵan. 1963- jılda Stanislavskiy atındaǵı qaraqalpaq teatrı truppasına qabıl etilip, bir jıl bul jerde xızmet etti. 1964-jılda ol televizorǵa qaratıldı hám ol jerde eki jıl bas direktor lawazımın iyeledi. 1966 -jılda Stanislavskiy atındaǵı qaraqalpaq teatrına qaytıp, 1971-jılǵa shekem rejissyor lawazımında isledi. 1971-jılda ol Moskvaǵa xızmet saparına jiberildi hám ol jerde 2 jıl Oraylıq televideniya akademiyasında direktor stajorı retinde stajirovka ótedi. Ámeliyattı tamamlap, Stanislavskiy atındaǵı qaraqalpaq teatrına qaytıp, 1973—1983-jıllarda, 1981-jılǵa shekem bas rejissyor, keyin rejissyor lawazımlarında isledi. Keyinirek ol kino ushın hámme zattı taslap ketti, 1992-jılda rol oynaǵanınan keyingi ómirbayanı belgisiz. 2014-jıl 8-avgustta Nókis qalasında qaytıs boldı.

## Teatrdaǵı jumısları
U V.Shekspirdiń «Otello» – Otello, Sh.Aytmatovtıń «Ana dala», T.Seytjanovtıń «Ábiw Rayxan Beruniy», J.Aymurzayevtıń «Berdaq», I. Sultannıń «Bilmey tikenge bastım», Sh. Bashbekovanıń «Temir hayal», A. Ótalievtiń «Ernazar Alakóz» teatrlarında roller oynaǵan.

## Filmografiyası
Quwatbay Ábdireymov 1959-jıl – «Bes dos», 1960-jıl – «Hamsa», 1967-jıl – «Moskva arqamızda», 1968-jıl – «Jazdıń ortalarında qar», 1974-jıl – «Komsomolshılar ketti», 1977-jıl «Aqqus», 1979-jıl – «Áliy baba hám qırq qaraqshı» filmlerinde roller atqarǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Biografiyası
Zamaxshar

**Zamaxshar**, Zmuxshir, Zumukshir (, ) — áyyemgi hám orta ásirlerde Xorezmde bar bolǵan qala, ayırım maǵlıwmatlarǵa kóre awıl. Zamaxshar Islam ulaması Mahmud ibn Umar Zamaxshariydiń watanı. Ol házirgi Túrkmenstannıń arqasındaǵı Tasháwiz wálayati Taxta rayonındaǵı awıl ornında bolǵan.

## Tariyxı
Zamaxshar eramizdan aldınǵı  ásirde júzege kelgen. Eramizdiń birinshi ásirlerinde bul aymaqtaǵı eń iri xalıq punktlerinen birine aylanǵan. Zamaxshar sawda jolları hám tabiyiy suwǵarilatuǵın taw aldı aymaqlarında jaylasqan awıllardan biri edi. Mesopotamiyadan sawda jolı Niso, Qaraqum hám Zamaxshar arqalı Gúrgenjge ótken, ol jerde bir qansha jollar birlesken, soń Ustyurt arqalı Volga hám Qara teńizdiń oń qırǵaǵina barǵan. Qala X ásirde Orta Aziyada sırlanǵan buyımlar gúlálshılıǵı gúllep-jaynaǵan dáwirde gúlálshılıq islep shıǵarıw oraylarınan biri bolǵan. Zamaxshardıń eń gúllep-jasnaǵan dáwiri IX— ásirlerge tuwrı keledi.

Al-Muqaddasiy ( ásir) maǵlıwmatlarına kóre, orta ásirlerde Zamaxshar kishi qala (Kat, Gurganj hám regiondaǵı basqa qalalardan eń kishisi) bolǵan. Ibn Battuta (XIV ásir) bul awıl Gurganjdan 4 shaqırım uzaqlıqta jaylasqanlıǵın jazǵan. Zamaxshar Xorezimniń 1315-jılda Shıńǵızlı Baba-ul (Shıńǵısxan úkesi Joji-Xasordıń áwladı) tárepinen wayran qılınǵan qalaları taypasına kiredi.  ásirden keyin jazba dereklerde qala haqqında tilge alınbaǵan.

