Uslap alıw

Top oynaytuǵın básekiles komandalıq sport túrlerinde, **uslap alıw** yamasa **alıp qoyıw** – bul sport qaǵıydalarına baylanıslı toptı ayaq yamasa qol menen uzatıw waqtında, top óz komandasınıń oyınshısına baǵdarlanǵan, biraq qarsılas komandanıń oyınshısı tárepinen uslap alınǵan yamasa basqasha qadaǵalawǵa alınǵan háreket bolıp, usınıń nátiyjesinde ádette toptı óz komandası ushın iyelep aladı. Bul ádette futbol, sonıń ishinde Amerika hám Kanada futbolı, sonday-aq associaciyalıq futbol, regbi-liga, regbi-yunion, Avstraliya qaǵıydaları boyınsha futbol hám gel futbolında, sonday-aq oyınshılar arasında erkin obekt dárwazaǵa qaray uzatılatuǵın hár qanday sport túrinde kórinedi. Basketbolda bunı toptı urlaw dep ataydı.

## Gridiron futbolı
Amerika futbolında hám Kanada futbolında, uslap alıw aldıǵa berilgen pas jerge tiymey turıp, qorǵanıwshı komandanıń oyınshısı tárepinen uslanǵanda júz beredi. Bul oyın waqtında dárhal top iyelik etiwiniń ózgeriwine alıp keledi, hám toptı uslaǵan qorǵawshı dárhal toptı qarsılas maydanınıń shetine múmkin bolǵanınsha jetiwge háreket etiwi múmkin, hátte tachdaunǵa shekem. Oyın toqtaǵannan keyin, eger uslap alıwshı toptı saqlap qalǵan bolsa, onıń komandası ol jıǵılǵan jerden toptı iyelep aladı. Bul sport túrlerinde iyelik etiw áhmiyetli komponent bolǵanlıqtan, tabıslı uslap alıw komandalardıń táǵdirinde dramalı ózgerislerge alıp keliwi múmkin.

Uslap alıwlar tiykarınan ekinshi qorǵanıwshı yaki (ayırım jaǵdaylarda) yarım qorǵawshılar tárepinen islenedi, olar ádette kvoterbektiń maqsetli obektlerine: keń qabıllawshılarǵa, juwırıp ótiwshilerge hám tayt-endlerge jaqın turadı. Siyrek jaǵdaylarda, qorǵanıwshı hújimshi basqa oyınshı tiyip ketken toptan, hújimshige jaqınlay almay qalǵan jaǵdayda, qısqa pastan yamasa ekran pastan uslap alıwı múmkin, biraq olar kóbirek toptı túsirip alıwǵa májbúrleydi, uslap alıwǵa qaraǵanda. Pas uslap alınınǵan waqıtta, qorǵanıwdaǵı hárbir oyınshı óz oyının bloklawshıǵa ózgertedi, qarsılas oyınshılardı uzaqqa uslap turadı, al uslap alǵan adamǵa múmkin bolǵanınsha kóp yard jıynawına hám bálkim tachdaunǵa (ádette «pick-six» dep ataladı, sebebi tachdaun 6 upayǵa teń) erisiwine járdem beredi; sol waqıtta, hújimdegi hárbir oyınshı qorǵanıwshı bolıp, toptı alıp barıp atırǵan adamdı toqtatıwǵa háreket etedi. Eger uslap alıw qosımsha upay urıwǵa háreket etilgende, yaǵnıy ádettegi oyın epizodına qaraǵanda, uslap alǵan toptı basqa shetki maydanǵa qaytarıw geyde «pick-two» dep ataladı, sebebi bul tachdaun emes, al qorǵanıwshı eki upaylı konversiya bolıp tabıladı. Mısalı, 2016-jıl 4-dekabrde Kanzas Siti Chifstiń kúshli qorǵanıwshısı Erik Berri Atlanta Falkons ústinen 29–28 esabındaǵı jeńiste «pick-two» arqalı oyın jeńimpazı upayların aldı. Berri sol oyında bunnan aldın ádettegi «pick-six» te orınlaǵan edi.

