Quwdalaw

**Quwdalaw** qorlaw xarakterindegi minez-qulıqlardıń keń kólemin qamtıydı. Ol ádette adamdı kemsitetuǵın, masqaralaytuǵın hám qorqıtatuǵın minez-qulıq retinde túsiniledi. Nızamlı mániste, bul adamǵa tınıshsızlıq, renjitetuǵın yamasa qorqıtatuǵın minez-qulıq bolıp tabıladı. Geypara quwdalawlar kemsitiwshilik tiykarlardan payda boladı hám adamnıń huqıqların biykarlaw yamasa adamnıń óz huqıqlarınan paydalanıwına tosqınlıq etiw tásirine iye.

Quwdalaw minez-qulıqları qaytalanatuǵın bolǵanda, ol bulling retinde anıqlanadı. Dawamlılıq yamasa qaytalanıwshılıq hám tınıshsızlandırıw, hawlıqtırıw yamasa qorqıtatuǵın aspekti onı qorlawdan ajıratıp turıwı múmkin. Ol sonday-aq zorlıq-zombılıq islewshi tárepinen qollanılıwı múmkin bolǵan májbúrlewshi baqlaw taktikası bolıp tabıladı. Quwdalaw — kemsitiwdiń belgili bir forması hám adam qálemegen qorqıtıwshı, mazaqlawshı yamasa masqaralawshı minez-qulıqtıń qurbanı bolǵanda júz beredi.

Geypara yurisdikciyalarda, quwdalaw dep bahalaw ushın, quwdalaw minez-qulqı hám adamnıń qorǵalǵan jeke ózgeshelikleri yamasa qadaǵan etilgen kemsitiw tiykarları arasında baylanıs bolıwı kerek, biraq bul barlıq waqıtta da emes. Quwdalaw ádette waqıt dawamında dawam etetuǵın minez-qulıqtı óz ishine alsa da, awır hám zıyanlı bir mártelik waqıyalar da ayırım jaǵdaylarda quwdalaw dep esaplanadı.

## Etimologiya
Inglis tilinde 1753-jıldan baslap tastıyıqlanǵan, quwdalaw (harassment) inglis feyili harass hám -ment jalǵawınan kelip shıqqan. Harass feyili óz gezeginde francuz tilinen alınǵan sóz, ol 1572-jılı-aq azap beriw, ashıwlandırıw, mazasın alıw, mashqala tuwdırıw degen mánisti bildiredi, al keyinirek 1609-jıldan baslap sharshaw, qattı sharshaǵan jaǵdayın bildiriw ushın qollanılǵan. Francuz tilindegi harasser feyili óziniń birinshi jazbaları 1527-jılǵı Fukididtiń «Peloponneslikler menen afinalılar arasındaǵı grek hám rim elleri hám qońsı jerlerdegi urıs tariyxı»nıń latın tilinen francuz tiline awdarmasında ushırasadı, onda awdarmashı harasser sózin harceler (dushpandı qaytalanǵan hújimler arqalı sharshatıw) mánisinde qollanǵan; hám 1562-jılǵı «Chanson du franc archer» áskeriy qosıǵında, bul termin arıq atqa qatnaslı (de poil fauveau, tant maigre et harassée: qońır júnli, sonshelli arıq hám ...) qollanılǵan, onda feyil dım sharshaǵan mánisinde qollanılǵan dep boljanadı.

Harasser feyiliniń kelip shıǵıwı tuwralı gipoteza - bul harace/harache, ol XIV ásirde courre à la harache (quwdalaw) hám prendre aucun par la harache (birewge basım ótkeriw) sıyaqlı sóz dizbeklerinde qollanılǵan. Francuz tiliniń nemis etimologiyalıq sózligi Französisches Etymologisches Wörterbuch (1922-2002) fonetikalıq hám sintaksislik jaqtan harace hám harache-ti kemsitiwshi hám kúsheytiwshi formanı kórsetiw arqalı hare hám haro pátleri menen salıstıradı. Sońǵısı qıyınshılıq hám ayrıqsha jaǵdaydı bildiretuǵın pát bolǵan (1180-jıldan jazıp alınǵan), biraq keyinirek 1529-jılı crier haro sur (birewge narazılıq bildiriw) sóz dizbeginde de ushırasadı. hare sóziniń qollanılıwı 1204-jılı  yarmarkalar yamasa bazarlar sıyaqlı jámiyetlik is-ilajlardı juwmaqlaw buyrıǵı retinde, al keyinirek (1377) ele de buyrıq retinde, biraq iytlerge qatnaslı xabarlanǵan. Bul sózlik haro/hare sóziniń eski tómengi francuz tilindegi *hara (bul jerde) sózi menen baylanısın usınıs etedi (iytti qasıńa shaqırıw sıyaqlı).

