Karachi

**Karachi** — Pakistan Sind wálayatınıń paytaxtı. Pakistannıń eń iri qalası hám dúnyada 12-orında turadı, xalqı 20 millionnan aslam. Ol mámlekettiń qubla shetinde, Arab teńizi jaǵasında jaylasqan bolıp, burın 1947-jıldan 1959-jılǵa shekem mámleket paytaxtı bolǵan. Beta-global qala sıpatında dizimge alınǵan. Pakistannıń tiykarǵı sanaat hám finans orayı bolıp, 2021-jılǵı jaǵday boyınsha bahalanǵan JIÓ 200 milliard dollardan aslamdı quraydı. Karachi úlken metropolitan aymaǵı bolıp, Pakistannıń eń kosmopolitik qalası, mámlekettiń eń lingvistikalıq, etnikalıq hám diniy hár qıylı regionlarınan biri  hám de mámlekettiń eń progressiv hám sociallıq liberal qalalarınan biri bolıp esaplanadı.

Aymaqta mıń jıllar dawamında xalıq jasap kelgen, biraq qala 1729-jılı Kolachi qalashası sıpatında rásmiy tiykar salınǵan. XІX ásirdiń ortalarında "Ost-Indiya" kompaniyası payda bolıwı menen elatlı punkttiń áhmieti keskin arttı. Ullı Britaniya hákimleri qalanı iri teńiz portına aylandırıw, onı Hindstan yarım atawınıń keń kólemli temir jol tarmaǵı menen baylanıstırıw boyınsha úlken joybarlardı ámelge asırıwǵa kiristi.1947-jılı Pakistan ǵárezsizlikke erisken waqıtta qala Sindtegi eń úlkeni bolıp, xalıq sanı 400 mıń adamdı quraydı hám kópshiligi hindlerden ibarat bolǵan. Hindstan bólinip ketkennen keyin Hindstannan júz mıńlaǵan musılman immigrantlarınıń keliwi menen qalada xalıq hám demografiyada keskin ózgerisler júz berdi. Sonıń menen birge onıń derlik barlıq hind turǵınları posıp ketti. Pakistan ǵárezsizliginen keyin qala tez ekonomikalıq ósiwge erisip, pútkil mámleket hám Qubla Aziyanıń basqa aymaqlarınan migrantlardı tarttı. 2023-jılı Pakistanda ótkerilgen xalıq dizimine muwapıq, Karachi qalasınıń ulıwma xalqı 20,3 million adamdı quraǵan. Karachi - dúnyadaǵı eń tez rawajlanıp atırǵan qalalardan biri bolıp, Pakistandaǵı derlik hár bir etnikalıq topar wákillerinen ibarat áhmiyetli jámiyetshilikke iye. Karachi qalasında eki millionnan aslam bengal immigrantları, bir million awǵan qashqını hám Myanmadan kelgen 400 mıńǵa shekem rohingyalar jasaydı.

Házirgi waqıtta Karachi Pakistannıń jetekshi sanaat hám finans orayı esaplanadı. Karachi Pakistan salıq túsiminiń 35% in jıynaydı hám Pakistan pútkil jalpı ishki óniminiń shama menen 25% in payda etedi. Pakistan sanaat óniminiń shama menen 30% i Karachiga tuwra keledi[6], Karachi portları bolsa Pakistan sırtqı sawdasınıń shama menen 95% in óz ishine aladı. Pakistanda jumıs alıp barıp atırǵan transmilliy korporaciyalardıń shama menen 90% i hám banklerdiń 100% i Karachi qalasında jaylasqan. Sonday-aq, ol transport xabı esaplanıp, Pakistannıń eki eń iri teńiz portları Karachi hám Qosim portları, sonday-aq, Pakistannıń eń tıǵız aeroportı Jinna xalıqaralıq aeroportın óz ishine aladı. Karachi Pakistannıń moda paytaxtı bolıp, 2009-jıldan berli hár jılı Karachi moda hápteligine basshılıq etedi.

1960—1970-jıllarda "Jarıqlar qalası" sıpatında tán alınǵan Karachi 1980-jıllarda sovet-awǵan urısı dáwirinde keń kólemde qural-jaraqlar alıp keliniwi menen keskin etnikalıq, sektantlıq hám siyasiy qarama-qarsılıqlar astında qaldı. Qala kúsh kórsetiwshi jınayatlardıń joqarı kórsetkishleri menen jaqsı belgili bolıp, biraq jazılǵan jınayatlar Pakistan Reyndjers tárepinen 2013-jılı baslanǵan jınayatshılar, MQM siyasiy partiyası hám islamshı jawıngerlerge qarsı repressiya operaciyasınan keyin keskin azaydı. Operaciya nátiyjesinde Karachi 2014-jılı jınayatshılıq boyınsha dúnyanıń eń qáwipli qalaları qatarında 6-orındı iyelegen bolsa, 2022-jılı 128-orınǵa túsip ketti.