Al-Muqaddasiy Zamaxshar haqqında jazǵan[14]:
 
Zamaxshar arab geografi Muqaddasiy shıǵarmasında jáne sonday táriyplengen: "…onsha úlken bolmaǵan awıl, onda diywal, xandaq, qamaqxana, temir menen qaplanǵan dárwázalar, hár keshte kóterip qoyılatuǵın kópirler bar. Onı úlken jol kesip oʻtedi; jome meshiti shıraylı. Ol bazardıń shetinde jaylasqan". V. V. Bartold pikirinshe, Zamaxshar Xiwadan 80, Kórkem Úrgenishten 125 shaqırım keletuǵın Zumukshir qarabalar ornında bolǵan Túrkmenler onı Izmixshir dep ataǵan.

## Qaldıqları
Zamaxshar qalası qaldıqları Túrkmenistannıń Tashhawız wálayatı Góroǵli qalasınan 26 km batısta jaylasqan. Qaldıqlardan onshalıq uzaq bolmaǵan jerde Gerelde (qubladan 0,5 km) hám Yzmikshir (batıstan 1,2 km) awılları jaylasqan. Bul qaldıqlar 1873-jıl 4—11-avgustda aymaqta razvedka alıp barǵan shor generali M.&amp;nbsp;D.&amp;nbsp;Skobelevdiń «Ot Zmukshira do kolodsev Orta-kuyu» dóretpesinde tilge alınǵan. Zamaxshar qaldıqları M. V. Voyevodskiy (1934), Yahyo Gʻulomov (1936), S.&amp;nbsp;P.&amp;nbsp;Tolstov (1938) basshılıǵında ekspediciyalar teksergen.

Qala diywallarınıń ayırım bólimleri hám ılay gerbishten qurılǵan dárwázaları házirgi kúnge shekem saqlanıp qalǵan. Diywallardıń ulıwma uzınlįǵı 1500 m di quraydı. Qalani orap turǵan xandaqdıń shuqirliǵi 16 m, keńligi 15 m ge shekem.

## Jáne qarań

* Mahmud az-Zamaxshariy

## Derekler
Farxad Musajanov

**Farhad Musajanov** (1932-jıl, Tashkent) — arbab, baspashı, dramaturg hám kinossenarist. Ol 1932-jılı Tashkentte dúnyaǵa kelgen. 1956-jılǵa kelip, Tashkent mámleket dorilfununiniń shıǵıs fakultetin tamamlaǵan. Respublika radiosı, televideniyesi hámde «Ózbekstan mádeniyati» roznaması, «Gʻuncha» hám «Sharq yulduzi» aynamalarında iskerlikte boladı. Házirgi kúnde bolsa «Ózbekfilm» studiyasında isleydi. Farxad Musajanov óziniń dóretpelerin xalıqqa kórsetiw maqsetinde basqa xalıq wákil dramaturgları menen awdarma etedi hám keń saxnalarda qoyıla baslaydı. Ol radioda óz iskerligin kórsetken sonıń menen birge basqa tarawlardi birge alıp bardı. Onıń shıǵarmaları teatr saxnalarında qoyıla basladı. 

Házirge shekem onıń gúrriń hám tımsallardan ibarat 30ǵa jaqın toplamı baspa etilgen. Solardan 10ǵa jaqını gúrrińler tórtewi tımsal bar. Farxad Musajanov *dramaturg* sıpatında altın pyesa, bes *kinoscenariy avtorı* da. Jáne qanshadan-qansha kúlkili gúrriń, intermediya, balalar ushın reńli janrda dóretpeler de jaratqan.Ol óziniń dóretpelerin usınıs ete basladı.

## Dóretiwshiligi

### Gúrrińleri
* «Quyashtı quwıp»
* «Bas kelme, Aliqulov!»
* «Bir qultım bulaq suwı»

Sonday-aq, jaratılǵan júzden artıq gúrrińlerdiń yarmınan kóbi kúlkili dóretpeler túrine kiredi.