Eger toptı uslap alǵan komanda alısta bolsa hám oyın tamamlanıwına az waqıt qalǵan bolsa, toptı uslap alǵan oyınshı dárhal toptı jerge túsirip, hesh qanday yard jıynawǵa háreket etpewi múmkin; keyin komanda oyın waqıtın oynaǵan oyınlar arqalı ótkeredi. Bul basqa komanda tárepinen qaytarılıwı múmkin bolǵan top túsirip alıw múmkinshiligin joq etedi. Sonday-aq oyınshı qáwipsizligi máseleleri bar: top berilgende, oyın birden hám kútilmegende qarama-qarsı baǵıtta háreketlenedi. Hújimdegi barlıq oyınshılar toptı alıp júrgen adamdı toqtatıwǵa háreket etpese de, kútilmegen bloklarǵa dárhal ushırawı múmkin; qatań hám kózge kórinetuǵın bloklar awır jaraqatlarǵa alıp keliwi múmkin. Bunnan basqa, hújimshi oyınshılar, ásirese kvoterbek, kóbinese jaraqatlawshılar emes hám toptı alıp júrgen adamdı toqtaw barısında ózlerin jaraqatlaw qáwipinde boladı.

Tek aldıǵa berilgen pastı uslap alıw statistikalıq túrde uslap alıw retinde esapqa alınadı, pas beriwshi ushın da, uslap alǵan oyınshı ushın da. Eger qabıllawshı toptı uslay almay, onı uslap tura almasa yamasa ol uslap alınǵansha oǵan tiyip ketse de, hátte onıń háreketi tolıq uslap alıwǵa sebepshi bolsa da, ol hámme waqıt pas beriwshi tárepinen berilgen uslap alıw retinde esapqa alınadı. Qısqa pastı uslap alıw pas beriwshi tárepinen top túsirip alıw retinde esapqa alınadı.

### Belgili oyınshılar

#### Kanada Futbol Ligası
1938-jılı (KFL dúzilgennen 20 jıl burın) Ottava Raf Rayders komandasınan Djo Zelikovich bir oyında jeti uslap alıwdı ámelge asırdı.

11 jıllıq KFL karerasında Less Braun 1980 hám 90-jılları 87 uslap alıwdı ámelge asırdı, bul KFL hám ulıwma professional rekord bolıp tabıladı. Ol 2002-jılı Kanada Futbol Zalı Dańqına (KFZD) qabıl etildi.

Barron Mays, 2000-jıllardıń baslarında BK Layons hám Monreal Aluetts komandalarında qorǵanıwshı bolǵan, 12 jıllıq KFL karerasında 66 uslap alıwdı ámelge asırdı, bul barlıq waqıttaǵı ekinshi orınǵa teń. Ol sonday-aq 13 bloklanǵan soqqı menen barlıq waqıttaǵı rekordshı. Ol 2018-jılı KFZDǵa qabıl etildi.

Larri Xaybo 1970-jılları hám 1980-jıllardıń baslarında BK Layons hám Edmonton Eskimos komandalarında oynap, altı Grey Kubogın jeńip aldı hám karerasında 66 uslap alıwdı ámelge asırdı. Ol sporttan ketken waqtında uslap alıwlar boyınsha barlıq waqıttaǵı rekordshı boldı. Ol 2004-jılı KFZDǵa kirgizildi.

1990-jılı Xamilton Tayger-Ketske qarsı oyında, Vinnipeg Blyu Bombers komandasınan Rod Xill bes uslap alıwdı isledi, bul úziliksiz máwsim oyını ushın KFL rekordın ornattı. Blyu Bombers komandasınan kanadalı hám Professional Futbol Dańq Zalınıń aǵzası Bad Grant pley-off oyınında eń kóp uslap alıw boyınsha rekordqa iye, ol da bes uslap alıw menen, onı 1953-jılı Saskachevan Rafrayders komandasına qarsı oyında orınlaǵan.

Kvarterbek Denni Makmanus KFL karerasında eń kóp uslap alıwdı (281) ámelge asırǵan rekordına iye. Deymon Allen 278 uslap alıw menen ekinshi orında tur.

