Gabor Boritt

**Gabor Szappanos Boritt** (vengrsha: **Róth-Szappanos Gábor**; 1940-jıl 26-yanvar — 2026-jıl 2-fevral) — Vengriyada tuwılǵan amerikalı tariyxshı. Ol Robert Flyurer atındaǵı Puqaralar urısın úyreniw professorı hám Gettisburg kolledjindegi Puqaralar urısı institutınıń direktorı. Vengriyada tuwılıp ósken, jasóspirim waqtında 1956-jılǵı Vengriya revolyuciyasında qatnasqan, sońınan Amerikaǵa qashıp ótken. Ol jerde joqarı tálim alıp, Abraham Linkoln hám Amerika puqaralar urısı boyınsha alım bolǵan. Ol Linkoln yamasa Puqaralar urısı haqqındaǵı 16 kitaptıń avtorı, birlesken avtor yamasa redaktor bolǵan. Boritt 2008-jılı Prezident Djordj Bush tárepinen Gumanitarlıq ilimler milliy medalı menen sıylıqlanǵan.

## Jaslıq jılları
Boritt Ekinshi jáhán urısı baslanǵan waqıtta, 1940-jıl 26-yanvarda Vengriyanıń Budapesht qalasında evrey shańaraǵında Róth-Szappanos Gábor degen at penen tuwılǵan. Nacistler onıń shańaraǵın Budapesht gettosınıń shetindegi emlewxananıń bir xanasında jasawǵa májbúrledi, ol jerde ol qanǵa boyalǵan pollarda oynap ósken. Ákesi nacistlerge qarsı qarsılıq kórsetiw háreketine basshılıq qılıwǵa járdem berip júrgende, onıń atasınıń shańaraǵı awıllıq jerden deportaciya qılındı hám Aushvicte óltirildi. Urıs aqırına kelip Budapesht wayranshılıq ishinde qaldı, al Vengriya Stalinniń sheńgeline tústi. Keyingi jıllarda Boritttiń anası qaytıs boldı, ákesi hám ájaǵası qamaqqa alındı, al onıń ózi jetimxanaǵa jiberildi. 1956-jılı on altı jaslı Boritt 1956-jılǵı Vengriya revolyuciyasına qosıldı. Ol dáslepki quwanıshlı sátlerdi mınanday esleydi: «Biz bul pútkilley jańa dúnya dep oyladıq. Hámme nárse múmkin edi». Birneshe kúnnen keyin 3000 sovet tanki bul múmkinshiliklerdi joq etti, Boritt hám onıń qarındası Yudit Avstriya shegarasına qaray jol aldı. Qaranǵıda olar pulemyotlı qawipsizlik minaları bar, adam baspaytuǵın jerge (no man's land) jetkenshe terekli tóbeliklerden júrip ótti. Azatlıq ekinshi tárepte edi. Olar birge juwıra basladı.

## Amerikaǵa qashıw
Avstriyadaǵı qashqınlar lagerinde birneshe ay bolǵannan keyin, Boritt qaltasında tek bir dollar menen AQShqa keldi hám ózi kórgen eń «pás» qala — Nyu-York qalasına jetip keldi. Oǵan «batısqa barıw» máslahat berildi hám Boritt Qubla Dakotaǵa jol aldı. Amerikaǵa kelgennen keyin ol familiyasın Boritt dep ózgertti hám óz familiyasınıń bir bólegi bolǵan Szappanostı ekinshi atı retinde saqlap qaldı. Ingliz tilin úyreniwdi qálep, Abraham Linkoln jazbalarınıń biypul kitapshasın qolına aldı. Linkolnnıń tildi meńgeriw qábileti hám onıń kambaǵallıqtan prezidentlikke shekem kóteriliwine hayran qalǵan Boritt, Amerika tariyxın úyrene basladı. Ol 1962-jılı Yankton kolledjinde bakalavr dárejesin, 1963-jılı Qubla Dakota universitetinde magistr dárejesin, al 1968-jılı Boston universitetinde PhD dárejesin aldı.