Páttiń, ásirese usınday úndewdiń kemsitiwshi mánisi birinshi sóz (harace) ushın teoriyalıq jaqtan múmkin bolsa da hám harache ushın fonetikalıq jaqtan itimal bolǵanı menen, birinshi xalıqlıq tastıyıqlawda (joqarıda aytılǵan qosıqta) qollanılǵan harasser feyiliniń haras sózi menen semantikalıq, sintaksislik hám fonetikalıq uqsaslıǵın este saqlaw kerek: 1160-jıldıń ózinde-aq haras kóbeyiw maqsetinde birge uslanǵan atlar toparın bildirdi, al 1280-jılı ol atlar qamalatuǵın qorshalǵan jerdiń ózin de bildirdi. Harass sóziniń kelip shıǵıwı rimlik -as jalǵawı menen kelgen eski skandinav tilindegi hârr sózi bolıp esaplanadı, bul kúlreń yamasa gúńgirt jılqı qılın bildiredi. Arab tilindegi at degendi bildiretuǵın hám latınsha transliteraciyası faras bolǵan sóz benen etimologiyalıq baylanıs tartıslı bolıp tabıladı.

Oksford inglis tili sózliginde hám oǵan tiykarlanǵan sózliklerde 'harassment' (quwdalaw) sóziniń francuzsha kelip shıǵıwı hesh qanday gúman tuwdırmasa da, boljanǵan eski francuzsha harer feyili francuzsha harasser feyiliniń negizi bolıwı kerek edi, degen menen bul feyil Centre national de resources textuelles et lexicales yamasa Trésor de la langue française informatisé sıyaqlı francuz etimologiyalıq sózliklerinde tabılmasa da (siltemelerde kórsetilgen olardıń tiyisli veb-saytların qarań); jazıw hare sózinen kelip shıqqanı aytılǵanlıqtan, joqarıda aytılǵan francuz tiliniń nemis etimologiyalıq sózligindegi sıyaqlı, harer = har/ass/er = harasser túrindegi baspa qátesi itimalı bar yamasa onı biykarlawǵa bolmaydı. Sol sózliklerde quwdalaw menen baylanıs hare tańlaǵın iytti hújimge aydaw retindegi interpretaciyası bolǵan, degen menen ol ketiwdi emes, al keliwdi bildiretuǵın baqırıwdı kórsetiwi kerek bolsa da (hare = hara = here (bul jerde); joqarıǵa qarań). American Heritage Dictionary bul kelip shıǵıwdı tek itimal retinde abaylap kórsetedi.

Qaraqalqaq tili túsindirme sózliginde «Quwdalaw» sózine — birewdi ańlıw, izine túsiw, izlew dep táriyip beriledi. Mısalı: On toǵız jigit bolıs, aqsaqallar tárepinen quwdalawǵa túse berdi .

## Túrleri

### Onlayn
Onlayn quwdalaw belgili bir adamlarǵa bir neshe ret qaytalanatuǵın ádepsizlikler, kereksiz minez-qulıqtı yamasa jaǵımsız pikirdi óz ishine alıwı múmkin. Ol adam haqqında olar bóliskisi kelmegen informaciyanı bólisiw, jaǵımsız pikirler, súwretler yamasa videolar járiyalaw; hám onlayn eliklewdi óz ishine alıwı múmkin.

Geypara onlayn quwdalawlar jábirleniwshiniń jası, jınısı, rasası, dini, genderi, milleti, mayıplıǵı yamasa jınıslıq baǵdarı sıyaqlı ózgesheliklerine itibar qaratıwı múmkin. Bul kemsitiw bolıp tabıladı.