#### Milliy Futbol Ligası
1970-jıllardıń aqırı hám 1980-jıllardıń basında Oklend Reyders komandasınıń oyınshısı Lester Xeys Milliy Futbol Ligasınıń (NFL) uslap alıwlar boyınsha jetekshileriniń biri boldı. Ol toptı uslap turıwǵa járdem beriw ushın kókiregine, iyinlerine hám bileklerine kóp muǵdarda Stikum jelimin jaǵıwı menen belgili boldı. 1981-jılı NFL bunday bólek zatlardı qollanıwdı qadaǵan etkennen keyin, Xeystiń uslap alıwlardaǵı tabıslılıq dárejesi ortashadan tómen tústi; degen menen bul onıń «toqtatıwshı kornerbek» sıpatındaǵı abırayına baylanıslı bolıwı múmkin, bul qarsılas komandalardı maydannıń onıń tárepine pas beriwden saqlanıwǵa májbúrledi. Ol «pik suyıqlıǵı» dep ataǵan zattı bileklerine az muǵdarda jaǵıp qollanıwdı dawam etti.

Pol Krauze karerası dawamında 81 uslap alıw menen rekord ornattı. Ol NFLdaǵı dáslepki úsh jılın 1964-jıldan 1967-jılǵa shekem Vashington Redskinz komandasında ótkerdi, biraq keyin Minnesota Vaykingske almastırıldı, sol jerde karerasınıń kóp bólegin ótkerdi. Krauze 1979-jılǵa shekem oynap, Vaykings penen tórt Super Bowlda qatnastı. Ol 1998-jılı Professional Futbol Dańq Zalına kirgizildi.

Dik «Nayt Treyn» Leyn bir máwsimde eń kóp uslap alıw boyınsha rekordqa iye, ol 1952-jılǵı birinshi máwsiminde 14 uslap alıwdı ámelge asırdı.

Rod Vudson Pittsburg, San-Francisko, Baltimor hám Oklend komandalarında 16 máwsim oynadı hám NFL karerasında eń kóp uslap alıwdan keyingi tachdaun qaytarıwı boyınsha NFL rekordına iye (12). Sonday-aq, ol kareradaǵı ulıwma sanı eń kóp qorǵanıwshı tachdaun qaytarıwı boyınsha NFL rekordına iye (13). NFL barlıq waqıttaǵı uslap alıwlar diziminde úshinshi orında turǵan Vudson 71 uslap alıw menen 2009-jılı Dańq Zalına kirgizildi.

Darren Sharper, 1997-jıldan 2010-jılǵa shekem oynaǵan qorǵanıwshı, karerasında ulıwma 63 uslap alıwǵa iye hám olardıń 11 in tachdaunǵa qaytarǵan. Sharper 2009-jılı bir máwsimde uslap alıwlardı 376 yardqa qaytarıw menen NFL rekordın ornattı. Ol sonday-aq Rod Vudson menen birge karerası dawamında qorǵanıwdan tachdaunǵa aylandırıwlardıń ulıwma sanı boyınsha 13 kórsetkishti bólisip tur.

Charlz Vudson (Rod Vudson menen qatnası joq), burın Grin Bey Pekers hám Oklend Reyders komandalarında oynaǵan, karerasında 65 uslap alıwǵa iye hám Rod Vudson menen eń kóp qorǵanıwshı tachdaunlar (13) boyınsha teń. Vudson hám Sharper tachdaunǵa qaytarılǵan uslap alıwlar boyınsha barlıq waqıtta ekinshi orında teń turadı (11).

Burın Nyu-Inglend Petriots, Nyu-York Djets hám Kanzas-Siti Chifs komandalarında oynaǵan Tay Lo karerası dawamında 52 uslap alıwdı ámelge asırdı. Vashington Redskinz hám Denver Bronkos komandaları ushın oynaǵan Champ Beyli 2006-jılı 10 uslap alıwdı ámelge asırıp, karerası dawamında ulıwma 52 uslap alıwǵa eristi. Kúshli qorǵawshı Semmi Nayt karerası dawamında 42 uslap alıwdı ámelge asırdı.