### Povestleri
* «Dúysenbi, túski tamaqtan soń» (1974)
* «Baǵ kóshemdi qumsayman» (1977)
* «Qılısh hám shamshir»
* «Kórgilik»

### Dramaları
* «Aq kepter»
* «Najat istep» (Hamza teatrında qoyılǵan)
* «Ózine kóp alǵan»
* «Xizmetińe tayınman»
* «Talvasa» (Muqimiy teatrında saxnalastırılǵan)

### Scenariyleri
* «Jaziyrama quyash astındaǵı úy»
* «Birewdiń bası»
* «Mináralar astındaǵı sirk»
* «Kózlerim jolıńda»
* «Huvayda» (eki seriyali)

Farxad Jumaniyazdıń «Hamlet» (1984), «Baǵ kóshe» (1987) sıyaqlı hikaya hám gúrrińlerden ibarat toplamları «Biypul tamasha» (1989) sıyaqlı balalar ushın gúrrińler kólemi hámde «Glotok rodnikovoy vodi» (1987, rus tilinde) sıyaqlı kıtapları baspa etildi.

Qábiletli hám úlken *hikayashı*, *gúrrińshi* bolıwı menen birge, kúlkili *janr ustası* *balalar ababı*, *dramaturg*, *kinossenarist* hám *kinopublitsist* sıpatında kıtapxan hám tamashagóyge jaqın.

## Derekler
Sergey Diomidov

**Sergey Viktorovich Diomidov** (1943-jıl 9-iyul, Tórtkúl, Qaraqalpaq Avtonom Sovet Sotsialistlik Respublikası, Ózbekstan SSR) – sovet gimnastikashısı, Olimpia oyınlarınıń eki márte gúmis hám bronza medalı jeńimpazı. SSSRda xızmet kórsetken sport ustası (1966). SSKA sport keńesi aǵzası.

## Ómirbayanı
Sergey Viktorovich Diomidov 1943-jıl 9 -iyulda Qaraqalpaq Avtonom Sovet Sotsialistlik Respublikası Tórtkúl qalasında tuwılǵan.

Sergey Diomidov mektep oqıwshısı bolıp júrgen waqıtlarınan baslap sport gimnastikasına qızıǵıp qalǵan. 1960-jılda 16 jasında «Dinamo» sport jámiyetiniń Pútkil shólkem chempionatında sport ustası qoyǵan talaptı orınlaydı. Tashkent qalasındaǵı 2-orta mektepti tamamlaǵannan keyin, áskeriy xızmetke shaqırıladı, xızmet dáwirinde de sport gimnastikası menen shuǵıllanıwdı dawam ettiredi.

1956—1967-jıllarda Sergey Diomidov Tashkentte R. G. Sarkisov tárbiyashılıǵında sport gimnastikası menen shuǵıllanǵan, «Dinamo» sport jámiyeti hám Ózbekstan armiya sport klubı (SKA) quramında jarıslarda qatnasqan, 1962-jıldan 1974-jılǵa shekem mámlekettiń tiykarǵı armiya klubı húrmetin qorǵaǵan. Házirde Moskvada jasap atır.

## Sporttaǵı iskerligi
Tokiodaǵı 1964-jıl XvIII jazǵı Olimpiada oyınlarında Sergey Diomidov jámáátlik tartıslarda gúmis medaldı qolǵa kirgizgen. Tórt jıl ótkennen keyin, 1968-jıl jazǵı Olimpiada oyınlarında Sergey Diomidov toparı menen taǵı óz jetiskenligin tákirarlaydı, sonıń menen birge, tayansh sekiriwde Yaponiyalıq Yukio Endo hám óz elindegi Mixail Voroninǵa jeńilip, bronza medalın qolǵa kirgizgen.

1965-jılǵı Evropa chempionatında 4 bronza, 1966 -jılǵı jáhán chempionatında altın hám gúmis, keyingi chempionatında bolsa taǵı gúmis medaldı qolǵa kirgizgen.

1964-jılda Sergey Diomidov jáhánde birinshi bolıp aldınǵa bir silteniwde 360 graduslıq aylanıwdı ámelge asıradı hám keyinirek bul háreket onıń atı menen «Diomidov aylanıwı» dep ataldı. Sergey Diomidov Rossiya Kórkem akademiyasınıń akademigi Dmitriy Jilinskiydiń «SSSR gimnastikashıları» kartinasında súwretlengen.

1970-jılda sporttaǵı iskerligin tamamlaǵan.