Trolling basqa paydalanıwshını qozdırıw ushın zıyanlı niyeti bar dep qabıllanatuǵın quwdalawdıń kollektivlik forması retinde anıqlanǵan. Sońǵı jılları kóplegen siyasatshılar trollingti bastan keshirdi hám onıń siyasiy diskursqa áhmiyetli tásir etkeni anıqlandı.

Onlayn quwdalaw sociallıq mediada, chat bólmelerinde, oyın ortalıqlarında yamasa usınday xabarlardı alǵısı kelmeytuǵın hám olardan renjigen adamlarǵa jaǵımsız hám qálemegen elektron xatlar jiberiw arqalı júz beriwi múmkin.

Onlayn quwdalaw jábirleniwshiniń hám olardıń shańaraqlarınıń fotosúwretlerin paydalanıwdı, fotosúwretlerdi qorlawshı usılda ózgertiwdi hám keyin olardı emocionallıq stresske alıp keliw maqsetinde sociallıq mediaǵa jaylastırıwdı qamtıwı múmkin (kiberbulling, kiberańlıw, jekkóriwshilik qılmısı, onlayn jırtqısh, onlayn genderlik zorlıq-zombılıq hám ańlıwdı qarań).

Toparlıq mentalitet hám kiberbulling sociallıq media platformalarında keń tarqalǵan. Qáliplesken «sociallıq media toparı» «ózleriniń isenimlerine yamasa juwmaqlarına sáykes kelmegen hár qanday adamdı bullingke alıwǵa» aylanıwı múmkin.

### Policiya
Huqıq qorǵaw organları xızmetkerleri tárepinen ámelge asırılatugın ádil emes qatnaslar, sonıń ishinde artıqsha kúsh qollanıw, profillew, qorqıtıw hám májbúrlew, mayıplıq, rasa, etnikalıq kelip shıǵıw, diniy isenimler, gender/jınıslıq, jas yamasa basqa da kemsitiwshilik túrleri sıyaqlı ózgesheliklerge baylanıslı bolıwı múmkin. Bunday minez-qulıq qádir-qımbattı buzadı yamasa dushpanlıq, kemsitiwshi, qorlawshı yamasa masqaralawshı ortalıq jaratadı. Policiya quwdalawı nızamsız hám adamnıń adam huqıqların buzıw bolıwı múmkin.

### Biylik
Biylik quwdalawı — bul kóbinese emlewxanalar, mektepler hám universitetlerdi óz ishine alatuǵın jumıs ornı ortalıǵında júz beretuǵın, siyasiy xarakterdegi quwdalaw yamasa jaǵımsız itibar. Ol jeńil tınıshsızlanıw hám ashıwlandırıwdan baslap, jumıs shegarasınan tıs májbúriy iskerlikti de óz ishine alıwı múmkin bolǵan awır unamsız paydalanıwlarǵa shekemgi minez-qulıqlar qatarın qamtıydı. Biylik quwdalawı nızamsız kemsitiwdiń bir túri dep esaplanadı hám ol siyasiy hám psixologiyalıq qorlawdıń hám bullingtiń bir forması bolıp tabıladı.

### Psixologiyalıq
Bul kóbinese anıqlaw qıyın bolǵan, jábirleniwshiniń xabarları yamasa shaǵımlarınan basqa hesh qanday dálil qaldırmaytuǵın, qorlawshı, qorqıtıwshı yamasa mazaq etiwshi minez-qulıq. Bul xarakterli túrde adamnıń ózin-ózi bahalawın túsiredi yamasa onıń awır azapqa ushırawına sebep boladı. Bul awızeki pikirler, qorqıtıwdıń shólkemlestirilgen epizodları, agressiv háreketler yamasa qaytalanatuǵın ım-háreketler formasında bolıwı múmkin. Bul kategoriyaǵa jeke adamlar yamasa toparlar mobbing tárepinen jumıs ornındaǵı quwdalaw kiredi.

### Úy iyesi
Úy iyesiniń quwdalawı — bul ijara shártnamasınan óz erki menen bas tartıwǵa májbúrlew maqsetinde bir yamasa bir neshe ijarashı ushın qolaysız sharayatlardı qasaqana jaratıw. Bunday strategiya kóbinese qımbat nızamlı shıǵınlardan hám úyden shıǵarıw menen baylanıslı potencial máselelerden qashıw ushın qollanıladı. Iskerliktiń bul túri jallaw haqısın baqlaw nızamları bar, biraq ijara haqı baqlanatuǵın bahalardıń bir ijaradan keyingi ijaraǵa tikkeley uzaytıwına ruqsat bermeytuǵın, sonlıqtan úy iyelerine joqarıraq bahalardı belgilewge imkaniyat beretuǵın aymaqlarda keń tarqalǵan. 