Ed Rid 2008-jıl 23-noyabrde Filadelfiya Iglz komandasına qarsı oyında 107 yardqa toptı uslap alıp qaytarıw boyınsha rekordqa iye. Rid sonday-aq 2004-jıl 7-noyabrde Klivlend Braunz komandasına qarsı 106 yardqa toptı uslap alıp qaytarıw boyınsha ekinshi rekordın ornattı. Eki oyında da ol Baltimor Reyvens komandasında oynadı. Ridtiń ulıwma 64 uslap alıwı bar hám NFL tariyxında eń kóp uslap alıwdan keyingi qaytarıw yardları boyınsha rekordqa iye (1,541).

Brett Favr karerası dawamında eń kóp uslap alınǵan paslar boyınsha rekordtı saqlap tur: 336. Favrdıń NFL tiykarǵı máwsim oyınındaǵı birinshi pası uslap alınıp, tachdaunǵa qaytarıldı. Favrdıń Grin Bey Pekerdıń sońǵı pası da uslap alıw bolıp, 2007-jılǵı NFC Chempionat oyınında Nyu-York Djayents komandasınıń oyınshısı Kori Vebsterge berilip, oyın jeńilis penen tamamlandı. 2009-jılǵı NFC Chempionat oyınında, onıń Minnesota Vaykings komandası reglament waqtınıń sońǵı bir neshe minutında oyın jeńimpazı bolıwı múmkin bolǵan maydan golına jaqın qalǵanda, Favr Treysi Porterge pas berip, Nyu-Orlean Seynts qosımsha waqıtta jeńiske eristi.

Nyu-Inglend Petriots hám San-Diego Chardjers komandalarında oynaǵan Rodni Xarrison NFL tariyxında karerası dawamında 30 uslap alıw hám 30 sekke iye bolǵan birinshi oyınshı boldı. Ol bul tariyxıy kórsetkishti 2007-jıl 21-oktyabrde ornattı. Baltimor Reyvens komandasınıń Rey Lyuis bul jetiskenlikke erisken ekinshi oyınshı boldı. Ol óziniń 30-uslap alıwın 2010-jıl 21-noyabrde, Karolina Penters komandasınıń Brian Sent-Perdi uslap alıp, toptı tachdaunǵa qaytarıw arqalı orınlaǵan. Lyuis sonday-aq 40/30 klubınıń jalǵız aǵzası (keminde 40 sekke hám keminde 30 uslap alıw) bolıp esaplanadı.

2010-jıl 21-noyabrde Ronde Barber NFL tariyxında keminde 25 sekke (ulıwma 26) hám 40 uslap alıwǵa iye bolǵan jalǵız oyınshı boldı. Onıń sol oyındaǵı forması hám qolǵapları keyinirek Kentondaǵı Professional Futbol Dańq Zalına tapsırıldı.

Atlanta Felkons komandasınıń Asante Samuel Sr., pley-offta 4 uslap alıwdan keyingi tachdaun qaytarıwı menen NFLda barlıq waqıttaǵı rekordshı bolıp tabıladı.

Pittsburg Stilers komandasınan Djeyms Xarrison Super Bowl XLIII oyınında Super Bowl tariyxındaǵı eń uzın uslap alıwdan keyingi tachdaun qaytarıwı boyınsha rekord ornattı. NFLdıń jıldıń qorǵanıw oyınshısı Xarrison Kurt Uornerdiń pasın uslap alıp, birinshi yarımnıń aqırǵı oyınında Super Bowl rekordı bolǵan 100 yardlıq tachdaunǵa qaytarıw menen Pittsburg Stilerske Arizona Kardinalsqa qarsı 17-7 esabında basımlıq berdi.

Aaron Rodjers 2018-jılǵı NFL máwsiminde 402 izbe-iz pas háreketin uslap alınbastan beriw rekordın ornattı. Ol pútkil máwsim dawamında tek eki uslap alınǵan pas berdi. 2010-jıl 26-dekabrde Bredi 1991-jıldan berli Klivlend Braunstıń oyınshısı Berni Kozar saqlap kelgen 308 izbe-iz uslap alınbastan berilgen pas rekordınan ozıp ketti. Kozardıń tiykarǵı máwsimdegi uslap alınıwı bolmaǵan pas beriw seriyası 1991-jıl 10-noyabrde Filadelfiya Iglzge qarsı oyında juwmaqlandı.