## Jetiskenlikleri
Sport gimnastikası boyınsha Olimpiada oyınları gúmis medalı jeńimpazı(1964, 1968), olimpiada oyınları bronza medalı jeńimpazı(1968), sport gimnastikası boyınsha jáhán chempionı (1966 ), jáhán chempionatı gúmis medalı jeńimpazı (1966, 1970), jáhán chempionatı bronza medalı jeńimpazı (1965), sport gimnastikası boyınsha SSSRdıń tolıq chempionı (1965, 1969 ), SSSR chempionı (1966, 1970).

## Derekler
Iqbol Mırza

**Iqbol Mirzo** (Iqboljan Mırzaaliev) — 1967-jıl 1-mayda Ferǵana wálayatı Baǵdad rayonına qaraslı Qosdigirman awılına oqıtıwshı shańaraǵında tuwılǵan.

Ózbekstan xalıq shayırı (2005), Filologiya pánleri boyınsha Filosofiya doktorı (PhD, 2020), Ózbekstan Jazıwshılar awqamı baslıǵı orınbasarı (2006-2018), Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Senati aǵzası (2009-2019); Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Nızamshılıq Palatası deputatı (2020)

## Ómirbayanı
**Iqbol MIRZO –** negizgi atı Mırzaaliyev Iqboljan Mırzakarimovich. 1967-jıl 1-mayda Ferǵana wálayatı Baǵdad rayonına qaraslı Qosdigirman awılında zıyalılar shańaraǵında tuwılǵan. Ákesi Mırzaaliyev Mırzakarim Mırzaaliyevich, anası Mırzaaliyev Motabarxan Malikovna oqıtıwshı bolǵan. Shańaraǵında 6 perzent bolıp, shayırlıqqa dayısı shayır Ǵulam Abdulla tásirinde kirip kelgen. Iqbol Mirza Ferǵana pedagogika institutınıń ózbek tili hám ádebiyatı fakulteti tamamlaǵan soń, 1992-jılda Tashkentke keledi.

### Tálim
1974-1984-jıllarda Baǵdad rayonındaǵı 19-orta mektepte tálim alǵan.1991-jılda Ferǵana pedagogika institutınıń ózbek tili hám ádebiyatı fakultetin tamamlaǵan.

### Miynet iskerligi
1985-1987-jıllarda Tomskda áskeriy xizmette bolǵan. 
1992-jılda «Ózbekstan tabiyatı» gazetasında jurnalist sıpatında jumıs baslaydı, keyinshelik «Watan» gazetasında bólim baslıǵı, juwapker xatker waziypalarında iskerlik kórsetedi 1996-jıldan Ózbekstan milliy teleradiokompaniyasında úlken redaktor, direktor orınbasarı hqm studiya bas redaktorı wazıypalarında islegen.

2006-2018-jıllarda Ózbekstan Jazıwshılar awqamı baslıǵı orınbasarı.

2009-2019-jıllarda Ózbekstan Respublikası Oliy Majlis Senatı aǵzası.

2020-jıldan berli Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Nızamshılıq Palatası deputatı wazıypasında islep kelmekte.

## Dóretiwshilik jumısları
Dóretiwshilik úlgileri 1980-jıldan baspasózde shıǵa baslaǵan. Dáslepki qosıqlar toplamı — «Yurakning shakli» 1993-jılda daǵaza qılınǵan. Keyinshelik «Kóngil» (1994), «Seni soǵinaman» (1994), «Meni eslaysanmi?» (2000), «Tanlangan sheʼrlar» (2002), «Qóshiqlarim» (2004), «Sizni kuylayman» (2006), «Agar jannat kókda bólsa…» (2008).

## Sıylıqları
Iqbol Mırza 1999-jılda «Shuhrat» medalı menen, 2005-jılda Ózbekstan xalıq shayırı menen, 2014-jılda Fıdayı xızmetleri ushın ordeni menen sıylıqlanadı.

## Shańaraǵı
Zayıbı — Nargiza Mirzaaliyeva.

Perzentleri: Anvarjan Mırzaaliyev, Uluǵbek Mırzaaliyev, Kumushoy Mırzaaliyeva hám Boburmirzo Mırzaaliyev.