## Etimologiyası
Zamanagóy Karachi 1729-jılı Kolachi-jo-Got posyolkası sıpatında Kalxora dinastiyası húkimdarlıǵı dáwirinde shólkemlestirilgen. Jańa posyolka May Kolachi húrmetine atalǵan bolıp, onıń balası awılda óziniń úlken aǵaları tárepinen óltirilgen adam jeytuǵın krokodildi óltirgeni aytıladı. Karachee ataması, Kolachi-jo-Got atamasınıń qısqartılǵan hám buzılǵan versiyası bolıp, birinshi márte 1742-jılı posyolka janındaǵı keme apachılıǵı haqqındaǵı golland xabarında qollanılǵan.

## Táriyxı

Karachi átirapındaǵı aymaq mıń jıllar dawamında adamlar jasap kelgen. Karachi qalasınıń arqa shetindegi Mulri tóbeliginde joqarı paleolit hám mezolit dáwirine tiyisli mákan jaylar qazıp kórilgen. Bul jerdegi eń dáslepki adamlar ańshı-terimshiler bolgan dep esaplanadı, bir neshe orınlardan áyyemgi kremniyden islengen qurallar tabılǵan.

Keń tarqalgan Karachi aymaǵı áyyemgi greklerge belgili bolıp, Hind dáryasınıń janında jaylasqan áyyemgi teńiz portı Barbarikon jaylasqan bolıwı múmkin. Karachi áyyemgi grek tekstlerinde Ramya dep te atalgan boliwi múmkin.

Iskender Zulqarnayın Axamaniyler Assuriyasına óz flotı júzgen Hind dáryasınıń batısındaǵı tábiyiy pristan Krokola áyyemgi ornı Karachi Malir dáryasınıń quyar jerinde jaylasqan bolıwı múmkin, biraq geyparalar onı Gizri janında jaylasqan dep esaplaydı. Hind dáryasınıń quyar jerine jaqın jerde úlken flottı óz ishine sıydıra alatuǵın basqa tábiyiy gavan joq. Aleksandr áskeriy-teńiz flotına sárkarda bolǵan Nearx, sonday-aq, Morontobara atlı tóbelikli ataw hám oǵan tutas Bibakta atlı tegis ataw haqqında aytıp ótken. Bul atawdı koloniya táriyxshıları grek táriyplerine tiykarlanıp Karachidin Manora noqatı hám Kiamari (yaki Klifton) dep ataǵan. Koloniyallıq dáwirge shekem eki aymaq ta ataw bolǵan, sol waqıtta ılaylanıw olardı materik penen baylanıstırǵan.

711-jılı Muhammed bin Qasım Sind hám Hind alabın hám Debal portın basıp alıp, bul jerden 712-jılı Hind alabına óz áskerlerin jiberdi. Ayırımlar porttı Karachi dep ataǵan, biraq ayırımlar onı Karachi hám oǵan jaqın Tatta qalası aralıǵında jaylasqan dep esaplaydı.

Sindtiń Baburiyler basqarıwshısı Mirza Ǵozibek dáwirinde Sind boyı hám Hind dáryası deltasın rawajlandırıw xoshametlendi. Onıń húkimdarlıǵı dáwirinde regiondaǵı bekkemleniw orınları portugaliyalılardıń Sindqa bastırıp kiriwine qarsı qorǵan wazıypasın atqardı. 1553—1554-jılları Osmaniyler admiralı Seydi Ali Reis Sind jaģasında Karachi bolıwı múmkin bolǵan Kaurashi atlı kishi port haqqında aytıp ótedi. Karachi qalasınıń házirgi kúndegi sháhárlerindegi Chauxandi maqbaraları usı dáwirde XV-XVIII ásirler aralıǵında qurılǵan.

## Geografiyası
Karachi — Pakistannıń qublasındaǵı Sind wálayatınıń jaģa sızıǵında, Arab teńizindegi tábiyiy pristan Karachi pristani boyında jaylasqan. Karachi teńiz boyı tegisliginde jaylasqan taslı jerler, tóbelikler hám batpaqlıqlarda qurılǵan. Karachi gavanı átirapındaǵı duzlı suwlarda mangrov togayları ósedi, qubla-shıģısqa qaray keń Hind dáryası deltasına qaray baradı. Karachi qalasının batısında jergilikli tilde Ras Muari dep atalatuǵın Monze murnı jaylasqan bolıp, bul jer teńiz jarlıqları, jartaslı qumli promontorlar hám plyajlar menen ajıralıp turadı.