2013-jıl 6-oktyabrde Mett Shaub San-Francisko 49ers komandasına qarsı oynap atırıp, tórt izbe-iz oyında «pik-siks» (uslap alınǵan pas nátiyjesinde tachdaun) urǵan birinshi kvoterbek boldı.

XLIX Super Bowlda Nyu-Inglend Petriotstıń múyesh qorǵawshısı Malkolm Batler oyınnıń sońǵı sekundlarında dárwaza sızıǵında Sietl Sixokstıń kvoterbegi Rassell Uilsonnıń alǵa shıǵıwǵa múmkinshilik beretuǵın tachdaun pasın uslap alıp, Petriotsqa basqa jaǵdayda derlik anıq bolǵan jeńilisten qutılıp qalıwǵa múmkinshilik berdi. Bul oyınnıń áhmiyetliligi sebepli kóplegen adamlar onı ápiwayı etip «Uslap alıw» dep atadı.

2019-jılı, karerasındaǵı eń joqarı kórsetkish hám ligadaǵı 5,000 yardlıq pas beriwine qaramastan, Tampa Bey Bukkanirs komandasınıń Djeymis Uinston ulıwma 30 uslap alıw ámelge asırdı, bul 1988-jıldan berli Vinni Testaverdeniń 35 uslap alıwınan keyingi ligadaǵı eń kóp kórsetkish bolıp, Uinstonǵa máwsim aqırında ulıwma 87 uslap alıwǵa iye boldı. Uinstonnıń máwsimdegi eń joqarı kórsetkishi 13-oktyabrde Karolina Penterske qarsı boldı, sol waqıtta ol ulıwma bes uslap alıw ámelge asırdı. Uinstonnıń sol máwsimdegi jeti pik-6 NFL rekordın ornattı, hám onıń sońǵı uslap alıwı, qosımsha waqıtta Atlantadaǵı Falkonzǵa qarsı oyındaǵı pik-6, onı bir máwsimde keminde 30 tachdaun hám 30 uslap alıwdı birge urǵan jalǵız kvoterbek etti. Uinstonnıń toptı joǵaltıwǵa bolǵan beyimligi (uslap alıwlar hám top túsiriwler), sonıń ishinde sońǵı eki tiykarǵı máwsim oyınındaǵı altı uslap alıw, onıń Bukkanirs komandası menen qaytadan shártnama dúzilmewine sebep boldı.

S.J.Straud karerasınıń basında uslap alıwsız eń kóp izbe-iz pas beriw boyınsha rekordqa iye, ol 191 pas berdi. Ol bul rekordtı Xyuston Teksans komandası menen 2023-jılǵı NFL máwsiminde óziniń birinshi máwsiminde ornattı, hám birinshi uslap alıwın 5-háptede berdi. Aldınǵı rekord 177 pas bolıp, onı Dek Preskott 2016-jılǵı máwsimde islegen edi.

#### BAFA Milliy Ligaları
BAFA Milliy Ligalarınıń Nottingem Cezars komandasınıń oyınshısı Robert Xardvik 2016-jıl 15-mayda Birmingem Bullzge qarsı oyında jeńiske alıp barǵan tachdaundı urdı. Bullz komandası saat 14 sekund qalǵanda tórt yardlıq sızıqta úsh upay aldıda edi hám pas beriwdi tańladı, biraq pas uslap alınıp, qarama-qarsı dárwazaǵa 100 yard juwırıp ótildi.

## Regbi
Regbidiń eki túrinde de salıstırma qatań ofsayd nızamı hám barlıq paslardı artqa beriw talabı sebepli uslap alıwlarǵa erisiw qıyın. Degen menen, olar júz bergende, iyelikti joǵaltqan tárep tosattan qorǵanıwǵa formaciyadan shıǵıp qaladı, al uslap alıwshı maydan boylap juwırıp ótip, kórnekli gol urıwı múmkin.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__