Immigrant retinde ol ózin Vietnamǵa barıwǵa májbúr sezdi hám ol jerde áskerlerge Amerika puqaralar urısı haqqında sabaq berdi. 1978-jılı Linkoldı ekonomikalıq tárepten úyreniwge qarar qabıllap, ol óziniń birinshi «Linkoln hám Amerika ármanınıń ekonomikası» (*Lincoln and the Economics of the American Dream*) kitabın shıǵardı. Bul kitapta Boritt «kóteriliw huqıqı» dep ataǵan túsinikti Linkoln kóz-qarasınıń orayına qoydı. 1970-jıllarda Linkoln haqqında shıqqan azǵana kitaplardıń biri bolǵan bul miynet, 1995-jılı «Civil War Times» tárepinen ótkerilgen jetekshi ekspertler sorawnamasında Linkoln haqqında jazılǵan eń áhmiyetli 10 kitaptıń biri dep kórsetildi.

## Gettisburg kolledji
Michigan universitetinde sabaq bergennen keyin, 1981-jılı Boritt Gettisburg kolledjine keldi hám Puqaralar urısı institutına tiykar saldı. Oqıw ornı ol ushın Puqaralar urısın úyreniw boyınsha mámlekettegi birinshi tolıq qarjılandırılǵan kafedranı jarattı. Ol Amerika tariyxın úyreniwdegi eń abıroylı sıylıq dep esaplanatuǵın 50 000 dollarlıq «Linkoln sıylıǵı»n jaratıwǵa járdem berdi. Sonday-aq, mekteplerde tariyx pánin oqıtıwın jaqsılawǵa baǵdarlanǵan Gilder Lerman Amerika tariyxı institutın jaratıwǵa qatnastı.

## Zamanagóy jetiskenlikleri
Boritt Kongress tárepinen tayınlanǵan Gettisburg milliy sawash maydanı muzeyi fondı hám Abraham Linkolnnıń eki júz jıllıǵı boyınsha komissiya basqarmalarında xızmet etti. Onıń «Gettisburg Injili: Hesh kim bilmeytuǵın Linkoln sózi» (*The Gettysburg Gospel: The Lincoln Speech Nobody Knows*, 2006) kitabı «U.S. News & World Report» jurnalınıń muqabasında kórsetildi hám «The New York Times» tárepinen «tań qalarlıq» dep ataldı. 2008-jıl sentyabrde Boritt Prezident Djordj Bushqa, Laura Bushqa hám White House keńesshisi Karl Rove, AQShtıń burınǵı bas prokurorı Alberto Gonsales hám tálim xatshısı Margaret Spellings quramındaǵı toparǵa Gettisburg sawash maydanı boyınsha sayaxat shólkemlestirdi.

2008-jıl 17-noyabrde Prezident Djordj Bush Borittti «Abraham Linkoln hám Puqaralar urısı dáwirin úyreniwdegi kórnekli karerası ushın, onıń ómirilik miyneti hám ómir bayanı milletimizdiń azatlıq miyrasınıń dálili bolıp tabıladı» degen táriyip penen Gumanitarlıq ilimler milliy medalı menen sıylıqladı. Onıń ómir bayanı ulı Jake Boritt tárepinen túsirilgen «Budapeshtten Gettisburgqa» (*Budapest to Gettysburg*, 2007) dep atalatuǵın tolıq metrajlı hújjetli filmge tema boldı. 2009-jılı ol napaqaǵa shıqtı.

Gabor Boritt Illinoys Linkoln akademiyasınıń laureatı retinde qabıllandı hám 2009-jılı Linkoln eki júz jıllıǵı laureatı retinde Illinoys gubernatorı tárepinen Linkoln ordeni (shtattıń eń joqarı sıylıǵı) menen sıylıqlandı. 1996-jılı Boritt Linkoln forumınıń Richard Nelson Current tabıslar ushın sıylıǵın aldı.