Karachi Hindstan tektonikalıq plitası Arabstan tektonikalıq plitası menen tutasqan úlken jarılıw sızıǵına júdá jaqın jaylasqan. Biraq Karachi Hindstan plitasınıń batıs shetinde, Hind-Gang tegisliginde jaylasqan. Karachi qalası ishinde arqa-batısta jaylasqan hám Arqa Nazimobod hám Orangi arasında tosıq wazıypasın atqarıwshı Xasa hám Mulri tóbeleri dep atalıwshı eki kishi taw dizbekleri bar. Karachi taw dizbekleri ónimsiz bolıp, úlken Kirthar dizbeginiń bir bólegi esaplanadı hám maksimal biyikligi 528 metr (1 732 fut).

Tóbelikler aralıǵında qurǵaq dárya ultanları hám suw ótkelleri menen aralasqan keń jaǵalıq tegislikleri jaylasqan. Karachi Malir dáryası hám Lyari dáryaları átirapında rawajlanǵan bolıp, Lyari jaģası Kolachi qalashasınıń ornı bolǵan. Karachidin shıǵısında Hind dáryası tasqan tegislikler jaylasqan.

### Hawa-rayı

Karachi tropikalıq yarım qurǵaq klimat (Kóppen: BSh), burın shól klimatı, uzaq "Jaz máwsimi" húkim súredi hám Arab teńizinen okean tásiri menen jumsartıladı. Qalada jıllıq ortasha jawın-shashın muǵdarı (shama menen. 296 mm (12 in) jıllıq, tiykarǵı bólimi iyun-sentyabr aylarınıń aqırǵı musson máwsimine tuwra keledi. Jazı ıssı hám ıǵal, Karachi bolsa ólimshi ıssı tolqınlarǵa beyim. Sońǵı 20 jıl dawamında jawın-shashın kóbeyip barmaqta. Tropikalıq boranlar hám gúldirmamalar, suw tasqınları, ásirese, jazǵı musson dáwirinde kóbirek ushırasadı. Ekinshi tárepten, salqın teńiz samalları ádette ıssı jaz aylarında jeńillik beredi. Tekstli xabar tiykarında erte eskertiw sisteması adamlardı saqlıq ilajların kóriw haqqında eskertedi hám hádden tıs kúshli ıssılıq tolqını yamasa gúldirmama waqtında nabıt bolıwdıń aldın alıwǵa járdem beredi. Qıs klimatı qurǵaq bolıp, dekabr-fevral ayları aralıǵında dawam etedi. Ol mart ayında baslanatuǵın hám oktyabrge shekem dawam etetuǵın jıllı ıssı máwsimge salıstırǵanda qısta qurǵaq hám jaǵımlı boladı. Teńizge jaqınlıq jıl dawamında ıǵallıq dárejesin derlik turaqlı dárejede uslap turadı. Solay etip, klimat ıǵallı tropikalıq klimatqa uqsas bolıp, Hindstan shegarasına jaqın jerdegi Tar shóliniń tásiri nátiyjesinde jawın-shashınnıń az bolıwı hám ayırım waqıtları temperaturanıń 100 F tan (38 C) joqarı bolıwı esapqa alınadı.

Qalada jıllıq eń kóp jawın-shashın shaması 750-850 mm átirapında bolıp, ol 1970-jıllardıń aqırında jazılǵan. Qaladaǵı eń kóp aylıq jawın-shashın 1967-jıldıń iyul ayına tuwrı keledi. Qalada 24 saat ishindegi eń kóp jawın-shashın 1953-jıldıń 7-avgust kúnine tuwrı keledi.

Karachi qalasında eń joqarı temperatura 48,0 °C (118,4 °F) bolıp, ol 2017-jil 22 hám 23-aprelde, eń tómen temperatura 0 °C (32 °F) 1934-jil 21-yanvarda baqlanǵan.

## Ekonomikası

Eń iri qala sıpatında Karachi, sonday-aq, Pakistannıń finanslıq hám kommerciyalıq paytaxtı esaplanadı. Pakistan ǵárezsizlikke eriskennen berli Karachi mámleket ekonomikasınıń orayı bolǵan. 1980-jıllardıń aqırı hám 1990-jıllarda sociallıq-siyasiy tınıshsızlıqlar aqıbetinde júzege kelgen ekonomikalıq turǵınlıqqa qaramastan, Pakistannıń eń iri qalalıq ekonomikası bolıp qalmaqta. Qala Karachidan qasındaǵı Haydarabad hám Tattaga shekem sozilgan ekonomikalıq koridor orayın quraydı.