Úy iyesiniń quwdalawı geypara yurisdikciyalarda arnawlı nızamlı jazalarǵa iye, biraq ayırım jaǵdaylarda onıń orınlanıwın támiyinlew qıyın bolıwı múmkin. Degen menen, process barısında jınayat islengende hám joqarıdaǵı súwretlengenlerge uqsas niyetler keyinirek sudta dálillengen jaǵdayda, bul niyetler kóplegen yurisdikciyalarda awırlastırıwshı faktor retinde qaralıwı hám solay etip huqıq buzıwshı(lar)ǵa qatańıraq jaza qollanıladı.

Úy iyesiniń quwdalawı bolıp tabılatuǵın hám geypara yurisdikciyalarda qılmıslıq huqıq buzıwshılıq esaplanatuǵın minez-qulıq mısallarına poshtanı ashıw yamasa uslap turıw, adamnıń úyine ruqsatsız kiriw, zatların alıp taslaw yamasa olarǵa aralasıw, sonday-aq zorlıq-zombılıq hám qorqıtıwshı til yamasa minez-qulıq kiredi. Úy iyeleri sonday-aq geypara yurisdikciyalarda quwdalawǵa baylanıslı nızamlı juwapkershilikleri óz ijarashılarınıń basqa adamlardı quwdalamawın támiyinlewge shekem keńeyetuǵının biliwi kerek.

### Jınıslıq
Jınıslıq quwdalaw – bul adamnıń jınısına baylanıslı qorlawshı yamasa kemsitiwshi minez-qulıq. Bul adamnıń jasırın yamasa ashıq jınıslıq xarakteri (jınıslıq túrshiktiriw, mısalı, flirt, jınıslıq qatnastı bildiriw hám t.b) bolıwı múmkin, bul durıs emes qarım-qatnasqa yamasa túsinbewshilikke, jumıstıń janapay jınıslıq jaǵdaylarına (jınıslıq májbúrlew hám t.b) alıp keledi. Ol kózlewdi qolaysız sezindiretuǵın qálemegen hám jaǵımsız sózlerdi, júz háreketlerin, jınıslıq itibardı, is-háreketlerdi, háreketlerdi, belgilerdi yamasa jınıslıq xarakterdegi minez-qulıqtı óz ishine aladı. Bul vizual yamasa oylandıratuǵın kózqarastı yamasa pikirlerdi, adamnıń denesine tigilip qaraǵandı yamasa orınsız fotosúwretlerdi kórsetiwdi qamtıwı múmkin. Er adamlarǵa qaraǵanda hayallar oǵan kóbirek ushırawı itimal.

### Jumıs ornı
Jumıs ornındaǵı quwdalaw — bul jeke jumısshıǵa yamasa jumısshılar toparına qaratılǵan qorlawshı, kemsitiwshi yamasa qorqıtıwshı minez-qulıq. Jumıs ornındaǵı quwdalaw awızeki, fizikalıq, jınıslıq, rasalıq yamasa bulling bolıwı múmkin.

Jaqında jumıs ornındaǵı quwdalaw máseleleri ámeliyatshılar hám izertlewshiler arasında qızıǵıwshılıq payda etti, sebebi ol nátiyjeli jumıs ornın basqarıwdıń eń sezimtal tarawlarınıń birine aylanbaqta. Geypara Shıǵıs Aziya mámleketlerinde ol 1980-jıllardan baslap izertlewshiler hám húkimetlerdiń úlken itibarın tarttı, sebebi agressiv minez-qulıqlar, xızmetkerlerdiń xabarlawınsha, jumıs stressiniń áhmiyetli deregine aylanǵan. Dúnya júzi boyınsha kásiplik densawlıq hám qáwipsizlik nızamları boyınsha, jumıs ornındaǵı quwdalaw hám jumıs ornındaǵı bulling tiykarǵı psixosociallıq qáwipler retinde anıqlanǵan.

## Derekler

__BÖLİDİMÖNDEMEW__