## Derekler
Oratorlıq

**Oratorlıq**— birewdi isentiriw maqsetinde qollanatuǵın óner. Oratorlıq-bul ritorika, aktyorlıq texnikası (jetkizip beriw) hám manipulyatsiya usıllarınıń uyqas kombinatsiyası.

Oratorlıqtıń maqseti-lekciya oqıwshınıń qarsı yakı tıńlawshılar aldında óz pozitsiyasın kórsetiwi, óz sóylew teoriyasın qorǵawı. Bul maqsetke ol tayar sóylew hám oratorlıq texnikası járdemi menen erisedi.

Oratorlıq hám oratorlıqtıń ózgesheliklerin oratorlıq páni úyrenedi.

## Tábiyiy oratorlıq
Tábiyiy ekvat qábiletiniń kórinetuǵın bolıwı kóbinese kúndelik turmısta tabıladı. Jaǵdaydı oyda sáwlelendiriń : bir insan jolda ketedi, oǵan qáwip salıwshı qáwipti kórmey, dawısın kóterip, dawısın uzatadı. Taǵı bir mısal; Bir kisi suwǵa tústi hám basqaları bolsa qutqarıwǵa keliwi ushın baqırıp atır. Adamlar biyik dawıs penen hám sezimlik tárepten baylanısatuǵın awıllarda tábiyiy oratorlıqtı mısallar menen tabıw múmkin. Oratorlıqtıń bunday kórinetuǵını arnawlı tayarlıqtı talap etpeydi. Bunday jaǵdaylarda dawıs tábiyiy, sezimler hám tiyisli shárayatlarda kóteriledi.

## Oratorlıq
Qandayda bir insan shıraylı hám isenimli bir zattı aytıwı kerek bolǵan jaǵdaylar ámeldegi, bıraq házirde kerekli sezimler joq. Bul jerde, arnawlı menejment kónlikpeleri talap etiledi, olardı tábiyiy qurallardan ámeliy paydalanıw processinde paydalanıw múmkin. Áyyemgi Gretsiyada jaylasqan ónerdiń arnawlı forması sıyaqlı orator. Basqa hesh bir áyyemgi mádeniyat joq - ya Egipet, ya Akkad, ya Kitay, yaki hind - awızsha sóz dialektika hám ónerdiń dialektik hám stilistik kámalına úlken itibar bermeń. Aqılǵa say sóylewdi qanday qabıllawdı úyretedi. Zamanagóy orator sóylewdiń dástúrleri áyyemgi Gretsiya hám Rimnıń áyyemgi aylanıwınan kelip shıǵadı. Biraq, insaniyattıń texnikalıq rawajlanıw shárayatınan kelip shıǵatuǵın dáldalshılıqtan túsken aqshalardıń zamanagóy texnikaları. Sonday etip, búgingi kúnde biytanıs hám vizual qurallar, bul júzlegen jıllar aldın sóylewin jáne de ájayıp qıladı.

#

Áyyemgi ritorikada Aristotel úsh túrdegi dálillerdi anıqladı: etos, patos, logotipler.

* **Etos** - óz sóylewi menen adamlardı arnawlı bir háreketlerge úndewge, oy-órislerdi, pikirlerdi ózgertiwge shaqırıwǵa tayarlanıp atırǵan shaxstıń etikalıq, etikalıq pozitsiyası; etika awızsha yamasa jazba sóz ushın puqaralıq juwapkershiligi sezimi menen tikkeley baylanıslı.
* **Logotip** - Bul adamlar ushın zárúrli pikir, bul ideya olardıń dialektik dárejede aktiv sáwlelendiriw hám ózlestiriw predmetine aylanıwı kerek.
* **Pafos** - bul bayanattıń mánisin túsiniw hám ózlestiriw ushın eń qolay bolǵan tiyisli jaǵday, bayanattıń maqseti, sóylewdi ańlatıw forması.