## Jeke ómiri hám ólimi
Boritt hám onıń hayalı Liz Gettisburg sawash maydanınıń shetindegi XVIII ásirdegi diyqan úyinde jasaǵan, olar bul úydi óz qolları menen qayta tiklegen. Bul úy óz waqtında hám «Jasırın temir jol»dıń turatuǵın jeri, hám Konfederaciya emlewxanası bolıp xızmet etken. Olar birgelikte úsh uldı tárbiyaladı: Beowulf Boritt Nyu-York qalasında saxna dizayneri, Jake Boritt Xarlemde jasaytuǵın kinorejissyor, al Daniel Boritt Indianapolis, Indianada jasawshı quslar boyınsha biolog.

Gabor Boritt 2026-jıl 2-fevralda Cheymbersburg, Pensilvaniyada demenciya asqınıwları sebepli 86 jasında qaytıs boldı.

## Shıǵarmaları
### Avtorlıq
* «Linkoln hám Amerika ármanınıń ekonomikası» (*Lincoln and the Economics of the American Dream*, 1978) (ASIN B010TTIP5I)
* «Linkoln obrazınıń ózgerisi» (*Changing the Lincoln Image*, 1985) (Harold Holzer hám Mark E. Neely Jr. menen birge) (ASIN B001Q90WOI)
* «Urıs qarsılası hám urıs prezidenti», mına kitapta:   
* «'Hám urıs keldi'? Abraham Linkoln hám jeke juwapkershilik máselesi», mına kitapta:  
* «Ol appaq Amerika haqqında ármanladı ma: Linkoniyaǵa sayaxat», mına kitapta:  
* «Linkoln obrazı: Abraham Linkoln hám xalıqshıl baspalar» (*The Lincoln Image: Abraham Lincoln and the Popular Print*, 2005) (Harold Holzer hám Mark E. Neely Jr. menen birge) () 
* «Gettisburg Injili: Eshkim bilmeytuǵın Linkoln sózi» (*The Gettysburg Gospel: The Lincoln Speech That Nobody Knows*, 2006) ()

### Redaktorlıq
* «Tariyxshınıń Linkolnı: Psevdotsariyx, Psixotariyx hám Tariyx» (*The Historian's Lincoln: Pseudohistory, Psychohistory, and History*, 1988) ()
* «Konfederaciya nege jeńildi» (*Why the Confederacy Lost*, 1992) (ASIN B0099L2F9A)
* «Linkoln, Urıs prezidenti: Gettisburg lekciyaları» (*Lincoln, The War President: The Gettysburg Lectures*, 1992) ()
* «Linkolnnıń generalları» (*Lincoln's Generals*, 1995) ()
* «Urıs jáne keldi: Puqaralar urısı hám Ekinshi jáhán urısına salıstırmalı kóz-qaraslar» (*War Comes Again: Comparative Vistas on the Civil War and World War II*, 1995) ()
* «Puqaralar urısı nege júz berdi» (*Why the Civil War Came*, 1996) ()
* «Hesh kim bilmeytuǵın Gettisburg» (*The Gettysburg Nobody Knows*, 1997) ()
* «Jefferson Davistiń generalları» (*Jefferson Davis's Generals*, 1999) ()
* «Linkoln jumbaǵı: Amerika nıshanınıń ózgeriwshi kelbeti» (*The Lincoln Enigma: The Changing Faces of an American Icon*, 2002) ()
* «Qulshılıq, Qarsılıq, Azatlıq» (*Slavery, Resistance, Freedom*, 2009) (Scott Hancock menen birge redaktorlanǵan) ()
* «Qudaydıń erki ústemlik etedi: Quday hám Gettisburg sózi haqqında oylanıwlar» (*The Will of God Prevails: Meditations on God and the Gettysburg Address*, 2014) (Abraham Linkolnnıń Boritt tárepinen toplanǵan hám redaktolanǵan sózleri) ()

## Qosımsha qarań
* Gettisburg kolledjindegi Puqaralar urısı institutı
* Linkoln sıylıǵı
* Gilder Lerman Amerika tariyxı institutı
* Gettisburg kolledji

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
* Budapest to Gettysburg
* The Gettysburg Gospel 
* «New York Times»taǵı maqala
* Gettisburg kolledji Puqaralar urısı institutı
* Prezident Bush 2008-jılǵı Gumanitarlıq ilimler milliy medalların tapsırmaqta 
* N.E.H. tolıq profili
* Intervyu
*