2021-jıldaǵı maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Karachidiń JIÓ (PPP) 190 mlrd. dollardı qurap, jıllıq ósiw páti 5,5 procentti quraydı. Karachi Sind jalpı ishki óniminiń 90% in  hám Pakistan jalpı ishki óniminiń shama menen 25% in quraydı. Qalada úlken rásmiy emes ekonomika bar bolıp, ol ádette JIÓni bahalawda sáwlelenbeydi. Rásmiy emes sektor Pakistan ulıwma ekonomikasınıń 36% in qurawı múmkin, Hindstan ekonomikasınıń 22% in hám Qıtay ekonomikasınıń 13% in qurawı múmkin. Rásmiy emes sektorda qaladaǵı jumısshı kúshiniń 70% ine shekem jumıs penen támiyinlengen. 2018-jılı Global Metro Monitor esabatı Karachi ekonomikasın Pakistandaǵı eń jaqsı kórsetkishtegi paytaxt ekonomikası dep bahaladı.

Pakistannıń dawamlı ekonomikalıq keńeyiwi menen birge Karachi házirgi waqıtta tutınıw qárejetleriniń ósiwi boyınsha dúnyada úshinshi orında turıptı, onıń bazarı 2018-jılı real kólemde 6,6 procentke ósiwi kútilmekte. Sonday-aq, ol 2025-jılǵa barıp mámleketlik-jeke menshik sheriklik qatnasıqları bahalarında esaplanǵan jıllıq dáramatı 20 mıń dollardan joqarı bolǵan bir qatar úy xojalıqlarınıń (1,3 million úy xojalıǵı) kóbeyiwi boyınsha dúnyadaǵı eń jaqsı qalalar qatarına kiredi.  "Financial Times" baspası tárepinen járiyalanǵan 2017—2018-jıllardaǵı Globallıq sırtqı investiciyalar boyınsha razvedka esabatı Karachi qalasın sırtqı investiciyalar strategiyası boyınsha Aziya tınısh okeanındaǵı keleshektegi eń jaqsı 10 qala qatarına kirgizedi. Anatol Livenniń pikirinshe, Karachi qalasınıń ekonomikalıq ósiwi 1940-jıllardıń aqırı hám 50-jıllardıń baslarında Karachi qalasına muhajirlerdiń keliwi nátiyjesinde júzege kelgen.

Federal dáramatlar basqarmasınıń 2006-2007-jıllar kitabına qaraǵanda, Karachi qalasındaǵı salıq hám bajıxana bólimleri tuwrı salıqlardıń 46,75 procenti, federal akciz salıǵınıń 33,65 procenti hám ishki satıw salıǵınıń 23,38 procenti ushın juwapker bolǵan Importta bajıxana bajısınıń 75,14 procenti hám satıw salıǵınıń 79 procenti Karachi qalasına tuwra kelip, Federal dáramatlar keńesiniń ulıwma jıyımlarınıń 53,38% in jıynaydı, sonnan 53,33% in importqa bajıxana bajısı hám satıw salıǵı quraydı.

## Demografiyası

Karachi qalasında urdu tilinde sóylesiwshi muhajırlardıń ulıwma sanı kóp, olardan keyin ekinshi orında pushtunlar, úshinshi orında Sindler, onnan keyin sáykes túrde bir millionnan aslam adam jasaytuǵın panjablılar turadı. Baloxlar, Saraikisler hám Hindkovanslardıń basqa iri jámáátleri menen bir qatarda brahuisler, kashmirliler, shinalar, Baltiyler, gujaratlılar, memonlar, borlar, kutchilar, kalashalar hám basqa da kishi jámáátler bar. Ol Pakistandaǵı til, etnikalıq hám diniy jaqtan eń hár qıylı qala esaplanadı. Qala pútkil Pakistannan kelgen etnolingvistikalıq toparlar, sonday-aq, Aziyanıń basqa bólimlerinen kelgen migrantlardıń eritilgen qazanı esaplanadı. 2017-jıldaǵı statistikalıq maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Karachi xalqınıń sanı 14 million 910 mıń 352 adamdı quraǵan.1998-jılda jılına 2,49% ósip, Karachi xalqınıń sanı shama menen 9,3 million adamdı quraǵan. Pakistan 2023-jıldaǵı statistikalıq maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Karachi qalasınıń ulıwma xalqı 20,3 million adamdı quraǵan. Karachi - dúnyadaǵı eń tez ósip atırǵan qalalardan biri.

## Derekler