## Derekler
Hákimxan tóre

**Hákimxantóre -** Xoja Muhammed Hákimxantóre bin Sayid Maʼsumxan (1802, Qoqanda tuwılǵan) — tariyxshı alım, aǵartıwshı. Hákimxantóre ana tárepinen Qoqan xanı Narbotabiydiń aqlıǵı, Alımxannıń jiyeni; ata tárepten ataqlı sofi shayxlardan Ahmed Xojagı Kosoniy (Maxdumi Ázam) áwladınan bolǵan. 1822-jılda Hákimxan Toraqorǵanǵa, soń Namangan hám Kosonǵa hákim qılıp tayınlanǵan. Keyinshelik xannıń ǵázebine dushar bolıp, xanlıqdan quwılǵan. Xalıq onı quwǵınǵa jiberedi.1824-jılda Hákimxan Orenburgda rus imperatori Aleksandr I menen ushrasqan. Ol Rossiyadan keyin Turkiya, Suriya, Falastin, Misr arqalı Makka hám Madinaǵa barǵan. Ol óz sayaxatı dawamında bırqansha qıyınshılılarǵa dus keledi hám jeńedi.7 jıl Misr, Arabstan hám Iranda, 1830 — 1831-jıllar Buxarada jasaǵan. Ómiriniń sońǵ jıllarında Shahrisabzda jasap, "Mun-taxab attavorix" ("Jılnamalar toplamı") atlı tariyxiy dóretpe jazǵan. Shıǵarmanıń túp tiykari payǵambarlarǵa tuwrı keledi.Bul dóretpe Buxara ámirligi hám Qoqan xanlıǵı tariyxina tiyisli áhmiyetli dereklerden esaplanadı. Onda payǵambarlar haqqındaǵı ráwayatlar, áyyemgi Iran, Arab xalifaliǵi, samaniyler, saljuqiylar, xorezmshaxar, qaraqaniyler temuriyler hám boburiyler dáwiri tariyxda qısqasha maǵlıwmatlar berilgen. Sonday-aq, Buxara hám Qoqan xanlıqlarınıń quram tabıwdan baslap XIX ásirdiń 40-jıllarına shekem bolǵan tariyxi anıq súwretlengen. Onda Rossiya, arab mámleketleri hám Iranǵa qılǵan sayaxatları nátiyjesinde alǵan tásirler hám sol qatarı, usı mámleket xalqlarınıń turmısı, úrp-ádetlerine tiyisli maǵlıwmatlar da orın alǵan.Dóretpe xalıq basınan ótken waqıya hádiyselerdi óz ishina aladı.Bul óz gezeginde úlken maǵlıwmat hám tariyx esaplanadı.Dóretpeniń ózbek hám parsı tillerdegi variantları bar.
Huqıqtı qorǵaw shólkemleri

Huqıqtı qorǵaw shólkemleri — nızamlılıq hám huqıqtártibin qorǵaw, insan huqıqları hám erkinliklerin qorǵaw, ayıpkerlik hám basqa huqıq buzarlıqlarǵa qarsı gúresiw menen shuǵıllanatuǵın keńseler. Ózbekstanda olardıń iskerligi tiyisli nızamlar tiykarında tártipke salınǵan (" Ózbekstan Respublikasınıń Konstituciyalıq sudı tuwrısında"ǵı nızam, " Sud tuwrısında"ǵı nızam, " Pro-kuratura tuwrısında"ǵı nızam, " Adva-katura tuwrısında" ǵı nızam hám shaqırıq). Ózbekstan Respublikasında Huqıqtı qorǵaw shólkemleri. o.ga tómendegiler kiredi: sud (Ózbekstan Respublikası Konstituciyalıq sudı, Joqarı sudqa boysınıwshı ulıwma yurisdiksiyadagi sud, xojalıq sudi); sudning iskerligin shólkemlestirilgen hám materiallıq-texnikalıq tárepten támiyinlewdi ámelge asıratuǵın organlar (Ózbekstan Respublikası Prezi-denti janındaǵı Sudyalardı tańlaw hám lawazımlarǵa usınıs etiw boyınsha joqarı ilmiy tájriybe komissiyası ; Ádillik ministrligi janındaǵı sud qararların orınlawshı, sud iskerligin materiallıq, texnikalıq hám finanslıq tárepten támiyinlew departamenti) prokuratu-ra; jınayatlardı ashıw hám tergew etiwge tartılǵan organlar (sorastırıw hám dáslepki tergew shólkemleri), notarial iskerlikti ámelge asırıwshı organlar (notarial hám basqalar ); advokatura.

## Derekler